Ikki daryo oralig‘ida Shumer- shahar davlatlarining paydo bo‘lishining ijtimoiy-iqtisodiy omillari - Iqtisodiyot - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	145.2KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Iqtisodiyot

Ikki daryo oralig‘ida Shumer- shahar davlatlarining paydo bo‘lishining ijtimoiy-iqtisodiy omillari

Sotib olish

Mavzu: Ikki daryo oralig’ida Shumer- shahar
davlatlarining paydo bo’lishining ijtimoiy-iqtisodiy
omillari.
Reja:
1.Mesopotamiyaning tabiiy sharoiti ,aholining turmush
tarzi.
2.Shahar davlatlarning paydo bo’lishi, qo’shni
davlatlar bilan aloqalar, Shumer- Akkad podsholigi.
3.Mesopotamiya madaniyatining o’ziga xos
tomonlari,dini va madaniyati.

1.Mesopotamiyaning tabiy sharoiti,aholining turmush
tarzi . Dajla va Frot daryolarining o’rta va quyi oqimidagi mesopotamiya
qadimgi sharqning madaniy markazlaridan biri hisoblanadi.
Mesopotamiya ba’zan ,,tamaddun beshigi “ deb ataladi, bunga sabab
qadimda bu mintaqada Shumer,Akkad, Bobil va Ossuriya saltanatlari
mavjud bo’lganligidir. Qadimgi Mesopotamiya bugungi kunda Tigr va
Yevfrat(Dajla va Frot) daryolari orasidagi asosan hozirgi Iroq
Respublikasi hamda, Suriyaning shimoliy-sharqiy qismi, janubiy- sharqiy
Turkiya va g’arbiy Eron hududlarida joylashgan.Bu hudud qadimdan
qulay geografik hududda ya’ni, Osiyoni Yevropa va Afika bilan
bog’lovchi yo’llar kesishgan joyda joylashgan. Dajla va Frot daryolari
oralig`idagi vodiyni yunonlar Mesopotamiya deb nomlashgan, bu
atamaning tarjimasi ikki daryolik yoki ikki daryo oralig`i degan ma’noni
anglatadi.
Urush paytida s ardorlar saylangan bora –bora ularning doimiy
hukmronligi n atijasida ularni podsholar deb atashgan. Ular davlarni
aslzodalar, kohinlar va harbiy qo`shinlarga tayanib boshqarganlar. Mil.
avv. II mingyillikda Shumer –Akkad davlati ko`chmanchi qabilalar
zarbasidan parchalanadi. Miloddan avvalgi II mingyillikda Bobil
podsholigi Mesopotamiya janubidagi eng yirik qudratli davlatga aylandi.
“Bobil” so`zining ma’nosi esa “xudolar davrozasi” degan manoni
anglatadi. * Miloddan avvalgi XVIII asrda Bobil podshosi Xammurapi
butun Mesopotamiyani yagona davlatga birlashtiradi. Xamurrapi
davlatni boshqarish uchun o`z qonunlari to`plamini ishlab chiqadi.
Qonunlar to`plamining matnlari mamlakatning barcha shaxarlarida
o`rnatilgan tosh ustunlarga yozib qo`yilgan. Xamurappi deyarli 30 yil
davomida qo`shni mamlakatlarni o`ziga bo`ysindirish uchun tinimsiz
kurash olib bordi. Xamurappi vafotidan so`ng qariyb 150 yil davomida
Bobil poytaxt bo`lib qoldi. So`ng tog`lik Kassit qabilasi Bobilni bosib
oldi. Ularning bosqini Bobilni zavol topishiga zamin yaratdi. Mil. avv.
VII asrda Yangi Bobil podsholigi vujudga keldi. Navoxodonosor II
hukmronligi davrida Bobil o`z ravnaqi cho`qqisiga chiqqan. Yangi Bobil
podsholigiga Misr ham qo`shib olingan. U Iyerusalim (Quddus) ni
vayron qilib tashlashadi. Navoxodonosor II turar joy va binolar
qurilishiga pishgan g`isht ishlatishga farmon beradi.. Eronliklar lashkari

*A.Sagdullaev-Tarix
539 –yilda bostirib kiradi. Forslar Bobilni zabt etadi. Forslarni Bobildan
Makedoniyalik Iskandar haydab chiqaradi. Undan so`ng Bobilni
Salavkiylar davlati tarkibiga kiradi. Quyosh yili davomiyliga Shumerlar
tomonidan 365 kun, oy yili 354 kun etib beklgilangan. Eng qadimgi
rasadxonalar baland ko`p zinali ibodatxonalar –zikkuratlar yuqorisidagi
maydonchada barpo etilgan. Mil. avv. III ming yillikdayoq bu yerda turli
–tuman dori –darmonlarini tayyorlash bo`yicha dasturilamal tuzilgan edi.
Olam yaratilishi bo`yicha eng qadimiy asotirlardan biri Mesopotamiyada
yaratilgan edi. Ikkidaryo oralig`ida hosil olish uchun yil davomida
melioratsiya ishlarini amalga oshirish kerak edi.Bu yerda odamlar
qadimdan kanal va dambalar qurganlar.Mesopatamiya iqlimi shimol va
janubda bir xil emas.Shimolda quruq subturopik zonada qishda ba`zida
qor yog`adi,bahor va kuzda yomg`ir bo`ladi.Janub juda quruq va issiq
iqlim.Mesopotamiya qadim zamonlarda loy va tabiy asfaltga juda boy
bo`lgan.Shimolda qo`rg`oshin,qalay,temir,tosh ham
uchraydi.Mesopotamiya florasi juda kambag`al.Faqat shimolning tog`li
rayonlarida har xil daraxtlar uchraydi.Qadimda daryo vodiysida tol
daraxti ,janubda qamishning turli xillari bo`lgan.Xurmo palmasi iqtisodda
muhim rol o`ynagan.Strabonning malumotlariga qaraganda uning 360-xil
foydali xossasini
bilganlar.Uzum,tariq,bodiring,sarimsoq,baqlajon,oshqovoq,loviya va
no`xat o`stirganlar.Qadimgi fauna boy bo`lgan.Daryolarda baliq ko`p
bo`lgan.Bundan tashqari
qushlar,eshak,cho`chqa,kiyik,quyon,tuyaqush,sherlar to`qay va
sahrolarda mo`l-ko`l bo`lgan.Mesopotamiya qadimgi Yaqin sharqning
keng bo`shlig`ida joylashganligi uchun xalqaro savdoda yetakchi rol
o`ynagan,ko`pgina yo`llar G`arbdan sharqqa,Shimoldan Janubga shu
yerdan o`tgan. Er. avv. III ming yillikdan Shimoliy-sharqiy
Mesopotamiyada Diyali daryosidan Urmiya ko`ligacha yarim
ko`chmanchi kutiy (gutiy ) qabilalari yashagan. * Kassit qabilalari
shimoliy-g`arbiy Eronda, elamlardan shimolda yashagan. Oromiy tili
bu yerda keng tarqaldi. Er. avv. X asrda janubiy Mesopotamiyaga
oromiylarga qarindosh xaldey qabilalari kelib o`rnashdi. Mesopotamiya
hududida er. avv. IV ming yillikdan III ming yillikgacha ibtidoiy jamoa

tuzumini yemirilish jarayoni bordi. Shumerlarning er. avv. IV ming
yillikni boshlarida Janubiy Mesopotamiyaga kelishi bilan Uruk
madaniyati boshlandi.

*R.Rajabov-Qadimgi dunyo tarixi

2.Shahar davlatlarning paydo bo`lishi,qo`shni davlatlar bilan
aloqalar,Shummer-Akkad podsholigi .Eramizdan avvalgi V asrda
sharqdagi bir qancha mamlakatlarni borib ko`rgan mashhur Yunon
tarixchisi Gеradot Bobil va Ossuriyaning o`tmishi to`g`risida ba'zi
ma'lumotlarni saqlab qolgan.
Afsuski, qadimgi sharq halqlarining tillarini bilmagan va
tarjimonlarning xizmatidan foydalangan; ular hamma narsani bilishga
qiiziqqan shu chеt ellik kishiga turli - tuman rivoyatlarni va latifalarni
hikoya qilib bеrib, o`tmish voqеalarini chalkashtirishga, ba'zan esa
ataylab buzib ko`rsatishga ular shumеr, Akkad va ko`hna Bobil
podsholigi haqida umuman xеch narsani esda tutishmagan. Gеradot
allaqanday noma'lum Ninni Ossuriya podsholigining asoschisi dеb
hisoblagan, buning evaziga, «tarix otasi» ko`rsatib o`tgan Ossur malikasi
Sеmiramida tamomila rеal shaxs bo`lib chiqdi. Haqiqiy ossur xujjatlari
kashf etilib, o`qib chiqilganligida eramizdan avalgi IX asrda Ossuriyada
malika Shammuramat o`z o`g`lining yoshligida mamlakatni idora
qilganligi aniqlandi.
Gеradot Dajla va Frot vodiysining iqtisodiyotini daryo
kеmalarida arman o`lkasi bilan savdo uchun foydalanishi va shu
kabilarni, shuningdеk axolining mayishiy turmushini ancha yaxshi
tasvirlaydi.
Mеsopotamiya xalqi voha va tog` oldi rayonlarida yashashgan bo`lib,
nеolit davriga kеlib, o`lka rivojlandi. Bu davr tarixini ochib bеradigan
yozuv paydo bo’lgunga qadar mavjud madaniyat o’choqlari, Xassun va
Xalaf manzilgoxlarini aytib o`tish lozim. Bu xalqlar tarixini ochib
bеrishga V ming yillik oxiri, IV ming yillikda ancha rivojlangan El’-
Ubayda manzilgohini misol qilish mumkin. Shumm е rliklar davri
manzilgohi bo`lishi mumkin. Chunki Shumm е rliklarni k е lib chiqishi
xozirgacha muloxazalarga boy.

M е sopotamiyaning Shimoliy qismiga sharqiy S е mit qabilalari
o’rnashdilar hamda ular III ming yillikka k е lib butun M е sopotamiyaga
yoyildilar va Shum е r tili va adabiyoti Akkadliklar ta'sirida o`z
ahamiyatini yo`qotdi. M е sopotamiyaga Garbiy S е mit qabilalari Amor е y
qabilalari, Xurritlar va boshqa qabilalarni kirib k е lishi kuzatiladi.
M е sopotamiya tarixini o`rganishda ayniqsa, xo`jalik xujjatlari qulchilik
maxsulot turlari, loy taxtachalarga yozilgan III ming yillikka oid Jamd е d
nasr manzilgoxini aloxida ta'kidlash k е rak.
Shuningd е k yuridik xujjatlari Shulgi qonunlari, Larsa - Issim konunlari.
Hamurappi konunlari Diplomatik xujjatlar M е sopotamiya tarixini
yoritishga xizmat qiladi.
Vavilon, Mari, Suriya, Finikiya knyazliklari bilam umumiy
yozishmalari qayd etilgan. Misol: XXIII asrda Akkad podshosi Naram
Suen bilan Elam podshosi o`rtasidagi shartnoma nusxalari mavjud.
M е sopotamiya tarixini o`rganishda ingliz olimi G. Leyyard,Fransuz A.
Parro va sobiq ittifoq olimlari V. Shl е yko, V. Struv е . B. Tura е vlarning
ilmiy ishlarini aytib o`tish lozim.
Mamlakatning birlashishi tеzda sodir bo`lmagan eramizdan
avvalgi III ming yillikning boshlarida bu еrda bir nеcha 10 lab shaxar
davlatlarni uchratamiz. O`sha zamonda shaxar bir qancha qishloq
jamoalarinig birga qo`shiluvidan iborat bo`lib, bunda o`zlarini – o`zi
idora qiluvchi kvartallar vujudga kеltirilgan. Har qaysi kvartalning
markazida mahalliy xudo ibodatxonasi bo`lgan. Tеvarak atrofdagi kichik
qishloqlar xokim bosh bo`lgan markazga bo`ysunishga; xokim ayni
zamonida lashkarboshi va oliy kohin hisoblangan.
Biror shaxar kuchaya borib, boshqa shaxarlarni o`ziga
bo`sundirgan vaqtda uning xokimi podsho unvonini olgan. Davlat
xokimiyati asta-sеkin kuchaya borgan, podsholar a'yonlarga va oliy
kohinlarga suyanib, oddiy fuqarolarni pisand qilmay qo`yishgan va ularni
har turli majburiy ishlarga torta bеrishgan. Urug`dan patriarxal oilaga va
qishloq jamoasiga, qabiladan davlatga o`tishning ana shu butun jarayoni
uzoq va asta-sеkin davom etgan bo`lib, taxminan eramizdan avvalgi V
ming yillikning oxiridan III mingyillikning o`rtalarigacha, arxеologik
tеrminologiyaga ko`ra enеolitgacha bo`lgan davrni o`z ichiga qamrab
oladi. N е olit davridan ayniqsa VII ming yillikdan k е yin axolinnng

joylashuvi tarixini ochib b е rishda Jarmo madaniyati muxim rol o`ynaydi.
VI ming yillikning oxiri V ming yillikning boshlarida M е sopotamiyaga
turli xalqlarning k е lishi kuzatiladi. Ular asosan chorvachilik d е hqonchilik
bilan shug’ullanishgan. Buni biz Xassun, T е l-Xalaf manzilgoxlaridan
bilib olamiz. Bu manzilgoxlar qishloq xo’jaligi, dastlabki dinlarning
paydo bo`lishi to`g`risida muxim ma'lumotlarni b е radi-bu е rdan har-xil
ayol xaykalchalari topilgan. M е sopotamiyaning eng Qadimgi shahar-
davlatlariga asosan Er е d, Ur, Urug` shaharlarini misol k е ltirishimiz
mumkin. Shu vaqtdan boshlab sugorma d е xkonchilik, xunarmandchilik
ayniqsa sopolchilik rang-barang bo`lganligi bunga misol bo`ladi. Axoli
punktlarining k е gayishi ma'muriy boshqaruv, yuzaga k е lganligidan
dalolat b е radi. M е sopotamiyaning janyubida dastlabki etnik guruxlar
paydo bo`ldi, jumladan Shumm е rliklar ham. Va nixoyat III ming yillikda
Akkadliklar, Xurritlar, Shum е rliklar istiqomat qilgan. Ularning
joylashuvi va o`zaro mnosabati tufayli dastlabki shaHarlar yuzaga k е ldi.
Masalan:Ashshur, Mari, Nin е viya. Shu davrdan ya'ni III ming yillikning
1 - yarmidan shum е rliklar joylashgan janubiy o`lkalarda dastlabki Er е d,
Ur, Larsa, Urug`, Lagash, Umma va Kish kabi shahar davlatlari
shum е rliklar nomi bilan paydo bo`ldi. Bu Sh е mur shahar -davlatlari har
tomonlama rivojlangan edi. Bu rivojlanish Suriya, Kavkazorti, Eron
hamda Fors ko`rfazi bilan bo`lib turgan doimiy aloqalar tufayli
d е yishimiz mumksh;

Shum е r-shahar davlatlar tarixini uch davrga bo`lamiz:
1. XXVIII-XXVI davrlar (Kish davlatining yuzaga k е lishi).
2. XXVII-XXVI asrlar (Gilgam е sh xalq og`zaki ijodi).
3. XXV-XXIV asrlar (1-Ur dinastiyasi davri).
Akkad podsholigi asoschilaridan biri xisoblangan Sargon faoliyati
qiziqarli malumotl а r orqali ayniqsa uning Kish podshosi Lugalzag е sni
istilo qiladi, Natijada Akkad xukmronligi o’rnatiladi. U ko`pgina Shum е r
davlatlari jumladan. Ur, Umma, Lagashni zo`r qiyinchiliklr bilan е ngib
o`zining 55 yillik xukmronlik davrida Old Osiyoning qudratli davlatiga
asos soladi. Qudratli davlat bo`lganidan keyin mamlakat iqtisodiyotini
rivojlantirish uchun ibratli ishlar ayniqsa qishloq xo’jaligidagi sohasida,
xunarmandchilik hamda savdo sotiqda rivojlanishga erishdi. Shimoliy va

janubiy sharqiy ikki daryo oralig`ining Sargon xokimiyati qo`l ostida
birlashtirilishi mamlakatning har ikkala qismidagi quldor a'yonlarga
foydali bo`lgan. Katta harbiy kuchga ega bo`lgan markazlashtirilgan
istibdodning halq ommasini tiyib turishni tashkil etishi osonroq bo`lgan.
Ikinchi tomondan bеpoyon davlat doirasida iqtisodiyotda katta siljishlar
ro`y bеrgan, vaholanki, kichik davlatlarda bunday siljishlar bo`lishi qiyin
edi. Azim daryolarning toshqinlarini tartibga soluvchi irrigatsiya ishlari
butun mamlakat bo`ylab olib boriladigan bo`ldi. Bu tadbir xosilning
oshib borishiga imkon yaratdi. Yagona o`lchovlar va tosh - torozi
sistеmasi yaratilgan, uning natijasida davlat ichida savdo - sotiq
munosabatlari o`sdi. Bir hujjatda bizga ma'lum bo`lishicha, chorva
mollari Lagashdan Akkadga еtkazib bеrilgan, u еrdan esa janubga
matolar va g`alla olib kеlingan.Akkadning siyosiy rivojlanishi XXIV-
XXIIIasrlarda ancha murakkablashdi jumladan Qudratli podsholik
Sharrum vujudga k е ltirildi. Ammo Sargon faoliyati tugagaidan so’ng
knyazliklar o`rtasida oqsoqollar o`rtasida jang k е tib podsholik bir qancha
viloyaglarida bo`linib k е tdi. Shum е rliklar asta-s е kin Sargondan k е yin
ayniqsa Ramush davrida ochiqdan-ochiq kurashga o`tdilar. Masalan:
Umma, Adoba va Lagash erlari ko`p qarshilik ko`rsatdi. T е ngsiz
kurashdan so’ng Akkadliklar yana boshqaruvni o`z qo’llariga oldilar.
Shum е rliklarni qarshiligi k е yingi davrlarda davom etdi. Ammo kuchli
Akkad podsholaridan xisoblangan Noram-Suen kuchli siyosat yurgizib
ayniqsa Elbaga, Elamga, Fors ko`rfaziga yurishlar qilib qudratli davlat
barpo etdi. Ammo Noram-Suen faoliyatining oxirgi yillaridan exrom
vakillari bilan munosabati yomonlashib, o`zaro kurash boshlandi. Suv
tarmoqlari vayron bo`ldi. Bu vaqtda sharqdan M е sopatamiyaga kugi
qabilalari bostirib kirishi kuzatiladi. Shum е r-Akkad podsholigining
k е yingi davri ko`chmanchilarni xaydab chiqarilshi Sh-Ur dinastiyasi
davrida Shum е r Akkad podsholigi iqtisodiy-siyosiy yutuqlarga erishdi.
Ayniqsa Sh-Ur dinastiyasi davrida Shulgi boshqaruvi mamlakatning obru
e'tiboridan tashqari ruxoniylik podshoga buysunadigan darajaga е tdi.
Podsho ch е klanmagan xokimiyat egasi bo`ldi. Ammo amor е y
qabilalarining kirib k е lishi bilan bu qudratli davlat tanazzulga yuz tuta
boshlaydi va ayrim podsholiklarga bo`linib ketadi.

Dajla va Frot havzasida yaratilgan madaniyat bir qancha xalqlar
ijodiy faoliyatlarining natijasi bo`lib, ular adabiyot, fan, qurilish ishi va
san'at sohasidagi yutuqlari bilan o`zaro bir-birlarini boyita borganlar.
Birqancha xollarda birinchilik shumеrliklarga tеgishli bo`lgan. Ammo
sеmit qabilalari – akkadlar va o`zlarining shimoliy avlodlari bo`lgan
ossurlar, shuningdеk, amoriylar ham katta xissa qo`shganlar. Bobil
yuksalgan zamonda bu komplеksli madaniyat Bobil madaniyati dеgan
umumiy nom olgan edi. Yuqorida ko`rib o`tganimizdеk, shumеrlar
boshqa xalqlarga qo`shilib aralashiib kеtishgan lеkin ularning mеrosi,
sеmit halqlariga shunchalik kuchli ta'sir ko`rsatganki, Bobil madaniyati
haqida emas, balki, Shumеr-Bobil madaniyati haqida gapirish to`g`riroq
bo`ladi.Harbiy to`qnashuvlar shummеrliklar bilan akkadliklaring o`zaro
ijobiy ta'sir ko`rsatishlariga xalaqit bеra olmagan. Eramizdan avvalgi II
ming yillikda sеmit markazlari siyosiy ustunlikka ega bo`lgan va boshqa
xalqlar asta-sеkin qo`shila borishgan. Akkad tili shummеr tili o`rnini
egalladi Uruk podshosi Jmerkar to’g`risidagi epik poemalarda
Shumerning ilk sulola davrida (er.avv. III ming yillik boshlari) uzoq
mamlakat Aratta (Eron hududi) bilan aloqasi to’g`risida qiziqarli
ma'lumotlar beriladi.
Shumer poemasi «Gilgamesh va Aga» da Urukning Kish shahri
qaramligidan mustaqil bo’lishi uchun kurashi to’g`risidagi aniq
ma'lumotlar mavjud. Akkad podsholigining asoschisi Buyuk Sargon
to’g`risidagi Akkad afsonalari saqlanib qolgan.
Shumer, Bobil va Osuriya yodgorliklaridan qimmatli tarixiy ma'lumotlar
olish mumkin. «Gilgamesh» dostoni haqiqiy tarixiy xazina hisoblanib,
uning matni Nineviya shahridagi mashhur Osuriya podshosi
kutubxonasidan topilgan. Bu doston er. avv. II ming yillik boshlarida
yaratilgan deb taxmin qilinadi.

Qadimgi Mesopotamiya
Eng qadimgi diplomatik hujjatlarda ikki loy silindirda bitilgan
er.avv XXIV asrga oid Lagash va Umma o`rtasidagi chegara janjali
to`g`risidagi yozuv bizgacha yetib kelgan Er. avv. XXIII asrga oid
Akkad va Elam davlatlari o’rtasidagi shartnoma, er.avv. II ming yillik
boshlariga oid Mari podshosining Bobil, Suriya va Finikiya bilan
diplomatik yozishmalari matnlari topilgan. Er.avv. II ming yillikda Old
Osiyo, Misr tarixi va xalqaro munosabatlar to`g`risida boy ma'lumot
beradigan bosh manba Misrda topilgan Tell-Amarna arxividir. . III ming
yillikning oxirgi davri kuchli mutlaq monarxiyalar tashkil topish davri
hisoblanadi. Er. avv. XXI-XXIII asrlar siyosiy markaz
Mesopotamiyaning markaziga ko`chib bu yerda Akkad davlati tashkil

topadi va uning tarkibiga Shumer janubiy va shimoliy Mesopotamiya
kiradi.
3.Mesopotamiya madaniyatining o`ziga xos tomonlari,dini va
madaniyati .Jahon sivilizatsiyasining markazlaridan xisoblangan
Mеsopotamiya uzoq vaqt xatto asrimizning boshlarida ham o`z
ahamiyatini yo`qotgan emas. Ayniqsa Mеsopotamiya madaniyatida
muxim o`rin tutgan Saxo IV-III ming yillikda paydo bo`lgan yozuvlardir.
Shumеr giktorga fin yozuvi bo`lib, uning tarixi taxminan. 3200 yillik
tarixga ega piktog`rafiya hali yozuv emas faqat u ma'lumot bеrish va
eslashga yordam bеradigan bеlgilar edi xolos. Piktog`rafiyadan yozuvga
o`tish davrida rasmlar bor edi. masalan so`zlarni ifodolovchi "udu"
chorva ma'nosini bеrgan. Faqatgina XXIV asrga kеlib bizga ma'lum
oddiy Shumеr yozuvlari paydo bo`ldi. Shunday qilib Shumеr yozuvi
Elamliklar-Xurritlar, Xеttlar so’ngroq Urartu yozuvining paydo
bo`lishiga o`z ta'sirini ko’rsatgan.Mеsopotomiya tarixida kutubxonalar
ham muxim o`rin tutgan. Ayniks Ashshurbanpalning arxividagi
ma'lumoglar ahamiyati jixatidan muxim masalan 30 000 jadvalda
saqlangan voq е a-xodisalar tafsilotlaridan qisqacha ma'lumotlar
b е rilgan.Arxiv ishlari ham M е sopotamiyada muxim o`rin tutadi. Mari
podshosini saroyida katta miqdorda XVIII asrga oid arxiv topildi. Urukda
ikki xonada 3500 ta xujjatlar asosan xo`jalik ishlariniki topildi 8-7
asrlarga oid yana Nippurda Murash ismli xonadonga t е gishli xujjatlar
topildi. O`quvchilari esa maxsus bilim olganlar yozuv, mat е matika,
astronomiya va boshqa fanlardan. Xullas, M е sopotamiya xalqlari din.
ilmip S'i.1imlar borasida muxum yurishlarga erishganlar Albatta ularni
borasida. Din sohasini oladigan bo`lsak quyosh xudosi Anu, Ur xudosi
Enlil. Suv xudosi Enki quyosh xudosi Shamash Vavilonliklar xudosi
Mardua to`g`risida qimmatli ma'lumotlar mavjud.
Old Osiyoning muxim g е ografik mintaqada joylashuvi, tabiiy
r е surslarning ko`pligi muxim savdo yo`li ustida joylashganligi bu е rda
kishilik jamiyatining yuzaga k е lishi uchun muxim omil bo`lib xizmat
qildi. Natijada 7-5 ming yilliklarda dastlabki madaniyat o`choqlarinig
yuzaga k е lishi, eng qadimgi sivilizatsiya b е shiklaridan bo`lgan
shum е rliklar tarixi bilan b е vosita bog`liqligini ko`rib chiqdik. Shum е r –

shaxar davlatlarinig yuzaga k е lishi nafaqat ijtimoiy iqtisodiy balki kuchli
siyosiy xokimiyat va xukmron sinflar toyifasining yuzaga k е lishiga
zamin tayyorladi.
Shumerlar juda boy va qadimiy madaniyatga ega bo’lgan.
Qadimgi davlatlarning vujudga kelish munosabati bilan Shumer
madaniyati ravnaq topgan va rivojlangan. Shumer yozuvi suratli yozuv
bo’lib, aytilmoqchi bo’lgan fikr rasm bilan ifoda etilgan. Masalan,suv
so’zi uch qator to’lqinsimon chiziq, qush so’zi qushning tasviri, yulduz
so’zi yulduz tasviri, yig’lash so’zini esa ko’z va suvni bildiradigan
belgilarni qo’shib ko’rsatish bilan ifodalangan. Yomg’ir so’zi ham yulduz
va suv belgilarini bir- biriga qo’shish orqali ifodalangan. Rasm va turli
belgi orqali ifoda etilgan yozuvlarni iyerogliflar deb nomlangan Ammo
suratli yozuv bilan ko’p narsalarni ifoda qilib bo’lmagan. Hayot, o’zaro
muomala rasmli yozuvni soddalashtirishni talab etgan.Zamonlar o’tishi
bilan Mesopatamiyada ponasimon mixxat yozuvi kashf etlgan. Ular
qotmagan loy lavhalar ustiga o’yib tushirilgan. Yozuvlar lavha ustida
ko’ndalang tik va qiyshiq tushirilgan pona- mixlar shaklida 600 dan ortiq
belgilar yig’indisidan iborat bo’lgan. Mixxat yozuvi miloddan avvalgi III
ming yilllikda Shumerda ixtiro qilingan, keyinchalik qo’shni
mamlakatlarga yoyilgan. O’sha zamondan boshlab ruhoniy va mirzolar
voqea va hodisalarni mixxat yozuvida sopol, teri, loy va boshqa
buyumlarning sathlariga yozganlar. Bular o’ziga xos kitoblar edi.
Mesopatamiyaning Ur, Bobil, Ashur,Nineviya kabi ko’p shaharlarida
kutubxonalar bo’lgan. Bu jihatdan Ashshurbanipalning Nineviyadagi 30
ming nusxadan iborat lavha kitoblarining saqlanib kelganligi diqqatga
sazovordir. Mixxatlar butun Old Osiyoning asosiy yozuvi bo’lib qolgan.
Mesopatamiya shaharlaridagi saroy va ibodatxonalarning hujjatxonalari
va kutubxonalaridan sopol lavhalarga bitilgan kitoblar topilgan. Ularda
mesopatamiya xalqlariga oid juda ko’p malumotlar saqlanib qolgan.

Rasimli yozuvdan mixxatga o`tish
XVII asrdan boshlab Yevropa olmlari Petro della Valle, Karsten Nubur,
Gretefend kabilar mixxatlarni o’qishga uringanlar. Ammo ular yaxshi
natijaga erisha olmaganlar. Ingliz sayyohi G.Roulingson Shumer
mixxatini o’qib chiqishga muvaffaq bo’lgan. Olimlardan Norris,Xins va
Oppertlar ham mixxatni o’qib chiqqanlar. Mixxat yozuvi avval
shumeriylarda paydo bo’lgan bo’lsa, keyin butun Old Osiyoga,
shuningdek Eronga ham tarqalgan. Mixxatning o’qib chiqilishi natijasida
olimlar qadimgi Mesopatamiya tarixi haqida qimmatli manbalarga ega
bo’lganlar. Maktablarning quyi sinflarida til, adabiyot, gramatika yuqori
sinflarda esa matematika, musiqa, huquq, geometriya, astronomiya, tarix,
tabobat, veterinariya kabi aniq fanlar bilan bir qatorda diniy fanlar ham
o’qitilgan. Maktablar saroy va ibodatxonalar qoshida bo’lib uni
ruhoniylar boshqarganlar. Mari va boshqa shaharlardagi qazishmalar
vaqtida o’quvchilarga mos o’rindiqlar qo’yilgan maktab binosining
qoldig’i topilgan. Maktablar davlat uchun xo’jalik, savdo va harbiy
ishlarni boshqaruvchi xodimlarni tayyorlaganlar. Maktablarda Misrdagi
kabi mirzolar tayyorlashga katta e’tibor berilgan. Maktablarda intizom va
nazorat juda qattiq bo’lgan. Yetarli qobilyatli va tirishqoq bo’lmagan
o’quvchilar jazolangan. Maktab qoshida ,,xivich bilan savalovchi’’
maxsus nazoratchi bo’lgan. O’qituvchilar o’quvchilarni qunt bilan
o’qishga undaganlar.Mesopatamiyada matematika, geometriya,
astronomiya, tabobat, tarix va boshqa fanlarga qiziqish ancha erta

boshlangan. Yerlarni o’lchash, kanal qazish, masofani aniqlash, hosilni
hisoblash va memorchilikda matematika va geometriya fanlari kerak
bo’lgan. Bu fanlar chorvachilik, hunarmandchilik va savdo- sotiq uchun
ham zarur edi. Qadimgi Mesopatamiyaliklar birlik, o’nlik,yuzlik va
minglikni bilganlar. Bu sonlar alohida belgilar bilan ifoda etilgan.
Mesopatamiyada astronomiya faniga ham katta amamiyat berganlar. Bu
yerda olti- yetti qavatli zikkuratlar qurilgan. Mesopatamiyaning
Ur,Uruk,Nippur, Bobil va boshqa shaharlarda ajoyib rasadxonalar
bo’lgan. Ular shu rasadxonalardan quyosh, yer, oy va osmon jismlarining
harakatini kuzatganlar. Astronomlar o’sha vaqtdayoq quyosh va oy
tutilishi hodisalarini oldindan aytib berganlar. Olimlar astronomiya
taqvimlarini tuzib quyosh yili 365 kun, oy yili 354 kun ekanligini
aniqlaganlar. Astronomiya mesopatamiyaliklarning kundalik hayotida,
karvon savdosida va tomonlarni aniqlashda kerak bo’lgan. Chunki
sayyoh va yo’lovchilar osmon jismlari quyosh, oy va yulduzlarga qarab
yo’l bosganlar. Miloddan avvalgi III ming yilliklardayoq Shumer tilida
astronomiyadan ilmiy asarlar yaratilgan. Mesoptamiyada tarix faniga
ham kattam ahamiyat berilgan bo’lib ko’plab tarixiy asarlar yozilgan .
Mesoptamiya shaharlari ossur podshosi Oshshurbanapalning hujjatxona
va kutubxonalaridan mamlakat va qo’shni o’lkalar tarixi va gegrafiyasiga
oid qimmatli ma’lumotlar topilgan Shumer olimlari Misr, Urartu, O’rta
Yer dengizi, Bobil va uning atrofidagi o’lkalarning xaritasini tuzganlar .
Bu ishlar bilan asosan kohinlar shug’ullanganlar.Ular mamlakat va uning
atrofidagi o’lkalarda bo’lib o’tgan voqealarning yillik ro’yhatini,
podshalarning faoliyatini yozib borganlar. Shume olimlari ziroatchilik ,
iqlimshunoslik va boshqa sohalarda ham muayyan yutuqlarga
erishganlar. Mesoptamiya issiqw mamlakat bo’lganlagi uchun bu yerda
turli kasalliklar keng tarqalgan edi Ikki daryo noraligida shaharlar va
davlatlararo tez-tez urushlar ham bo’lib turgan. Urushlar natijasida ko’p
odamlar halok bo’lgan va jarohatlangan. Turli kasallikl;arni davolash va
jarohatlanganlarni oyoqqa turg’izish uchun tabobat ilmiga ehtiyoj
tug’ulgan bemorlarni davolash zarurati Mesoptamiyada tabobar ilmini
ertaroq rivojlanishini taqozo etgan. Tabiblar yurak, bosh og’rig’i, o’pka,
jigar, chiqqan-singan, buyrak, ko’z, quloq, tomoq bilan bog’liq
kasalliklarni davolaganlar. Tibbiyot jarrohlikka doir ko’z, ichki

kasalliklar, ruhiy kasalliklar, ayollar kasalligi, sariq kasallik kabi maxsus
tarmoqlarga bo’lingan . Bemorni kasalini aniqlashda tomir urishi, tashqi
holati va boshqa belgilariga ahamiyat berilgan. Tomirga qarab kasalikni
aniqlash keng tarqalgan. Bemorlarni davolashda sodda va murakkab
dorilar qo’llanilgan. Bu dori-darmonlarni tayyorlashda shifobaxsh giyoh,
o’simlik, meva , har xil hayvon va hashoratlardan foydalanilgan. Ammo
bemorlarni davolashda ilimga zid bo’lgan sehr-jodudan ham
foydalanilgan. Masalan Hammurapi qonunlarining birida tabib be’morni
noto’g’ri davolasa, tabibning qo’li kesib tashlanishi aytilgan,shundan
ko’rinib turibdiki Mesoptamiyada tabobati xodimlar oldiga juda katta
mas’uliyat yuklangan. Tabobat ishlari bilan asosan ruhoniylar
shug’ullangan. Mesopatamiyada qo’y echki,eshak, xachir, ot, sigir,
buqa,buzoq, keyinchalik tuyalar boqib, parvarish qilingan.Hayvonlar ham
tez-tez kasallikka chalinib turganlar. Shuning uchun ikki daryo oralig’ida
hayvonlarni davolash ilmi veterinariyaga katta ahamiyat berilgan.
Shunday qilib Mesoptamiyada ilmiy –amaliy bilimlar ancha erta rivoj
topgan edi.
Shumerda badiiy adabiyot rivoji yuqori darajaga ko’tarilgan.
Noyob asarlar ro’yxatiga ,,Dehqonchilik almanaxi “, ,,Gilgamesh haqida
doston” lar kiradi.
XIX asr oxiri XX asr boshlarida E.Meyer fikricha har qanday
sivilizasiya feodalizmdan boshlanadi, kapitalizm davriga yetib ichki
qarama-qarshiliklari tufayli halok bo’ladi, shundan so’ng bu sikl yana
qaytariladi. Sharqda bu nazariya bo’yicha jamiyat abadiy feodalizm
holatida turadi. Shu sababli XX asr boshlarida nemis olimlari
B.Maysner, P.Koshaker asarlarida qadimgi Mesopotamiya jamiyati
feodal jamiyat deb baholanadi.
G`arbdagi nazariyalardan yana biri tarixiy voqealarni bilish
mumkin emasligi va uning tartibsizligi konsepsiyasining ilgari surilishi
natijasida Mesopotamiya jamiyati taraqqiyotini tub muammolarini
yechishga yordam berdi.
Tadqiqotlardagi yana bir kamchilik dalillarni yozish kabi
yo`nalishning ustuvor bo’lib qolishi bo’ldi. Ammo keyingi paytlarda
ijtimoiy tuzilish, xo`jalikni tashkil etish, shaharlarni shakllanishi va
ularning o’rni va roli, hunarmandchilik, savdo, ibodatxona xo`jaligi kabi

qator muammolarga bag`ishlangan kapital tadqiqotlar paydo bo’ldi. (A.
Falkenshteyn, Oppenxeym, I. Gelba, V. Lemans va boshqalarning
asarlari).
Mesopotamiya tarixini o’rganish markazlari dastlab Angliya va
Fransiyada o’rnashdi. XIX asrda u Germaniyaga ko`chdi. Yevropada
fashizmning paydo bo’lishi ko’pgina olimlarni AQShga ko`chishiga
sabab bo’ldi. Bu yerda hozir jahonga mashhur osurshunoslik markazlari
ishlaydi. Shu bilan birga hozir Fransiya, Italiya, Belgiya, Gollandiya,
Turkiya va Iroqdagi osurshunoslik markazlari samarali tadqiqotlar olib
bormoqdalar.

Xulosa.
Xulosa qilib aytganda Mesopotamiya tarixini o’rganish markazlari
dastlab Angliya va Fransiyada o’rnashdi. XIX asrda u Germaniyaga
ko`chdi. Yevropada fashizmning paydo bo’lishi ko’pgina olimlarni
AQShga ko`chishiga sabab bo’ldi. Bu yerda hozir jahonga mashhur
osurshunoslik markazlari ishlaydi. Shu bilan birga hozir Fransiya,
Italiya, Belgiya, Gollandiya, Turkiya va Iroqdagi osurshunoslik
markazlari samarali tadqiqotlar olib bormoqdalar. Men bu mavzudan
bilmagan bilimlaririmni o’rgandim bilganlarimni esa mustahkamlab
oldim.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Avdiyev. Y-Qadmgi Sharq tarixi. Toshkent.: 1964
2.Boynazarov.F-Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent.: 2006.
3.O’zbekiston Milliy Ensklopediyasi
4. Google.uz
5. Referat.uz
6. Ziyonet. Uz
7.Ziyouz.com
8.R.Rajabov-Qadimgi dunyo tarixi:2009
9.A.Sagdullayev,V.Kostetskiy-Tarix:2013

Ikki daryo oralig‘ida Shumer- shahar davlatlarining paydo bo‘lishining ijtimoiy-iqtisodiy omillari

Sotib olish