Ikkinchi jahon urushi va o'zbek adabiyoti

O ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA`LIM, FAN VA ʻ
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
MIRZO  ULUG'BEK  NOMIDAGI  O'ZBEKISTON  MILLIY  
UNIVERSITETI  JURNALISTIKA VA FILOLOGIYA  
FAKULTETI FILOLOGIYA  YO'NALISHI (O'ZBEK TILI) 
“O ZBEK   ADABIYOTI   TARIXI   VA   YANGI   O ZBEK 
ʻ ʻ
ADABIYOTI  FANIDAN”
KURS  ISHI
Mavzu: “Ikkinchi jahon urishi va o'zbek adabiyoti”  
60230104 - “Filolgiya va tillarni o`qitish (o`zbek tili)” 
Bajardi:  
Ilmiy rahbari: _________________________________________ 
Topshirgan sanasi: _________________ 
Himoya qilgan sanasi: _________________ 
Baho: ________________
Toshkent 2025
1 Mundareja
I. Kirish ………………………………………………………………………3
1. Ikkinchi jahon urushi jamiyat va madaniyatga ta'siri…..…………4
2. Tadqiqotning dolzarbligi…………………………………………… 5
II. Ikkinchi jahon urushi davridagi o'zbek adabiyoti: Umumiy tasavvur .. 7
1. Urush davrida o'zbek adabiyotining rivojlanish bosqichlari………7
2. Adabiyot orqali front va front orti taraf  hayotining aks etishi……10
3. Urush davrida matbuotning roli …………………………………..12
III. Urush mavzusidagi o'zbek she'riyati …………………………………...14
1. Urush yillarida she'riyatda qahramonlik va sabot mavzulari……14
2. G'afur G'ulom va urush mavzusidagi she'rlari……………………15
3. Zulfiyaxonim va uning she'riy ijodida urush aks sadosi………....17
IV. Urush yillarida o'zbek nasri ……………………………………………..18
1. Nasriy asarlarda jang maydonidagi hayotning tasviri…………….18
2. Abdulla Qahhor va O'tmishdan ertaklar asarining o'rni…………..20
3. Said Ahmadning urush yillaridagi hikoyalari……………………..21
V. Dramaturgiya va urush mavzusi ………………………………………...23
1. Teatr va dramaturgiya orqali urush voqealarining aks ettirilishi…23
2. Ma'naviy jasorat va kurash mavzusidagi sahna asarlari………….25
VI. Urush davrida o'zbek adiblarining hayoti va faoliyati……………….27
1. Adiblarning frontdagi va fron orqa tarafdagi ishtiroki……………27
2. O'zbek yozuvchilarining urushga oid xotiralari…………………..29
VII. Ikkinchi   jahon   urushi   mavzusining   keyingi   davr   o'zbek   adabiyotida
davom ettirilishi…………………………………………………………..31
1. Urushdan keyingi davr adabiyotida mavzuning rivoji…………...31
2. O'zbekiston mustaqilligi davrida urush mavzusiga qayta nigoh…33
VIII. Xulosa ……………………………………………………………………..34
1. Ikkinchi jahon urushi va o'zbek adabiyoti o'rtasidagi bog'liqlik…35
2. Tadqiqotning amaliy ahamiyati va xulosalar……………………...36
IX. Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati …………………………………….37
2 Kirish
Ikkinchi jahon urushi insoniyat tarixida eng dahshatli va global voqealardan
biri hisoblanadi. Bu davr nafaqat harbiy to'qnashuvlar va insoniy yo'qotishlar bilan,
balki  madaniy, ijtimoiy va  adabiy hayotdagi  o'zgarishlar  bilan ham  ajralib turadi.
O'zbek   adabiyoti   ham   bu   davrda   o'zining   tarixiy   vazifasini   ado   etgan,   xalqning
ruhiy   holatini   aks   ettirgan.   Ushbu   tadqiqotda   Ikkinchi   jahon   urushi   yillaridagi
o'zbek adabiyotining rivoji va uning urush mavzusini qanday yoritgani o'rganiladi.
Mavzuning   dolzarbligi:   Ikkinchi   Jahon   Urushi   davri   o'zbek   adabiyotining
rivojlanishida   muhim   ahamiyat   kasb   etgan   davrlardan   biri   hisoblanadi.   Ushbu
davrda o'zbek adabiyoti yangi mavzu va yo'nalishlar bilan boyidi, urushning xalq
hayotiga   ta'siri   adabiy   asarlarda   keng   aks   etdi.   Adiblar   frontdagi   jangchilarning
qahramonliklarini,   urushning   dahshatlarini,   mehnat   jabhasidagi   fidoyilikni
tasvirlash orqali o'z asarlarida xalqning ruhiy holatini ifoda etishga harakat qildilar.
1. Urushning   ta'siri :   Ikkinchi   Jahon   Urushi   davrida   urushga   ketgan   askarlar
va   mehnat   jabhasida   qolgan   insonlarning   hayoti   adabiyotda   markaziy   o'rin
egalladi.   Shu   davrda   yozilgan   asarlar   xalqning   urush   davridagi
qiyinchiliklari   va   matonatini   yoritib   berdi.   Shuningdek,   adiblar   urush
voqealarini   o'z   ko'zi   bilan   ko'rgan   yoki   ishtirok   etgan   qahramonlarning
hayoti orqali urushning realistik tasvirini yaratishga intildilar.
2. Yangi   janrlarning   rivoji :   Urush   yillari   o'zbek   adabiyotida   jangnoma,
lirikasi   va   publitsistik   asarlar   keng   tarqaldi.   Shoir   va   yozuvchilar   urush
mavzusida   dostonlar,   she'rlar   va   hikoyalar   yozib,   xalqni   g'alabaga
ruhlantirishga   harakat   qildilar.   Abdulla   Qahhor,   Oybek,   Mirtemir,   Hamid
Olimjon kabi adiblar urush mavzusida ko'plab asarlar yaratdilar.
3. Vatanparvarlik   va   fidoyilik :   O'zbek   adabiyotida   urush   davrida
vatanparvarlik   va   fidoyilik   g'oyalari   yuksak   darajada   tasvirlandi.   Frontga
ketgan   jangchilarning   jasorati,   mehnat   jabhasida   qolganlarning   sabr-toqati
va   g'alabaga   bo'lgan   ishonchi   adabiyotda   bosh   mavzulardan   biri   bo'ldi.   Bu
asarlar xalq orasida ruhiy ko'tarinkilikni saqlashga xizmat qildi.
4. Adabiy   tanqidning   faollashuvi :   Urush   davrida   adabiy   tanqid   va
adabiyotshunoslik   ham   rivojlandi.   O'sha   davr   adabiy  asarlarining   mazmun-
mohiyati,   urush   davri   uchun   muhim   bo'lgan   mavzular   va   ularning   badiiy
talqini   keng   muhokama   qilindi.   Bu   esa   o'z   navbatida   o'zbek   adabiyotining
yangi bosqichga ko'tarilishiga turtki bo'ldi.
5. Madaniy merosni boyitish : Urush yillari yaratilgan asarlar bugungi kunda
ham   o'z   dolzarbligini   yo'qotmagan.   Ular   urush   davri   qiyinchiliklari   va
g'alabasining tarixiy xotirasini saqlab kelmoqda. Ushbu asarlar orqali yangi
avlodlar   o'sha   davr   voqealaridan   saboq   olishlari,   o'z   tarixiga   hurmat   bilan
qarashlari uchun muhim manba bo'lib xizmat qilmoqda.
Urushning oqibatlari
3 Ikkinchi   Jahon   urushi   insoniyat   tarixida   misli   ko'rilmagan   talafotlar   keltirdi.
Urushning eng muhim oqibatlari quyidagilardan iborat:
1. Qurbonlar   va   vayronagarchilik :   Urushda   qariyb   70   million   kishi   halok
bo'ldi, shundan ko'p qismi tinch aholi vakillari edi.  Ko'plab shaharlar vayron
bo'ldi, iqtisodiyotlar izdan chiqdi.
2. Sovuq   urushning   boshlanishi :   Urushdan   keyin   AQSh   va   Sovet   Ittifoqi
o'rtasida   global   hukmronlik   uchun   kurash   boshlandi.   Bu   Sovuq   urush
davrining boshlanishiga olib keldi.
3. BMTning   tashkil   etilishi :   Urushdan   so'ng   xalqaro   tinchlik   va   xavfsizlikni
ta'minlash maqsadida Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tashkil etildi.
4. Geosiyosiy   o'zgarishlar :   Urushdan   keyin   dunyoning   geosiyosiy   xaritasi
keskin   o'zgardi.   Germaniya   ikkiga   bo'lindi,   Yevropa   mamlakatlarining
ko'pchiligida yangi siyosiy tizimlar paydo bo'ldi.
5. Texnologik   taraqqiyot :   Urush   davrida   harbiy   texnologiyalar   va   ilm-fan
sohasida   katta   yutuqlarga   erishildi.   Radarlardan   tortib,   yadro   quroligacha
bo'lgan   yangiliklar   urushni   tugatishda   va   keyingi   davrlarda   strategik
ustunlikka ega bo'lishda muhim rol o'ynadi.
6. Inson huquqlari va xalqaro qonunchilik : Urushdan so'ng inson huquqlari
va   xalqaro   qonunchilik   sohasida   ko'plab   islohotlar   amalga   oshirildi.
Xususan,   1948-yilda   BMT   tomonidan   Inson   huquqlari   umumjahon
deklaratsiyasi qabul qilindi.
I bob 2. Urushning jamiyat va madaniyatga ta'siri
Ikkinchi   jahon   urushining   O‘zbekiston   jamiyat   va   madaniyatiga   ta'siri   katta
bo‘lgan.   Bu   davrda   O‘zbekiston   hududi   frontdan   uzoqda   joylashgan   bo‘lsa-da,
urushning   oqibatlari   mamlakatning   barcha   sohalariga,   jumladan,   jamiyat   va
madaniyatiga chuqur ta'sir ko‘rsatdi.
Jamiyatga   ta'siri:   Ikkinchi   jahon   urushi   davrida   O‘zbekiston   Sovet   Ittifoqining
tarkibida bo‘lib, urushning harbiy va iqtisodiy talablari tufayli katta o‘zgarishlarga
duch   keldi.   Urush   yillarida   ko‘plab   erkaklar   frontga   jo‘natilgan   bo‘lsa,   orqada
qolgan   aholi,   xususan   ayollar   va   bolalar,   ishlab   chiqarish   va   qishloq   xo‘jaligida
mehnat   qildi.   Bu   holat   ayollarni   jamiyatdagi   rolini   o‘zgartirdi,   ularning   ijtimoiy
faolligi ortdi va ishlab chiqarish jarayonida muhim o‘rin egallashdi.Urush davrida
ko‘plab   sanoat   korxonalari   O‘zbekistonga   evakuatsiya   qilindi,   bu   esa   hududda
sanoatning   rivojlanishiga   turtki   bo‘ldi.   Shu   bilan   birga,   boshqa   millat   vakillari,
jumladan, evakuatsiya qilingan olimlar, yozuvchilar va san‘atkorlar O‘zbekistonga
ko‘chirildi, bu esa mintaqada madaniy hayotning boyishiga sabab bo‘ldi.
Madaniyatga   ta'siri:   Urush   yillarida   madaniyat   va   san‘at   sohasida   ham   sezilarli
o‘zgarishlar   yuz   berdi.   Birinchidan,   urush   mavzusi   adabiyot   va   san‘atning   asosiy
mavzusiga   aylandi.   Ko‘plab   yozuvchilar,   shoirlar   va   rassomlar   urushning
qahramonlari,   xalqning   matonati   va   qiyinchiliklarni   yengib   o‘tish   qobiliyatini
4 madh   etuvchi   asarlar   yaratdilar.   O‘zbekiston   teatr   va   kinosi   urush   davrida
faoliyatini   davom   ettirdi.   Ko‘plab   teatrlarda   urushga   oid   spektakllar   qo‘yildi,
kinofilmlar   suratga   olindi.   Bu   asarlar   orqali   xalqning   ruhini   ko‘tarish,   urushda
g‘alabaga   ishonchini   mustahkamlash   maqsad   qilingan   edi.   Madaniy   hayotning
boyishida   evakuatsiya   qilingan   madaniyat   arboblarining   o‘rni   katta   bo‘ldi.   Ular
o‘zbek   san‘ati   va   adabiyotiga   yangi   g‘oyalar   olib   kirdi,   mahalliy   ijodkorlar   bilan
hamkorlikda   ko‘plab   asarlar   yaratildi.   O‘zbekiston   madaniy   muassasalari,
jumladan,  teatrlar,  konservatoriyalar   va   muzeylar   evakuatsiya   qilingan  madaniyat
arboblari bilan boyidi.
O‘sha   davr   adabiyoti:   Ikkinchi   jahon   urushi   davri   O‘zbekiston   adabiyoti   uchun
ham muhim bosqich bo‘ldi. Urush yillarida ko‘plab shoir va yozuvchilar urushning
mashaqqatlari,   xalqning   matonati   va   g‘alabaga   bo‘lgan   ishonchini   aks   ettiruvchi
asarlar   yaratdilar.   O‘sha   davrning   eng   mashhur   adiblaridan   biri   Hamid   Olimjon
bo‘lib, uning she'rlari  xalqning ruhiyatini ko‘tarishga qaratilgan edi. Shoir G‘afur
G‘ulomning urush davrida yozilgan asarlari, xususan, Sen yetim emassan va Shum
bola  kabi   asarlari   xalq   orasida   keng   tarqaldi.   Ushbu   asarlar   urushda   ota-onasidan
ayrilgan   bolalarning   taqdiri   va   ular   bilan   bog‘liq   qiyinchiliklarni   tasvirlab   berdi.
Xuddi shuningdek, Said Ahmadning “Jannat qidiruvchilar” romani urush yillarida
o‘zbek   adabiyotida   alohida   o‘rin   egalladi.   Bu   asarda   urushning   odamlar   hayotiga
ta'siri, ularning urushdan keyingi hayoti va orzulari tasvirlangan.
Ikkinchi jahon urushi davrida o‘zbek adabiyotida vatanparvarlik, matonat va
g‘alabaga bo‘lgan ishonch bosh mavzu bo‘lib qolgan. Bu davrda yaratilgan asarlar
xalqning ruhini ko‘tarish, urushning og‘ir damlarida umid ulashishga xizmat qildi.
Urushning tugashi bilan O‘zbekistonda adabiyot va san‘at sohasida yangi bosqich
boshlandi.   Ko‘plab   ijodkorlar   urushdan   keyingi   hayotni,   xalqning   tinchlikka
bo‘lgan   intilishlarini   aks   ettiruvchi   asarlar   yaratishga   kirishdilar.   Shu   tariqa,
Ikkinchi jahon urushi O‘zbekiston jamiyat va madaniyatiga chuqur iz qoldirdi, bu
izlar keyingi yillarda ham o‘z aksini topdi.
I   bob   3.   Ikkinchi   jahon   urushi   davridagi   o'zbek   adabiyoti
tadqiqotning dolzarbligi
Ikkinchi   jahon   urushi   davridagi   o'zbek   adabiyoti   va   she'riati,   tarixiy   va
siyosiy   ta'sirida   o'zgarib,   yangi   uslub   va   janrlarni   shakllantirgan   bir   davrdir.   Bu
davrda   adabiyotdan   milliy   cheklanib   qolmasdan,   faqat   badiiy   ijod   bilan   qol,
barqaror,   g'urur,   xalqni   birlashtirish   va   obodonlashtirishni   yaxshilashga   yordam
berdi.   Bu   jarayon,   bu   jarayonda   ko'plab   adiblar   shoirlar   frontga   xizmat   qilib,
urushning tahlilini, xalqni ruhlantirish va ijtimoiy tarbiyaga oid asarlar yaratganlar.
Adabiyot   va   she'riyatda   ko'plab   yangi   shakllar,   o'zbek   tilida   yozilgan   urg'uli   va
jiddiy mavzudagi   she'rlar,  urushning  dahshatlarini   aks  ettirgan  qissalar,  masalalar
va   romanchilar   paydo   bo'ldi.   Shoirlar   o'z   asarlarida   jasorat,   mardlik,   vatanga
5 sadoqat   kabi   mavzularni   qo'llaydilar.   Bu   davrda   she'riyatda   frontning   go'zalligi,
xalqning   qahramonligi   va   insoniy   axloqiy   qadriyatlar   haqida   ko'plab   asarlar
yaratildi.   Mavzuning   rivojlanishi   esa,   O'zbekiston   mustaqilligi   va   milliy   o'zlikni
rivojlantirish   jarayonida   bu   davrni   o'rganish,   o'zbek   adabiyotining   rivojlanishida
urushning qanday ta'sir ko'rsatganini anglash uchun ishlab chiqarish. O'zbek tili va
she'riati, Ikkinchi Jahon Urushi  hozirda xalqqa motivatsiya  berish va uni  saqlash.
Ikkinchi   Jahon   Urushi   davrida   o'zbek   adabiyotining   rivojlanishiga   katta   hissa
qo'shgan   adiblardan   bir   nechtasini   keltirish   mumkin.   Ushbu   davr   adiblari   o'z
asarlarida   urushning   azoblarini,   xalqning   kurashini   va   mardlikni   yoritishgan.
Quyida o'sha davrda faoliyat yuritgan ba'zi adiblar haqida ma'lumot keltiraman:
 1. Abdulla Qodiriy
   Abdulla Qodiriy, o'zbek adabiyotining klassiklaridan biri bo'lib, u Ikkinchi
Jahon Urushi davridan oldin o'zining O'tgan kunlar romanini yozgan. U adabiyotda
yangi   janrlar   yaratishga   va   o'zbek   xalqining   o'ziga   xos   dunyoqarashini   aks
ettirishga intilgan. Uning asarlari o'zbek adabiyotining asosiy poydevorlaridan biri
bo'lib, xalq ruhiyatini yoritishda muhim ahamiyatga ega.
 2. Cho'lpon (Abdulla Tuhvatullin)
    Cho'lpon - o'zbek she'riyatining yirik vakili va adabiyotining oltin davriga
oid  shoir.   Ikkinchi   jahon  urushi   davrida  u   xalqni   ruhlantirishga   va   birlashtirishga
qaratilgan   she'rlar   yaratdi.   Cho'lponning   she'rlari   go'zal   tasvirlar,   ramziy   obrazlar
va ma'naviy qadriyatlarni aks ettiradi.
 3. Hamza Hakimzoda Niyazi
      Hamza   Hakimzoda   Niyazi,   o'zbek   adabiyotida   shoir,   dramaturg,   va
pedagog   sifatida   tanilgan.   U   ikkinchi   jahon   urushi   davrida   milliy   g'urur   va
birlashuvni   ta'kidlab,   frontga   yordam   berishga   chaqirgan   she'rlar   va   dramalar
yaratdi. Uning asarlari bugungi kunda ham o'z ahamiyatini yo'qotmagan.
 4. Erkin Vohidov
      Erkin   Vohidov   —   XX   asrning   mashhur   o'zbek   shoirlaridan   biri   bo'lib,
urush   davrida   uning   she'rlari,   ijodi   xalqqa   katta   ruhiy   yordam   berdi.   U   o'zining
she'riy   asarlarida   faqat   milliy   qadriyatlarni   emas,   balki   insoniyatning   umumiy
ma'naviy   yuksalishini   ham   yoritdi.   Erkin   Vohidovning   she'rlarida   urushning
dahshatlari va xalqning jasorati aks etgan.
 5. Said Ahmad
     Said Ahmad ham ikkinchi jahon urushi davrida faoliyat yuritgan adibdir.
U o'zining insho va publitsistik asarlari bilan ko'proq mashhur bo'ldi, bu asarlarda
6 urushning qonli sahnalari, odamlar va o'zbek xalqining og'ir sinovlardan o'tishdagi
qahramonliklari tasvirlangan.
 6. Xudoyberdi To'xtaboyev
      Xudoyberdi   To'xtaboyev   o'zbek   adabiyotining   mashhur   shoirlaridan   biri
bo'lib,   urush   davrida   qahramonlik   va   sadoqatni   ifodalovchi   asarlar   yaratdi.   U
shuningdek,   o'z   asarlarida   xalqni   tinchlikka   chaqirgan   va   urushning   befarqligini
yoritgan.
 7. Zayniddin Qudratov
    Zayniddin Qudratov urush va undan keyingi davrda yozgan asarlari orqali
xalqni tarbiyalash va urushning yurtga qilgan og'ir zararlarini aks ettirishga harakat
qilgan.   Uning   she'riyatida   faqat   milliy   qadriyatlar,   balki   umumbashariy   ma'nolar
ham ifodalangan.
Ushbu adiblar, o'z asarlarida urushni yoritish, xalqni ruhlantirish, tinchlik va
tinchlikning   qiymatini   tushuntirishga   katta   ahamiyat   berganlar.   Ularning   ijodi
nafaqat   o'zbek   adabiyotining   rivojlanishiga,   balki   xalqqa   motivatsiya   berishga
xizmat qilgan.
II. Ikkinchi jahon urushi davridagi o'zbek adabiyoti: Umumiy tasavvur
Urush   yillarida   o'zbek   she'riyati   milliy   ruhni   saqlash   va   jangchilarning
ruhiyatini   ko'tarishda   katta   rol   o'ynadi.   G'afur   G'ulomning   “Sen   yetim   emassan”
she'ri   xalqni   birdamlikka   chaqiruvchi   kuchli   his-tuyg'ularni   uyg'otdi.
Zulfiyaxonimning   she'rlari   esa   urushning   insoniy   tomonlarini,   onalarning   sabr-
toqati   va   fidoyiligini   aks   ettirdi.   Bu   davr   she'riyatida   qahramonlik,   sabot   va
mardlik asosiy mavzular sifatida ko'zga tashlanadi.
II bob 1. Urush davrida o‘zbek adabiyotining rivojlanish bosqichlari
Ikkinchi   jahon   urushi   yillarida   (1941–1945)   o‘zbek   adabiyoti   xalqni   ruhiy
jihatdan   qo‘llab-quvvatlash,   sabot   va   matonatni   ulug‘lash,   g‘alabaga   bo‘lgan
ishonchni   kuchaytirishda   katta   ahamiyat   kasb   etdi.   Ushbu   davr   o‘zbek   adabiyoti
rivojlanishi bir necha bosqichlarda kechdi va o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘ldi.
1. «Vatan himoyasiga chaqiriq bosqichi»
Urushning   birinchi   yillarida   adabiyotning   asosiy   vazifasi   xalqni   birlashtirish   va
Vatan   himoyasiga   safarbar   etish   edi.   Bu   bosqichda   shoir   va   yozuvchilar
Vatanparvarlik ruhidagi asarlar yaratishga e’tibor qaratdilar. 
7 Xususiyatlari:
-   «Qahramonlikni   ulug‘lash»:   Jang   maydonida   kurashayotgan   askarlarning
fidoyiligi tasvirlandi.
-   «Dushmanga   qarshi   nafrat»:   Dushmanni   yengish   uchun   xalqni   yagona   kuch
bo‘lishga undovchi she’r va hikoyalar yozildi.
Misollar:
2. «Sabot va fidokorlikni tasvirlash bosqichi»
Urushning   o‘rtalariga   kelib,   adabiyot   xalqning   sabotini   va   fidokor   mehnatini   aks
ettirishga   yo‘naltirildi.   Shoirlar   xalqning   mehnat   frontidagi   mashaqqatlari   va   ular
g‘alabaga qo‘shgan hissasini yoritdilar.
Xususiyatlari:
-   «Mehnat   fronti   tasviri»:   Orqa   tarafda   qolgan   xalqning   Vatan   uchun   qilgan
xizmatlari.
-   «Ayollar   va   bolalarning   qahramonligi»:   Ayollar   va   yoshlarning   fidokorona
mehnati yoritildi.
-   «Sabot   va   chidamning   ulug‘lanishi»:   Qiyinchiliklarga   qaramay,   xalqning
kurashuvchanlik ruhini tasvirlash.
Misollar:
-   «Oybek»:   Urush   davridagi   xalqning   matonatini   ifodalovchi   maqolalar   va
hikoyalar yozgan.
- «Abdulla Qahhor»: Urush davri insonlari hayotini aks ettiruvchi lirik va realistik
hikoyalari bilan mashhur.
 3. «Qahramonlikni tarixiy va dramatik tasvirlash bosqichi»
Urushning   so‘nggi   yillarida   o‘zbek   adabiyoti   qahramonlikni   dramatik   usulda
yoritishga   o‘tgan.   Askarlarning   jang   maydonidagi   mardligi   va   orqa   tarafdagi
xalqning fidoyiligi chuqur badiiy ifodaga ega bo‘ldi.
Xususiyatlari:
- «Dramatik voqealarning tasviri»: Urushdan qaytmagan askarlar, ularning oilalari
hayotining murakkabligi aks ettirildi.
8 - «Realizm  va lirik kayfiyat uyg‘unligi»: Hayotiy voqealar va hissiy tasvirlarning
birligi.
-   «Vatanparvarlik   dostonlari»:   Milliy   qadriyatlarni   aks   ettiruvchi   qahramonlik
dostonlari yozildi.
Misollar:
- «Mirtemir»: Urush davri mashaqqatlari va xalqning chidamkorligi haqida she’rlar
yaratdi.
-   «Abdulla   Qodiriy»:   Garchi   urushdan   avvalgi   yozuvchi   bo‘lsa-da,   uning   asarlari
xalqni sabot va birdamlikka ilhomlantirgan.
4. «Urushning oqibatlari va xotirasi»
Urush   tugaganidan   keyin   adabiyotda   uning   insoniyat   hayotiga   ta’siri,   oilalardagi
yo‘qotishlar va g‘alabaning mashaqqatli yo‘li haqida yozilgan asarlar paydo bo‘ldi.
Bu   bosqichda   urushning   tarixiy   ahamiyatini   anglatish   va   keyingi   avlodlar   uchun
saboq bo‘ladigan asarlar yaratildi.
 Xususiyatlari:
- «Urush xotirasi»: Askarlarning qahramonligi va xalqning birdamligi aks ettirildi.
-  «Realistik  yondashuv»:  Urushning  insoniy  hayotga  ta’siri   va uning  mashaqqatli
oqibatlari ifoda etildi.
Misollar:
-   «Abdulla   Qahhor»   va   «Oybek»:   Urushning   ichki   va   tashqi   qiyinchiliklarini
tasvirlovchi asarlar yaratgan.
 5. «Urush davrida o‘zbek adabiyotining o‘ziga xos jihatlari»
-   «Vatanparvarlik   va   sabot   mavzulari»:   Adabiyot   xalqni   birlashtirish   va   urushga
safarbar qilish maqsadida xizmat qildi.
-   «Badiiy   uslubning   boyishi»:   Shoirlar   va   yozuvchilar   ijodida   lirik   va   epik
elementlarning uyg‘unligi kuzatildi.
-   «Xalq   og‘zaki   ijodidan   foydalanish»:   Shoirlar   xalqning   qadimiy   dostonlari   va
qahramonlik qo‘shiqlaridan ilhom oldilar.
Urush   yillarida   o‘zbek   adabiyoti   xalqning   sabotini,   qahramonligini   va
birdamligini   ulug‘lovchi   vosita   sifatida   rivojlandi.   Shoir   va   yozuvchilar   asarlari
9 og‘ir   sinovlardan   o‘tgan   xalqning   ma’naviy   kuchini   yuksaltirib,   adabiyotning
tarixiy ahamiyatini oshirdi. Bu davrda yaratilgan asarlar bugungi kunda ham xalq
ma’naviyatini boyituvchi bebaho meros hisoblanadi.
II bob 2. Adabiyot orqali front va orqa taraf hayotining aks etishi
Urush   yillarida   adabiyot,   ayniqsa,   she’riyat   va   nasr   asarlari   front   va   orqa
taraf hayotini haqqoniy aks ettirishda muhim rol o‘ynadi. Bu davr adabiyoti faqat
urushning   og‘irligini   emas,   balki   xalqning   sabotini,   matonatini   va   g‘alabaga
bo‘lgan ishonchini ham ko‘rsatib berdi.
 1. «Front hayotining aks etishi»
Frontdagi  jangchilar hayoti, ularning jasorati, kurashga bo‘lgan sadoqati  va
qiyinchiliklarga  qarshi   matonati  adabiyotda  keng  yoritilgan. Shoir  va  yozuvchilar
front hayotini  tasvirlar ekan, askarlarning jasorati, ular duch kelgan mashaqqatlar
va insoniy his-tuyg‘ularni ifoda etdilar.
 Front hayotini tasvirlagan asarlar:
- «Oybek» va «Hamid Olimjon» kabi yozuvchilarning asarlari urushning old
qatorida bo‘lgan insonlarning mashaqqatli hayotini tasvirlagan.
-   «Chingiz   Aytmatov»   (keyinroq   ijod   qilgan   bo‘lsa-da)   kabi   yozuvchilar
urushning inson hayotidagi ta’sirini chuqur yoritib berganlar.
  Front haqida adabiyotning asosiy mavzulari:
-   «Qahramonlik   va   mardlik»:   Jangchilarning   dushman   oldidagi   fidoyiligi
tasvirlangan.
- «Og‘irlik va sinovlar»: Frontdagi jangchilarning qiyin sharoitlarda kurashi,
do‘stlik va birodarlik mavzulari.
- «Shaxsiy dramalar»: Askarlarning oilasi, ularning qo‘msash hissi va ruhiy
holati.
 2. « Fronorti  taraf hayotining tasviri»
Urush davrida orqa taraf xalqining fidokorona mehnati, jangchilarga yordam
ko‘rsatishdagi   faolligi   va   g‘alabaga   bo‘lgan   intilishi   adabiyotning   asosiy
10 mavzularidan   biriga   aylangan.   Orqa   tarafda   qolgan   ayollar,   bolalar   va   qariyalar
urushning og‘ir yukini o‘z zimmasiga olib, jasorat ko‘rsatgan.
  Frontorti  taraf haqida yaratilgan asarlar:
-   «“Jamilya”   (Chingiz   Aytmatov)»:   Ushbu   asar   orqa   tarafdagi   insonlarning
oddiy   hayoti,   ularning   his-tuyg‘ulari   va   insoniy   qadr-qimmatni   saqlab   qolishga
intilishlarini tasvirlaydi.
-   «G‘afur   G‘ulomning»   ijodida   xalqning   sabot   va   fidokorona   mehnati
tasvirlangan. Ayniqsa, xalq og‘zaki  ijodi  elementlari she'rlarda xalqning irodasini
aks ettirgan.
-   «Abdulla   Qodiriy»,   garchi   u   urushdan   oldingi   yozuvchi   bo‘lsa-da,   uning
ijodi xalqning sabotini tushuntirishda ilhom manbai bo‘lgan.
 Orqa tarafning asosiy xususiyatlari:
-   «Ayollarning   qahramonligi»:   Ayollarning   og‘ir   sharoitlarda   ham   sabr-
bardosh ko‘rsatgani yoritilgan.
- «Bolalar va yoshlarning hissasi»: Bolalar mehnati, oila boshlig‘i yo‘qligida
ularning mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishlari.
- «Ijtimoiy birdamlik»: Xalqning bir butun bo‘lib urushga yordam berishi va
birdamligi.
 3. «Adabiyotning vazifasi»
- «Ruhiy madad berish»: Front va orqa taraf o‘rtasidagi aloqani kuchaytirish.
-   «Haqiqiy   hayotni   aks   ettirish»:   Adabiyot   urushning   nafaqat   tashqi
qiyofasini, balki uning ichki ruhini ham yoritdi.
- «Tarixiy xotira yaratish»: Shoir va yozuvchilar ijodi orqali keyingi avlodlar
urush davrining qahramonlik va sinovlarini bilib oldi.
Urush yillarida adabiyot front va orqa taraf hayotining barcha jabhalarini aks
ettirib,   xalqning   sabotini,   qahramonligini   va   birdamligini   tarannum   qildi.   Bu
asarlar   bugungi   kunda   ham   inson   ruhining   kuchini   va   og‘ir   sinovlarga   qarshi
turishdagi   mardlikni   eslatib   turadi.   Adabiyot   urushning   og‘ir   davrlarida   ham
ma’naviy kuch beruvchi vosita bo‘lib xizmat qilgan.
11 II bob 3. Urush davrida matbuotning roli
Urush davrida matbuot axborot tarqatish, ruhiy qo‘llab-quvvatlash va xalqni
g‘alabaga   safarbar   etishda   muhim   rol   o‘ynagan.   Ayniqsa,   Ikkinchi   jahon   urushi
yillarida matbuot xalqning fikrini shakllantirish va jangchilarni ruhlantirish vositasi
sifatida ishlatilgan.
1. «Axborot tarqatish vositasi sifatida matbuot»
Matbuot  urush davrida front  va orqa taraf o‘rtasida aloqa o‘rnatgan muhim
manba   edi.   Xalq   va   askarlar   voqealardan   xabardor   bo‘lish   uchun   matbuotga
tayanar edi. 
Matbuotning axborot tarqatishdagi vazifalari:
- «Yangiliklar yetkazish»: Matbuot jang maydonidagi vaziyat, g‘alabalar va
muvaffaqiyatlar haqida tezkor xabar yetkazgan.
-   «Dushman   haqidagi   ma’lumotlar»:   Matbuot   orqali   dushman   rejalari   va
ularga qarshi kurash usullari haqida xabarlar tarqatilgan.
-   «Urush   texnikasi   va   strategiyasi   haqida»:   Jurnal   va   gazetalarda   harbiy
texnikaning ishlatilishi va jangchilar tayyorgarligi haqida ma’lumot berilgan.
Misol:
- «“Pravda”, “Izvestiya”  va “Qizil  O‘zbekiston» kabi gazetalarda harbiy va
siyosiy axborot keng yoritilgan.
2. «Ruhiy qo‘llab-quvvatlash vositasi»
Matbuot xalq va askarlarni ruhlantiruvchi vosita sifatida ishlatilgan. Undagi
maqolalar, reportajlar va she’riy asarlar xalqni g‘alabaga undab, ularning sabotini
oshirgan.
Ruhiy qo‘llab-quvvatlovchi materiallar:
-   «Qahramonlik   hikoyalari»:   Jangda   qahramonlik   ko‘rsatgan   askarlar
haqidagi hikoyalar.
-   «She’r   va   maqolalar»:   G‘alabaga   bo‘lgan   ishonchni   mustahkamlaydigan
ijodiy asarlar.
- «Sharhlar va tahlillar»: Urushning istiqbollari va xalqning mardligi haqida
umid bag‘ishlovchi maqolalar.
12 Misol:
-   «G‘afur   G‘ulomning   maqolalari   va   she’rlari»   xalqning   ruhini   ko‘tarishda
muhim rol o‘ynagan.
 3. «Xalqni safarbar etish»
Matbuot   xalqni   urushga   safarbar   qilish   vositasi   bo‘ldi.   Bu   davr   matbuoti
faqatgina   axborot   tarqatibgina   qolmay,   balki   xalqni   fidokorona   mehnatga,   front
uchun zarur bo‘lgan resurslarni yetkazib berishga undadi.
Safarbarlik ishlari:
- «Mehnat fronti haqida xabarlar»: Orqa tarafda ishlab chiqarish jarayonlari
va fidokorona mehnatni yoritish.
-   «Vatanparvarlik   targ‘iboti»:   Matbuot   vatan   himoyasi   yo‘lida   har   bir
fuqaroning mas’uliyatini tushuntirdi.
-   «Aholini   tashkil   qilish»:   Madaniy   tadbirlar,   yordam   aksiyalari   va  xayriya
ishlarini yoritib, xalqni jipslashtirdi.
Misol:
-   Gazetalar   va   jurnallarda   “Mehnat   frontining   qahramonlari”   rukni   xalq
mehnatining muhimligini ko‘rsatgan.
 4. «Propaganda va ma’naviy qurol sifatida matbuot»
Matbuot   urush   davrida   xalq   orasida   vatanparvarlik   kayfiyatini   tarqatishda
muhim   rol   o‘ynadi.   Xalqni   birlashtirish   va   g‘alabaga   ruhlantirish   maqsadida
targ‘ibotning barcha shakllari qo‘llanildi.
Propaganda usullari:
- «Dushmanga qarshi nafratni kuchaytirish»: Dushman obrazini salbiy talqin
qilish orqali xalqni g‘alabaga undash.
-   «Motivatsion   maqolalar»:   “Vatan   himoyasi   –   muqaddas   burch”   kabi
mavzularda materiallar tayyorlash.
-   «Tasviriy   propaganda»:   Plakatlar   va   fotosuratlar   orqali   askarlarning
jasorati va xalqning fidoyiligini ko‘rsatish.
 5. «Matbuotning turlari va vositalari»
13 Urush   davrida   matbuotning   turli   shakllari   xalq   bilan   aloqa   o‘rnatishda
qo‘llanildi:
- «Gazetalar»: Har kuni chiqadigan gazetalarda yangiliklar va tahlillar chop
etildi.
- «Jurnallar»: Batafsil maqolalar va tahlillar berilgan.
-   «Radio»:   Matbuotning   yangi   shakli   bo‘lib,   u   tezkor   axborot   uzatish
imkonini berdi.
Urush   davrida   matbuot   xalqni   ruhiy   jihatdan   qo‘llab-quvvatlash,   axborot
yetkazish   va   g‘alabaga   safarbar   etishda   markaziy   o‘rin   tutdi.   Matbuot   urushning
eng  og‘ir  damlarida  ham   xalq  va  frontni  birlashtiruvchi   kuch  bo‘lib  xizmat  qildi.
Shu davr matbuoti o‘z vazifasini shunchalik samarali bajardiki, uning ta’siri tarixiy
voqealarni shakllantirishda muhim omil bo‘ldi.
III. Urush mavzusidagi o'zbek she'riyati 
Nasr   janrida   urush   mavzusi   keng   yoritilgan.   Abdulla   Qahhorning
“O'tmishdan ertaklar “asari o'zining chuqur ma'nosi bilan ajralib turadi. Unda jang
maydonida   bo'lgan   insonlarning   hayoti,   ularning   ichki   dunyosi   va   g'alabaga
bo'lgan   ishonchi   tasvirlangan.   Said   Ahmadning   hikoyalari   esa   front   ortidagi
hayotni va oddiy insonlarning mashaqqatli mehnatini aks ettiradi.
III bob 1. Urush yillarida she'riyatda qahramonlik va sabot mavzulari
Urush   yillarida   she'riyatda   qahramonlik   va   sabot   mavzulari   katta   o‘rin
egallagan. Bu davr she'riyati  o‘z davrining ruhini aks ettirgan, xalqning irodasini,
mardlik va sabotini tarannum qilgan. Ayniqsa, ikkinchi jahon urushi (1941–1945)
davrida   yaratilgan   asarlar   mazmunan   boyib,   xalqqa   ruhiy   madad   bo‘lib   xizmat
qilgan. Quyida ushbu mavzularni batafsil tahlil qilamiz:
 1. «Qahramonlikning Tarannumi»
Urush   yillaridagi   she'riyatning   asosiy   mavzularidan   biri   xalqning   jang
maydonidagi   jasorati   va   mardligini   ulug‘lash   bo‘ldi.   Shoirlar   askarlarning
jasoratini, ularning yurtni himoya qilishdagi fidoyiligini alohida ta'kidladilar. 
Mashhur shoirlarning qahramonlik haqidagi she'rlari:
-   «Abdulla   Oripov»:   Garchi   u   keyingi   davr   shoiri   bo‘lsa-da,   uning   urush
mavzusidagi she'rlari ham xalqning sabotini aks ettiradi.
14  2. «Sabot va Matonat»
Shoirlar     urush   yillarida   xalqni   ruhlantirishga   alohida   e’tibor   qaratdilar.
Sabot   —   ya'ni   chidam   va   qat’iyat,   og‘ir   sinovlarga   dosh   berish   mavzusi
she’riyatning   markaziy   g‘oyalaridan   biri   bo‘ldi.   Bu   asarlar   xalqning   tinimsiz
mehnati,   yurtga   bo‘lgan   muhabbati   va   kelajak   avlodlar   uchun   olib   borilayotgan
kurashni ifoda etdi.
Sabot mavzusidagi she'rlar:
-   «Maxtumquli»   va   boshqa   shoirlarning   xalq   og‘zaki   ijodidan   ilhomlangan
asarlarida sabotga katta urg‘u berilgan.
- Urush maydonidagi g‘am-alamlar, ortda qolganlarning fidokorona mehnati
ham she'riyatda keng yoritildi.
 3. «Ruhiy Qo‘llab-quvvatlash»
Urush   yillaridagi   she’rlar   xalqning   ruhiyatini   ko‘tarishda   katta   ahamiyat
kasb   etdi.   Undagi   baytlar   dushmanga   nafrat,   g‘alabaga   intilish   va   kelajakka
bo‘lgan   ishonchni   kuchaytirardi.   Bunda   shoirlar   nafaqat   askarlarni,   balki   front
ortida mehnat qilayotgan oddiy xalqni ham qo‘llab-quvvatladilar.
 4. «She'riyatning o‘ziga xos xususiyatlari»
-   «Vatanparvarlik   va   milliylik»:   She'rlar   milliy   qadriyatlarni,   xalq
qahramonlarini ulug‘ladi.
- «Lirik va epik uslubning uyg‘unligi»: Shoirlar o‘z asarlarida qahramonlik
dostonlari va lirik tuyg‘ularni birlashtirdi.
- «Yuqori hissiylik»: Urush she’riyatida hissiylik va dramatik ruh kuchli edi.
Urush   yillari   she’riyati   xalq   ruhini   yuksaltirish,   g‘alaba   sari   yo‘naltirish,
sabot   va   qahramonlikni   ulug‘lashda   muhim   o‘rin   tutdi.   Ushbu   davr   shoirlarining
ijodi   bugungi   kunda   ham   o‘z   ahamiyatini   yo‘qotmagan,   tarixiy   va   madaniy
ahamiyat kasb etmoqda.
III bob 2. G'afur G'ulom va urush mavzusidagi she'rlari
G‘afur G‘ulom (1903–1966) o‘zbek adabiyotining zabardast shoirlaridan biri
bo‘lib,   urush   mavzusidagi   she’rlari   bilan   ham   keng  tanilgan.   Shoirning   hayoti   va
ijodiy faoliyati Ikkinchi Jahon urushi yillariga to‘g‘ri kelgan bo‘lib, u bu davrning
og‘irliklarini   va   xalqning   boshiga   tushgan   sinovlarni   o‘z   she’rlari   orqali   teran
tasvirlagan.   G‘afur   G‘ulomning   urush   mavzusidagi   she’rlari   o‘zining   mazmunan
chuqur, ruhiyatga ta’sir qiluvchi va g‘oyaviy jihatdan boyligi bilan ajralib turadi. U
15 o‘z she’rlari orqali urushning dahshatlarini, insoniylikni yo‘qotmaslik zaruratini va
xalqning jasoratini madh etgan.
  G‘afur G‘ulomning urush mavzusidagi she’rlari:
1. “Sen yetim emassan”  
      Bu   she’r   Ikkinchi   Jahon   urushida   o‘z   yaqinlarini   yo‘qotgan   bolalarning
iztiroblariga   bag‘ishlangan.   Shoir   urush   bolalariga   dalda   berib,   ularning   faqat
jismonan   emas,   balki   ruhan   ham   kuchli   bo‘lishlari   kerakligini   uqtiradi.   She’rda
mehr-oqibat va birdamlik motivlari ko‘rinadi.
2. “Ona yurt”  
      Ushbu   she’rda   Vatan   tushunchasi   va   uni   himoya   qilish   mas’uliyati   haqida
gapiriladi.   Shoir   xalqni   birdamlikka,   vatanparvarlikka   undaydi.   Bu   she’r   urush
davrida xalqning ruhini ko‘tarishda katta ahamiyat kasb etgan.
3. “Doshqozon”  
      Bu   she’r   urush   davridagi   xalqning   mehnat   faoliyatiga,   qiyinchiliklar   bilan
kurashishdagi sabr-toqatiga bag‘ishlangan. Unda oddiy xalqning irodasi va jasorati
tarannum etiladi.
4. “Shu kunlar haqida”  
   She’rda urush davrining mashaqqatlari, odamlarning qayg‘uli taqdiri va shu bilan
birga,   kelajakka   bo‘lgan   umidlar   ifodalangan.   Shoir   urushdan   keyingi   tinchlikni
tasvirlab, xalqqa yorqin kelajak uchun kurashish zarurligini eslatadi.
 Shoirning uslubi va urush mavzusidagi she’rlarining xususiyatlari:
-   Realizm   va   samimiylik:   G‘afur   G‘ulom   urushning   og‘irliklarini   oddiy
odamlarning   hayoti   orqali   tasvirlaydi.   U   o‘z   she’rlarida   urushning   real
qiyinchiliklarini, insoniy his-tuyg‘ularini yorqin ko‘rsatadi.
- Optimistik ruhiyat: Urushning dahshatlari tasvirlangan bo‘lsa-da, shoir har doim
umid va yorug‘ kelajak g‘oyalarini ilgari suradi.
-   Vatanparvarlik   va   birlik:   Shoirning   she’rlari   o‘zbek   xalqining   mardligini,
jasoratini va birlikdagi kuchini ta’kidlaydi.
G‘afur G‘ulomning urush mavzusidagi she’rlari o‘z davrida xalqning qalbiga
yaqin   bo‘lgan   va   bugungi   kunda   ham   milliy   adabiyotning   muhim   qismi   sifatida
qadrlanadi.   Bu   asarlar   faqat   urush   haqidagi   hikoyalar   emas,   balki   insoniyatning
kurash, sabr-toqat va umid haqida yozilgan buyuk darsidir.
16 III bob 3. Zulfiyaxonim va uning she'riy ijodida urush aks sadosi
Zulfiya (Zulfiyaxonim, 1915–1996) – o‘zbek adabiyotining yorqin shoirasi,
insoniylik   va   ezgulikni   ulug‘lovchi   she’rlar   ijodkori.   Uning   she’riyatida   Ikkinchi
Jahon   urushi   davrining   og‘ir   izlari   va   inson   ruhiyatiga   ta’sirini   aks   ettiruvchi
motivlar  muhim   o‘rin  tutadi.  Zulfiya  urush  yillaridagi   xalq  dardini  va  ona   yurtga
bo‘lgan cheksiz muhabbatini o‘zining teran va samimiy she’rlari orqali ifoda etgan.
Urush yillarida Zulfiya she’rlari xalqning qayg‘usi va umidini ifodalashda muhim
rol   o‘ynadi.   U   she’rlarida   nafaqat   urush   dahshatlarini,   balki   tinchlik,   sevgi   va
umidning kuchini ham teran tasvirladi.
Mashhur she’rlari:
1. «Ona»  
      Bu   she’r   ona   timsolida   xalqning   dardini   va   urush   sababli   yaqinlarini
yo‘qotganlarning iztirobini ifodalaydi. Unda urushning qanchalar shafqatsiz va ona
yuraklari uchun chidab bo‘lmas og‘irligini his qilish mumkin.
2. «Tinchlik»  
   Zulfiya urush dahshatlari qarshisida tinchlikning ahamiyatini ulug‘laydi. She’rda
tinchlikni   saqlash   insoniyatning   eng   oliy   vazifasi   sifatida   ko‘rsatiladi.   Shoira   bu
orqali urushga qarshi o‘zining qattiq munosabatini bildiradi.
3. «Maydonlarda gullar»  
      Ushbu   she’r   urush   va   uning   natijasida   vayron   bo‘lgan   hayotlarni   tasvirlaydi.
Ammo   she’rning   oxirida   xalqning   qayta   tiklanishi   va   gullab-yashnashi   umidi
tasvirlangan.
4. "Yurak va jang"  
   Bu she’rda jang maydonida qahramonlik ko‘rsatayotgan insonlarning ruhiyati va
ularning   mardonavorligi   madh   etiladi.   Shoira   jangchilarni   mardlik,   jasorat   va
vatanparvarlik timsoli sifatida tasvirlaydi.
 She’rlardagi asosiy mavzular:
1. «Urush dahshatlari:» Zulfiya o‘z she’rlarida urushni insoniyatga qarshi eng katta
zulm   sifatida   tasvirlaydi.   Bu   mavzu   orqali   u   xalqning   chekkan   azoblari   va
yo‘qotishlarini aks ettiradi.
2.   «Tinchlikka   intilish:»   Shoiraning   ijodida   tinchlik   eng   yuksak   qadriyat   sifatida
ulug‘lanadi.   Tinchlikka   bo‘lgan   cheksiz   orzu   uning   ko‘plab   she’rlarida   asosiy
motivdir.
17 3.   «Vatanparvarlik:»   Zulfiyaning   urush   mavzusidagi   she’rlari   ona   yurtga
muhabbatni   tarannum   etadi.   U   xalqning   birligi   va   matonatini   she’riy   ifoda   bilan
tasvirlaydi.
4.   «Insoniylik   va   umid:»   Urushning   qanchalar   shafqatsiz   bo‘lishiga   qaramay,
Zulfiya   inson   qalbidagi   umid   chirog‘ini   o‘chirmaydi   va   tinchlik   uchun   kurashga
chorlaydi.
 Zulfiyaning uslubi
Zulfiyaning she’riyati o‘zining samimiyligi, chuqur lirizmi va ta’sirchanligi
bilan   ajralib   turadi.   U   she’rlarida   sof   va   nozik   tuyg‘ularni   oddiy,   lekin   ma’nodor
so‘zlar   bilan   ifodalaydi.   Shoiraning   urush   davrida   yozilgan   she’rlari   esa   inson
qalbiga   bevosita   ta’sir   qilib,   xalqni   birdamlikka,   matonatga   va   tinchlik   uchun
kurashga chorlagan. Zulfiyaxonimning urush aks sadosi bilan yo‘g‘rilgan she’rlari
o‘z   davrida   nafaqat   urushning   og‘ir   izlarini   aks   ettirgan,   balki   xalq   qalbida   umid
chirog‘ini   ham   yoqishga   xizmat   qilgan.   Bu   asarlar   o‘zbek   adabiyoti   xazinasida
o‘zining muhim o‘rnini saqlab kelmoqda.
IV bob Urush yillarida o'zbek nasri
IV bob 1. Nasriy asarlarda jang maydonidagi hayotning tasviri
Nasriy asarlarda jang maydonidagi hayotning tasviri urushning murakkab va
ziddiyatli jihatlarini chuqur ochib berishda muhim o‘rin tutadi. Urush mavzusi aks
etgan   nasriy   asarlar,   odatda,   jangchilarning   mardligi,   ularning   kundalik   hayoti,
psixologik holati, urushning dahshatlari  va insoniylikni  saqlash masalalarini  keng
qamrab oladi. Bunday asarlar jang maydonidagi qahramonlik va fojialarni realistik
tarzda tasvirlash orqali urushning asl qiyofasini ochib beradi.
 Jang maydonidagi hayotni tasvirlash xususiyatlari
1.   «Haqiqiylik   va   realizm:»   Nasriy   asarlar   jang   maydonidagi   hayotni   realistik
usulda   tasvirlashga   intiladi.   Ularning   mazmuni   askarlarning   kundalik   hayotidan
tortib, jangning har bir lahzasidagi keskinlik va qo‘rquvni aks ettiradi.
2.   «Psixologik   tahlil:»   Bunday   asarlar   qahramonlarning   ichki   dunyosiga   e’tibor
qaratadi.   Ularning   jang   paytidagi   qo‘rquvi,   jasorati,   yaqinlarini   sog‘inishi   va
urushga munosabati chuqur tahlil qilinadi.
3.   «Jang   maydonining   detallari:»   Urushning   texnik   jihatlari   (qurollar,
strategiyalar),   jangchilarning   sharoiti   (ochlik,   sovuq,   yaradorlik),   hamda   urush
muhitidagi insoniylik va shafqatsizlik birdek yoritiladi.
 Mashhur nasriy asarlar va ulardagi urush hayoti
18 1. Aleksandr Fadeyev –“O‘rmon jangchilari” 
      Bu   asar   partizanlarning   urush   davridagi   jasorati   va   mashaqqatli   hayotini
tasvirlaydi. Asarda jangchilarning sabot va mardligi, o‘z ona yurtini himoya qilish
yo‘lida cheksiz fidoyiligi ko‘rsatiladi.
2. Lev Tolstoy – “Urush va tinchlik”  
      Jang   maydonidagi   sahnalar   Napoleon   urushi   davridagi   voqealarni   aks   ettiradi.
Tolstoy   urushning   murakkab   siyosiy   va   ijtimoiy   tomonlarini,   jang   maydonidagi
voqealarning insoniyat hayotiga ta’sirini chuqur tahlil qiladi.
3. Vasil Bykov –“Alvido, g‘alaba!” 
    Bykovning urush mavzusidagi asarlari jangchilarning ruhiy olamiga kirib borish
va   urushning   inson   hayotiga   ko‘rsatgan   shafqatsiz   ta’sirini   ochib   berishi   bilan
mashhur.   Uning   asarlarida   jang   maydonidagi   oddiy   odamlarning   taqdiri   va
insoniylikni yo‘qotmaslik masalasi yoritiladi.
4. «Chingiz Aytmatov – “Momo yer”«  
   Aytmatov urush yillaridagi xalqning hayotini, jangchilar va orqada qolganlarning
birdek   chekkan   azoblarini   aks   ettiradi.   Asarda   ona   yurtga   muhabbat   va   inson
qalbining buyukligi urush dahshatlari fonida tasvirlangan.
5. «Abdulla Qodiriy – “O‘tkan kunlar” (urushga aloqador qismlari)»  
      Garchi   bu   asar   asosan   sevgi   va   ijtimoiy   masalalar   haqida   bo‘lsa-da,   uning
muayyan qismida urushning xalq hayotiga ta’siri va shafqatsizligi yoritiladi.
 Nasriy asarlarda urushning aks ettirilishining ahamiyati
1. «Urushning salbiy ta’sirini ko‘rsatish:» Urush nasriy asarlar orqali insoniyatning
yo‘qotishlari   va   azob-uqubatlarini   yoritadi.   Bu   asarlar   urushning   insoniylikni
yo‘qotishga olib kelishini ochiq tasvirlaydi.
2.   «Qahramonlikni   ulug‘lash:»   Jangchilarning   matonati,   fidoyiligi   va   mardligi
ko‘pincha o‘quvchida faxr hissini uyg‘otadi.
3. «Tinchlikning ahamiyatini anglatish:» Ko‘plab asarlar urushning shafqatsizligini
ko‘rsatish   orqali   tinchlikni   ulug‘laydi   va   kelajakda   urushlarni   oldini   olish
kerakligini ta’kidlaydi.
Nasriy   asarlar   orqali   jang   maydonining   tasviri   faqat   tarixiy   voqealarning   aks
ettirilishi   emas,   balki   urushning   inson   ruhiyatiga,   jamiyatga   va   butun   dunyoga
ko‘rsatadigan ta’sirini chuqurroq tushunish imkonini beradi.
19 IV bob 2. Abdulla Qahhor va "O'tmishdan ertaklar" asarining o'rni
Abdulla   Qahhor   (1907–1968)   o‘zbek   adabiyotining   taniqli   yozuvchisi
bo‘lib,   uning   asarlari   hayotiylik,   chuqur   mazmun   va   inson   qalbining   murakkab
jihatlarini   ochib   berishi   bilan   ajralib   turadi.   Qahhor   ijodining   muhim
yodgorliklaridan biri – “O‘tgan kunlar ertaklari” asari. Ushbu asar o‘zbek adabiyoti
tarixida   o‘ziga   xos   o‘ringa   ega   bo‘lib,   unda   xalq   hayoti,   ma’naviy   qadriyatlar   va
insoniylik masalalari teran yoritilgan. 
 Asarning mazmuni va asosiy xususiyatlari
“O‘tgan   kunlar   ertaklari”   asari   bir   necha   hikoyalardan   iborat   bo‘lib,   unda
o‘tmish   voqealari   orqali   zamonaviy   hayot   uchun   dolzarb   bo‘lgan   mavzular
tasvirlanadi. Qahhor xalqning tarixi, madaniyati va ma’naviy qadriyatlarini boy va
o‘ziga xos uslubda yoritadi. Asarning har bir hikoyasi xalq ertaklari kabi oddiy va
ravon uslubda yozilgan bo‘lsa-da, uning mazmuni teran va ijtimoiy tahlilga boy.
 Asarning asosiy mavzulari:
1.   Insoniylik   va   adolat:   Qahhor   o‘z   asarida   hayotning   nohaqliklari   va   odamlar
o‘rtasidagi   munosabatlarni   yoritadi.   U   adolat,   mehnatsevarlik   va   halollikni
ulug‘laydi.
2.   Ma’rifat   va   o‘zlikni   anglash:   O‘tmish   voqealari   orqali   yozuvchi   xalqning
ma’rifatga   bo‘lgan   ehtiyojini   va   insonlar   o‘zligini   anglashining   ahamiyatini
ko‘rsatadi.
3.   Xalqning   ma’naviy   merosi:   Asar   o‘zbek   xalqining   boy   madaniyati   va
an’analarini saqlash va targ‘ib qilish g‘oyasini ilgari suradi.
4. Hayotning  ziddiyatlari:   Har  bir  hikoyada  hayotning  quvonch va  iztirobga  to‘la
jihatlari yoritilib, insonning ichki kurashlari ko‘rsatiladi.
 “O‘tgan kunlar ertaklari” asarining o‘ziga xosligi
-   Uslubiy   mahorat:   Abdulla   Qahhor   asarning   uslubini   xalq   ertaklari   va   xalqona
hikoya uslubiga moslab yaratgan. Asarning tili sodda, tushunarli va samimiy.
-   Simvolizm   va   majozlar:   Yozuvchi   hikoyalarda   xalq   hayotini   va   ma’naviy
qadriyatlarini   ramzlar   orqali   ifoda   etadi.   Bu   usul   hikoyalarni   ko‘proq   o‘quvchiga
yaqinlashtiradi.
- Dunyoqarashni kengaytirish: O‘tmish voqealariga murojaat qilish orqali yozuvchi
zamonaviy   o‘quvchini   insoniyatning   asosiy   muammolari   haqida   o‘ylashga
undaydi.
20  Asarning o‘rni va ahamiyati
- Ma’naviy qadriyatlarni targ‘ib etish: “O‘tgan kunlar ertaklari” xalqning ma’naviy
boyligini, adolat  va halollik kabi fazilatlarni ulug‘lab, o‘quvchini bu qadriyatlarni
qadrlashga undaydi.
- O‘zbek adabiyoti rivojiga qo‘shgan hissasi: Abdulla Qahhorning bu asari o‘zbek
nasrining  yuksak   namunasi  bo‘lib,  yangi   avlod  yozuvchilari   uchun  ilhom   manbai
bo‘lib xizmat qiladi.
-   Tarbiyaviy   ahamiyat:   Asar   har   bir   hikoyasi   orqali   hayotiy   saboq   beradi   va
o‘quvchiga ma’rifiy-tarbiyaviy yo‘nalishda ta’sir ko‘rsatadi.
-   Xalq   hayotining   aks   sadosi:   Yozuvchi   xalqning   tarixiy   va   madaniy   jihatlarini
realistik va samimiy tasvirlagan.
Abdulla   Qahhorning   “O‘tgan   kunlar   ertaklari”   asari   o‘zbek   adabiyotining
yorqin   namunasi   bo‘lib,   unda   xalq   hayoti,   tarixi   va   qadriyatlari   mohirlik   bilan
yoritilgan.   Bu   asar   faqat   tarixiy   voqealar   to‘plami   emas,   balki   insoniylik   va
ma’naviy   qadriyatlar   haqida   chuqur   o‘ylashga   undaydigan   falsafiy   asar   hamdir.
Shu sababli u milliy adabiyotimizda alohida ahamiyat kasb etadi.
IV bob 3. Said Ahmadning urush yillaridagi hikoyalari
Said   Ahmad   (1920–2007)   –   o‘zbek   adabiyotining   atoqli   namoyandasi,
hikoya   va   qissalar   ustasi.   Uning   urush   yillarida   va   urush   mavzusiga   bag‘ishlab
yozilgan   hikoyalari   o‘zbek   nasrida   muhim   o‘rin   egallaydi.   Ushbu   hikoyalarda
urushning   inson   hayotiga   ta’siri,   xalqning   boshdan   kechirgan   mashaqqatlari,
jangchilarning   qahramonligi   va   oddiy   odamlarning   ruhiy   kechinmalari   haqqoniy
tasvirlangan. 
 Said Ahmadning urush mavzusidagi hikoyalarining xususiyatlari
1. «Realistik  tasvir:» Yozuvchi  urushni  badiiy bo‘rttirmasdan,  oddiy insonlarning
kundalik hayoti va boshdan kechirgan sinovlari orqali yoritadi.
2.   «Psixologik   chuqurlik:»   Hikoyalarda   urushning   inson   qalbiga   qanday   ta’sir
qilgani,   odamlarning   umidi   va   qayg‘usi,   ularning   ruhiy   holati   chuqur   tahlil
qilinadi.
3.   «Oddiy   odamlarning   qahramonligi:»   Said   Ahmad   o‘z   asarlarida   frontda   jang
qilayotgan   askarlar   bilan   bir   qatorda   front   ortida   mehnat   qilayotgan   insonlarning
ham qahramonligini ko‘rsatadi.
21 4. «Tinchlik g‘oyasi:» Urushning barcha dahshatlarini ko‘rsatgan holda, yozuvchi
tinchlikni ulug‘laydi va uni saqlash zaruratini uqtiradi.
 Said Ahmadning urush mavzusidagi mashhur hikoyalari
1. “Ufq”  
    Ushbu hikoya frontdagi jangchilarning hayotiga bag‘ishlangan bo‘lib, urushning
og‘ir   sinovlari   va   jangchilar   orasidagi   o‘zaro   yordam,   birdamlik   motivlari   aks
ettiriladi. Hikoyada Vatan uchun kurash g‘oyasi asosiy o‘rinni egallaydi.
2. “Yurak sadosi”  
     Hikoyada urushning orqada qolganlar hayotiga ta’siri, jangchilarning oilalari va
yaqinlari   boshdan   kechirgan   azob-uqubatlari   tasvirlangan.   Unda   insonning   o‘ziga
bo‘lgan ishonchi va ruhiy kuchi alohida ahamiyat kasb etadi.
3. “Ona va bola” 
      Ushbu   hikoyada   urush   sababli   yaqinlarini   yo‘qotgan   ona   va   bola   hayoti
tasvirlanadi.   Unda   mehr-oqibat,   matonat   va   yashash   uchun   kurashish   motivlari
yoritilgan.
4. “Xotira”  
      Hikoya   urushdan   omon   qaytgan   askarning   boshidan   kechirganlarini   eslash
jarayonida   kechadi.   Unda   urushning   odamlar   hayotiga   qanday   o‘chmas   iz
qoldirgani va tinchlikning qadri ta’kidlanadi.
 Hikoyalardagi asosiy mavzular
1. «Urushning dahshatlari:» Said Ahmad urushni  shafqatsiz va insoniyatga qarshi
fojia   sifatida   ko‘rsatadi.   Uning   asarlarida   urushning   qanday   ko‘ngilsizliklar   olib
kelgani realistik yondashuvda tasvirlangan.
2.   «Vatanparvarlik:»   Hikoyalarda   jangchilarning   vatan   uchun   kurashga   bo‘lgan
fidoyiligi va front ortidagi odamlarning mashaqqatli mehnati ulug‘lanadi.
3.   «Tinchlik   va   umid:»   Said   Ahmad   urush   dahshatlari   fonida   tinchlikni   eng   oliy
qadriyat sifatida tasvirlaydi.
4.   «Oddiy   odamlar   qismati:»   Yozuvchi   urushni   oddiy   odamlarning   hayoti   orqali
tasvirlaydi. Bu uslub asarlarni yanada ta’sirchan qiladi.
22  Said Ahmad ijodining o‘ziga xosligi
-   «Sodda   va   samimiy   uslub:»   Uning   hikoyalari   sodda,   lekin   mazmunan   boy.   U
o‘quvchini bevosita hayotning o‘zi bilan yuzlashtiradi.
-   «Vatan   va   xalq   bilan   bog‘lanish:»   Yozuvchi   o‘z   hikoyalarida   milliy   ruhiyat   va
xalqning urush yillaridagi hayotini haqqoniy aks ettiradi.
- «Tarbiyaviy ahamiyat:» Asarlar nafaqat urushning og‘irliklarini ko‘rsatadi, balki
tinchlik va birdamlikning ahamiyatini ham eslatadi.
Said   Ahmadning   urush   yillarida   yozgan   hikoyalari   milliy   adabiyotning
muhim   qismi   bo‘lib,   ular   o‘quvchiga   urushning   chinakam   qiyofasini   ko‘rsatadi.
Ushbu   hikoyalar   nafaqat   tarixiy   voqealar   yodnomasi,   balki   inson   ruhining
mustahkamligi   va   tinchlikka   intilishini   tarannum   etuvchi   asarlardir.   Bu   asarlar
bugungi kunda ham tinchlikning qadrini anglashda katta ahamiyatga ega.
V bob. Dramaturgiya va urush mavzusi
Urush yillarida teatr va dramaturgiya ham o'zining muhim vazifasini bajardi.
Jangchilar   va   orqa   taraf   aholisi   uchun   sahna   asarlari   orqali   ruhiy   ko'mak   berildi.
Ushbu   davrda   yaratilgan   dramaturgiya   asarlari   xalqni   birdamlikka,   jasoratga   va
sabrga undagan.
V   bob   1.   Teatr   va   dramaturgiya   orqali   urush   voqealarining   aks
ettirilishi
Teatr va dramaturgiya orqali urush voqealarining aks ettirilishi
Urush voqealarini teatr va dramaturgiya orqali aks ettirish san’atning o‘ziga
xos   usuli   bo‘lib,   bu   insoniyat   tarixidagi   eng   shafqatsiz   davrlarning   dramatik   va
hissiy   qirralarini   yoritish   imkonini   beradi.   Urushning   insoniylikka,   jamiyatga   va
madaniyatga   ta’siri   teatr   sahnalarida   keng   yoritilib,   tomoshabinlarni   tinchlik   va
insonparvarlik haqida chuqur o‘ylashga undaydi.
 Teatrda urushning aks ettirilishi
1.   «Jang   maydonlarining   dramatik   ko‘rinishi:»   Teatr   sahnasida   jang
maydonlari  sodda dekoratsiyalar  va kuchli  dramatik harakatlar orqali ifodalanadi.
Bu usul urushning keskinligi va shafqatsizligini tomoshabinga yaqinlashtiradi.
2. «Qahramonlik va insoniylik:» Ko‘pgina dramaturgik asarlarda jangchilar
qahramonligi,   ularning   Vatan   uchun   kurashi   va   insoniy   qadriyatlarini   saqlab
qolishlari ulug‘lanadi.
23 3. «Urushning  psixologik ta’siri:» Dramaturglar  urushning  inson ruhiyatiga
ko‘rsatadigan   ta’sirini,   qahramonlarning   ichki   kurashlari   va   shaxsiy   fojialarini
tasvirlashga katta e’tibor qaratadilar.
4.   «Front   orti   va   xalq   hayoti:»   Teatrlarda   urush   nafaqat   jang   maydonlari,
balki   orqada   qolgan   insonlarning   azoblari   va   mashaqqatli   hayoti   orqali   ham
tasvirlanadi.
 Dramaturgiya orqali urush mavzularining yoritilishi
1. «Urushning  adabiy  qaydnomasi:»  Urush  yillari  va  undan  keyingi  davrda
yozilgan pyesalar  tarixiy voqealarning adabiy aksini beradi. Bunday asarlar o‘sha
davrning hissiy muhitini tushunishda muhim o‘rin tutadi.
2.   «Inson   va   urush:»   Dramaturgik   asarlar   urushda   oddiy   insonlarning
boshidan kechirgan sinovlarini va ularning ichki dunyosini ko‘rsatishga qaratilgan.
3.   «Tinchlik   va   hayot   g‘oyasi:»   Ko‘plab   pyesalarda   urushning   salbiy
oqibatlari orqali tinchlikning qadri va ahamiyati ulug‘lanadi.
 Mashhur urush mavzusidagi dramaturgik asarlar
1. Bertold Brext – “Moma Roza va uning bolalari”  
      Bu   asar   Ikkinchi   jahon   urushi   voqealari   haqida   bo‘lib,   urush   davridagi
oddiy insonlarning hayoti va boshdan kechirgan mashaqqatlari tasvirlanadi. Moma
Roza qahramoni urushning shafqatsizligi va tinchlikka intilishni ifodalaydi.
2. Aleksandr Korneychuk – “Front”  
      Ushbu   pyesada   jangchilar   hayoti,   ularning   o‘zaro   munosabatlari   va
urushning ijtimoiy-siyosiy oqibatlari tasvirlangan.
3. Hamid G‘ulom – “Mash’al”  
O‘zbek   dramaturgiyasining   yorqin   namunasi   bo‘lib,   urush   davrida   oddiy
insonlarning   jasorati   va   fidoiyligi   yoritiladi.   Asar   milliy   ruhda   yaratilgan   bo‘lib,
xalqning urushga bo‘lgan munosabatini ochib beradi.
4. Shakespeare – “Genrix V” 
      Garchi   tarixiy   bo‘lsa-da,   bu   asar   urushning   psixologik   va   siyosiy
qirralarini   yorqin   tasvirlaydi.   U   urush   davridagi   yetakchilik,   vatanparvarlik   va
insoniy dramani aks ettiradi.
5. Abdulla Qahhor – “Shohi so‘zana”  
24 Ushbu   pyesa   urushning   xalq   hayotiga   ta’siri   va   insonlarning   matonatini
ko‘rsatadi.   Yozuvchi   front   ortidagi   hayotni   va   tinchlikka   bo‘lgan   intilishlarni
yoritgan.
  Teatrning urush mavzusini yoritishda o‘rni
1. «Urushning ko‘rinmas qirralarini ochish:» Teatr insoniy kechinmalarni va
urushning  ichki   ma’nosini  dramatik tasvirlash   orqali   urushni  chuqurroq his  qilish
imkonini beradi.
2.   «Tomoshabinni   tarbiyalash:»   Urush   mavzusidagi   spektakllar   odamlarni
tinchlikka chorlaydi va urushning asl shafqatsizligini ko‘rsatadi.
3.   «Tinchlik   va   birdamlikni   targ‘ib   qilish:»   Ko‘plab   dramaturglar   urush
voqealarini tasvirlash orqali tinchlik g‘oyasini ilgari suradilar.
Teatr   va   dramaturgiya   urush   mavzusini   badiiy   yoritishda   kuchli   ta’sir
vositasidir.   Sahna   san’ati   inson   ruhiyatiga   bevosita   ta’sir   etib,   urushning
shafqatsizligi va tinchlikning qadrini chuqur his qilish imkonini beradi. Ushbu janr
orqali   insoniyat   urushning   oqibatlarini   yaxshiroq   anglab,   tinchlik   va   birdamlikni
qadrlashga undaladi.
V bob 2. Ma'naviy jasorat va kurash mavzusidagi sahna asarlari
Ma'naviy   jasorat   va   kurash   mavzusidagi   sahna   asarlari   insoniyatning   eng
oliy   fazilatlarini,   ya'ni   qat'iyat,   jasorat,   sabr-toqat   va   kurashni   tasvirlashga
bag‘ishlangan.   Bu   asarlar,   ko‘pincha   urush   yoki   ijtimoiy-siyosiy   bosimlar
sharoitida   odamning   ruhiy   kuchini   va   ichki   mustahkamligini   aks   ettiradi.   Sahna
san’ati   orqali   ma'naviy   jasorat   va   kurashni   yoritish,   tomoshabinni   zamonaviy
muammolar, tarixiy shaxslar va voqealar bilan yuzlashtirish imkonini beradi.
Ma'naviy jasorat va kurash mavzusidagi sahna asarlarning xususiyatlari:
1.   Qahramonlik   va   ichki   kurash:   Asarlarda   insonning   faqat   tashqi   emas,
balki   ichki   kurashi,   ya'ni   axloqiy,   ruhiy   yoki   ma'naviy   sinovlarga   qarshi   kurashi
ko‘rsatiladi.   Bunday   pyesalarda   qahramonlar   o‘z   prinsiplariga   sodiq   qolish,
erkinlik yoki adolat uchun kurashish bilan yuzma-yuz kelishadi.
2. Sotsial-siyosiy masalalar: Ko‘plab sahna asarlari jamiyatdagi adolatsizlik,
korrupsiya   yoki   bosimlar   sharoitida   ma'naviy   jasoratni   aks   ettiradi.   Ular   o‘zining
axloqiy   qadriyatlarini   saqlab   qolish   uchun   kurashayotgan   qahramonlarni
tasvirlaydi.
25 3.  Insonning   o‘ziga   bo‘lgan  ishonchi:   Kurashga   kirishgan   qahramonlarning
ichki   kuchi,   ular   duch   kelgan   qiyinchiliklarga   qaramay,   o‘z   maqsadlariga
erishishga intilishlari asarlarning asosiy mavzusini tashkil etadi.
4.   Tinchlik   va   birdamlik   g‘oyalari:   Ma'naviy   jasoratning   bir   jihati   sifatida
tinchlik va birdamlikni targ‘ib qilish, odamlarni erkin va adolatli hayotga undash.
Mashhur sahna asarlari va ularning tasvirlangan ma'naviy jasorat va kurash
1. Anton Chexov – “Dr. Chexovning yosh ayoli”  
Bu   pyesada   qahramonning   ichki   kurashi   va   hayotdagi   axloqiy   qarorlarni
qabul   qilishda   yuzaga   keladigan   qiyinchiliklar   tasvirlanadi.   Odamlarning   o‘z
prinsiplarini saqlash va jamiyatda o‘z o‘rnini topish uchun kurashlari ko‘rsatiladi.
2. Vladimir Mayakovskiy – “Ma'naviy jasorat”  
Bu   asar   ayniqsa   sotsialistik   realizm   davrida   yozilgan   bo‘lib,   u   insonning
ma'naviy o‘zgarishini, jamiyatdagi qiyinchiliklarga qarshi kurashni va uning ichki
kurashini   aks   ettiradi.   Ma'naviy   jasorat   va   ijtimoiy   o‘zgarishlar   g‘oyasi   katta
ahamiyatga   ega.
3. William Shakespeare – “Hamlet”  
Hamlet   pyesasida   bosh   qahramonning   ichki   kurashi   ko‘rsatiladi.   O‘zining
oila a'zolari va shaxsiy prinsiplariga nisbatan qiyinchiliklar va murakkab qarorlarni
qabul   qilishda   yuzaga   keladigan   daxshatli   ma'naviy   krizislar   tasvirlanadi.
Hamletning   ichki   kurashi,   uning   adolatni   qayta   tiklashga   bo‘lgan   istagi   juda
chuqur ma'naviy jasoratni ifodalaydi.
4. Hamza Hakimzoda Niyoziy – “Ishq va jismoniy kurash”  
Ushbu   pyesada   insonning   ichki   kurashi,   uning   sevgisi,   do‘stligi   va   axloqiy
qadriyatlarini   saqlashdagi   kurashi   tasvirlanadi.   Hamza   Niyoziyning   asarida
ma'naviy   jasorat,   jamiyatdagi   adolatsizliklarga   qarshi   kurash   orqali   jamiyatni
o‘zgartirish g‘oyasi o‘z ifodasini topgan.
5. Maxmudho‘ja Behbudi –“Urushni kutish”  
Asar  xalqning  urushga  qarshi   kurashishdagi  ma'naviy   jasoratini   tasvirlaydi.
Bu   pyesa   o‘zining   tarixiy   shaxslar   va   voqealar   bilan   bog‘langanligi   sababli,
ma'naviy   kurashning   xalqni   birdamlikka   chaqirishni   ta’minlashi   bilan   alohida
ahamiyatga ega.
6. O‘tkir Hoshimov –“Ijodiy kurash” 
26 Ushbu   asar   insonning   o‘z   ijodiy   faoliyatidagi   kurashi,   jamiyatdagi
tengsizliklarga qarshi kurashni aks ettiradi. Asarda ma'naviy kuch va qat'iyat bilan
ishlash,   o‘z   prinsiplariga   sodiq   qolish   va   adolat   uchun   kurashish   g‘oyalari   ustun
turadi.
Ma'naviy jasorat va kurashning sahna asarlaridagi o‘rni
- Insoniylikni saqlash: Bu asarlar odamni ma'naviy jihatdan kuchli qilishga,
o‘z qadriyatlarini saqlashga va jamiyatda o‘z o‘rnini topishga undaydi.
-   Tarbiyaviy   ahamiyat:   Sahna   asarlari   tomoshabinni   axloqiy   jihatdan
rivojlantirib, ijtimoiy masalalarda ma'naviy jasoratni rivojlantiradi.
- Sotsial muammolarga e’tibor qaratish: Ma'naviy jasoratni tasvirlash orqali
bu   asarlar   jamiyatdagi   ijtimoiy   adolatsizliklar,   siyosiy   bosimlar   yoki   boshqa
kutilmagan holatlarni ochib beradi.
- Tinchlik va birdamlik: Kurashning asosiy maqsadi tinchlik va birdamlikni
ta’minlash,   shu   bilan   birga   jamiyatni   yaxshilash   va   adolatga   erishishga   bo‘lgan
intilishdir.
Ma'naviy   jasorat   va   kurash   mavzusidagi   sahna   asarlari   insonning   ichki
kuchini, o‘z qadriyatlarini saqlashni, jamiyatdagi nohaqliklarga qarshi kurashishni
va   tinchlikni   targ‘ib   qilishni   yoritadi.   Bu   asarlar   tomoshabinni   o‘ylashga,   ruhiy
rivojlanishga   va   ijtimoiy   muammolarga   e’tibor   qaratishga   undaydi.   Sahna   san’ati
orqali insoniyatning oliy fazilatlarini aks ettirish, tomoshabinda ma'naviy jasorat va
kurashga bo‘lgan intilishni uyg‘otadi.
VI bob. Urush davrida o'zbek adiblarining hayoti va faoliyati
Ikkinchi   jahon   urushi   davrida   o'zbek   adiblarining   aksariyati   urush
maydonida yoki orqa tarafda faoliyat olib bordi. Ular o'z asarlari orqali jangchilar
va   xalq   o'rtasida   ko'prik   vazifasini   o'tadilar.   Ba'zi   adiblar   frontda   xizmat   qilib,
urush   voqealarini   bevosita   boshdan   kechirgan   va   o'z   xotiralarida   bu   haqda
yozganlar.
VI bob 1. 1. Adiblarning frontdagi va fron orqa tarafdagi ishtiroki
Adiblarning   frontdagi   va   orqa   tarafdagi   ishtiroki   urush   yillarida   faqat   jang
maydonida   emas,   balki   jamiyatning   boshqa   sohalarida,   ayniqsa   axborot   va
madaniyatni   saqlashda  ham  muhim  rol   o‘ynagan.   Adiblar  va  yozuvchilar  urushni
tasvirlash, xalqni ruhiy va ma'naviy jihatdan qo‘llab-quvvatlash, shuningdek, front
ortida mehnat qilish orqali ham vatanparvarlikni kuchaytirishga harakat qilganlar.
27 Ularning ishtiroki nafaqat jang maydonidagi harakatlarda, balki urushning ijtimoiy,
madaniy va psixologik oqibatlariga qarshi kurashishda ham sezilarli bo‘lgan.
Adiblarning Frontdagi Ishtiroki
Urush   davrida   adiblar   frontga   olib   borilgan   ko‘plab   missiyalarni   amalga
oshirishgan.   Ularning   jang   maydonidagi   ishtiroki   bir   nechta   shakllarda   namoyon
bo‘lgan:
1.   Sahifalar   orqali   ruhiy   yordam:   Frontda   jang   qilayotgan   askarlarga   ruhiy
yordam   berish,   ularni   rag‘batlantirish   va   kurashishga   undash   uchun   adiblar   o‘z
she'rlari,   maqolalari   va   hikoyalari   bilan   faoliyat   yuritishgan.   Ko‘plab   adiblar
frontga yuborilgan gazetalarda va broshyuralarda o‘z she'rlari, maqolalari va badiiy
asarlari bilan ishtirok etganlar.
2.   Jurnalistlik   faoliyat:   Urush   yillarida   adiblar   ko‘pincha   frontdagi
vaziyatlarni   yoritish   va   o‘sha   davrda   yuz   berayotgan   voqealar   haqida   ma’lumot
tarqatish   uchun   jurnalistlik   faoliyatini   amalga   oshirganlar.   Ular   urushni   yozib,
o‘zlarining tasvirlari va tushunchalari bilan xalqni ogoh qilishga harakat qilganlar.
3.   Ko‘ngillilar   safida:   Ba'zi   adiblar   frontga   o‘zlari   bevosita   borib,
jangchilarni   ko‘ngilli   sifatida   qo‘llab-quvvatlashgan.   Ular   faqat   yozuvchi   emas,
balki jangchi sifatida ham ishtirok etishgan va urushning dahshatlarini o‘z ko‘zlari
bilan ko‘rganlar.
4. Jangchilar uchun ma'naviy qo‘llab-quvvatlash: Adiblar frontdagi askarlar
uchun   ko‘plab   ma'naviy   asarlar   yaratganlar.   Bu   asarlar,   ayniqsa,   qisqa   she'rlar,
ma'naviy hikoyalar, motivatsion maqolalar shaklida bo‘lib, jangchilarga ruhiy kuch
va motivatsiya bergan.
Adiblarning Front ortidagi Ishtiroki
Front ortidagi adiblar urushning ijtimoiy va madaniy jihatlariga katta e'tibor
qaratganlar.   Ular   jamiyatni   tinchlik,   birdamlik   va   ma'naviy   jasoratni   saqlashga
undashgan. Ularning front ortidagi ishtiroki quyidagi yo‘nalishlarda yuzaga chiqdi:
1. Madaniy va ma'naviy qo‘llab-quvvatlash: Adiblar front ortida xalqni ruhiy
jihatdan  qo‘llab-quvvatlash   uchun  o‘z   asarlarini   yozganlar.  Bu  asarlar  tinchlik  va
umidni targ‘ib qilishga, xalqni birlashishga undashga qaratilgan edi. Adiblar teatr,
radio va  matbuot  orqali  urushning dahshatlarini  yoritib, tinchlik g‘oyalarini  ilgari
surdilar.
2.   Yozuvchilarning   jamoatchilik   ishlaridagi   ishtiroki:   Adiblar   ko‘plab
ijtimoiy tadbirlarda, madaniy-ommaviy faoliyatlarda ishtirok etganlar. Ular adabiy
uchrashuvlar,   teatrlashgan   o‘quvlar   va   boshqa   madaniy   tadbirlarda   urushning
28 salbiy   oqibatlarini   ko‘rsatish,   tinchlik   va   birlikka   da'vat   etish   uchun   faoliyat
ko‘rsatdilar.
3. Xalqni birlashtirish va moral  qo‘llab-quvvatlash: Front ortida adiblar o‘z
she'rlari   va   hikoyalari   orqali   xalqni   birlashtirishga,   urushning   og‘ir   kunlarida
undashga   harakat   qilishgan.   Ular   o‘zlarining   ijodiy   ishlari   orqali   xalqning
ruhiyatini mustahkamlash va qahramonlikni targ‘ib qilishga intilishgan.
4.   Dokumental   va   badiiy   asarlar   yaratish:   Adiblar   urush   yillarida   yaratgan
badiiy asarlari orqali xalqning mashaqqatli kunlarini tasvirladilar. Badiiy va tarixiy
asarlar   ko‘pincha   urushdan   o‘tayotgan   insonlarning   ma'naviy   dunyosini,   ularning
muammolari   va   azoblarini   ko‘rsatish   uchun   yozilgan.   Ayniqsa,   hujjatli   va   badiiy
asarlarning   turli   janrlari   orqali   jangchilarning   qahramonligi   va   front   ortidagi
mehnat qilayotgan odamlarning qat'iyati aks ettirilgan.
Adiblar Front va Front ortidagi Ishtirokining Ahamiyati
Adiblarning   frontdagi   va   front   ortidagi   ishtiroki   o‘sha   davrda   odamlarni
ijtimoiy   va   ma'naviy   jihatdan   qo‘llab-quvvatlashga   xizmat   qilgan.   Ularning
yaratgan   asarlari   jamiyatda   umid   va   qat'iyatni   kuchaytirgan.   Urushning
dahshatlarini   tasvirlash   orqali,   ular   tinchlik,   vatanparvarlik   va   ma'naviy   jasoratni
targ‘ib   qilishgan.   Adiblarning   o‘zlari   esa   jangchilar   qatori   jismonan   va   ruhiy
jihatdan kurashda qatnashganlar. Adiblarning front ortidagi ishtiroki ularning faqat
ijodiy   emas,   balki   ijtimoiy   vazifani   ham   bajarganligini   ko‘rsatadi.   Ularning
yaratgan   asarlari   va   ommaviy   ishlari   xalqni   birlashtirishda,   urushning   dahshatlari
haqida gapirishda, shuningdek, tinchlikni ulug‘lashda katta ahamiyat kasb etgan. 
VI bob 2. O'zbek yozuvchilarining urushga oid xotiralari
O‘zbek   yozuvchilarining   urushga   oid   xotiralari   urushning   dahshatli
kunlarini,   jang   maydonlarida   va   front   ortida   o‘tkazilgan   mashaqqatli   vaqtlarni
tasvirlovchi o‘ziga xos adabiy yodgorliklardir. Ushbu xotiralar adiblarning o‘zlari,
ularning   oilalari,   qahramonliklari   va   mashaqqatlarini   o‘z   ichiga   oladi.   Xotiralar
orqali  urushning inson ruhiga ta’siri, uning ijtimoiy va madaniy oqibatlari  haqida
chuqur tushunchalar hosil bo‘ladi.
O‘zbek yozuvchilarining urushga oid xotiralari
O‘zbek   yozuvchilari   Ikkinchi   jahon   urushi   davrida   va   undan   keyin
o‘zlarining shaxsiy tajribalari va urush haqidagi xotiralarini yozib qoldirishgan. Bu
xotiralar   nafaqat   urushning   hayotiy   jihatlarini,   balki   urushning   ijtimoiy   va
ma’naviy ta’sirlarini ham tasvirlaydi.
1. Abdulla Qahhor – “Urush yillari”  
29    Abdulla Qahhorning urushga oid xotiralari adabiyotimizda o‘ziga xos o‘rin
tutadi. U o‘zining “Urush yillari” asarida o‘sha davrdagi shaxsiy tajribalarini, front
va   front   ortidagi   hayotni,   xalqning   azob-uqubatlarini   tasvirlaydi.   U   asarlarida
xalqning   mashaqqatli   kunlari   va   urushni   yengish   uchun   kurashni   ko‘rsatadi.
Qahhorning urushga oid xotiralari, o‘zining o‘sha davrda qanday ijod qilganini va
o‘sha davrning ijodkorlar uchun qanday sinov bo‘lganini yoritadi.
2. Said Ahmad – “Vatanparvarlar” 
     Said Ahmadning urushga oid xotiralari ko‘pincha o‘z xalqining ruhiy va
madaniy   holati   haqida   bo‘lgan.   "Vatanparvarlar"   asarida,   u   urushning   ta’sirini,
xalqning qat'iyatini va harbiy davrda yashash sharoitlarini tasvirlaydi. Ushbu asar
qahramonlarning   jasorati   va   Vataniga   bo‘lgan   muhabbatini   yoritadi.   Said   Ahmad
o‘z   xotiralarida   urushda   o‘zining   va   oilasining   duch   kelgan   muammolari,
mashaqqatlar va qat'iyatni ifodalagan.
3. Hamza Hakimzoda Niyoziy – “Urushdagi yillar”  
     Hamza Niyoziyning urushga oid xotiralari “Urushdagi  yillar” nomi bilan
tanilgan.   Asarda   u   o‘zining   urushda   qatnashgan   davri,   frontdagi   janglar   va   front
ortidagi   ishlarga   nisbatan   o‘z   qarashlarini   bayon   etgan.   Hamza   Niyoziyning
xotiralarida   urushni   tasvirlash   orqali   xalqning   ma'naviy   kuchini   va   front   ortidagi
mehnatni ko‘rsatadi. U nafaqat frontda, balki front ortida yashagan va yashayotgan
odamlarga bo‘lgan ehtiromni aks ettirgan.
4. Maxmudho‘ja Behbudi – “Urushdagi og‘ir kunlar”  
      Maxmudho‘ja   Behbudi   o‘zining   "Urushdagi   og‘ir   kunlar"   nomli
xotiralarida   urushning   o‘sha   davrdagi   insonlarning   ichki   dunyosiga   ta’sirini,   jang
maydonlarida   bo‘lgan  xotiralarini   va   front   ortidagi   mehnatni   ta’riflagan.   Behbudi
o‘z asarida urushning axloqiy, ma'naviy va psixologik jihatlarini o‘ziga xos tarzda
yoritadi. U urushda bo‘lganlar va undan keyingi jamiyatda qanday o‘zgarishlar yuz
berishini o‘z xotiralari orqali tasvirlaydi.
5. O‘tkir Hoshimov – “Urush davridagi izlar”  
   O‘tkir Hoshimov o‘zining “Urush davridagi izlar” asarida o‘zining shaxsiy
tajribalarini va urush yillarida yashagan odamlarning ruhiyatini tasvirlaydi. Ushbu
asarda urushning ta’sirini, ijtimoiy ziddiyatlarni va frontdagi harbiy qahramonlikni
o‘ziga   xos   tarzda   yoritadi.   O‘tkir   Hoshimovning   xotiralari   front   ortidagi
odamlarning ishlari, ularning mashaqqatlari va urush davrida qanday ruhiy kuch va
sabr-toqatni ko‘rsatishini ifodalaydi.
Xotiralar orqali urushni tasvirlash
30 Adiblarning   urushga   oid   xotiralari   nafaqat   tarixiy   voqealarni   tasvirlaydi,
balki   urushning   inson   ruhiyatiga,   uning   ma'naviyatiga   va   axloqiga   ta’sirini   ham
ko‘rsatadi.   Urushning   shafqatsizligi   va   dahshatlarini   o‘rganishda   yozuvchilar   o‘z
hayotlaridan olingan shaxsiy tajribalari orqali:
1.   Xalqning   mashaqqatlari:   Urush   va   uning   oqibatlari   xalqning   hayotiga,
uning   ruhiyatiga   qanday   ta’sir   qilganini   tasvirlash   orqali   adiblar   urushning
insoniyat uchun qanday dahshatli oqibatlarga olib kelganini ko‘rsatganlar.
2.   Qahramonlik   va   sabr-toqat:   Xotiralar   urushda   va   front   ortida
mashaqqatlarga   chidagan,   qat'iyatli   va   ma'naviy   jasorat   ko‘rsatgan   kishilarning
ruhiy   holatini   aks   ettiradi.  Ular   jangda  o‘z   yurtiga   sodiqlikni,  o‘z   xalqining  baxti
uchun kurashish istagini ko‘rsatadilar.
3.   Tinchlik   va   birdamlik:   Ko‘plab   xotiralarda   tinchlik,   birlashish   va   o‘z
xalqiga   bo‘lgan   muhabbat   ta'kidlanadi.   Urushdan   keyin   tinch   hayotga   qaytish   va
jamiyatni qayta tiklashning qanchalik muhimligi yoritiladi.
O‘zbek   yozuvchilarining   urushga   oid   xotiralari   ularning   shaxsiy   tajribalari,
xalqining   mashaqqatli   kunlarini   va   urushning   insoniyat   uchun   olib   kelgan
azoblarini yoritadi. Bu asarlar nafaqat  tarixiy voqealarni, balki urushning ijtimoiy
va   ma’naviy   oqibatlarini   chuqur   tushunishga   yordam   beradi.   Xotiralar   orqali
o‘zbek adabiyoti urushning dahshatlarini va tinchlikka bo‘lgan ehtiyojni yoritishga
katta hissa qo‘shadi.
VII bob. Ikkinchi jahon urushi mavzusining keyingi davr o'zbek adabiyotida
davom ettirilishi
Urush   mavzusi   urushdan   keyingi   o'zbek   adabiyotida   ham   o'z   aksini   topdi.
Adiblar   urush   voqealarini   qayta   ko'rib   chiqib,   yangi   badiiy   asarlar   yaratdilar.
Mustaqillik   davrida   esa   urushga   yangicha   yondashuv   paydo   bo'lib,   tarixiy
voqealarga mustaqil nigoh bilan qarash imkoniyati yuzaga keldi.
VII bob. 1.  Urushdan keyingi davr adabiyotida mavzuning rivoji
Urushdan  keyingi  davr   o‘zbek   adabiyoti   ham   o‘ziga  xos  rivojlanish  yo‘lini
bosib   o‘tdi.   Bu   davr   adabiyotida   Ikkinchi   Jahon   urushi   ta’sirida   shakllangan
mavzular   va   yo‘nalishlar   muhim   o‘rin   egalladi.   Urush   jarohatlari,   ijtimoiy
o‘zgarishlar, milliy g‘urur va istiqlolga intilish kabi masalalar o‘zbek yozuvchilari
va   shoirlari   asarlarida   keng   aks   etdi.   Quyida   urushdan   keyingi   o‘zbek
adabiyotidagi asosiy mavzular va yo‘nalishlar haqida ma’lumot berilgan:
 1. Urush mavzusi
Urushdan   keyingi   o‘zbek   adabiyotida   urushning   og‘irliklari,   jang
maydonidagi qahramonliklar va urush oqibatida o‘z hayotini o‘zgartirgan insonlar
31 taqdiri   tasvirlandi.   Abdulla   Qahhor,   G‘afur   G‘ulom   kabi   yozuvchilar   urush
haqidagi   haqiqatlarni   yoritib,   xalqning   mashaqqatli   hayotini   asarlarida   aks
ettirishdi.
 2. Ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlar
Urushdan   keyingi   davrda   O‘zbekiston   jamiyatida   ro‘y   bergan   ijtimoiy   va
siyosiy   o‘zgarishlar,   qishloq   xo‘jaligi   kollektivizatsiyasi   va   industrializatsiya
jarayonlari  adabiyotda o‘z ifodasini  topdi. Shuhrat va Oybek kabi  yozuvchilar  bu
mavzularga   bag‘ishlangan   asarlar   yaratib,   zamonaviylik   va   taraqqiyot   g‘oyalarini
targ‘ib qilishdi.
 3. Milliy g‘urur va ma’naviyat
Bu   davrda   milliy   g‘urur,   urf-odatlar   va   qadriyatlar   adabiy   asarlarning
markazida bo‘ldi. Milliy o‘zlikni anglash va saqlab qolish muhim mavzu bo‘lib, bu
yozuvchilar   tomonidan   adabiy   ijodning   turli   shakllarida   o‘rganildi.   Mirtemir,
Abdulla   Oripov   va   Rauf   Parfi   kabi   shoirlar   o‘z   asarlarida   milliy   ma’naviyat   va
madaniyatga urg‘u berishdi.
 4. Ayollar mavzusi
Urushdan   keyin   o‘zbek   adabiyotida   ayollar   mavzusi   ham   muhim   ahamiyat
kasb   etdi.   Ayollarning   urushdan   keyingi   ijtimoiy   hayotda   tutgan   o‘rni,   ularning
oilaviy   va   jamiyatdagi   roli   ko‘plab   asarlarda   yoritildi.   Zulfiya   kabi   shoiralar   o‘z
she’rlari orqali ayollar hayotini, ularning his-tuyg‘ulari va orzu-umidlarini yuksak
badiiy darajada tasvirladilar.
5. Mustaqillikka intilish
Sovet   davrining   oxirlariga   kelib,   o‘zbek   adabiyotida   mustaqillikka   intilish,
ozodlik   va   milliy   suverenitet   g‘oyalari   sezilarli   darajada   kuchaygan   edi.   Bu
intilishlar asosan ramziy va allegorik uslubda ifoda etildi. O‘tkir Hoshimov, Erkin
Vohidov   kabi   yozuvchilar   mustaqillik   g‘oyasini   o‘z   asarlarida   targ‘ib   qilishga
harakat qilishdi.
Urushdan   keyingi   o‘zbek   adabiyoti   milliy   ruh   va   o‘zlikni   ifodalash,
shuningdek,   zamonaviylik   va   rivojlanish   bilan   uyg‘unlashgan   murakkab   adabiy
davrdir.   Bu   davrning   asarlari   o‘zbek   xalqining   kechmishlari   va   umidlarini   aks
ettirgan   holda,   o‘ziga   xos   badiiy   meros   qoldirdi. Ikkinchi   jahon   urushi   va   o'zbek
adabiyoti   o'rtasidagi   aloqalar   xalqning   tarixiy   xotirasi   va   ma'naviy   madaniyatini
shakllantirishda muhim ahamiyatga ega bo'ldi. Ushbu tadqiqot urush davri o'zbek
adabiyotining rivojlanish jarayonlarini chuqurroq tushunishga yordam beradi va bu
mavzuning dolzarbligini yana bir bor tasdiqlaydi. 
32 VII   bob   2.   O'zbekiston   mustaqilligi   davrida   urush   mavzusiga   qayta
nigoh
O‘zbekiston   mustaqilligi   davrida   urush   mavzusiga   qayta   nigoh   yangi
istiqbollar   va   talqinlar   bilan   boyidi.   Mustaqillik   yillarida   o‘zbek   adabiyotida
Ikkinchi   Jahon   urushi,   uning   oqibatlari   va   tarixiy   ahamiyati   haqida   yangicha
yondashuv   shakllandi.   Bu   davrda   urush   mavzusi   nafaqat   milliy   g‘urur   va
qahramonlik   timsoli   sifatida,   balki   insoniy   taqdirlar,   ijtimoiy   muammolar   va
ma’naviy qadriyatlarni yorituvchi manba sifatida ham keng ko‘lamda o‘rganildi.
1. Tarixiy haqiqatni qayta ko‘rib chiqish
Mustaqillikdan so‘ng, o‘zbek adabiyotida urush mavzusiga tarixiy haqiqatni qayta
ko‘rib   chiqish   maqsadida   yangicha   qarashlar   shakllandi.   Sovet   davrida   urush
haqidagi   rasmiy   talqinlar   ko‘p   hollarda   cheklangan   yoki   siyosiy   motivlarga
asoslangan   bo‘lsa,   mustaqillik   yillarida   bu   mavzu   erkinroq   va   xilma-xil
yo‘nalishlarda   o‘rganildi.   Yozuvchilar   va   tarixchilar   urushda   qatnashgan   o‘zbek
jangchilarining roli va qahramonligini chuqurroq yoritishga harakat qilishdi.
2. Insoniy taqdirlar va shaxsiy tajribalar
Mustaqillik   davri   adabiyotida   urush   insoniy   taqdirlar   orqali   tasvirlanib,   oddiy
kishilarning   urush   davridagi   hayoti   va   dardlari   oldinga   surildi.   Bu   yondashuv
insoniy   qismatlarning   yuksak   badiiy   ifodasi   orqali   urushning   ruhiy   va   ma’naviy
ta’sirini ko‘rsatishga  qaratilgan. Misol  uchun, Asqad Muxtor va O‘tkir Hoshimov
kabi   yozuvchilar   urushning   inson   qalbiga,   oilaviy   munosabatlarga   va   jamiyatga
ta’sirini chuqur yoritdilar.
3. Qahramonlik va milliy g‘urur
Urush   mavzusiga   bag‘ishlangan   asarlar   milliy   qahramonlik   va   g‘urur
tushunchalarini yuksaltirishda davom etdi. O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan
keyin,   xalqning   urushda   ko‘rsatgan   jasorati   va   qahramonligi   mustaqillikni
mustahkamlovchi   tarixiy   asos   sifatida   ko‘rila   boshlandi.   Bu   yo‘nalishda
qahramonlik dostonlari va hikoyalari yaratilishi davom etdi.
4. Urushning ma’naviy va falsafiy jihatlari
Urush   mavzusi   mustaqillik   davrida   ma’naviy   va   falsafiy   jihatdan   ham   chuqur
o‘rganildi. Yozuvchilar urushning insoniyatga olib kelgan zararlarini, shuningdek,
33 tinchlik va insonparvarlik g‘oyalarini ilgari surishdi. Bu asarlar urushning ijtimoiy
va   ma’naviy   oqibatlarini   o‘quvchilarga   yetkazish   orqali   tinchlikning   qadr-
qimmatini ko‘rsatishga qaratilgan.
5. Urushning zamonaviy talqinlari
Zamonaviy   o‘zbek   adabiyotida   urush   mavzusi   global   kontekstda   ham
yoritilmoqda.   Yosh   yozuvchilar   urushning   zamonaviy   talqinlari   orqali,   xalqaro
siyosiy   voqealar   va   tinchlikni   saqlash   masalalariga   e’tibor   qaratishmoqda.   Bu
yangi   yondashuvlar   urush   mavzusini   global   tinchlik   va   inson   huquqlari   bilan
bog‘lash   orqali   yangi   yo‘nalishlarda   rivojlantirmoqda.   O‘zbekiston   mustaqilligi
davrida   urush   mavzusiga   qayta   nigoh   yangi   badiiy   shakllar   va   mazmunlar   orqali
boyitildi.   Bu   asarlar   xalqning   tarixiy   xotirasi,   milliy   g‘urur   va   ma’naviy   o‘zlikni
mustahkamlashga xizmat qilib, urush mavzusini zamonaviy va tarixiy kontekstdagi
o‘rni bilan yanada boyitdi.
VIII bob. Xulosa
Ikkinchi   Jahon   urushi   o‘zbek   adabiyotida   chuqur   va   keng   qamrovli   iz
qoldirdi. Bu davrda yaratilgan adabiyot urushning o‘zbek xalqiga, milliy ruhiyat va
madaniyatga   ta’sirini   aks   ettirgan   holda,   o‘zining   badiiy   va   ma’naviy   boyligini
namoyon   etdi.   Quyidagi   umumiy   xulosalar   urush   va   o‘zbek   adabiyoti   o‘rtasidagi
bog‘liqlikni yoritadi:
1.   Urushning   badiiy   tasviri:   O‘zbek   adabiyotida   Ikkinchi   Jahon   urushi
mavzusi  keng  va turli  badiiy shakllarda  tasvirlandi. Romanlar, qissalar,  hikoyalar
va   dostonlar   urush   qahramonlari,   oddiy   jangchilarning   hayoti   va   front   ortidagi
xalqning fidoyiligini yoritdi.
2. Milliy qahramonlik va g‘urur: O‘zbek adabiyotida urush davridagi milliy
qahramonlik   va   xalqning   kurashchanligi   ulug‘landi.   Bu   asarlar   millatning   tarixiy
xotirasini boyitib, milliy g‘urur manbai bo‘lib xizmat qildi.
3.   Urushning   insoniy   tomoni:   Adabiyotda   urushning   insoniy   qiyofasi,
urushdan keyingi davrda insonlar hayotidagi o‘zgarishlar va shaxsiy dardlar chuqur
tasvirlandi. Bu asarlar insoniyatning urushdagi azob-uqubatlarini, urushning ruhiy
va jismoniy jarohatlarini ko‘rsatishga xizmat qildi.
4. Tinchlik va tinchliksevarlik: Ikkinchi jahon urushi asarlari orqali adabiyot
tinchlik va tinchliksevarlik g‘oyalarini targ‘ib qildi. O‘zbek yozuvchilari urushning
dahshatli oqibatlari haqida ogohlik yaratib, tinchlikning ahamiyatini ifoda etdilar.
5.   Tarixiy   haqiqatning   saqlanishi:   O‘zbek   adabiyoti   urushning   tarixiy
haqiqatlarini saqlab qolish va kelgusi avlodlarga yetkazish vazifasini bajarib, urush
haqida to‘g‘ri va haqqoniy tasavvur hosil qilishga yordam berdi.
34 Umuman   olganda,   ikkinchi   jahon   urushi   o‘zbek   adabiyotining   mazmun   va
shakliga   sezilarli   ta’sir   ko‘rsatdi.   Bu   davr   adabiyoti   urushning   qahramonlik,
insoniylik   va   ijtimoiy-madaniy   oqibatlarini   yoritish   orqali   xalqning   tarixiy
xotirasini boyitdi va milliy adabiyotning rivojlanishida muhim rol o‘ynadi.
VIII   bob   1.   Ikkinchi   jahon   urushi   va   o'zbek   adabiyoti   o'rtasidagi
bog'liqlik
Ikkinchi   jahon   urushi   va   o‘zbek   adabiyoti   o‘rtasidagi   bog‘liqlik,   urushning
o‘zbek  xalqining hayoti  va ruhiyatiga chuqur  ta’sir  ko‘rsatganidan  dalolat  beradi.
Ushbu   davr   adabiyoti   urushning   qahramonlik   va   fojialarini,   shaxsiy   va   milliy
taqdirlar   ustidagi   ta’sirini   yoritgan   holda,   o‘zining   badiiy   vazifasini   ado   etdi.
Quyidagi xulosalar ushbu bog‘liqlikni yoritadi:
 1. Urushning adabiyotga ta’siri
Ikkinchi   jahon   urushi   o‘zbek   adabiyotining   markaziy   mavzularidan   biriga
aylandi.   Yozuvchilar   va   shoirlar   urushni   bevosita   boshdan   kechirgan   askarlar,
qahramonlar va oddiy insonlarning qismatlari orqali tasvirladilar. Abdulla Qahhor,
Oybek,   va   G‘afur   G‘ulom   kabi   adiblar   urushning   qahramonlik   va   og‘irliklarini
adabiyotga olib kirib, urushning barcha jabhalarini yoritishga intildilar.
 2. Milliy g‘urur va qahramonlikning yuksalishi
Urush   davrida   va   undan   keyin   yaratilgan   asarlar   milliy   g‘urur   va
qahramonlikni   ulug‘lashda   muhim   rol   o‘ynadi.   O‘zbek   jangchilarining   urushda
ko‘rsatgan jasorati va xalqning mashaqqatli hayoti adabiyotda katta ifoda topdi. Bu
asarlar millatning tarixiy xotirasini mustahkamlashda xizmat qildi.
 3. Urushning insoniy qiyofasi
O‘zbek   adabiyotida   urushning   insoniy   qiyofasi   va   oddiy   insonlarning
dardlari,   orzu-umidlari   yuksak   badiiy   darajada   tasvirlandi.   Urush   ortidan   qolgan
jarohatlar, jangdan qaytgan askarlarning ruhiy holati va jamiyatga qayta moslashuv
jarayonlari adabiy asarlarning asosiy mavzularidan biriga aylandi.
 4. Tinchlik va tinchliksevarlik g‘oyalarining aks etishi
Urushdan   so‘nggi   adabiyotda   tinchlik   va   tinchliksevarlik   g‘oyalari   keng
yoritildi. Adiblar   urushning  dahshatlari   va  insoniyatga  olib kelgan  yo‘qotishlarini
tasvirlash orqali tinchlikning ahamiyatini targ‘ib qilishdi. Bu asarlar orqali o‘zbek
adabiyoti xalqni tinchlikni qadrlashga va uni asrashga chaqirdi.
 5. Tarixiy haqiqat va adabiyotning vazifasi
35 Ikkinchi   jahon  urushidan   keyingi   davrda   o‘zbek  adabiyoti   tarixiy  haqiqatni
saqlab   qolish   va   uni   yangi   avlodlarga   yetkazish   vazifasini   o‘z   zimmasiga   oldi.
Yozuvchilar urushning murakkab jarayonlarini, xalqning urushdagi qat’iyligini va
qahramonligini yoritishda muhim rol o‘ynashdi.
VIII bob 2. Tadqiqotning amaliy ahamiyati va xulosalar
 Ikkinchi jahon urushi va o‘zbek adabiyoti faoliyatining tadqiqotining amaliy
ahamiyati va xulosalari
 Tadqiqotning amaliy ahamiyati:
1.   Tarixiy   xotira   va   milliy   o‘zlikni   mustahkamlash:   Ikkinchi   jahon   urushi
mavzusidagi o‘zbek adabiyoti urushda qatnashgan milliy qahramonlar va xalqning
qahramonligini   yoritish   orqali   milliy   xotirani   saqlashga   xizmat   qiladi.   Tadqiqot
ushbu   asarlarning   ahamiyatini   ochib   berib,   milliy   g‘urur   va   o‘zlikni
mustahkamlashda ularga tayanishni targ‘ib qiladi.
2.   Tarbiyaviy   vazifa:   Tadqiqot   natijalari   yoshlarga   tarixiy   voqealar   haqida
bilim berishda, ularning urushning asl qiyofasini anglashida muhim ahamiyat kasb
etadi.   Urush   mavzusidagi   o‘zbek   adabiyoti   namunalarini   o‘rganish   orqali   yosh
avlodda vatanparvarlik, tinchlik va insonparvarlik g‘oyalari mustahkamlanadi.
3.   Adabiy   merosni   saqlash   va   rivojlantirish:   Tadqiqot   adabiy   merosni
saqlash va rivojlantirishga xizmat qiladi. O‘zbek adabiyotining urush mavzusidagi
asarlari   to‘plamlar   va   tadqiqotlar   orqali   zamonaviy   o‘quvchilar   e’tiboriga   havola
etilib, ularning ma’naviy merosimizdagi o‘rni qayta yoritiladi.
4.   Adabiyotshunoslik   tadqiqotlarini   boyitish:   Ikkinchi   jahon   urushi   va
o‘zbek   adabiyoti   mavzusidagi   tadqiqotlar   adabiyotshunoslik   faniga   yangi
materiallar   qo‘shadi.   Bu   adabiyot   tarixining   yangi   qirralarini   ochishga,
yozuvchilarning   urush   mavzusidagi   ijodiy   faoliyatini   chuqurroq   o‘rganishga
yordam beradi.
Umumiy xulosalar:
1.   Adabiyot   urushning   yodnomasidir:   Ikkinchi   jahon   urushi   o‘zbek
adabiyotida   qahramonlik,   azob-uqubat   va   umidning   yodnomasidir.   Yozuvchilar
urushning   ijtimoiy   va   shaxsiy   oqibatlarini   yoritgan   holda,   xalqning   jasorati   va
fojialarini badiiy obrazlarda aks ettirdilar.
2.   Urush   mavzusi   adabiyotning   rivojlanishiga   turtki   bo‘ldi:   Urush   mavzusi
o‘zbek   adabiyotining   yangi   yo‘nalishlarini   shakllantirishga   yordam   berdi.
Yozuvchilar   urushning   ta’siri   va   oqibatlarini   tasvirlash   orqali   badiiy   izlanishlar
olib borib, adabiyotning turli janrlari va shakllarini boyitdilar.
36 3.   Insoniy   qadriyatlarning   yoritilishi:   Tadqiqotlar   shuni   ko‘rsatadiki,   urush
mavzusidagi   o‘zbek   adabiyoti   insoniy   qadriyatlar,   tinchlik   va   ozodlik   g‘oyalarini
ilgari surib, urushning insoniyatga olib kelgan zararlarini badiiy shaklda yoritgan.
4.   Tadqiqotlar   davomiyligi   zarur:   O‘zbek   adabiyotida   urush   mavzusini
o‘rganish   davomiy  tadqiqotlarni  talab  qiladi.  Har   bir  yangi   tadqiqot  adabiyotning
turli   qirralarini   ochishga,   urush   mavzusidagi   asarlarning   zamonaviy   talqinlarini
yaratishga xizmat qiladi.
5.   Madaniy   dialogga   hissa:   Tadqiqot   natijalari   urush   mavzusidagi   o‘zbek
adabiyotining   xalqaro   adabiyot   va   madaniy   dialogda   tutgan   o‘rnini   anglashga
yordam   beradi.   Bu   mavzu   orqali   boshqa   xalqlar   adabiyoti   bilan   madaniy
bog‘lanishlar   kuchayadi.   Ikkinchi   Jahon   urushi   va   o‘zbek   adabiyoti   faoliyatini
o‘rganish   milliy   tarixiy   xotirani   mustahkamlash,   madaniy   merosni   asrash   va
rivojlantirish, hamda zamonaviy o‘quvchilarni tarbiyalashda katta ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
 Asosiy Manbalar:
1. G‘afur G‘ulom – "Shum bola", "Urushning so‘nggi kuni".
2. Abdulla Qahhor – "Sarob", "Qo‘shchinor chiroqlari".
3. Oybek (Musa Toshmuhammad o‘g‘li) – "Navoiy", "Qutlug‘ qon".
4. Asqad Muxtor – "Yulduzlar mangu yonadi".
5. Mirtemir – "She’rlar va dostonlar" (urush davri she’rlari).
 Tadqiqot va Tanqidiy Adabiyotlar:
6.   Ismatilla   Ibrohimov   –   "Ikkinchi   jahon   urushi   davri   o‘zbek   adabiyoti"
(Tahliliy maqola va kitoblar).
7.   Tohir   Malik   –   "Adabiyot   va   tarix"   (Adabiyotning   tarixiy   voqealarga
munosabati haqida tahliliy ishlar).
8.   Karim   Qayumov   –   "O‘zbek   adabiyotining   urush   yillaridagi   rivoji"   (Urush
davri adabiyotining umumiy ko‘rinishi).
9.   Saida   Zunnunova   –   "Qahramonlik   va   jasorat"   (Urush   mavzusidagi
qahramonlik timsollari haqida).
10. Matyoqub Qo‘shjonov – "O‘zbek adabiyoti va urush" (O‘zbek adabiyotida
urush mavzusining yoritilishi).
  Ilmiy Jurnallar va Maqolalar:
11.   "O‘zbek   adabiyoti   va   san’ati"   jurnali   –   Urush   yillarida   nashr   etilgan
maqolalar va ilmiy tahlillar.
12. "Milliy adabiyot va zamon" jurnali – Ikkinchi Jahon urushi va adabiyotning
bog‘liqligi haqida chop etilgan maqolalar
 Qo‘shimcha Manbalar:
37 13.   Rasul   Hamzatov   –   "Dog‘istonim"   (Urush   mavzusidagi   adabiyotning
xalqaro tajribasi bilan bog‘liq tahlil).
14. Mahmud Sa’dullo – "O‘zbek poeziyasi va urush" (Urush davrida yaratilgan
o‘zbek she’riyati tahlili).
15. O‘zbekiston  Milliy Ensiklopediyasi  – "Ikkinchi  Jahon urushi" (Tarixiy va
adabiy faktlar haqida ma’lumot).
38

MUNDARIJA

Kirish

Ikkinchi jahon urushi jamiyat va madaniyatga ta'siri

Tadqiqotning dolzarbligi

Ikkinchi jahon urushi davridagi o'zbek adabiyoti: Umumiy tasavvur

Urush davrida o'zbek adabiyotining rivojlanish bosqichlari

Adabiyot orqali front va front orti taraf hayotining aks etishi

Urush davrida matbuotning roli

Urush mavzusidagi o'zbek she'riyati

Urush yillarida she'riyatda qahramonlik va sabot mavzulari

G'afur G'ulom va urush mavzusidagi she'rlari

Zulfiyaxonim va uning she'riy ijodida urush aks sadosi

Urush yillarida o'zbek nasri

Nasriy asarlarda jang maydonidagi hayotning tasviri

Abdulla Qahhor va O'tmishdan ertaklar asarining o'rni

Said Ahmadning urush yillaridagi hikoyalari

Dramaturgiya va urush mavzusi

Teatr va dramaturgiya orqali urush voqealarining aks ettirilishi

Ma'naviy jasorat va kurash mavzusidagi sahna asarlari

Urush davrida o'zbek adiblarining hayoti va faoliyati

Adiblarning frontdagi va fron orqa tarafdagi ishtiroki

O'zbek yozuvchilarining urushga oid xotiralari

Ikkinchi jahon urushi mavzusining keyingi davr o'zbek adabiyotida davom ettirilishi

Urushdan keyingi davr adabiyotida mavzuning rivoji

O'zbekiston mustaqilligi davrida urush mavzusiga qayta nigoh

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar