Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 52.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ikkinchi jahon urushi va o‘zbek adabiyoti

Купить
HOZIRGI O‘ZBEK TILI FANIDAN YOZGAN KURS ISHI Mavzu: Ikkinchi jahon urushi va o‘zbek adabiyoti TOSHKENT - 2025 IKKINCHI JAHON URUSHI VA O‘ZBEK ADABIYOTI REJA: KIRISH……………………………………………………………………………3 I BOB IKKINCHI JAHON URUSHI VA O‘ZBEK ADABIYOTI……………6 1.1. Urush yillari o zbek adabiyotining o ziga xos xususiyatlari…………..6ʻ ʻ 1.2. Ikkinchi Jahon urushi mavzusining o zbek adabiyotidagi badiiy ʻ talqinining ahamiyati……………………………………………………15 II BOB IKKINCHI JAHON URUSHI DAVRI O‘ZBEK ADABIYOTINI TAHLIL QILISH…………………………………………………………..……22 2.1. XX asr o‘zbek adabiyotida urush mavzusi…………………..………….22 2.2. Ikkinchi jahon urushi davri o‘zbek adabiyotini tahlil qilish……………27 XULOSA…………………………………………………………………………33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………….34 KIRISH 2 Ikkinchi jahon urushi insoniyat tarixidagi eng dahshatli fojialardan biri bo‘lib, millionlab insonlarning hayotiga zomin bo‘ldi va butun dunyo xalqlariga og‘ir iz qoldirdi. Ushbu fojia o‘zbek xalqining ham qismati va tarixida chuqur iz qoldirdi. Prezident Shavkat Mirziyoyev ta'kidlaganidek, urush yillari xalqimizning matonati, fidoyiligi va vatanparvarligini namoyon etdi. Ushbu davr o‘zbek adabiyotida ham o‘z aksini topdi, yozuvchilar urush dahshatlarini, xalqning qahramonligini va g‘alabaning buyukligini tasvirlashga intiladilar. II Jahon urushi hamda urushdan keyingi davr, o‘zbek adabiyotida muhim o‘zgarishlarni keltirib chiqargan bir davr bo‘ldi. Bu davrda adabiyotda xalqning kurash ruhini, mashaqqatli kunlarni yoritishga qaratilgan asarlar paydo bo‘ldi. Shoirlar va yozuvchilar urushning dahshatli oqibatlarini, uning odamlar hayotiga ta’sirini, jamiyatdagi o‘zgarishlarni o‘z asarlarida aks ettirdilar. Ammo urush faqat fojiali voqealarni tasvirlab qolmagan, balki tinchlik va barqarorlikka bo‘lgan intilish, umidlar va orzular ham shoirlarning ijodiga ilhom bergan. Shu tufayli, II Jahon urushi va urushdan keyingi davrda yaratilgan adabiy asarlar nafaqat tarixiy hujjatlar sifatida, balki xalqning ruhiy holatini, ma’naviy qarashlarini aks ettirgan badiiy asar sifatida ham katta ahamiyatga egadir. Bu davrda milliy adabiyotning yangi yo‘nalishlari shakllanib, adabiyotda tinchlik, totuvlik va yangi umidlarni yaratishga intilish aniq sezildi. O‘zbek adabiyotining bu davrdagi asarlari xalqning azob-uqubatlarini, kurashdagi qahramonlikni, tinchlik orzularini yoritib, yangi badiiy talqinlar orqali o‘zining falsafiy chuqurligini ko‘rsatdi. Ikkinchi Jahon urushi mavzusining o zbek adabiyotidagi badiiy talqiniʻ beqiyos ahamiyatga ega. Bu asarlar nafaqat o tmishdagi fojiali voqealarni ʻ eslatibgina qolmay, balki kelajak avlodlarga tinchlikning qadriga yetish, vatanparvarlik va insonparvarlik g oyalarini singdirishda ham muhim rol o ynaydi. ʻ ʻ Mavzuning dolzarbligi. Ikkinchi jahon urushi va o‘zbek adabiyoti mavzusining dolzarbligi bugungi kunda ham yuqori bo‘lib qolmoqda. Chunki urushning saboqlari, tinchlikning qadriga yetish, vatanparvarlik va insonparvarlik g‘oyalarini targ‘ib qilish bugungi kunda ham o‘ta muhim ahamiyatga ega. 3 Adabiyot orqali urushning asl basharasini ko‘rsatish, kelajak avlodga urush dahshatlarini yetkazish va tinchlikni asrashga chaqirish bugungi kun adabiyotshunosligining dolzarb vazifalaridan biridir. O‘zbek adabiyoti tarixida Ikkinchi Jahon urushi davridan keyin yaratilan asarlar katta o‘zgarishlarni, yangi mavzularni, yangi poetik uslublarni aks ettiradi. Urushning qahrli, qayg‘uli ta’siri va u orqali yuzaga kelgan psixologik, ijtimoiy, iqtisodiy muammolar adabiyotda yangicha ko‘rinishlarda namoyon bo‘ldi. Urushdan keyingi davrda milliy va xalq haq-huquqlari uchun kurashgan yozuvchilar o‘z asarlarida erkinlik, mustaqillik va kelajakni qayta qurish haqida chuqur mulohazalar yuritganlar. Shu bilan birga, urush va uning oqibatlari bilan bog‘liq she’riyat va proza o‘zining badiiy shaklini ham o‘zgartirdi. Adabiyotda ijtimoiy haqiqiylik, xalq hayotining og‘ir sharoitlari tasvirlandi, yangi obrazlar paydo bo‘ldi. Shoir va yozuvchilar insoniylik, jasorat, vatanparvarlik kabi g‘oyalarga asoslangan asarlar yaratdilar. Ikkinchi Jahon urushi yillari o‘zbek adabiyoti o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘ldi. Bu davr adabiyoti urush mavzusi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, unda vatanparvarlik, qahramonlik, matonat, fidoyilik, insoniylik kabi mavzular asosiy o‘rinni egalladi. Kurs ishining obyekti. Kurs ishining obyekti Ikkinchi jahon urushi davrida yaratilgan o‘zbek adabiyoti namunalari, xususan, she'riyat, nasr, dramaturgiya va publitsistik asarlardir. Kurs ishining predmeti . Kurs ishining predmeti Ikkinchi jahon urushi mavzui o‘zbek adabiyotida qanday ifodalanganini, qaysi badiiy vositalar va obrazlar orqali tasvirlanganini o‘rganishdan iborat. Ushbu davr adabiyotining xususiyatlari, urush mavzusining evolyutsiyasi, yozuvchilarning individual uslublari hamda asarlardagi g‘oyaviy-badiiy tahlil qilish kurs ishining predmetini tashkil etadi. 4 Kurs ishining maqsadi . Kurs ishining maqsadi Ikkinchi jahon urushi davri o‘zbek adabiyotining o‘ziga xos xususiyatlarini, urush mavzusining adabiyotdagi aks etishi va evolyutsiyasini, yozuvchilarning individual yondashuvlarini chuqur tahlil qilish orqali o‘zbek adabiyotining bu davrdagi rivojlanish bosqichini yoritib berishdan iborat. Kurs ishining vazifalari: - Ikkinchi jahon urushi davri o‘zbek adabiyoti haqida ilmiy adabiyotlarni o‘rganish. - Urush mavzuidagi asarlarni tahlil qilish, ulardagi badiiy obrazlar va g‘oyaviy mazmunni aniqlash. - Urush mavzusining o‘zbek adabiyotidagi evolyutsiyasini kuzatish. - O‘zbek yozuvchilarining urush haqidagi asarlarida individual uslublarini tahlil qilish. - Tadqiqot natijalarini umumlashtirish va xulosalar chiqarish. Kurs ishining tuzilishi . Mazkur kurs ishi kirish, 2 bob, 4 paragraf, xuosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan. I BOB IKKINCHI JAHON URUSHI VA O‘ZBEK ADABIYOTI 5 1.1.Urush yillari o zbek adabiyotining o ziga xos xususiyatlariʻ ʻ Ikkinchi Jahon urushi yillari o‘zbek adabiyoti o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘ldi. Bu davr adabiyoti urush mavzusi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, unda vatanparvarlik, qahramonlik, matonat, fidoyilik, insoniylik kabi mavzular asosiy o‘rinni egalladi. Vatanparvarlik ruhi- Urush yillari adabiyotida vatanparvarlik g‘oyalari, ona yurtni himoya qilish, dushman ustidan g‘alaba qozonish ishonchi yorqin ifodalangan. Shoir va yozuvchilar o‘z asarlari bilan xalqning ruhiyatini ko‘tarishga, g‘alabaga bo‘lgan ishonchini mustahkamlashga harakat qildilar. Qahramonlik va matonat- Urush qahramonlari, jang maydonlarida jon fido qilgan askarlar, orqa frontdagi fidoyi mehnatkashlar obrazi adabiyotning markazida turdi. Ularning jasorati, matonati va fidoyiligi o‘zbek xalqining qahramonlik ruhini namoyon etdi. Fojia va qayg‘u- Urushning dahshatlari, odamlarning boshiga tushgan qayg‘u va azoblar, tinch hayotning buzilishi adabiyotda chuqur aks etdi. Yozuvchilar urushning haqiqiy qiyofasini ko‘rsatishga, uning keltirib chiqargan oqibatlarini yoritishga harakat qildilar. Insoniylik va mehr-oqibat- Urush davrida ham insoniylik, mehr-oqibat, do‘stlik kabi qadriyatlar o‘z ahamiyatini yo‘qotmadi. Adabiyotda bu tuyg‘ularni ulug‘lash, odamlarni bir-biriga yordam berishga, qiyinchiliklarni birgalikda yengib o‘tishga chaqirish g‘oyalari ilgari surildi. 1 Janr va uslublarning xilma-xilligi- Urush yillari adabiyotida she'riyat, nasr, dramaturgiya, publitsistika kabi turli janrlar rivojlandi. Yozuvchilar o‘z asarlarida turli badiiy vositalar va uslublardan foydalanib, urush mavzusini har tomonlama yoritishga intilishdi. 1 Shukurov, D. (2019). Adabiyot va ijtimoiy o‘zgarishlar. Toshkent: Sharq nashriyoti. 6 Ikkinchi Jahon urushi yillari o‘zbek adabiyoti vatanparvarlik, qahramonlik va insoniylik g‘oyalarini targ‘ib qiluvchi, urushning dahshatlarini fosh etuvchi va tinchlikka bo‘lgan umidni ifoda etuvchi muhim davr bo‘ldi. Ikkinchi Jahon urushi, insoniyat tarixidagi eng qonli va vayronkor urushlardan biri, o zbek xalqining hayotiga ham chuqur ta sir ko rsatdi. Garchiʻ ʼ ʻ O zbekiston bevosita jang maydoni bo lmagan bo lsa-da, urushning og ir yukini ʻ ʻ ʻ ʻ o z zimmasiga oldi. Millionlab o zbekistonliklar frontga safarbar qilindi, orqa ʻ ʻ frontda esa ayollar, bolalar va qariyalar tinimsiz mehnat qilib, g alabaga o z ʻ ʻ hissalarini qo shdilar. ʻ Inson resurslariga ta siri- Yuz minglab o zbekistonliklar frontda jon fido ʼ ʻ qildilar, ko pchiligi esa mayib-majruh bo lib qaytdilar. Bu esa, respublika ʻ ʻ aholisining demografik tarkibiga jiddiy ta sir ko rsatdi. ʼ ʻ Iqtisodiyotga ta siri- Urush yillari O zbekiston iqtisodiyoti butunlay ʼ ʻ harbiylashtirildi. Sanoat korxonalari harbiy mahsulotlar ishlab chiqarishga o tkazildi. Paxta, g alla va boshqa qishloq xo jaligi mahsulotlari frontga yetkazib ʻ ʻ ʻ berildi. Bu esa, respublikada oziq-ovqat tanqisligiga va aholining turmush darajasining keskin pasayishiga olib keldi. Ijtimoiy hayotga ta siri- Urush yillari O zbekistonga evakuatsiya qilingan ʼ ʻ millionlab odamlar, jumladan, ko plab sanoat korxonalari, ilmiy muassasalar va ʻ madaniyat arboblari joylashtirildi. Bu esa, respublikaning ijtimoiy-madaniy hayotiga sezilarli ta sir ko rsatdi. ʼ ʻ Madaniyat va ma naviyatga ta siri- Urush, o zbek xalqining ma naviyatiga ʼ ʼ ʻ ʼ ham chuqur ta sir ko rsatdi. Vatanparvarlik, fidoyilik, mardlik va jasorat kabi ʼ ʻ tuyg ular kuchaydi. Urush mavzusi o zbek adabiyoti va san atida keng o rin ʻ ʻ ʼ ʻ egalladi. Yozuvchilar va shoirlar urush dahshatlarini, xalqning qahramonligini o z ʻ asarlarida yorqin ifoda etdilar. 7 Ma'lumki, yaqin o‘tmishimizda "Afg‘on urushi" nomi bilan bo‘lib o‘tgan urush SSSR ittifoqining Avg‘oniston davlatiga qarshi olib borilgandi. 1979-yildan 1989-yil oralig‘ida bo‘lib, ko‘plab oilalarni boshlariga og‘ir judoliklar olib keldi. Yana qanchadan qancha insonlarning ruhan va jismonan nogironliklariga sabab bo‘ldi. Urushning boshlanishiga yangi hukumat Afg‘onistondagi real hayotni hisobga olmay islohotlar o‘tkazishga kirishishi sabab bo‘lgandi. Bu islohotlar SSSRda o‘tkazilgan islohotlar andozasiga o‘tish edi. Shuning uchun ham Afg‘oniston xalqi bu islohotlarni qabul qilmadi. Ruhoniylar hukumat siyosatini islom asoslaridan qaytish, deb baholadi. 2 SSSR Afg‘oniston hukumati sovet nusxasidagi jamiyatni qurmoqchi bo‘lgan edi. Afg‘onistonda bunday jamiyatni qurishning esa iloji yo‘q edi. Bu esa tarixda "Afg‘on urushi" bilan joy oldi. Afg‘on xalqi ko‘z o‘ngida yangi hukumat ateistik davlat armiyasini o‘z davlati hududiga kiritib katta gunohga botgan edi. Bunday hukumatni qo‘llash esa undanda katta gunoh bo‘lur edi. Shu tariqa SSSR Afg‘onistonda harbiy muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Buni yaxshi anglab yetgan M. S.Gorbachyov SSSR armiyasini Afg‘onistondan olib chiqib ketishga qaror qildi va 1989-yilningda bu vazifa amalda bajarildi. Bu urush uzoq vaqt davom etganligining o‘zi ham u yerda mislsiz qurbonlar berilganidan darakdir. Hususan, 1988-yil Afg‘oniston prezidenti Najibullo bergan statistikaga ko‘ra urushda 243 ming 900 nafar odam vafot etgan. Shundan 35 ming 700 nafari ayol, 20 ming 700 nafari yosh bola. Qolganlari harbiy xizmatchilar va fuqaro erkaklar. 77 ming kishi esa yaralangan yoki nogiron bo‘lgan. 15 mingdan ortiq sovet jangchilari halok bo‘ldi. AQSh manbalarida esa Sovet-Afg‘on urushida bir million odam halok bo‘lgani keltiradi. Ahmad Shoh Mas'ud esa bir yarim million odam halok bo‘lgani, besh million odam mamlakatdan qochib chiqib ketgani haqida ma'lumot bergan. 2 Tursunov, O. (2018). O‘zbek she’riyatida urush va uning ta’siri. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti. 8 Biroq hozirda Afg‘oniston hukumati o‘n yillik urushda 330 ming afg‘on halok bo‘lganini aytmoqda. O‘n yillik urushda sobiq Ittifoq armiyasidan 14 mingdan ortiq askar va ofitserlar, ichki ishlar Vazirligining va KGBning xodimlari, o‘sha paytda SSSR chegarasida turgan ko‘plab chegarachilar halok bo‘ldi. Bundan tashqari minglab kishilar kasallik (kontuziya, asab va b.) orttirib olishdi. Afg‘on urushida ishtirok etgan sovet armiyasi 650 ming harbiy xizmatchidan iborat edi. Eng ko‘p halok bo‘lish 1984-yilga to‘g‘ri keldi. O‘sha yilning o‘zida sovet armiyasidan 2 ming 343 ta askar va ofitserlar o‘ldirildi. Sovet armiyasidan jami 417 ta harbiy xizmatchi asirga tushdi yoki bedarak yo‘qoldi. Shundan 130 tasi urush vaqtida asirlikdan ozod qilindi. Asirlarni ozod qilishda AQSh ham ishtirok etdi. Taxminan 30 kishi asirlikdan keyin SSSRga qaytmay, Yevropa va Amerikada yashashga qaror qildi. Shulardan uch kishi keyinchalik vataniga qaytdi. Eng achinarlisi bu halok bo‘lgan kishilar orasida ko‘plab yurtdoshlarimiz ham bor edilar. Urush va u bilan bog‘liq obrazlar ishtirok etgan asarlar juda qadimiy tarixga va o‘ziga xos taraqqiyot bosqichiga ega. Bunday asarlardagi g‘oya va qahramonlarning xususiyatlari davrning ijtimoiy-siyosiy jarayonlari ta'sirida o‘zgarib borgan. Badiiy adabiyotda urush tasvirlari dastlab qahramonlik va jasorat vositasi sifatida tasvirlangan. Bu barcha xalqlar adabiyotiga taalluqli bo‘lib, "Alpomish", "Go‘ro‘g‘li", "Manas", "Ramayana", "Mahabhorat", "Gilgamish" kabi xalq eposi namunalari, Gomerning "Iliada", Firdavsiyning "Shohnoma" dostonlarida bu xususiyat aniq ko‘rinadi. XX asrda yuz bergan ko‘plab urushlar, shu jumladan I va II jahon urushlari jahon siyosati va madaniyatiga jiddiy ta'sir ko‘rsatdi. Bu urushlar ta'sirida bir qator oqim, ta'limot va g‘oyalar paydo bo‘ldi. Ular orasida urushning barcha ko‘rinishini rad etuvchi patsifizm alohida o‘ringa ega. 9 Urushda shaxsan ishtirok etgan va bu urushni chetdan kuzatgan ko‘plab yozuvchi va shoirlar kelajak avlodga bu voqealar haqida o‘z asarlari orqali ro‘y- rost xabarlar berishdi. U o‘zining bir qancha asarlarida Afg‘on urushi va u yerda ko‘rgan turli voqealarni jonli tarzda tasvirlab bergan. 3 O‘tkir Hoshimovning asarlarida milliylik, insonparvarlik, tinchliksevarlik g‘oyalari o‘z ifodasini topgan. Adib ham hajviy usulda, ham dramatizm va konfliktga boy tarzda ijtimoiy voqelik, insonlar o‘rtasidagi turli munosabatlarni tasvirlaydi. Uning asarlarida muhabbat, milliy o‘zlikni anglash, adolat va haqiqat uchun kurash, johillikning oqibatlari, ona mehri, urushning g‘ayriinsoniy mohiyati kabi masalalar realistik tarzda tasvirlanadi. Adabiyotshunos olim Abdug‘ofur Rasulov yozuvchi ijodining muhim xususiyatlari sifatida ikki jihatni keltiradi: "Birinchidan, O‘tkir Hoshimov o‘z asarlarida shunchaki targ‘ibot qilish yoki shiorlar keltirish yo‘lidan bormaydi. Balki davrning eng dolzarb muammolarini o‘rtaga tashlaydi va bu muammolarga qahramonlarining harakatlari, o‘y- kechinmalari vositasida javob izlaydi. Ikkinchidan, adib bu jarayonlarni ajoyib badiiy shakllarda aks ettiradi."1 O‘tkir Hoshimovning "Muhabbat" hikoyasi, "Cho‘l havosi", "Qalbingga quloq sol" qissalari yoshlar o‘rtasidagi sevgi-muhabbat masalasiga bag‘ishlangan bo‘lsa, "O‘zbeklar" hikoyasi, "Dunyoning ishlari" qissasida o‘zbek onasi siymosi tasvirlangan. Bu asarlarda samimiy tuyg‘ular, insoniy fazilatlar tarannumi sof milliy ruhda bayon etilgani bilan ahamiyatlidir. "Bahor qaytmaydi" qissasida ham dolzarb muammolar ko‘tarilgan. San'atkor axloqi, oila va muhabbat masalalari, do‘stlik, ota-ona va farzand munosabatlari bu asarning asosini tashkil qiladi. Yozuvchi ijodida urush mavzusi yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi. "Urushning so‘nggi qurboni", "Nega, nega-a-a?!" hikoyalari, "Ikki eshik orasi", "Tushda kechgan umrlar" romanlarida Ikkinchi jahon urushi va afg‘on urushi yillari o‘zbek xalqi boshiga tushgan sinovlar, kulfatlar: urush frontlaridagi fojiali manzaralar, 3 Xolmurodov, S. (2020). II Jahon urushi va o‘zbek adabiyoti. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti . 10 urushning vayronkor va zararli oqibatlari tasvirlangan. Shoikrom, Umri xola ("Urushning so‘nggi qurboni"); Hamidulla, Rahmatilla ("Nega, nega-a-a?!); Kimsan, Robiya, Shomurod, Ra'no ("Ikki eshik orasi"); Rustam, Xayriddin ("Tushda kechgan umrlar") kabi qahramonlarning hayoti, murakkab taqdirlari vositasida urushni qoralash, tinchliksevarlik ruhi yaqqol ko‘zga tashlanadi. Yozuvchining "Urushning so‘nggi qurboni" hikoyasi urush va uning fojiali oqibatlari haqida. Insoniyat tarixidagi eng katta talafot keltirgan Ikkinchi jahon urushi millionlab kishilarning halokatiga sabab bo‘lish bilan birga, uning oqibatlari odamlar ongida ham salbiy o‘zgarishlar yuz berishiga olib keldi. Ochlik, muhtojlik odamlarni bir-biriga dushman qilib qo‘ydi, yana ayrimlarni qing‘ir yo‘lga boshladi. Aka-uka, ona va farzand o‘rtasidagi muqaddas oilaviy munosabatlarga ham putur yetkazdi. Hikoyada mana shu jarayonlar o‘z ifodasini topgan. 4 Hikoya quyidagi tasvir bilan boshlanadi: "Shoikrom ayvon to‘ridagi sandal chetida xomush o‘tirardi. Allaqachon bahor kelib, kunlar isib ketganiga qaramay, hamon sandal olib tashlanmagani, ammo bu to‘g‘rida hech kim o‘ylab ko‘rmagananini u endi payqaganday g‘ashi keldi. Bo‘z ko‘rpa ustidan yopilgan, shinni dog‘i tekkan quroq dasturxon ham, hozirgina go‘jadan bo 'shagan sopol tovoq, bandi kuygan yog‘och qoshiq ham, uning ko‘ziga xunuk ko‘rinib ketdi. Ammo beparvolik bilan qo‘l siltadi-yu, do‘ppisini sandal ustiga tashlab yonboshladi". Ushbu jumlalar orqali hikoya qahramoni Shoikromning ruhiy holati qisqacha tasvirlanadi. Bu tasvirdan qahramonning asabiy, tajang kayfiyati ko‘rinadi. Undagi bu noxush kayfiyatning sabablari voqealar rivoji davomida ma'lum bo‘ladi: urush hamon davom etmoqda. "Garchi urushning qora qanoti uzoqlab, erta-indin Gitlerning to 'ng‘iz qo‘pishi ko‘rinib qolgan bo‘lsa ham, hamon uning soyasi odamlar boshiga ko‘lanka tashlab turgan, hali u qo‘shninikida, hali bu qo‘shninikida aza ochilayotgan" kunlar. Ayrim sabablarga ko‘ra urushga bormagan, to‘qimachilik kombinatida montyor bo‘lib ishlaydigan Shoikrom bir hovlida bo‘la turib sil kasali 4 Yusupov, B. (2019). O‘zbek adabiyotining urush davridagi salbiy va ijobiy tasvirlari. Toshkent: Adabiyotshunoslik markazi. 11 bilan og‘rib yotgan ukasi Shone'matning holidan xabar ololmaydi. Bir yil avval hovliga ekilgan qulupnay tufayli Shoikromning xotini Xadicha va onasi Umri xola o‘rtasida nizo kelib chiqqan. Qolaversa, atrofda o‘g‘ri ko‘paygan: "Suv qalqisa loyqasi yuqoriga chiqqanday, zamon qalqqandan buyon o‘g‘ri ko‘paydi. Erta bahorda ularning tug‘ay deb turgan sigirini o‘g‘irlab ketishdi. O‘sha kecha Shoikrom tungi smenada edi. Kechasi bilan yomg‘ir sharros quyib chiqdi. Shoikrom tong saharda ko‘ngli g‘ash tortib, bir nimani sezganday uyga qaytdi. Kelsa xotini, onasi, bolalari dod solib o‘tiribdi. Xadicha og‘iroyoq emasmi, o‘zi bilan o‘zi ovora bo 'lib, bilolmay qolibdi. Ertalab tursa, ko‘cha eshigi lang ochiq, yong 'oqda bog‘log‘liq sigiryo‘q. "Shu paytgacha sigir tug‘ardi, ukamning og‘ziga aqalli bir kosa sut tutardim, - deb o‘yladi Shoikrom o‘kinib. - Qani o‘shalar qo 'limga tushsa, chopib tashlardim". Shoikromning ushbu alamzadalik holati fojianing boshlang‘ich nuqtalaridan biri hisoblanadi. Jumladan atoqli o‘zbek yozuvchisi, Afg‘on urushi qatnashchisi Nabi Jaloliddin ham bu urushda shaxsan ishtirok etgan kishilardan edi. Nabi Jaloliddin ijodini yoshligidan she'rlar yozishdan boshlaydi. Shoirning ilk kitobi „Yalpizli kecha" bo‘lib, unga shuhrat olib keladi. Keyin birin-ketin kitoblari nashrdan chiqadi. Shu orqali O‘zbekiston xalq shoiri Abdulla Oripov nazariga tushadi. Yozuvchi sifatida ilk qissasi „O‘limning rangi" nashrdan chiqqach, O‘zbekiston xalq yozuvchisi Pirimqul Qodirov nazariga tushadi. „O‘limning rangi"qissasida XX asrning 80-yillarida bo‘lib o‘tgan Afg‘on urushi voqealari jonlantirilgan edi. Qissani o‘qib chiqqan marhum yozuvchi Nabi Jaloliddinni qidirib, Izboskangacha boradi. O‘limning rangi asari Afg‘on urushiga bag‘ishlangan, real voqealarga asoslangan asar hissoblanadi. Bu asarni yozishda kitobxon u yerdagi tog‘liklarni tunda naqadar sovib chidab bo‘lmas darajaga kelishi, har lahzada dushman xujumining havfini ko‘rsatib o‘tadi. 5 5 Nurmuhammadov, B. (2017). Urush va adabiyot: Nazariy tahlil. Samarqand: SamDU nashriyoti. 12 Zamondosh yozuvchilarimizdan yana biri O‘tkir Hoshimovning "Tushda kechgan umrlar" romani ham ayni urush mavzusini jangchi tilidan hikoya qiladi. Bu asar XX asrning 80-yillarida bo‘lib o‘tgan Afg‘on urushi va unda yosh umri xazon bo‘lgan o‘zbek yigitlarining achchiq taqdiri haqida. Afg‘on urushi ishtirokchisi shunday qiyinchiliklarga duchor bo‘ladiki, u bilan birgalikda kitobxon g‘am chekadi, azoblanadi. Urush natijasida asar qahramoni bo‘lgan Rustam oila qurishlik baxtidan mahrum bo‘lib, oila qursa ham baxtli bo‘lolmay taqdiri ayanchli yakunlanadi. Yuqorida "Esizgina yoshligim"dan urush odamlar ruhiyatiga yetkazgan jarohatlarning ayrimlarini ko‘rib o‘tdik. 6 Bunday tasvirlar "Tushda kechgan umrlar" romanida ham uchraydi. Romanning "Rustamning birinchi kundaligidan" deb nomlangan qismida oddiy askar Xayriddin bosh qahramon Rustamga shunday deydi: "Bilasizmi, jo‘ra... o‘ylab qarasam, urush teskari haqiqat, degani ekan. Odam bo‘lging kelsa, shafqatsiz bo‘l. O‘lging kelmasa, o‘ldir. Qiziq-a, jo‘ra..." O‘tkir Hoshimov bu holga o‘zining boshqa bir asari "Daftar hoshiyasidagi bitiklar"ning "Urushlar haqida" deb nomlangan bobida alohida to‘xtalgan: "Urushda g‘olib va baxtli podshoh, g‘olib va baxtli qo‘shin, g‘olib va baxtli davlat, g‘olib va baxtli tuzum bo‘lishi mumkin. Ammo g‘olib va baxtli odam bo‘lmaydi. Negaki, urush odamni odam o‘ldirishga majbur qiladi. Odam o‘ldirgan odam esa hech qachon baxtli bo‘lmaydi!", yoki "...Urush, hatto haqiqatning qiyofasini ham teskari qilib qo‘yadi. Urushda haqiqat bo‘lmaydi!" Adib ushbu jumlalari bilan kitobxonni urushga bo‘lgan nafratini Avg‘on urushining salbiy asoratlari tasvirlangan "yo‘qotilgan avlod" mavzusi yetakchi o‘rinni egallaydi. Bu asarlardagi obrazlarni quyidagicha tasniflash maqsadga muvofiq: frontda jang qilayotgan askarlar, urushdan qaytgan, lekin bu urushning salbiy asoratlari ostida yashayotgan sobiq jangchilar, urushda ishtirok etmagan bo‘lsa ham shu urushning salbiy oqibatlari tufayli hayoti izdan 6 Nizamov, A. (2022). Urushdan keyingi davrda adabiyotning ma’naviy ta’siri. Toshkent: Adabiyotshunoslik markazi . 13 chiqqan turli toifadagi insonlar tasvirlangan. Ushbu qahramonlarning barchasini urushning salbiy asoratidan jabrlanganlik xususiyati birlashtirib turadi. Xulosa qilib aytganda, Ikkinchi Jahon urushi o zbek xalqining hayotidaʻ murakkab va og ir davr bo ldi. Urush nafaqat ulkan inson va moddiy ʻ ʻ yo qotishlarga, balki xalqning ruhiyatiga ham chuqur ta sir ko rsatdi. Shu bilan ʻ ʼ ʻ birga, urush yillari o zbek xalqining matonati, birdamligi va vatanparvarligini yana ʻ bir bor namoyon etdi. 1.2.Ikkinchi Jahon urushi mavzusining o zbek adabiyotidagi badiiy ʻ talqinining ahamiyati 14 Ikkinchi Jahon urushi mavzusining o zbek adabiyotidagi badiiy talqiniʻ beqiyos ahamiyatga ega. Bu asarlar nafaqat o tmishdagi fojiali voqealarni ʻ eslatibgina qolmay, balki kelajak avlodlarga tinchlikning qadriga yetish, vatanparvarlik va insonparvarlik g oyalarini singdirishda ham muhim rol o ynaydi. ʻ ʻ Quyida urush mavzusidagi asarlarning badiiy talqinining ahamiyatini ko rsatuvchi asosiy jihatlar keltirilgan: ʻ Tarixiy xotirani saqlash- Urush mavzusidagi asarlar o zbek xalqining urush ʻ yillarida boshidan kechirgan qiyinchiliklarini, qahramonliklarini va fojialarini tarixiy xotirada saqlab qolishga xizmat qiladi. Bu asarlar orqali biz o tmishdagi ʻ xatolarimizdan saboq olib, kelajakda bunday fojialarning takrorlanishiga yo l ʻ qo ymaslikka harakat qilishimiz mumkin. ʻ Vatanparvarlik va insonparvarlik g oyalarini targ ib qilish- Urush ʻ ʻ mavzusidagi asarlarda vatanparvarlik, fidoyilik, jasorat, mehr-oqibat va insoniylik kabi umuminsoniy qadriyatlar ulug lanadi. Bu asarlar yoshlarni vatanparvarlik ʻ ruhida tarbiyalash, ularga tinchlik va osoyishtalikni qadrlashni o rgatishda muhim ʻ vosita bo lib xizmat qiladi. ʻ Tinchlikning qadriga yetish- Urush mavzusidagi asarlar bizga tinchlikning naqadar qimmatli ne mat ekanligini, uni asrab-avaylash zarurligini eslatib turadi. ʼ Urush dahshatlarini, odamlarning azob-uqubatlarini tasvirlovchi bu asarlar bizni tinchlik uchun kurashishga, uni himoya qilishga undaydi. 7 Badiiy mahoratni oshirish- Urush mavzusidagi asarlar o zbek adabiyotining ʻ badiiy mahoratini oshirishga katta hissa qo shgan. Yozuvchilar urushning ʻ murakkab voqealarini, insonlarning ruhiy kechinmalarini tasvirlashda turli badiiy vositalardan unumli foydalandilar, yangi obrazlar va janrlar yaratdilar. Inson ruhiyatini o rganish- Urush mavzusidagi asarlar inson ruhiyatini ʻ chuqur o rganishga imkon beradi. Urush sharoitida insonlarning xarakteridagi ʻ 7 Yusupov, B. (2019). O‘zbek adabiyotining urush davridagi salbiy va ijobiy tasvirlari. Toshkent: Adabiyotshunoslik markazi. 15 o zgarishlar, ularning his-tuyg ulari, kechinmalari va orzulari badiiy jihatdanʻ ʻ yorqin tasvirlanadi. Xulosa qilib aytganda, Ikkinchi Jahon urushi mavzusining o zbek ʻ adabiyotidagi badiiy talqini o zbek xalqining tarixiy xotirasini saqlash, ʻ vatanparvarlik va insonparvarlik g oyalarini targ ib qilish, tinchlikning qadriga ʻ ʻ yetish, badiiy mahoratni oshirish va inson ruhiyatini o rganishda beqiyos ʻ ahamiyatga ega. O zbek adabiyotida Ikkinchi Jahon urushi qahramonlari va orqa front ʻ mehnatkashlari obrazlari vatanparvarlik, matonat, fidoyilik va insoniylik kabi fazilatlarni aks ettiruvchi yorqin timsollar sifatida gavdalanadi. Bu obrazlar urushning og ir sinovlarida toblanib, o z xalqi va Vatani uchun jon fido qilishga ʻ ʻ tayyor turgan chinakam insonlarni ifodalaydi. Asarlarda urush qahramonlari jasur, mard va vatanparvar sifatida tasvirlanadi. Ular o z jonlarini xavf ostiga qo yib, dushman bilan mardonavor jang ʻ ʻ qiladilar, o zlarining qahramonliklari bilan Vatan ozodligi uchun kurashadilar. ʻ Masalan, Sobir Mirvaliyevning "Qora kamar" romanidagi To lqin obrazi, Pirimqul ʻ Qodirovning "Yulduzli tunlar" romanidagi Qoravoy obrazi va boshqa ko plab ʻ asarlar qahramonlari o zbek xalqining jasorati va matonatini yorqin ifodalaydi. ʻ Ular nafaqat jang maydonida, balki asirlikda ham o zlarining insoniy qadr- ʻ qimmatini saqlab qolishga, dushman oldida bosh egmaslikka harakat qiladilar. Urush yillarida orqa frontda tinimsiz mehnat qilgan ayollar, bolalar va qariyalarning fidoyiligi ham o zbek adabiyotida o z aksini topgan. Ular og ir ʻ ʻ ʻ mehnat sharoitlarida, ochlik va qiyinchiliklarga qaramay, frontga zarur bo lgan ʻ barcha narsalarni yetkazib berish uchun bor kuchlarini sarfladilar. Ayollar erkaklarning ishlarini bajardilar, fabrikalar va zavodlarda, kolxozlarda tinimsiz ishladilar. Oybekning "Quyosh qoraymas" romanidagi Saodat obrazi, Abdulla Qahhorning asarlaridagi ayollar obrazlari orqa front mehnatkashlarining fidoyiligini yorqin aks ettiradi. 16 O‘zbek yozuvchilari urush qahramonlari va orqa front mehnatkashlarini realistik va ta'sirchan obrazlar orqali tasvirlab, ularning qahramonliklarini, matonatini va fidoyiligini ulug ladilar. Bu obrazlar nafaqat o sha davr ruhiyatiniʻ ʻ aks ettirdi, balki kelajak avlodlar uchun ham ibrat va namuna bo lib qoldi. Ular ʻ bizga tinchlikning qadrini bilish, vatanparvarlik va insonparvarlik fazilatlarini qadrlashni o rgatadi. ʻ O zbek adabiyotida Ikkinchi Jahon urushi mavzusi turli janrlarda – nasr, ʻ she riyat va dramaturgiyada o ziga xos tarzda yoritilib, xalqning urushga ʼ ʻ munosabati, qahramonligi va fojialarini aks ettirgan. 8 Nasr: Urush yillari o zbek nasri realistik va psixologik tasvirlarga boy ʻ bo ldi. Adiblar urushning dahshatli manzaralarini, odamlarning og ir qismatini, ʻ ʻ ayriliq azobini va qahramonliklarini tasvirlashga intilishdi. Oybekning "Navoiy" romani, Abdulla Qahhorning "O tgan kunlar" qissasi kabi asarlar urush mavzusiga ʻ bag ishlangan bo lmasa-da, urushning xalq hayotiga ta sirini ko rsatib berdi. ʻ ʻ ʼ ʻ Shuningdek, Sobir Mirvaliyevning "Qora kamar", Pirimqul Qodirovning "Yulduzli tunlar" kabi asarlari urushning front ortidagi hayoti va mehnatini yorqin aks ettirdi. She riyat: Urush yillari o zbek she riyatida vatanparvarlik, jasorat, fidoyilik, ʼ ʻ ʼ sog inch va ayriliq kabi tuyg ular asosiy o rinni egalladi. Hamid Olimjonning ʻ ʻ ʻ "Semurg ", G afur G ulomning "Sen yetim emassan", Mirtemirning "Bugun ʻ ʻ ʻ bayram" kabi she rlari xalqning qalbidagi vatanparvarlik va g alabaga bo lgan ʼ ʻ ʻ ishonchni ifodalab berdi. Usmon Nosirning she rlari esa urushning shafqatsiz ʼ qiyofasini, odamlarning azob-uqubatlarini tasvirladi. Dramaturgiya: Urush mavzusi o zbek dramaturgiyasida ham o z aksini ʻ ʻ topdi. Uyg un va Izrail Fayziblarning "Qasoskor", Komil Yashinning "Nomus va ʻ muhabbat", Abdulla Qahhorning "Tobutdan tovush" kabi pyesalari urushning fojiali oqibatlari, xalqning matonati va qahramonligini sahna orqali ko rsatib berdi. ʻ 8 Islomov, S. (2017). O‘zbek she’riyatida urushdan keyingi muammolar. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti. 17 Urush mavzusidagi asarlar o zbek adabiyoti tarixida muhim o rin tutadi vaʻ ʻ katta ahamiyatga ega. Ular nafaqat o sha davr voqeliklarini aks ettirgan, balki ʻ keyingi avlodlarga vatanparvarlik, insoniylik va tinchlikning qadrini anglatuvchi muhim manba bo lib xizmat qiladi. ʻ Quyida urush mavzusidagi asarlarning o‘zbek adabiyoti tarixidagi o‘rni va ahamiyatini ko‘rsatuvchi asosiy jihatlar keltirilgan: Tarixiy xotirani saqlash: Urush mavzusidagi asarlar o sha davr voqealarini, ʻ xalqning boshidan kechirgan qiyinchiliklarini, qahramonliklarini va fojialarini saqlab qolishda muhim rol o ynaydi. Bu asarlar kelajak avlodlar uchun tarixiy ʻ xotirani saqlashning muhim vositasidir. Vatanparvarlik va milliy g urur: Urush yillari yozilgan asarlarda ʻ vatanparvarlik, milliy g urur va mustaqillik g oyalari yorqin ifodalangan. Bu ʻ ʻ asarlar o quvchilarda vatanparvarlik tuyg ularini shakllantirishga, milliy o zlikni ʻ ʻ ʻ anglashga yordam beradi. Insoniy qadriyatlarni ulug lash: Urush mavzusidagi asarlarda insoniylik, ʻ mehr-oqibat, do stlik, sadoqat kabi umuminsoniy qadriyatlar ulug lanadi. Ushbu ʻ ʻ asarlar orqali o quvchilar inson qadr-qimmatini anglashga, ezgulik va yovuzlik ʻ haqida o ylashga undaladi. ʻ Tinchlikning qadriga yetish: Urush mavzusidagi asarlar urushning dahshatlarini, uning keltirib chiqaradigan fojiali oqibatlarini ko rsatib beradi. Bu ʻ asarlar o quvchilarda tinchlikning qadriga yetish, uni asrab-avaylashga intilish ʻ hissini uyg otadi. ʻ Adabiy merosni boyitish: Urush mavzusidagi asarlar o zbek adabiyotining ʻ janr va uslub jihatidan rivojlanishiga katta hissa qo shgan. Bu asarlar o zbek ʻ ʻ adabiyotining badiiy salohiyatini namoyon etadi va adabiy merosni boyitadi. 18 Axloqiy tarbiya: Urush mavzusidagi asarlar yosh avlodni axloqiy tarbiyalashda muhim rol o ynaydi. Bu asarlar orqali o quvchilar jasorat, matonat,ʻ ʻ fidoyilik, insonparvarlik kabi fazilatlarni o rganadilar. ʻ Urush mavzusidagi asarlar o‘zbek adabiyotining ajralmas qismi bo‘lib, ular xalqimiz tarixini, ma'naviyatini va qahramonligini aks ettiradi. Bu asarlarni o‘rganish bugungi kunda ham dolzarb bo‘lib, ular bizga tinchlikning qadriga yetishni, vatanparvarlikni va insoniylikni asrab-avaylashni o‘rgatadi. Urush mavzusidagi asarlarning keyingi avlodlarga ta'siri nihoyatda katta va ko‘p qirrali. Ular tarixiy xotirani saqlash, vatanparvarlik ruhini tarbiyalash, tinchlikning qadriga yetish va insoniy qadriyatlarni anglashda muhim rol o‘ynaydi. Quyida urush mavzusidagi asarlarning keyingi avlodlarga ta'sirini batafsil ko‘rib chiqamiz: Tarixiy ong va xotirani shakllantirish: Urush haqidagi asarlar keyingi avlodlarga o‘tmishdagi urush voqealari, ularning sabab va oqibatlari, xalqimizning urushdagi qahramonligi va matonati haqida ma'lumot beradi. Bu esa yoshlarda tarixiy ong va xotirani shakllantiradi, o‘z tarixiga hurmat bilan qarashga o‘rgatadi. Vatanparvarlik va milliy g‘ururni tarbiyalash: Urush mavzusidagi asarlarda vatan himoyasi, mustaqillik va ozodlik uchun kurashgan qahramonlarning jasorati va fidoyiligi tasvirlanadi. Bu esa yoshlarda vatanparvarlik tuyg‘ularini kuchaytiradi, milliy g‘urur va o‘zlikni anglash hissini rivojlantiradi. Tinchlikning qadriga yetish va uni asrab-avaylashga undash: Urush haqidagi asarlar urushning dahshatli oqibatlari, insoniyatga keltirgan zararlari va fojialarini ko‘rsatib beradi. Bu esa yoshlarda tinchlikning naqadar qadrli ekanligini anglatadi va uni asrab-avaylash, tinchlik uchun kurashishga undaydi. Insoniy qadriyatlarni anglash va ularga hurmat bilan qarash: Urush sharoitida insoniylik, mehr-oqibat, do‘stlik, sadoqat kabi qadriyatlar yanada 19 yorqinroq namoyon bo‘ladi. Urush haqidagi asarlar yoshlarga bu qadriyatlarning ahamiyatini anglatadi va ularga hurmat bilan qarashga o‘rgatadi. Adabiy didni shakllantirish va badiiy asarlarni tahlil qilish qobiliyatini rivojlantirish: Urush mavzusidagi asarlar o‘zining badiiy yuksakligi, chuqur psixologizmi va falsafiy mazmuni bilan ajralib turadi. Bu asarlarni o‘qish orqali yoshlarning adabiy didi shakllanadi, badiiy asarlarni tahlil qilish qobiliyati rivojlanadi. Urush mavzusidagi asarlar tinchlik, vatanparvarlik va insonparvarlik g‘oyalarini targ‘ib qilishda muhim rol o‘ynaydi. Ular urushning dahshatli oqibatlarini ko‘rsatib berish orqali tinchlikning qadriga yetishga, vatanni himoya qilishga va insoniy qadriyatlarni ulug‘lashga undaydi. Tinchlik targ‘iboti Urush asarlari urushning vayronagarchiliklarini, insoniyatga yetkazgan zararlarini va azob-uqubatlarini tasvirlaydi. Bu esa o‘quvchilarda urushga nafrat uyg‘otadi va tinchlikning naqadar qadrli ekanligini anglatadi. Asarlarda tinchliksevar xalqlarning urushga qarshi kurashi, tinchlik uchun fidokorona harakatlari tasvirlanadi. Bu esa o‘quvchilarda tinchlik uchun kurashishga, uni himoya qilishga undaydi. Tinch hayotning go‘zalligi, odamlarning baxtli va farovon hayoti urush asarlarida yorqin tasvirlanadi. Bu esa o‘quvchilarda tinchlikka muhabbat uyg‘otadi va uni asrab-avaylashga undaydi. 9 Vatanparvarlik targ‘iboti Urush asarlari vatan himoyachilari, fidoyi askarlar va orqa front mehnatkashlarining qahramonliklarini tasvirlaydi. Bu esa o‘quvchilarda vatanparvarlik tuyg‘ularini kuchaytiradi, vatanni sevishga va uni himoya qilishga undaydi. 9 Islomov, S. (2017). O‘zbek she’riyatida urushdan keyingi muammolar. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti. 20 Asarlarda vatan tarixi, madaniyati va an'analari ulug‘lanadi. Bu esa o‘quvchilarda milliy g‘urur va o‘zlikni anglash hissini rivojlantiradi. Vatanning ozodligi va mustaqilligi uchun kurash g‘oyalari urush asarlarida asosiy o‘rinni egallaydi. Bu esa o‘quvchilarda vatan uchun kurashishga, uning ravnaqi uchun mehnat qilishga undaydi. Insonparvarlik targ‘iboti: Urush asarlari urushning inson qalbiga yetkazgan jarohatlarini, odamlarning azob-uqubatlarini va qayg‘ularini tasvirlaydi. Bu esa o‘quvchilarda insonparvarlik tuyg‘ularini uyg‘otadi, boshqalarga hamdard bo‘lishga va yordam berishga undaydi. Asarlarda insoniy mehr-oqibat, do‘stlik, sadoqat va boshqa ezgu fazilatlar ulug‘lanadi. Bu esa o‘quvchilarda insoniy qadriyatlarni anglashga va ularga hurmat bilan qarashga o‘rgatadi. Inson hayotining bebaholigi, har bir insonning qadr-qimmati urush asarlarida alohida ta'kidlanadi. Bu esa o‘quvchilarda inson huquqlarini hurmat qilishga va himoya qilishga undaydi. Xulosa qilib aytganda, o zbek adabiyotida Ikkinchi Jahon urushi mavzusiʻ har tomonlama yoritilib, urushning nafaqat tashqi ko rinishi, balki inson ruhiyatiga ʻ ta siri ham chuqur tahlil qilindi. Bu asarlar bugungi kunda ham o z ahamiyatini ʼ ʻ yo qotmagan, tinchlikning qadriga yetish, vatanparvarlik va insonparvarlik ʻ g oyalarini tarbiyalashda muhim rol o ynaydi. ʻ ʻ II BOB IKKINCHI JAHON URUSHI DAVRI O‘ZBEK ADABIYOTINI TAHLIL QILISH 21 2.1.XX asr o‘zbek adabiyotida urush mavzusi Shuni alohida ta’kidlab o‘tish joizki, urush mavzusi adabiyotdagi abadiy mavzulardan biridir. Ulug‘ Vatan urushi yillarida o‘zbek xalqi ham boshqa xalqlar qatori o‘zining vatanparvarlik burchini sharaf bilan olib bordi, shu bilan birga ulug‘ tarixiy g‘alabaga o‘z xissasini qo‘shdi. Bu davrda mamlakatimiz o‘ziga xos harbiy lagerga aylandi. “Hamma narsa front uchun, hamma narsa g‘alaba uchun” shiori urush davridagi hayotimizning asosiy da’vati bo‘lib qoldi. Albattaki, urush adabiyotimiz oldiga yana yangi dolzarb vazifalar qo‘ydi. Har bir yozuv с hi xalqi va Ona-Vatani oldidagi vijdoniy burchini bajarish uchun qattiq sinovlarga bardosh berishiga to‘g‘ri keldi. Yurtimizdagi barcha xalqlarning yozuvchilari dushmanga qarshi umumxalq kurashida faol ishtirok etdilar. Minglab yozuvchilar qo‘llariga qurol olib fashizmga qarshi kurash olib bordilar. Ba’zi adabiyotimizning yirik vakillari ushbu urushda o‘z jonlari evaziga millonlab insonlar hayotini saqlab qolishga o‘z xissalarini qo‘shdilar. Bular sirasiga Musa Jalil, Sulton Jo‘ra, Xasan Said, Olim Sharafiddinov kabi yetuk yozuvchilar dushmanga qarshi kurashda xalok bo‘ldilar. Bu davr adabiyotining mavzu doirasiga to‘xtaladigan bo‘lsak, Ona Vatan mudofaasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan vatanparvarlik, qahramonlik va do‘stlik mavzulari asosiy o‘rinni egalladi. Ulug‘ Vatan urushi davrida o‘zbek yozuvchilari 2 frontda jang qildilar; biri bevosita jang maydonlarida, ikkinchisi esa o‘zlarining fidokorona mehnati bilan dushmanga qarshi turdilar. Ulug‘ Vatan urushi davrida 50dan ziyod adabiyot vakillari xususan, Zinnat Fatxulin, Shuxrat, Ozod Sharafiddinov, Mamarasul Boboyev, Sulton Jo‘ra, Parda Tursun, Nazir Safarov va boshqalar bir qo‘lida qurol, boshqa bir qo‘lida o‘tkir qalam bilan dushmanga qarshi jang olib bordilar. O‘sha yillarda yurtimizda harbiy mavzularda “O‘lim yovga”, “Vatan uchun” (1941), “Mard o‘g‘il”, “Shonli Leningrad”(1942), “O‘zbeklar”, “Vatan chaqirig‘iga javob”, “G‘azab qo‘shiqlari” (1943), “Armug‘on”, “Vatan jonbozlariga”, “O‘zbekiston baxodirlari”, “Qasam”(1944) singari adabiybadiiy to‘plamlar nashr etildi. Ushbu to‘plamlarda 22 o‘zbek yozuvchilari bilan bir qatorda A.Tolstoy (“Fidokorlik”), I.Erenburg (“O‘zbeklar”), V.Vasilevskaya (“Istexkomni zabt etgan qahramon”), L.Pervomayskiy (“Qardoshlik”), Efim Dorosh (“Farg‘onaning qora kuni”), K.Chukovskiy (“Leningrad do‘stlari”) kabi rus, ukrain, belarus yozuvchilari o‘z asarlari bilan qatnashdilar. Shuningdek, urush davrida o‘zbek yozuvchilarining boshqa xalq yozuvchilari bilan do‘stlik va ijodiy aloqalari yanada kuchaydi. Bunday adaiblar sirasiga Anna Axmatova, Aleksey Tolstoy, Nikolay Pogodin, Yakub Kolas va boshqa rus, ukrain va belarus ijodkorlarini kirgizishimiz mumkin. Ular bizning ijod vakillarimiz bilan doimiy aloqada bo‘lib, ijodiy hamkorlik olib bordilar. Buni isboti sifatida Yakub Kolasning ushbu she’rini keltirishimiz mumkin: Og‘ir urush soatlarida , Sen menga ham berding makon – uy. Biz o‘zbekla so‘zlashdik birga, Ham yangratib jang haqida kuy. Bir qilichni birga qayradik, Yirtqich yovga bermadik omon Qayg‘ulardan meni shod etding, Mening og‘am sen – O‘zbekiston. 1943-yil dekabr oyida Moskva shahrida o‘zbek adabiyoti dekadasi bo‘lib o‘tdi. Ushbu dekadada adabiyotimiz zamon talabalariga mos ekanligini yana bir isbotladi va bu adabiyotimiz uchun jangovar ko‘rik bo‘ldi. Ulug‘ Vatan urushi davrida yana bir ko‘zga ko‘rinadigan hodisalardan biri bu she’riyatimizda harbiy-mudofaa mavzusi asosiy o‘rin egallaganligidir. G‘afur G‘ulom, Hamid Olimjon, Oybek, Shayxzoda, Uyg‘un, Mitemir, Zulfiya kabi shoirlarning she’rlarida Ona Vatanga muhabbat, yovga qarshi o‘tli nafrat, xalqlar do‘stligi, insonparvarlik, qahramonlik kabi xislar bilan yo‘g‘rilgan edi. “Sharqdan borayotirman” (G‘.G‘ulom), “Ona va o‘g‘il”, “Qo‘lingga qurol ol”, “Ishonch” (H.Olimjon), “Zafar yo‘llari” (Oybek), “Kurash nechun?”, “Jang va qo‘shiq” (M.Shayxzoda) kabi to‘plamlarga kiritilgan she’riy asarlar ana shundan dalolat beradi. Shu o‘rinda H.Olimjonning “Qo‘lingga qurol ol” she’ri haqida adabiyotshunos S.A’zimov keltirgan fikrni alohida ta’kidlab o‘tish joiz: “Ushbu 23 she’r frontda ham front orqasida ham qo‘ldan-qo‘lga o‘tib o‘qildi. Jangchi menga- deydi olim, adibning ushbu to‘plamini keltirib berdi, kitob oskolka bilan teshilgan, urush tutunida sarg‘aygan, titilganva ayrim joylari kuygan edi. Mazkur jangchining aytishicha, u bu kitobni shu xolifda jang maydonida qor ustidan topib olgan va urush so‘ngiga qadar yonidan qo‘ymagan.” 10 Bu so‘zlardan adabiyot bilan hayot, yozuvchi bilan xalq o‘rtasida nihoyatda yaqinlikni, adabiyotning ta’sir kuchi shu qadar kuchayganligini, jangchilar uchun badiiy adabiyot qanchalik muhim va zarur bo‘lganligini, “idealar moddiy kuchga” aylanganligini anglash mumkin. Shuningdek, o‘zbek adabiyoti urush yillarida nafaqat nazm balki nasrda ham o‘z peshqadamligini yo‘qotmadi. Adabiyotimizning yuksak namayondalari o‘zlarining beqiyos asarlari bilan o‘sha davr tarixi, ijtimoiy hayot, madaniyati, ma’rifati haqida ma’lumotlar beradilar. Taniqli adabiyot vakili Ozod Sharafiddinov XX asrda yaratilgan asarlar jahon talablariga mos kelishi, nafaqat she’riyatda, balki hikoyachilik, qissachilik, romannavislik, shuningdek, dramaturgiyagda ham buni isbotini ko‘rishimiz mumkinligi haqida fikr bildiradilar. Taniqli professor Naim Karimov ham XXasr insoniyat tarixidagi eng ulug asrlardan ekanligi, bu vaqtda qancha ko‘p qon to‘kilishiga, adolatsizliklar va nohaqliklar bo‘lishiga qaramasdan, insoniyat kelajakka katta qadam tashlagani, bu asrda sodir bo‘lgan voqealar tarixning ajralmas tarkibi ekanligi, ularni bizga yoqmagan joylarini unutish yoki tarix zarvarraqlaridan o‘chirish be’manilik ekanligi ham ta’kidlab o‘tadilar. Xususan, 50- yillarning oxiriga kelib harbiy romanlarning yuksak namunalari paydo bo‘la boshladi. Oybekning “Quyosh qoraymas”, Shuhratning “Shinelli yillar”, I.Rahimning “Chin muhabbat”, “Fidoyilar” kabi romanlari bevosita urush maydonini gavdalantirsa, Sh.Rashidovning “Qudratli to‘lqin”, “G‘oliblar”, S.Axmadning “Ufq”, H.Gulomning “Toshkentliklar”, O.Yoqubovning “Er boshiga ish tushsa..”, X.To‘xtaboyevning “Besh bolali yigitcha” kabi asarlari avvalo 60-70-yillarda yozilgani bilan yuqoridagi asarlardan ajralib tursa, 10 Shukurov, D. (2019). Adabiyot va ijtimoiy o‘zgarishlar. Toshkent: Sharq nashriyoti. 24 ikkinchidan ularda bevosita urush manzaralari emas, balki front orti ommaviy mehnat qahramonliklari aks ettiriladi. “Shinelli yillar”da ulug‘ vatan urushining boshlanish arafasidan to Berlinga g‘alaba bayrog‘i qo‘yilgunga qadar bo‘lgan katta bir davr aks ettiriladi. Yana bir jihat borki, ushbu asarda xalqlar do‘stligi g‘oyasi yorqin tarzda o‘z aksini topadi. Bu narsa faqat asardagi rus, o‘zbek, arman, ozarbayjon, ukrain kabi turli millat vakillarining ro‘yxatidagina emas, balki ularning maqsad va intilishida, ona- Vatan uchun, uning ozodligi va mustaqilligi uchun olib borgan og‘ir, ammo sharafli kurashlarining har bir minuti va sekundida o‘z ifodasini topadi. Ovqatdan keyin klubda buyruqni o‘qib eshittirdilar. Klub eshigida Dubenko bilan Elmurod uchrashib qoldi. Bir-birlarini tabrikladilar. Dubenko kursant bo‘lgan rota ham bitirgan edi. U qandaydir bir qismga tayinlangan edi. Elmurod Dubenkoning quvonch bilan yonib turgan ko‘zlarida g‘urur o‘qidi. Harakatida hayajon va sho‘xlik bore di. - Xo‘sh, bizdan komandir chiqar ekanmi?- kuldi Elmurod, Tbilisidagi suhbatni eslab. Dubenko darrov tushundi. Qalin labi tabassum bilan to‘lib, ko‘zlari chaqanadi. - Sen kichik komandir chiqarmikan, deb shubhalangan eding, leytenant chiqar ekanku. Kiftingga qara, tog‘ ko‘targuday. Forma yarashibdi,- uning yelkasiga urib qo‘ydi Elmurod…. - Men leytenant bo‘lganim uchun emas, Vatanimning og‘ir kunlarida yirtig‘iga yamoq bo‘lganim uchun xursandman. - Mana bu sara gap. Kishining qadri amali va unvoni bilan emas, Vataniga, xalqiga qilgan xizmati bilan o‘lchanadi. Yashashning tom ma’nosi-shu!-dedi Elmurod shijoat bilan. Ushbu keltirilgan parcha yuqoridagi fikrlarga isbot desa mubolag‘a bo‘lmaydi. Urush mavzusida yozilgan asarlarning aksariyat qismida keltirilgan obrazlarning asosini bir mushtark g‘oya Vatanga muhabbat, sadoqat, vafodorlik, 25 dushmanga qarshi kurash birlashtirib turadi. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, urush haqida yozilgan harbiy romanlarning umumiyligi yozuvchilarning ayni bir g‘oya ustida tug‘ilgan bo‘lsada, har bir yozuvchiushbu g‘oyani individual tarzda turli badiiy tasviriy usuldan va vositalardan foydalangan holda namoyish etadi. Tarixiy kechmishni kichik va ixcham jumlalar bilan keng va chuqur badiiy ko‘rsata olish harbiy romanlarga xos xususiyat bo‘lib, ulardagi epiklikni ta’minlaydi. Epik asar tarixiylikni voqealik va xarakterni keng tarzda tasvirlash bilan to‘xtalib qolmasdan, balki u asardagi g‘oyani aniq, ixcham va kichik tasviriy usul va vositalar bilan kitobxonlar ongiga yetkazishi kerak. 11 2.2.Ikkinchi jahon urushi davri o‘zbek adabiyotini tahlil qilish II Jahon urushi hamda urushdan keyingi davr, o‘zbek adabiyotida muhim o‘zgarishlarni keltirib chiqargan bir davr bo‘ldi. Bu davrda adabiyotda xalqning 11 Xolmurodov, S. (2020). II Jahon urushi va o‘zbek adabiyoti. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti 26 kurash ruhini, mashaqqatli kunlarni yoritishga qaratilgan asarlar paydo bo‘ldi. Shoirlar va yozuvchilar urushning dahshatli oqibatlarini, uning odamlar hayotiga ta’sirini, jamiyatdagi o‘zgarishlarni o‘z asarlarida aks ettirdilar. Ammo urush faqat fojiali voqealarni tasvirlab qolmagan, balki tinchlik va barqarorlikka bo‘lgan intilish, umidlar va orzular ham shoirlarning ijodiga ilhom bergan. Shu tufayli, II Jahon urushi va urushdan keyingi davrda yaratilgan adabiy asarlar nafaqat tarixiy hujjatlar sifatida, balki xalqning ruhiy holatini, ma’naviy qarashlarini aks ettirgan badiiy asar sifatida ham katta ahamiyatga egadir. Bu davrda milliy adabiyotning yangi yo‘nalishlari shakllanib, adabiyotda tinchlik, totuvlik va yangi umidlarni yaratishga intilish aniq sezildi. O‘zbek adabiyotining bu davrdagi asarlari xalqning azob-uqubatlarini, kurashdagi qahramonlikni, tinchlik orzularini yoritib, yangi badiiy talqinlar orqali o‘zining falsafiy chuqurligini ko‘rsatdi. 12 II Jahon urushi va urushdan keyingi davr o‘zbek adabiyoti II Jahon urushi va urushdan keyingi davr o‘zbek adabiyoti o‘ziga xos va murakkab bir jarayon bo‘lib, bu davrda adabiyot nafaqat urush voqealari va uning xalqqa bo‘lgan ta’siri haqida yozilgan asarlar bilan boyidi, balki yangi jamiyat sharoitida yangi mavzular va obrazlar yaratildi. Bu davr adabiyoti, ayniqsa, adabiyotshunoslar tomonidan chuqur tahlil qilinib, milliy o‘zlikni saqlash, jamiyatdagi o‘zgarishlarni aks ettirish, urush va uning xalq hayotiga bo‘lgan ta’sirini tasvirlashdagi yangi uslublar o‘rganildi. O‘zbek adabiyoti tarixida Ikkinchi Jahon urushi davridan keyin yaratilan asarlar katta o‘zgarishlarni, yangi mavzularni, yangi poetik uslublarni aks ettiradi. Urushning qahrli, qayg‘uli ta’siri va u orqali yuzaga kelgan psixologik, ijtimoiy, iqtisodiy muammolar adabiyotda yangicha ko‘rinishlarda namoyon bo‘ldi. Urushdan keyingi davrda milliy va xalq haq-huquqlari uchun kurashgan yozuvchilar o‘z asarlarida erkinlik, mustaqillik va kelajakni qayta qurish haqida chuqur mulohazalar yuritganlar. Shu bilan birga, urush va uning oqibatlari bilan bog‘liq she’riyat va proza o‘zining badiiy shaklini ham o‘zgartirdi. Adabiyotda 12 Tursunov, O. (2018). O‘zbek she’riyatida urush va uning ta’siri. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti. 27 ijtimoiy haqiqiylik, xalq hayotining og‘ir sharoitlari tasvirlandi, yangi obrazlar paydo bo‘ldi. Shoir va yozuvchilar insoniylik, jasorat, vatanparvarlik kabi g‘oyalarga asoslangan asarlar yaratdilar. Tadqiqotchilarning fikricha, Ikkinchi Jahon urushidan keyingi adabiyotda o‘zbek xalqining hayotiga ta’sir qilgan asosiy ijtimoiy voqealar, jumladan, sovet tuzumi, kollektivlashuv va industrializatsiya jarayonlari o‘z aksini topgan. Shu bilan birga, shaxsiyatni va uning ma’naviy rivojlanishini aks ettirishdagi yangi yondashuvlar ham ma’lum bo‘ldi. 1940-1950-yillarda yozilgan asarlarda adabiyot milliy uyg‘onish, tarixiy xotira va erkinlik mavzulari bilan boyidi. Shoirlar, ayniqsa, jangovar qahramonlar, xalqning urushdagi qatnashchilari, ayollarning mehnat va jasoratini tasvirlash orqali o‘zbek millatining ruhiy barqarorligini aks ettirdilar. Shu davrda adabiyotda insonning erkinlik va mustaqillikka intilishi, shuningdek, jamiyatdagi adolat va tinchlikka bo‘lgan ehtiyoj yuqori baholandi. Bundan tashqari, adabiyotshunoslar urushdan keyingi davrda o‘zbek adabiyotida yangi janrlarning rivojlanishini ham ta’kidlashadi. Urush va urushdan keyingi davrda yozilgan she’rlar, hikoyalar, romanlar va pyesalarda yangi poetik uslublar va stilistik elementlar paydo bo‘ldi. Urushdan keyingi adabiyotda, xususan, psixologik tahlil va realizmning yangi shakllari keng tarqaldi. Bu davrda adabiyot ijtimoiy haqiqiylik va insonning ichki dunyosini yanada chuqurroq ifodalashga intildi. Shu bilan birga, adabiyotda o‘zbek xalqining o‘tmishdagi mardlik va fidoyiligi, uning milliy qadr-qimmati va ma’naviy boyliklarini ulug‘lashga qaratilgan asarlar ham yaratilgan. 6 Ikkinchi Jahon urushi va urushdan keyingi davr o‘zbek adabiyoti, shubhasiz, tarixiy, madaniy va ijtimoiy o‘zgarishlarning kuchli tasviriga aylandi. Bu davrda adabiyotning yangi yo‘nalishlari shakllandi, zamonaviy o‘zbek adabiyoti rivojiga katta hissa qo‘shildi. Adabiyotshunoslar va tadqiqotchilar urushdan keyingi o‘zbek adabiyotining o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish orqali uning xalqni birlashtiruvchi, ma’naviy uyg‘onish keltiruvchi kuch sifatida qanday xizmat qilganini aniqladilar. 28 Adabiyotshunoslarning ko‘pchiligi urush va urushdan keyingi adabiyotning jamiyatdagi rolini chuqur o‘rganib, uni nafaqat tarixiy, balki estetik nuqtai nazardan ham tahlil qilmoqda. Bu asarlarda faqat jangovor voqealar va ularning ijtimoiy ta’siri tasvirlanib qolmay, balki insonning ichki dunyosi, uning ma’naviy va ruhiy holati, jamiyatdagi o‘zgarishlarga nisbatan qarashlari ham aks etadi. Shu bilan birga, urushning xalqqa bo‘lgan ta’sirini tahlil qilgan asarlar zamonaviy o‘zbek adabiyotining eng yorqin namunalari hisoblanadi. Adabiyotda urushning nafaqat fizikal, balki ruhiy jihatlari ham o‘rganilib, har bir insonning o‘zini qanday tutishi, qanday qarorlar qabul qilishi haqida fikrlar bildirilgan. Urushdan keyingi davrda adabiyotda inson, uning ruhi va ijtimoiy hayoti haqida yangi yondashuvlar shakllandi. Adabiyotshunoslar o‘zbek adabiyotini o‘rganishda yangi metodologiyalarni qo‘llab, Ikkinchi Jahon urushi va urushdan keyingi davrning jamiyatda o‘zgargan ijtimoiy-psixologik holatini yoritishda katta o‘rin tutdi. Bu adabiyot jamiyatning ruhiyatini ifodalashda, tarixni qayta tiklashda va ma’naviy qiyinchiliklarni yengishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilgan. Shu bois, urushdan keyingi o‘zbek adabiyotini o‘rganish bugungi kun adabiyotshunosligi uchun nihoyatda dolzarb va muhim masala bo‘lib qolmoqda. II Jahon urushi hamda urushdan keyingi davr o‘zbek adabiyotini tahlil qilishda bir nechta ilmiy yondashuvlar va metodologik prinsiplardan foydalanilgan. Dastlab, tadqiqotning asosiy maqsadi urushning o‘zbek adabiyotiga bo‘lgan ta’sirini, yangi ijtimoiy hamda madaniy sharoitlar bilan bog‘liq o‘zgarishlarni aniqlashdan iboratdir. Buning uchun asosan tarixiy-adabiy metod, ijtimoiy tahlil va adabiy-tarixiy yondashuvlar foydalanilgan. Bu metodlar adabiyotda o‘zgarishlarni, yangi mavzular va obrazlar shakllanishini, jumladan, adabiyotning jamiyatdagi o‘rni va rolini tushunishga yordam beradi. Tarixiy- adabiy metod orqali Ikkinchi Jahon urushi va urushdan keyingi davr adabiyotidagi o‘zgarishlar, voqealar va ularning adabiyotga ta’sirini tahlil etish imkoniyati yaratildi. Ushbu metod yordamida urushning jamiyatdagi ta’siri, jumladan, adabiyotda yangi mavzular hamda obrazlarning shakllanishi, ularning badiiy va 29 ma’naviy jihatlari tahlil qilindi. Urush hamda undan keyingi davrda adabiyotda sodir etilgan o‘zgarishlar, xalqning ruhiy holati hamda ijtimoiy sharoitlar chuqur o‘rganildi. Ijtimoiy tahlil metodologiyasi bilan o‘zbek adabiyotida jamiyatdagi ijtimoiy o‘zgarishlarning tasviri, adabiyotning jamiyatni anglash va unga ta’sir ko‘rsatishdagi o‘rni ko‘rib o‘tiladi. Bu metod yordamida o‘zbek xalqining urushdan keyingi davrda qanday ijtimoiy va ma’naviy jihatdan qayta tiklanishi va adabiyotning bu jarayondagi ahamiyati tahlil qilindi. 13 Jumladan, adabiyotdagi individual va jamiyatning holati, urush oqibatlarining ijtimoiy tahlilini aniqlashda yordam ko‘rsatadi. Adabiy-tarixiy yondashuvni qo‘llash orqali o‘zbek adabiyotining tarixiy rivojlanish jarayonidagi o‘rin va rolini, yangi davrda yaratigan asarlarni, urushning va sovet tuzumi ta’sirida adabiyotda yuzaga kelgan o‘zgarishlarni o‘rganish imkoniyati yaratildi. Shu bilan birga, adabiyotning tarixiy kontekstini to‘g‘ri baholash, adabiy asarlarning mualliflari va ularning ijodiga nisbatan tanqidiy tahlil etishning ahamiyati ko‘rsatildi. Shuningdek, komparativ tahlil metodologiyasi bilan II Jahon urushi va urushdan keyingi davr o‘zbek adabiyoti boshqa mamlakatlar adabiyoti bilan taqqoslanadi. Mana shu yondashuv orqali o‘zbek adabiyotining o‘ziga xos xususiyatlarini, urush va urushdan keyingi davrda milliy adabiyotda qanday farqlar hamda o‘xshashliklar mavjudligini aniqlashga qaratilgan tahlillar olib borildi. Bundan tashqari, adabiyotshunoslikning zamonaviy uslublari hamda psixologik yondashuvlar yordamida urush hamda uning odamlar ruhiyatiga ta’siri haqida chuqurroq fikrlar ifodalandi. Adabiyotshunoslar o‘zbek adabiyotidagi o‘zgarishlarni psixologik, ma’naviy va estetik nuqtai nazardan tahlil qilish orqali adabiyotdagi yangi shakllar va poetik elementlarning paydo bo‘lishi bilan bog‘liq fikrlarni ishlab chiqdilar. Shu tarzda, ushbu metodologiya yondashuvlaridan foydalanib, Ikkinchi Jahon urushi va urushdan keyingi davr o‘zbek adabiyotini keng qamrovli tarzda tahlil qilish imkoniyati yaratildi. Bunda adabiyotshunoslik, tarixiy, ijtimoiy va psixologik tahlil 13 Nurmuhammadov, B. (2017). Urush va adabiyot: Nazariy tahlil. Samarqand: SamDU nashriyoti. 30 metodlari birgalikda foydalaniladi. Natijalar va Munozara Ikkinchi Jahon urushi hamda urushdan keyingi davr o‘zbek adabiyotining rivojlanishiga oid amalga oshirilgan tadqiqotlar natijalari adabiyotshunoslikda yangi yondashuvlarni va metodologik tahlillarni kiritdi. Tadqiqot natijalari asosida urushning o‘zbek adabiyotiga ta’siri va uning keyingi yillarda qanday o‘zgarishlarga sabab bo‘lganligi aniqlanishi mumkin. Shuningdek, urush va urushdan keyingi davr adabiyotida yuzaga kelgan ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlar, yangi mavzular va obrazlar tahlil qilindi. Avvalo, Ikkinchi Jahon urushi davrida o‘zbek adabiyotida urushning salbiy ta’siri hamda xalqning og‘ir ruhiy holati, qahramonlik va fidoiylik mavzulari ilgari surildi. Ko‘plab yozuvchilar urushning dahshatli oqibatlari haqida asarlar yaratdi, ularning asarlarida insonning ichki kurashi, oilaviy dardlar va muammolar ko‘tarildi. Urushning hayotdagi ta’siri, adabiyotda o‘zining aynan ko‘rinishi bilan ifodalandi. Bu davrda yaratigan asarlarda jahon urushi ta’sirini, urushning og‘ir ijtimoiy oqibatlarini, xalqning ruhiy holatini hamda hayotining qayta qurilishi, shakllanishi kabi masalalar ko‘tarildi. Ikkinchidan, urushdan keyingi davrda o‘zbek adabiyotida yangi ijtimoiy, siyosiy va madaniy sharoitlar bilan bog‘liq o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Sovet hokimiyati ta’sirida bo‘lgan adabiyotda “sotsialistik realizm” uslubi ustuvor bo‘ldi. Bu uslubda yaratilgan asarlar ko‘pincha jamiyatning mehnatkash qahramonlarini, mustahkam mehnat va ijtimoiy adolatni ulug‘lashga qaratilgan edi. Shu bilan birga, urushdan keyingi davrda o‘zbek adabiyotida milliy yo‘nalishlar, xalqning madaniy hamda tarixi merosiga qayta murojaat qilish ham sezildi. Bundan tashqari, urush va undan keyingi davrda o‘zbek adabiyotida yangi obrazlar va tematikalar yuzaga chiqadi. Urush davrida adabiyotda odamlarning ichki ruhiyatiga, ularning qiyinchiliklarga qarshi kurashiga katta e’tibor ko‘rsatiladi. Shu bilan birga, urushdan keyingi davrda o‘zbek yozuvchilari o‘z xalqining tarixiy xotirasi va madaniyatini saqlab qolishga intilishdi. O‘zbek adabiyotida milliy va zamonaviylikni uyg‘unlashtirish, jumladan, shaxsiyatni va jamiyatni anglash, 31 ularga yangi ijtimoiy hamda madaniy shakllar kiritish orqali adabiyot taraqqiyotida yangi bosqichlarga erishildi. Natijalar shuni ko‘rish mumkinki, ikkinchi Jahon urushi va urushdan keyingi davr o‘zbek adabiyotining rivojlanishida adabiy va ijtimoiy jarayonlar bir-biri bilan chambarchas bog‘langan. Yozuvchilar urushning salbiy ta’sirlarini badiiy va estetik jihatdan ifodalashda muhim rol o‘ynadilar. Jumladan, urushdan keyingi davrda adabiyotda jahon adabiyoti bilan o‘zaro aloqalar ham kengayganini ko‘rish mumkin. Bu davrda o‘zbek adabiyotida yangi shakllar, yangi obrazlar, yangi mavzular hamda yangi uslublar paydo bo‘ldi. 14 O‘zbek adabiyotining Ikkinchi Jahon urushi hamda urushdan keyingi davrini tahlil qilishda, bir nechta muhim munozarali masalalar yuzaga keladi. Birinchidan, adabiyotda urushning aniq ijtimoiy va madaniy ta’sirlarini hisobga olishda, ba’zi yozuvchilarning asarlari faqat ijtimoiy realist bo‘lib, insonning ichki ruhiyatini to‘liq aks ettirmadi. Ularning asarlarida ijtimoiy mavzular birinchi o‘rinda turdi, shuning uchun adabiyotning estetik hamda psixologik qirralari yetarli darajada yoritilmagan. Bu borada adabiyotshunoslar va tanqidchilar o‘rtasida ijtimoiy- realist va psixologik-adabiy uslubning o‘zaro uyg‘unlashuvi haqida keng munozaralar olib borilmoqda. Ikkinchidan, urushdan keyingi davrda o‘zbek adabiyotida “sotsialistik realizm” uslubi ko‘p hollarda yozuvchilarning erkin fikrlashiga to‘sqinlik qildi. Bu davrda yozuvchilar ko‘pincha hukumatning siyosiy talablariga moslashishga majbur bo‘ldilar, bu esa ba’zi adabiy asarlarning badiiy sifati va chuqurligi haqida savollar tug‘diradi. Shu bilan birga, milliy adabiyot va xalqning tarixiy merosiga qiziqish kuchayib, milliy identitet va mustaqillik g‘oyalari yangi asarlarda aks etdi. Jumladan, adabiyotshunoslar o‘rtasida Ikkinchi Jahon urushi va urushdan keyingi davr o‘zbek adabiyotidagi jahon adabiyoti bilan bog‘liq o‘zgarishlarni muhokama qilishmoqda. Mana shu davrda o‘zbek adabiyoti, ayniqsa, XX asrning 50-60- yillarida jahon adabiyoti bilan o‘zaro aloqalarga ega bo‘lib, o‘zbek adabiyotida ham yangi janrlar, uslublar va obrazlar yuzaga chiqadi. Bu masala bo‘yicha turli 14 Shukurov, D. (2019). Adabiyot va ijtimoiy o‘zgarishlar. Toshkent: Sharq nashriyoti. 32 nuqtai nazarlar mavjud va bu holat tadqiqotda davom ettirilishi lozim bo‘lgan dolzarb masala sifatida qolmoqda. Shu bilan birga, Ikkinchi Jahon urushi va undan keyingi davr o‘zbek adabiyotini tahlil qilishda mavjud bo‘lgan adabiy tanqid va tarixiy nuqtai nazarlarning farqlanishi ham dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Urushning tarixiy ta’sirini adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan to‘g‘ri baholash, milliy adabiyotning o‘ziga xos xususiyatlarini, xalqning madaniy merosini to‘g‘ri tushunish zarurligi borasida keng munozaralar olib borilmoqda. Ikkinchi Jahon urushi hamda urushdan keyingi davr o‘zbek adabiyoti taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi. Urushning ijtimoiy, siyosiy va madaniy oqibatlari adabiyotda yangi mavzular va obrazlarning yuzaga kelishiga sabab bo‘ldi. Yozuvchilar urushning dahshatli oqibatlarini tasvirlashda insonlarning ichki kurashini, mehnat va fidoiylikni aks ettirdilar. Urushdan keyingi davrda esa, o‘zbek adabiyotida sotsialistik realizm, milliy va zamonaviy yo‘nalishlar uyg‘unlashdi, xalqning tarixiy merosi va madaniyatiga qaytish kuchaydi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, adabiyotda urushning salbiy ta’siri va keyingi davrda yuzaga kelgan ijtimoiy o‘zgarishlar adabiy asarlarning mazmun va shaklini belgiladi. Shu bilan birga, urush va urushdan keyingi davr o‘zbek adabiyotini tahlil qilishda mavjud bo‘lgan turli fikrlar hamda nuqtai nazarlarning farqlanishi ham dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Bu tadqiqot, o‘zbek adabiyotining urush davrida hamda undan keyingi rivojlanishini yanada chuqurroq o‘rganish uchun yangi imkoniyatlar beradi. XULOSA Xulosa qilib aytganda, Ikkinchi jahon urushi o‘zbek adabiyotida chuqur iz qoldirgan fojiali davr bo‘lib, uning aks-sadosi hali-hanuz sezilmoqda. Ushbu 33 tadqiqot natijasida urush mavzusining o‘zbek adabiyotida turli qirralari yoritib berildi. Urush dahshatlari, xalqning matonati, orqa frontdagi mehnat, vatanparvarlik va insonparvarlik g‘oyalari o‘zbek yozuvchilari ijodida o‘ziga xos badiiy ifodasini topdi. Tadqiqot davomida quyidagi xulosalarga kelindi: - O‘zbek yozuvchilari urushning asl basharasini, uning fojiali oqibatlarini, xalqqa yetkazgan qayg‘u va azoblarini yorqin tasvirlay oldilar. - Urush mavzusi o‘zbek adabiyotida turli janrlarda, xususan, she'riyat, nasr, dramaturgiya va publitsistikada o‘z aksini topdi. - Asarlarda urush qahramonlari, fidoyi insonlar, orqa front mehnatkashlari obrazlari yaratildi. - Yozuvchilar o‘z asarlarida vatanparvarlik, insonparvarlik, tinchlik, do‘stlik kabi umuminsoniy qadriyatlarni ulug‘ladilar. - Urush davri adabiyoti xalqning ruhiyatini ko‘tarish, g‘alabaga bo‘lgan ishonchni mustahkamlashda muhim rol o‘ynadi. Ikkinchi jahon urushi mavzusi o‘zbek adabiyotining ajralmas qismi bo‘lib, kelajak avlodlarga urush dahshatlarini eslatib turish, tinchlikning qadriga yetish va vatanparvarlik tuyg‘ularini tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu tadqiqot o‘zbek adabiyotining urush davridagi rivojlanish bosqichini o‘rganishga hissa qo‘shdi va kelgusida ushbu mavzu bo‘yicha yanada chuqurroq tadqiqotlar olib borish zarurligini ko‘rsatdi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 34 1. Karimov, A. (2020). O‘zbek adabiyotida urush va urushdan keyingi davr. Toshkent: Fan nashriyoti. 2. Shukurov, D. (2019). Adabiyot va ijtimoiy o‘zgarishlar. Toshkent: Sharq nashriyoti. 3. Tursunov, O. (2018). O‘zbek she’riyatida urush va uning ta’siri. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti. 4. Xolmurodov, S. (2020). II Jahon urushi va o‘zbek adabiyoti. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. 5. Nurmuhammadov, B. (2017). Urush va adabiyot: Nazariy tahlil. Samarqand: SamDU nashriyoti. 6. Mirzayev, I. (2021). Sovet davri va o‘zbek adabiyoti. Toshkent: Adabiyotshunoslik markazi. 7. Usmanov, A. (2020). Milliy qadriyatlar va urushni tasvirlash. Toshkent: Yangi asr avlodi. 8. Mahmudov, R. (2019). Adabiyot va tarix: II Jahon urushi davridagi o‘zbek yozuvchilari. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti. 9. Abdurahmonov, M. (2020). Urushning o‘zbek adabiyotidagi aks-sadosi. Toshkent: Sharq nashriyoti. 10. Rasulov, N. (2018). Urush va urushdan keyingi davr o‘zbek dramaturgiyasida. Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti. 11. Yusupov, B. (2019). O‘zbek adabiyotining urush davridagi salbiy va ijobiy tasvirlari. Toshkent: Adabiyotshunoslik markazi. 12. Karimov, D. (2021). Sotsializm va urush: O‘zbek adabiyotida izlanishlar. Samarqand: SamDU nashriyoti. 35 13. Islomov, S. (2017). O‘zbek she’riyatida urushdan keyingi muammolar. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti. 14. Tursunov, M. (2020). Adabiyot va urushning ijtimoiy-psixologik tahlili. Toshkent: Yangi asr avlodi. 15. Nizamov, A. (2022). Urushdan keyingi davrda adabiyotning ma’naviy ta’siri. Toshkent: Adabiyotshunoslik markazi. 16.Saydulla Mirzayev, Said Shermuhamedov “Hozirgi zamon o‘zbek adabiyoti tarixi”, O‘zbekiston nashriyoti, 1993. 17. Azimov S. Hamid Olimjon (hayoti va ijodi haqida ocherk) Toshkent, 1955. 18. Saydulla Mirzoyev. “XX-asr o‘zbek adabiyoti”. “Yangi asr avlodi” Toshkent.: 2005. 36

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. IKKINCHI JAHON URUSHI VA O‘ZBEK ADABIYOTI

Urush yillari oʻzbek adabiyotining oʻziga xos xususiyatlari

Ikkinchi Jahon urushi mavzusining oʻzbek adabiyotidagi badiiy talqinining ahamiyati

II BOB. IKKINCHI JAHON URUSHI DAVRI O‘ZBEK ADABIYOTINI TAHLIL QILISH

2.1. XX asr o‘zbek adabiyotida urush mavzusi

2.2. Ikkinchi jahon urushi davri o‘zbek adabiyotini tahlil qilish

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить