Ilk o‘rta asrlar sug‘dda iqtisodiy munosabatlar tarixi - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	7.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

Ilk o‘rta asrlar sug‘dda iqtisodiy munosabatlar tarixi

Купить

ILK O‘RTA ASRLAR SUG‘DDA IQTISODIY MUNOSABATLAR TARIXI

MUNDARE J A
I-BOB. ILK O‘RTA ASRLA R SUG‘D I QTI SODI YOTINI NG TARAQQIYOTIGA
TURTKI BO‘LGAN OMILLA R. TARIX IY SHART-SHAROIT
I.1.§. Sug‘dda ilk t anga zarbining y o‘lga qo‘y i lish i
I.2.§. Sug‘d k onfederat siy asi mux t oriy at ining iqt i sodiy omill ari
II -BOB. ILK O‘RTA ASRLA R SUG‘DDA MOLI YA TIZI MI
II.1.§. Il k o‘rt a asrlar Mark aziy Sug‘d hok iml ik larida monet ar siy osat
II.2.§. Sug‘dda soliq siy osat i, t o‘lov lar v a mol iy av iy hujjat chili k
masal alari
III -BOB. ILK O‘RTA ASRLA R SUG‘DDA TOVAR-PUL MUN OSA BATLA RI
II I.1.§. Sug‘dda narx-nav o v a sarf-xarajat masalalari
II I .2.§. Il k o‘rt a asrlar Sug‘dda bozorlar v a ichk i sav do

TADQIQOTNING MAQSAD VA VAZIFALARI
Ilk o‘rt a asrl ar Sug‘ddagi iqt isodiy hay ot v a t anga zarbi
xususiy at larini ochib berishdan iborat .TADQIQOT
MAQSADI
TADQIQOTNING VAZIFALARI :
- Sug‘dda ilk tanga
zarbining yo‘lga
qo‘yilishini aniqlash - Sug‘d
konfederatsiyasi
muxtoriyatining
iqtisodiy omillari tub
mohiyati va tarixiy
asoslarini ochib
berish; Sug‘d iqtisodiy hayotining muhim
xususiyatlari hisoblangan soliq
siyosati, ijara, oldi-sotdi va ichki
savdoning mohiyatini ochib berish;
;
I lk o‘rta asrlar
Sug‘ddagi tovar-pul
munosabatlarining
holatini ko‘rsatish; Sug‘d davlatchiligini tahlil qilgan
holda nisbiy muxtoriyatning
iqtisodiy omillarini, shuningdek
Sug‘ddagi moliya tizimi
xususiyatlarini aniqlash.

I nduk siy a v a deduk si y a; maxsus fan uslublari x ronol ogi k v a qiy osiy
t ahlil ,
ana liz v a sint ez, t iziml asht irish v a st at i st ik t ahlil , t arixi y jaray on v a
v oqea bog‘li qligi I lk o‘rta asrlar Sug‘ddagi iqtisodiy islohotlar, tovar-pul munosabatlari, ichki
savdo, soliq va sarfiyot masalalarini o‘zida aks ettirgan manbalar va ilmiy
adabiyotlar tanlangan. I lk o‘rta asrlar Sug‘d iqtisodiy hayoti
Tadqiqot obekti
Tadqiqot ning
predmeti
Tadqiqotning
usullari

- ilk o‘rta asrlar Sug‘dning qariyb barcha hokimliklarida amalga oshirila boshlangan tanga
zarbining Yunon-Baqtriya podsholigi davridan uzlyuksiz davom etganligi va Sug‘dda konfederativ
boshqaruvning vujudga kelishida iqtisodiy omil yetakchi bo‘lganligi asoslangan
- ilk o‘rta asrlar Sug‘dda Yunon-Baqtriya (Yevtidem, Yevkratid, Geliokl), Sosoniylar (Varaxran V, Peroz II),
Tan imperiyasi tangalariga taqlidan zarb qilingan tangalarning ushbu davlatlar ta’siri ostida yoki ularning
qaramligida emas, balki ayni davrdagi xalqaro savdoda hukmron davlatlar tanga lariga hamohangligini
ko‘rsatish va shu asosda sug‘diy tangalarning xalqaro ahamiyatini oshirish uchun zarb qilinganligi
isbotlangan;
- ilk o‘rta asrlarga kelib konfederativ asosdagi boshqaruvga ega bo‘lgan Sug‘dda barqaror moliya tizimining
vujudga kelganligi, ushbu moliyaviy tizim davlatning iqtisodiy ravnaqida muhim o‘rin egallaganligi, mo
liya
viy munosabalarning tartibga solinganligi va maxsus unvonlar ishlab chiqilganligi, mintaqada davlat
budjetini nazorat qilishning g‘aznachilik asoslari yaratilganligi aniqlangan;
- Sug‘dda ichki savdo munosabatlarining rivoji natijasida mintaqada bozor va davriy yarmarkalar faoliyatining jadallashganligi, buning natijasida
esa ichki bozordagi ehtiyojni qoplash maqsadida hunarmandchilikning barcha turlari rivojlanganligi hamda ushbu omillarning shahar
sozlik va
nihoyat IX-X asrlardan boshlangan madaniy uyg‘onish (renessans) uchun poydevor bo‘lganligi dalillangan. Tadqiqot ning
i lmiy
y angili

I-BOB. ILK O‘RTA ASRLAR SUG‘D IQTISODIYOTINING TARAQQIYOTIGA TURTKI
BO‘LGAN OMILLAR. TARIXIY SHART-SHAROIT.
O‘rta Osiyo hududidan topilgan ilk tangalar
Ahamoniylar (mil. avv. 705 – 303-y.) davriga oid bo‘lib,
ushbu tangalar mintaqaga boshqa o‘lkalardan
keltirilgan hisoblanadiIlk o‘rta asrlar davriga kelib, Sug‘d
konfederatsiyasining qariyb barcha hukmdorligida
tanga zarbi yo‘lga qo‘yilgan
Tovar ayriboshlashning asosiy
vositasi hisoblangan tanga pullar
o‘zigacha bo‘lgan teri, don
mahsulotlari, chorva mollari, tuz
va qimmatbaho buyumlar kabi
savdo-sotiq vositalariga
qaraganda anchayin qulayligi
bilan ahamiyatlidir. tanga zarbi o‘z tarixiy asoslariga ega
bo‘lib, uning Yunon-Baqtriya (mil.
avv. 250 – 125-y.) podsholari davridagi
davlat boshqaruvi bilan bog‘liqligi
ehtimoli yuqori O‘rta Osiyo hududidan topilgan ilk
tangalar Ahamoniylar (mil. avv.
705 – 303-y.) davriga oid bo‘lib,
ushbu tangalar mintaqaga boshqa
o‘lkalardan keltirilgan hisoblanadi

•
miloddan avvalgi II asr ikkinchi yarmi -
milodiy I asr boshi, Ya’ni Yunon-Baqtriya
podsholigi qulaganligi, Baqtriyada
konfederativ Yuechji davlatining paydo
bo‘lganligi, Sug‘d bir nechta mustaqil
mulkdan iborat bo‘lgan, yuechjilar
sulolasi tomonidan boshqariladigan Qang‘
davlati tarkibiga kirganligi va sug‘diy
yozuvli tangalar zarbi yo‘lga qo‘yilganligi
bilan izohlanadi•
miloddan avvalgi IV asr oxiri –dda va qo‘sh ni mintaqalarda haqiqiy
tovar-pul munosabatlarining qaror topishi va rivojlanishi; pul
munosabatlarining mayda bozor savdosiga kirib kelishi, puldan
xazina sifatida foydalanilganligi, tangalarning mahalliy hukm
dor
nomidan zarb qilmiloddan avvvalgi II asr o‘rtasi, Ya’ni Sug‘inganligi •
miloddan avvalgi V-IV asr oxiri,
Ya’ni yombilar va Ahamoniylar
birinchi tangalarining
muomalaga kirishi davri•
miloddan avvalgi II mingyillikning ikkinchi
yarmi – miloddan avvalgi I ming
yil likning
birinchi yarmi, Ya’ni natural ayirboshlash va
ayirboshlash savdosi davri
birinchi
davr ikkinchi
davr
to‘rtinchi
davr uchinchi
davr

Markaziy Osiyo, jumladan, Sug‘dda ilk tanga zarbi
va dastlabki pul munosabatlari O‘rta Osiyoda
tanga zarbining Ahamoniylar, makedoniyalik
Aleksandrdan keyingi uchinchi bosqichda yo‘lga
qo‘yilgan bo‘lib, bu Salavkiylar va Yunon-
Baqtriya podsholariga taqlidan bosilgan Sug‘d
tangalari va ular asosida Sug‘dda pul
munosabatlari shahar va qishloq aholisi o‘rtasidagi
chakana savdoning yo‘lga qo‘ilganligi bilan
izohlanadi
Qang‘ davlati davrida esa podsholikning o‘ziga xos
boshqaruv tizimi va iqtisodiy siyosati natijasida uning
tasarrufidagi ko‘plab mintaqalarga ichki iqtisodiy
mustaqillik berilgan. Bundan foydalangan Sug‘d
hukdorlari ham sug‘diy namunadagi Yunon-Baqtriya
podsholariga taqlidan o‘z tangalarini zarb qilishgan
(milodiy IV-V asrlar). Lekin ushbu tangalarning hajmi
kichik bo‘lganligi bois, ba’zi tangalarda yoychi tasviri
uchramaydi. Sug‘diy namunadagi faqat sug‘diy yozuvli
tangalar bundan darak beradi Salav kiylar va Yunon-Baqtriya podsholariga taqlidan o‘ng
tomonida hukmdor va tersida yoychi bosilgan Sug‘d
tangalari, ismi faqat tangalardan ma’lum hukmdor –
Ashtam va Antiox I nomlaridan yoki taqlidan zarb qilingan
bo‘lib, ushbu turkum tangalar miloddan avvalgi III asrdan
milodiy II-III asrlarga qadar muomalada bo‘lganligini
hisobga oladigan bo‘lsak, ularning qariyb besh yuz yil
davomida muomalada bo‘lganligini ko‘rsatadi. Bugungi
kunda fanga ma’lum ushbu tangalarning namunalarini har
tomonlama o‘rganish ushbu fikrga kelish imkonini beradi
Markaziy Osiyoning boshqa viloyatlariga nisbatan Yunon-Baqtriya
tanga
lari Sug‘d va Baqtriya hududlaridan ko‘p topilgan. Bu esa
ushbu mintaqalarning eng rivojlangan va podsholik tasarrufidagi
tanga zarb qilish huquqiga ega hamda miloddan avvalgi III-II
asrlardayoq pul muomalasi yo‘lga qo‘yilgan mintaqalar
ekanligidan dalolat beradi. Sug‘dda pul munosabat
larining ilk
davri ekanligini hisobga olgan holda dastlabki davrda ushbu
munosabatlar dastlab Afrosiyob, Yerqo‘rg‘on va Buxoro kabi yirik
shaharlarda yo‘lgan qo‘yilgan bo‘lishi mumkin. Qishloqlar bilan
aksariyat hollarda mahsulot ayriboshlangan. Tangalarning asosan
yirik shaharlar hududlaridan topilganligi yuqoridagi fikrni ilgari
surish ikonini beradi

Tarixiy Sug‘d – O‘rta Osiyoning markaziy qismida joylashgan qadimiy o‘lkalarda hisoblanadi. O‘lka joylashuv
jihatdan bu o‘lkani ikki yirik suv havzalari – Zarafshon va Qashqadaryo vohalarini qamrab olgan. Zarafshon daryosi
suvni Tyan-Shan tog‘la ridan oladi. Voha tabiiy jihatdan – Yuqori Zarafshon, O‘rta Zarafshon va Quyi Zarafshon kabi
qismlarga bo‘linadi. Sug‘d tarixning turli davrlarida bir necha marotaba dunyo sivilizatsiyasi markaziga aylangan, o‘lka
arab bosqiniga qadar Sug‘diyona hamda Sug‘d nomlari bilan atalgan
Ilk o‘rta asrlar Markaziy Osiyo sivilizatsiyasida
turk-sug‘d munosabatlari. Ilk o‘rta asrlar Sug‘dning ma’muriy-geografik xaritasi.
Xitoy yilnomalari asosida

turli davlat boshqaruv shakllaridan farqli
o‘laroq konfede ratsiyaga birlashgan ma’muriy
birliklarning har biri o‘z armiyasiga ega
bo‘lishi va ular umumiy qo‘mondonlik asosida
birlashtirilishi mumkin
konfederatsiyaga kiruvchi har bir davlatda
o‘z puli hamda ushbu pul tizim
lari bu
holatda bir-biriga yaqinlashtirilishi mumkinfederativ tuzilish
dagi davlatda yagona mar
kazdan boshqarish mavjud bo‘lib,
konfederatsiyada konfede
ratsiya a’zolari ning
ixtiyoriy tan olishi orqali boshqaruv
muvofiqlashtiriladi K onfederativ shakl
da gi
boshqaruv usuli

II-BOB. ILK O‘RTA ASRLAR SUG‘DDA MOLIYA TIZIMI
Ilk o‘rta asrlarga kelib to‘liq shakllangan Sug‘d konfederatsiyasi
mavjud bo‘lishining omillaridan biri tanga-pul tizimining yo‘lga
qo‘yil ganligi bo‘lib, ushbu omil konfederatsiya tarkibidagi
hokimlik
larning birlashuvi uchun ham bosh mezon bo‘lgan.
Sug‘ddagi tanga zarbi Yunon-Baqtriya (mil.
avv. IV– II asrlar) hukmdorlari va undan so‘ng
yirik imperiya sifatida shakllangan Kushonlar
saltanati (mil. avv. II – mil. III asrlar) davridagi
tovar ayirboshlashning eng qulay vositasi
sifatida vujudga kelgan. Sug‘dda tanga tovar-pul munosabatlarining
rivojlanishi bilan yuzaga kelgan
va tovar ayirboshlashda ekvivalent rolini
o‘ynagan boshqa buyumlar (chorva mollar,
don, chig‘anoq, mato va b.)dan farq qilib,
universal to‘lov vositasi vazifasini bajarish
uchun xizmat qilgan
M ilodiy asrning boshlariga kelib Amudaryo – Sirdaryo oralig‘i
va unga qo‘shni hududlardagi Choch, O‘tror, Farg‘ona,
Ustrushona, Sug‘d, Toxariston kabi voha hukmdorliklarining
qariyb barchasida tanga zarbining yo‘lga qo‘yilishi faqatgina
iqtisodiy zaruriyat bilangina bog‘liq bo‘lmay, hamma davrlarda
bo‘lgani kabi pul zarb qilish ma’lum ma’noda davlat mus
ta
qilligini ham ifodalardi.

Sug‘d konfederatsiyasi tarkibidagi Samarqand, Panch, Kesh, Naxshab, Kushoniyada o‘z mustaqil tanga zarbi
bo‘lganligi ma’lum
Sug‘d konfederatsiyasi hukmdorlari tomonidan zarb qilingan tangalar. 1. Shishpir, 2.
Varxuman, 3. Tukaspadak, 4. Tarxun, 5. Mastan Navyan, 6. Urk Vartramuk, 7. G‘urak, 8.
Turg‘ar

“ Xotun” unvonidagi Panch hukmdorligi tangalari “ Xoqon” unvonida zarb etilgan Samarqand
hukmdorligi tangalari

Tangalardan ma’lum bo‘lgan Samarqand ixshidlarining ism lari
uchray digab manbalar:
Tabariy ning
“ Taba
riy t arixi” N arshaxiy ning
“ Buxoro t arix i”
Bal azuriy ning
“ Kit ob fut uh al -buldon” xitoy yilnomalari

SUG‘DDA SOLIQ
SIYOSATI Ilk o‘rta asrlar Sug‘ddagi soliq siyosati va uning
mohiyati xususida Mug‘ tog‘i sug‘diy hujjatlarida
keltirilgan ma’lumotlar asosida umumiy xulosalarga
ega bo‘lish mumkin. Bu borada qisman numizmatik
materiallar tahlili ham ma’lumotlar berishi mumkin.
Mug‘ tog‘i arxivi A-5 sug‘diy
hujjati. (Kirim-chiqim qaydnomasi)
V.A. Livshits tomonidan o‘qib
chiqilgan

712-y ilda t uzilgan G‘urak v a Qut ay ba
o‘rt asidagi “ Samarqand shart nomasi”
t uzil adi.
Shartnomaning 2- bandida
samarqandliklar zudlik bilan 2 mln
dirham va har yili 200 ming dirham soliq
to‘lashlari lozimligi keltirilgan. Agarda
ushbu davrda bitta otning narxi 200
dirhamligini hisobga oladigan bo‘lsak,
ushbu to‘lovga 10 ming bosh ot berilgan.
Albatta, arablar Sug‘dning ushbu to‘lovni
amalga oshira olishini bilganki, ushbu
o‘lpon soliq sifatida solingan. A yni shartnomaning bandlarida
Sug‘d Arab xalifaligiga 3 ming qul
(ular safida bolalar va qarilar
bo‘lmasligi lozim edi) va jizya
sifatida ko‘plab qimmat baho matolar
to‘lashi keltirilgan. Shuningdek, ayni
shartnomada jizya sifatida
to‘lanadigan soliq oltin va kumush
tangalarda to‘lanishi kelti
riladi

MUG‘ TOG‘I
HUJ J ATLARIS oliq va boshqa to‘lovlar
natural emas, balki pulda
to‘langanligi qayd etilgan.
Nov. 6, A-5,
A-11, V-9 Nov. 6 H ukmdor Devashtichning to‘rt yillik
hukmronlik (709-712 -y. ) davrining
hisoboti saqla nib qolgan. Unda
hukumdorning saroy xazinasiga kelib
tushgan tushumlar bayoni aks etgan.
A-5,
A-11,
V-9 D raxmlar haqida
qimmatli
ma’lumotlar qayd
etilgan. B-6 Darg‘aut, Pag‘ut, Varz,
Fatmaut kabi qishloqlardan
yoki ishlab berish
majburiyatini olgan kishilar
to‘g‘risida ma’lumot
keltiriladi
B-10
B-2 B-10
Yuqori Zarafshon vohasida
joylashgan Xshi
katdan davlat
xazinasiga 24 pδn arpa,
Fatmevdan 10 pδn va 2 kapch
makka
jo‘xori, Xshikatdan 5 pδn
va 2 kapch arpa kabi mahsulotlar
soliq sifa
tida keltirilgan Xshikat qishlog‘idan markaz
Panjikentga ikkinchi oyning 28-kunida
4,5 pδn vino yetkazib berganligi
keltiriladi Yuqori Zarafshon vohasida
joylashgan Xshikat va Fatmevdan
markazga (Ya’ni, Panjikentga) soliq
to‘lovi sifatida arpa olib
borilganligi to‘g‘risida keltiriladi

B-20 Devashtichning xo‘jalik ishlari bo‘yicha muovini Farmondor O‘ttning omborxonasiga kelib tushgan arpa haqida ham sug‘diy
B-20 raqamli hujjatda ham ma’lumot uchraydi . Farmondor Avat Panchga qaram bo‘lgan qishloqlardan kerakli don
mahsulotlarini davlat omborxonasiga soliq yig‘imi sifatida yiqqan .
B-8 Farmondorning no‘xat yig‘ib olganligi keltiriladi. Devashtich Farmondor Avatga yo‘llagan maktublaridan
birida unga kambag‘al va och-nahor odamlarga jo‘xori, arpa, mosh, no‘xat tarqatishni buyurgan
A-13 K o‘prikdan foydalanganlik uchun to‘lanadigan soliqni undi rish haqidagi pul to‘lovi
topshirig‘i aks etgan. Hujjat tahlilidan ma’lum bo‘ladiki, maktub jo‘natuvchi tomon
Panch hokimining soliq yig‘uv
chisi va Panjikent xalqidan tarxonga yo‘llangan Суғдий
ҳужжатларда солиқ йиғувчи бозкиром ва молия ишлари мутасаддиси ғупат
шаклида келтирилган
V-7 M a’lum bir shaxs 4 dirham to‘langanligi keltiriladi. Maktubda adresat keltirilmagan. Bu
ko‘rinishdagi maktublar sug‘diy hujjatlar orasida deyarli uchramaydi
Nov. 6 Panch hokimi Devashtich hukmdorligining 10, 12, 13- yillarida xazinaga mansabdor shaxslardan olingan pul
tushumi hisoboti berilgan. Birinchi tushum pullari bug‘doy o‘rniga olinganligi (3-5 qatorlar), bu holatda soliq
natura (mahsulot) o‘rniga pul bilan to‘langanligini ko‘rsatadi. Hujjatda qolgan tushum xususiyatlari aks
etmagan

A-5 hujjati VIII asr boshlarida Sug‘dda amal qilgan pul muomalasi haqida
qiziqarli ma’lumotlar beradi. Masalan, 2 draxm – kavsh (kovush), qassobning xizmat
haqi 5 draxm, cho‘ponga 6 draxm, parvonachiga 8 draxm, podsho uchun 2 draxmga
qalpoq, 8 draxmdan qog‘oz va shohi matoga, 15 draxm Farmiton qishlog‘ilik
ayolning kiyimlari uchun, 15 draxm soqiyga, tabibga 15 draxm, ot xarid qilish uchun
200 draxm, sigir uchun 11 draxm kabi to‘lovlar ha qida batafsil ro‘yxat tu zilganki,
iqtisodiy hayotning aniq lavhasi sifatida qimmatlidir .
Hujjatning 15-17-satrlarida podsho Devashtichning hayot tarziga oid bir
fakt saq
langan. Unda yozilishicha , podsho yozda shaharda yasha gan. U yozlik
qarorgohida tu
rib, ishlarni buyruqlar yuborish orqali bosh qarib turgan: “Podsho
yozlik joyi
ga ketgan vaqtda cho‘pon undan buyruq olib keldi. Shunga binoan G‘unga,
Fut
chakka uch draxm, buxorolikka uch draxm berdim” kabi jumlalar shundan
dalolatdir

Quyida A-5 hujjatining o‘zbekcha tar jimasi keltiriladi:
(1) Vsar mana shu draxm
lardan Artikka ot uchun
(2) 200 (draxm), Kajmonakka 32, Maxrga –
(3) 12, Vanga mollarni boqqani uchun – 6, yana
(4) Puxarga – 5, kushoniylikka (?) – 10,
(5) Parvonachiga (parvonak kirak) – 8, qassobga 5
(6) Vishyonga 2 draxmga kavsh, yana
(7) ...hokim (Devashtichga?) 2 draxmga qalpoq, va yana ...ga
(8) 1 draxmga kavsh, yana Puxarga hamda kushoniylikka (?)
(9) Darkanakka har biriga 2 draxmdan kavsh,
(10) Futchakka, G‘unga, Maxrga, Darkanakka 12 draxmdan
(11) vag‘vyanakka (?) va sovut ko‘ylak (kurta), ... va Jeg‘uvakka 1 draxm
(12) kavsh uchun, 8 draxmdan qog‘oz uchun, ipak mato uchun,
(13) yog‘ uchun Vardakkat (qishlog‘ida) berildi. Farmitonlik ayolga
(14) 15 draxmga ko‘ylak olindi. So‘ngra yana
(15) hokim bir arabga 10 buxoriy (tanga) berishni buyurdi. Hokim dalaga yozlikka jo‘nagan paytda
(16) cho‘pon farmon keltirdi. Shunga binoan berdim: G‘unga,
(17) Futchakka 3, buxorolikka 3 draxm va berildi (shuningdek)
(18) Kohinga 50 draxm, Veshak hokimiga 10, yana
(19) Varkutakka 5, Jeg‘uvakka 5
(20) Mittga 4, Chitchitga 4, Xumdotga
(21) 4, Frakavdakka 4, Frapashtakka
(22) 4,
G‘upatga 50 (draxm), Avd maxch – bog‘bonga
(23) 10, zutpatga (sharob tayyorlovchi) 15, Revaxshyonga 30 va
(24) Makdoshga 30 draxm berildi, 11 draxmga sigir sotib oldim. Bu
(25) sigir yangi yil bayramida yeyildi. 12 draxmga 4 (to‘rt) katurik (?) sotib oldim (katurik so‘zining ma’nosi ma’lum emas).
(26) va berdim men Ravichga tom yopish uchun 100 draxm,
(27) tabibga – 15 draxm. Қавс ичидаги сўроқ белгиси
бирор сўзнинг ўқилиши ёки изоҳи ишончли бўлмаган ўринларда қўлланилган.

Quyida V-8 (yer xarid qilish haqi da gi sug‘dcha hujjat)
hujjatining o‘zbekcha tar
jimasi keltiriladi:
Hujjatning o‘ng yuzasi:
(1) Bu yil, Vag‘t
(2) podshosi, Panch hukmdori Cha
kin Chur
(3) Bilga Bichut o‘g‘li (hukmronli
giga)
(4) 15 yil bo‘lgan paytda, Jimtich oyi,
(5) Aspandarmat-roch kuni (bu hujjat bitildi). Va
shunday qilib,
(6) Maxch va Xshumvandaklar sotib ol (ish)di
(7) Osmonch o‘g‘illari Shir-
(8) vag‘ch va Asatafsarak, Parnxund
(9) o‘g‘illaridanki, Peshxvad (degan joydagi)
(10) botqoqzor (?) oldida joylashgan qabristonga
qarashli bir bo‘lak yerning (asksok) yarmi -
(11) ni yo‘li va g‘ov - ihotasi bilan birgalikda 25 draxm
(12) dinoriyga - to‘siq bilan o‘ralgan yerni - (13) bunday shartga ko‘ra: Maxch va
(14) Xshumvandak o‘z urug‘-aymog‘i bi
lan birgalikda bu
(15) asksok yerga mayitlarini qo‘y
sinlar va yig‘i solib, aza -
(16) sini tutsinlar. Va shundan ke
yin (bu yerda) («endi») Maxch
(17) va Xshumvandaklarni va ularning urug‘larini mana
(18) shu yarim bo‘ltak (asksok) yerda kimki bezovta qilsa,
(19) yoki (yerga egalik bo‘yicha) jan
jal va to‘polon chiqarishga
(20) intilsa, ularni Shirvag‘ch va Asatafsarak o‘z urug‘-aymoqlari bi
lan birgalikda
(21) hech (so‘zsiz) (janjaldan) xo
li qilsin -
(22) lar (va xaridorlarga hech qan
day) zarar yetmasin.
(23) Bu yerda (Ya’ni hujjat tuzil
gan yerda) Virkan, Vag‘tvarz o‘g‘li;
Orqa sahifasida guvohlar ro‘yxatining davomi va kotib ismi
(1) Nanayfarn Vag‘varz o‘g‘li;
(2) Shavch Farnyon o‘g‘li;
(3) Tusag‘ Jim o‘g‘li bor edi
(4) Va yozildi: Vanenok (tomonidan)

Sug‘dda xo‘jalik va iqtisodiy ishlarga mas’ul
mutasaddilar
I lk o‘rta asrlar Sug‘dda moliya sohasi ma’muriy
tizimga xos boshqaruv lavozimlari asosida
nazorat qilinib, davlat huquq tizimining
meyorlari shakllangan edi. Saroy xizmatchilariga
ularning lavozimiga qarab maosh berish tartibi
va uning markazdan nazorat qilinishi masalasi ilk
o‘rta asrlardayoq shakllanganligi davlatchiligimiz
tarixida moliya tizimining o‘ziga xos o‘rnidan
dalolat beradi. Bu esa ilk o‘rta asrlarda Sug‘dda
shakllangan moliya tizimi keyingi davrlardagi
savdo munosabatlari, shaharlar taraqqiyoti,
mamlakat farovonligi uchun qo‘yilgan tamal
toshi bo‘lib xizmat qilganligini ko‘rsatadi.

№ Маҳсулот ва хизмат тури Саноғи Нархи (драхм ҳисобида) Манбаси
1 Қул 1 200 Самарқанд шартномаси
2 Мато парча 100 ---
3 От 1 200 Муғ архиви
4 Сигир 1 11 Муғ архиви
5 Ҳўкиз 2 13 Муғ архиви
6 Ковуш Бир жуфт 1-2 Муғ архиви
7 Дубулға 1 2 Муғ архиви
8 Ёқут 1 80 Муғ архиви
9 Ипак --- 8 Муғ архиви
10 Қоғоз --- 8 Муғ архиви
11 Чўпоннинг маоши --- 6 Муғ архиви
12 Табибнинг маоши --- 15 Муғ архиви
13 Боғбоннинг маоши --- 10 Муғ архиви
14 Молиячининг маоши --- 50 Муғ архиви
15 Қассобнинг маоши --- 5 Муғ архиви
16 Шароб тайёрловчининг маоши --- 15 Муғ архиви
17 Бош коҳиннинг маоши --- 50 Муғ архиви
18 Ҳужжат тузувчининг маоши --- 8 Муғ архиви
19 Уй томини таъмирлаган устанинг ҳақи --- 100 Муғ архиви
20 Кўйлак 1 15 Муғ архиви
21 Майитни кўмиш учун ер бўлаги --- 25 Муғ архиви
22 Ажрашганда аёлга бериладиган товон --- 30 Муғ архиви
23 Кўприкдан фойдаланилганлик учун --- 150 Муғ архивиIII-BOB. ILK O‘RTA ASRLAR SUG‘DDA TOVAR-PUL MUNOSABATLARI

Arabiy, forsiy yoki xitoy tilidagi yilnomalarda Sug‘ddagi iqtisodiy
hayotning ichki xususiyatlariga doir umumiy ma’lumotlar keltirilgan bo‘lsa,
Mug‘ tog‘i sug‘diy yozma yodgorliklarida bu borada anchayin tizimli va
chuqur ma’lumotlar keltirilganligiga guvoh bo‘lish mumkin. Jumladan, Mug‘
tog‘i xo‘jalik kompleksiga oid Devashtich saroyidagi iqtisodiy hisobot
matnlari (kirim, chiqim), ijara shartnomalari, oylik maosh qaydlari,
murojaatno malar va maktublarda (B-2, B-8, B-9, B-10, B-5, V-11, Nov. 1, V-2,
B-6, V-11 V, A-1, B-1, B-12, Nov. 6, A-5, A-11, V-9 V, B-27) keltirilgan iqtisodiy
hayotga oid ma’lumotlar hujjatning katta qismini tashkil etadi.
Ularda Panjikent saroyining kundalik, oylik, yillik sarf harajatlari,
kirim (tushim) haqidagi ma’lumotlar zikr etilgan. Masalan, ular orasida pul
sarf-xarajatlari yoki pul tushumi bilan bog‘liq matnlar alohida e’tiborga ega.
Hujjat t ahlili Sug‘dda k ov ush 2 dirham , qalpoq 2 dirham, ot 200 dirham, sigir 11 dirham
narx langanligini bi lish mumk in. Bundan t ashqari, huk mdor saroy ida x izmat qi luv chi qassob 5 dirham ,
huk mdor saroy iga may t ay y orl ov chi soqi y 15 dirham , saroy t abibi 15, cho‘pon 6, parv onachi 8, saroy
k ohini 50, mol iy a ishlari m ut asaddi si – g‘upat ga 50 dirham maosh olganligini k uzat i sh mumk i n.
Shuningdek , hujjat da Kajmanak k a 32 dirham, Maxrga 12 dirham, Vanga 6 dirham , buxorolik k a 5 v a k usho

ni y alik k a 10 dirham, Vashy anga boshmoq uchun 2 dirham , huk m dor uchun 2 dirhamga bosh k iy im,
farmi t onlik ay ol ga k iy im uchun 15 dirham , qog‘oz v a ipak sot ib olish uchun 8, uy t omini t a’mirl ash uchun
100 di rham miqdorida sarf-xarajat l ar v a maoshlar t o‘langanligi t o‘g‘risi da m a’lumot k elt iril adi

ILK O‘RTA A SRLA R SUG‘DDA BOZORLA R VA ICHKI SAV DO
•
Ilk o‘rt a asrlar Panjik ent bozori
t arhi (loy ihasi) Ilk o‘rta asrlar davriga kelib nafaqat Sug‘dning balki
butun Markaziy Osiyoning qishloq va shaharlari
taraqqiyotida tashqi va ichki savdo muhim ahamiyat kasb
etgan. Bu davrga kelib shaharlar savdo va iqtisodiy hayot
markazi bo‘libgina qolmay, hunarmandchilik rivojida
ham muhim maskan bo‘lib xizmat qilgan. Buni bir talay
yozma manbalar, shuningdek, arxeologik materiallar ham
tasdiqlaydi.
I lk o‘rta asrlar Sug‘dning sharqiy hokimligi bo‘lgan
Panjikentda olib borilgan qa zishma ishlari natijasida
shaharda ikkita yirik bozor bo‘lganligi aniq
langan.
Ularning biri shahar markazida va ikkinchisi shahar
kiraverishidagi bozor yonida bo‘lgan. Ichki savdo
aylanmasida Sug‘dning boshqa hukmdor
liklariga
nisbatan Panchning ichki savdodagi ulushi katta
bo‘lgan deb taxmin qili
nadi. Bozorlar me’ moriy loyiha
asosida qurilgan bo‘lib, shahar aholi
sining kundalik
ehtiyoji uchun xizmat qilgan.

Tarixdan ma’lumki, o‘sha davrda
sug‘diylar savdo sohasida yaxshigina
vositachi bo‘lishgan. Shuningdek, ular
Xitoy va Vizantiya, Eron va Hindistonga
bevosita savdo ishlari bilan
borganliklari bilan ham mashhurdirlar.
Ichki savdoning rivoj lanishi, bozor larda
turli xil mahalliy va xorijiy
mahsulotlarning to‘p
lanib qolishi
natijasida ichki ehtiyojdan ortib qolgan
mahsulot va tovarlarni sotish rivoj

langan.
Bronzadan yasalgan sargarlik mahsulotlari. Panjikent, VII-VIII asrlar
(Belenitskiy A.M., Bentovich I.B., Bolshakov O.G. Srednevekoviy gorod Sredney Azii.
Leningrad: Nauka LO, 1973. S. 85)

Ilk o‘rta asrlar
Sug‘dda bir qancha
hunarmandchilik
sohalarining
qamrovi kengaydi kulolchilik
mahsulotlari to‘qimachilik
mahsulotlari
metallsozlik
mahsulotlari me’morchilik
bezaklari
hunarmandchiligi
Z argarlik
buyumlari shishasozlik
mahsulotlariO shxona anjomlari, ya’ni, turli
hajmdagi qozonlar, xumlar, xum
qopqoqlari, manqal (kabob
qo‘ra), ko‘zalar, kuvachalar,
qadah (krujka)lar, likopcha, bir
necha turdagi kosalar hamda
tuvaksimon idishlar
boshga taqiladigan
taqinchoqlar, isirg‘alar,
bo‘yin va ko‘krak
taqinchoqlari, bilaguzuklar
hamda har xil hajmdagi
uzuklar tikuvchilik, to‘qimachilik
dastali va dastasiz
ko‘zachalar, pardoz va
farmatsevtika shisha idishlar
va qadah idishlarqurolsozlik,
zargarlik
mahsulotlarini
tayyorlash,
tanga pullar
zarb etish yog‘och hamda
gil tuproqdan
tayyorlangan
sirlanmagan
sopol koshin

Sug‘dning Arab xalifaligi bosqinidan keyingi davrdagi bozorlari tari xiga oid turli-tuman ma’lumotlar asosan arab, fors manbalari orqali ma’ lum. Ungacha bo‘lgan
ma’lumotlar, ayniqsa, ichki bozor xususiyatlari, savdo munosabatlarining shakllari to‘g‘risidagi xabarlar juda tarqoq, qariyb yo‘q hisobi. Shuning uchun ham
arabiy, forsiy va qisman xitoy manba
laridagi ma’lu motlar hamda arxeologik materiallar muammoni o‘rganishda birlamchi manbalar sanaladi. Abu Sa’d
Abdulkarim ibn Muhammad as-Sam’oniy (1113-1166-y.)ning “Kitob al-ansob” asarida keltirishicha, Samarqand shahrining Kesh darvozasidan janubda Registon
maydoni hududida bir necha turdagi mahsulotlar sotiladigan rastalarni o‘zida birlashtirgan bozorlar majmui bo‘lgan.
Yana T a v o i s. Bu Buxoro viloyatlaridan bo‘lib, (asl) nomi Arquddir. Unda boy
va zebu-ziynatni sevuvchi kishilar yashaganlar. Zeb-u ziynatga berilganligidan har bir
kishi ziynat uchun uyida bitta yoki ikkita tovus saqlagan. Arablar (bu yerga kelishdan)
ilgari tovusni ko‘rmagan ekanlar, bu yerda ko‘p tovuslarni ko‘rib, u qishloqni “Zot ut-
tavois”— “Tovuslar egasi” deb ataganlar, uning asl nomi esa unutilgan; undan
keyinroq “zot” so‘zini tashlab Tavois deb qo‘ya qolganlar. Unda masjidi jome bor, u
katta bir shoristonga ega, qadimgi vaqtlarda (har) kuz aslida u joyda o‘n kun bozor
bo‘lar edi. U bozorda shunday rasm bor edi-ki, boshqa bozorlardan surilib qolgan)
har qanday nuqsonli qullar, chorva mollari va boshqa aybli qoldiq narsalar bo‘lsa
hammasi bu bozorda sotila berar va ularni qaytarib berishning hech iloj-imkoni
bo‘lmas edi; na sotuvchi va na oluvchining hech bir sharti qabul qilinmas edi. Har yili
(shu o‘n kunda) bu bozorga masalan, Farg‘ona, Choch va boshqa joylardan kelgan
savdogarlar va turli hojatmandlardan o‘n mingdan ortiq kishi hozir bo‘lishar va ko‘p
manfaat topib qaytar edilar. Shu sababli bu qishloqning aholisi boy kishilar edilar va
boyliklari dehqonchilik tufayli emas edi. Tavois Samarqandga boriladigan katta yo‘l
ustida bo‘lib, undan Buxorogacha yetti farsangdir Работи малик чўлннинг ғарбида
жойлашган деб бир нусхада тушунтириш ҳам берилган.
Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asarida

“ ... Buxoroda bir bozor bor ediki, uni «Bozori Mox ro‘z» der edyalar. U
yerda yiliga har gal bir kundan ikki marta bozor qilar va har bir bozor
bo‘lgan kuni butlar sotar edilar. Har bozor kuni ellik ming diramdan
ortiq savdo bo‘lar edi. Muhammad ibn Ja’far (an-Narshaxiy) o‘z
kitobida shunday deydi: «Bu bozor bizning vaqtlarda (ham) bor edi;
men nega bunday odat rasm qilingan deb juda ajablanar edim;
Buxoroning keksalari va shayxlaridan: «buning sababi nima» deb
so‘radim. Ular: «Qadim vaqtlarda Buxoro aholisi butparast bo‘lganlar
va bu bozor rasm bo‘lib, o‘sha davrlardan boshlab bu yerda but
sotganlar va (bozor) hozirda ham o‘sha (qadimgidek) qolib kelmoqda»,
— deb javob berdilar. Abu-l-Hasan Nishopuriyning «Xazoin ul-ulum»
kitobida aytishicha, qadimgi vaqtlarda Buxoroda bir podshoh bo‘lib,
uning nomi Mox edi. U ana shu bozorni qurishga buyurdi; uning
farmoni bilan duradgorlar va naqqoshlar u yildan bu yilgacha but
yo‘nib, belgilangan kunda shu bozorga keltirib sotishar va xalq uni
sotib olar ekan. Har qachon u but yo‘qolsa yoki sinsa, yoki eskisa, shu
bozor kuni boshqasini sotib olar va eskisini tashlar ekanlar. Hozir Mox
masjidi o‘rnashgan yerda katta ariq bo‘yida bir serdaraxt tekislik joy
bo‘lib, shu daraxtlar soyasida bozor bo‘lar adi. U podshoh, xalq but
sotib olishga qiziqsin uchun, shu bozorga kelib hozir Mox masjidi
o‘rnashgan yerda taxtda o‘tirar, har kim o‘zi uchun but sotib olar va
uyiga olib ketar edi. Bu joy yana otashparastlar ibodatxonasi (ham)
bo‘ldi; bozor kuni odamlar bu yerga yig‘ilganlarida hammalari
ibodatxonaga kirib olovga topinar edilar. Bu ibodatxona to islomiyat
davrigacha bor edi, musulmonlar quvvatlanib ketgach, mazkur (Mox)
masjidiii xuddi shu joyga bino qildilar. Hozir u Buxoroning mo‘tabar
masjidlaridandir.” t/
r OY NOMLARI t/r OY NOMLARI
1 Navsard 7 Farkon
2 Jarjin 8 Obonj
3 Naysanj 9 Fug’
4 Basokank 10 Masfug’
5 Ashnxanda 11 Jamdanj
6 Majnda 12 Xashvin
Sug‘diylarning ham eronliklar singari ko‘p hayit va ulug‘ kunlari bo‘lib,
ulardan ma’lumlari quyidagilar: Navsard (oyning birinchi kuni, sug‘diylar
Navro‘zidir), Niysanj, Basokanj ( oyning yettinchi kuni nishonlanadigan
Poykanddagi hayit, olov tekkan narsalarni tark etib, xamirli ovqat va meva-
sabzavotlarni este’mol qiladilar), Ashn-x-nda (bu oyning o‘n sakkizinchi kuni
uzumdan siqib olinadigan toza shirani ichib nishonlanadigan bayram), Monjdo
(oyning uchinchi kuni, kashmin hayitidir. Bu aynan savdo va bozor va savdogarlar
uchun eng muhim bayram hisoblangan ), Obonj, Fug‘, M-s-fug‘ kabilardir. Sug’d
taqvimi qadimgi eron (avesto) va xorazmiy taqvimlariga juda yaqin bo’lgan. Bir
yil 12 oy va har bir oy 30 kundan tashkil topgan. Ortiqcha 5 kun yilning 12-oyi
oxiriga qo’shilgan. Абу Райҳон Беруний. Танланган асарлар. 1-жилд. Тошкент:
Фан, 1968. Б-280.

Masalaning yana bir qiziq jihati shundaki, sug‘diy tilda w’črn / vācərən / atamasi “bozor”ni anglatgan. “Bozor”, “savdo
majmua” ma’nosini beradigan bu atama ayni davrga oid parfiyoniy manbalarda vāžār , форсча vāzār shaklida ham uchraydi.
“Bozor” atamasining mavjudligi uning mavjudligining isboti hisoblandi. Asli forscha bo‘lgan “bozor” atamasi, sug‘diy
manbalardagi ushbu atamadan farqli o‘laroq arabiy manbalarda suk “bozor”, asvak “bozorlar” ma’nosini ifodalab kelgan.
Arabiy manbalardan faqatgina Istaxriy va Ibn Xavqal keltirgan manbalarda Sug‘ddagi bozorlar majmua va majmuai azim
shaklida qayd etiladiki, ushbu so‘zlar “odamlar to‘planadigan joy” ma’nosini beradi. Mazkur holat ham odamlar to‘planadigan
yirik maydonlar – bozorlar ma’nosini anglatgan. Ta’kidlash lozimki, sug‘diy w’čрн atamasining sinonimi sifatida qayd etilgan
suk “bozor”dan ko‘ra “ko‘cha” ma’nosini anglatib kelgan.
Ibn Xurdodbeh ma’lumotlarida ipak kimxob nafaqat Sug‘d ichki bozorida, balki tashqi savdoda ham muhim savdo mahsuloti
hisoblangan. Mug‘ tog‘i mato parchalarining tahlili shuni ko‘rsatadiki, ipak va paxtadan mato tayyorlash Sug‘dda keng yoyilgan
va ichki bozordagi eng xaridorgir mahsulotlardan hisoblangan. Mug‘ tog‘i sug‘diy hujjatlari c γ n ((“oq”) “ipak”), pr’ynk (“rangli”),
kp’wtk ((“to‘q”) “ko‘k”), sm’h γ wn (“moviy”) spyty (“oq”), zr γ wnk (“yashil”) ma’nolarini beruvchi mato turlari to‘g‘risida
keltirilgan. Aftidan c γ n ((“oq”) “ipak”) mato turi farmonlar yozish uchun ishlatilgan va eng ko‘p ishlab chiqarib, sotilgan. Ipak
matolar bilan birga ranglanmagan karboslar ham Mug‘ tog‘i qal’asi xarobalaridan topilganki, bu matoning ham ishlab
chiqarilganligi va sotuvda bo‘lganligidan dalolat beradi.

XULOSASug‘dning geografik joylashuvi uning qadim
davrlardanoq iqtisodiy markaz sifatidagi
o‘rnini belgilab bergan edi. Markaziy Sug‘d –
Samarqand hukmdorlari o‘zlarining iqtisodiy
salohiyatiga tayangan holda Yunon-Baqtriya
podsholari davridayoq tanga zarb qilishga
harakat boshlashgan edi. Hatto Salavkiylar
davridayoq Sug‘dda Antiox I tangalariga
taqlidan tangalar zarb ettirilganligi
mintaqadagi tanga zarbining makedoniyalik
Aleksandr davridan keyin jadallashganligini
ko‘rsatadi. Mintaqada tanga zarbi birinchi
navbatda muayyan sulola yoki alohida
hukmdorning siyosiy hokimiyatga da’vosi
sifatida zarb etilgan bo‘lsa, ikkinchi navbatda
iqtisodiy ehtiyoj natijasida ekanligini
e’tiborga olish lozim; Mug‘ arxivining moliya ishlariga
daxldor hujjatlari tahlili shuni
ko‘rsatadiki, soliqlar asosan mahsulot
(natural), pul va ishlab berish shaklida
undirilgan. Hujjatlar mazmunidan
anglashilishicha, natural shaklida
yig‘ilgan yig‘imlar yana xalqqa
qaytarilgan ko‘ri nadi. Ayniqsa, yig‘ilgan
soliq va yig‘imlardan xalqni ijtimoiy
himoya
lashga sarflanganligi ma’lum
bo‘ladi. Natural ko‘rinishdagi to‘lovlar
to‘g‘ri
si dagi hujjatlarning qariyb
barchasida yig‘ilgan mahsulot
ni
muayyan taba
qa vakillari yoki
muhtojlarga ularning holatini
yaxshilash uchun tarqatish haqida so‘z
boradi. Bu esa ilk o‘rta asrlarda
Sug‘ddagi soliq siyosatining mamlakat
ravnaqi va xalq farovonligi uchun
sarflanganligini ko‘rsatadi;
Ilk o‘rta asrlarning boshlariga kelib Sug‘dning
Samarqand va Buxoro hududlaridagi iqtisodiy ehtiyoji
natijasida asosan Yunon-Baqtriya hukmdorla
ridan
Yevtidem, Yevkratid, Geliokl tangalariga taqlidan pul
zarb qilina boshlangan. Faqatgina milodiy I-II asrlarga
kelib, tangalar sug‘diy yozuvda zarb etila boshlangan
bo‘lib, bu nafaqat Sug‘d hokimliklarining siyosiy
mustaqillashuvi, balki iqtisodiy mustaqil siyosatga
intilganligi bilan izohlanishi mumkin. Bu holat tarixiy
voqeliklarga ham yaqin hisoblanadi. Ya’ni, ayni davrda
Sug‘d hokimliklari Qang‘ davlati tarkibida bo‘lib,
markaziy hokimiyat tanga zarb ettirishdan ko‘ra, qaram
mulklardan o‘lpon olish hisobiga davlat xazinasini
to‘ldirgan. Bu esa oldindan tanga zarbiga ega bo‘lib
kelgan Sug‘d uchun qo‘l kelgan. Bir so‘z bilan
aytganda, Qang‘ davlati hukmronligi davri Markaziy
Sug‘d hokimliklari uchun mustaqil tanga zarb qilishda
o‘ziga xos imkoniyatlar eshigini ochgan; Sug‘ddagi tanga zarbi va uning xususiyatlari masalasi tahlili
natijasidan ma’lum bo‘ladiki, mintaqada moliya tizimi ilk
o‘rta asrlardan ancha ilgari shakllangan. Buning zamirida
tanga pul turganligi ma’lum. Shuni hisobga olgan holda
Sug‘dda moliyaviy munosabatlarning tanga zarbi bilan
bog‘liq holda quyidagi davrlarga bo‘lish mumkin. Birinchi
davr – Yunon-Baqtriya podsholari davri (taxminan mil. avv.
250-125 yillar). Bu davrda Sug‘dda ilk mustaqil taqlidiy
tangalar zarb etilgan bo‘lib, bu mintaqadagi moliya tizimi
vujudga kelishining dastlabki davri hisoblanadi. Bu davr
Sug‘dda Qang‘ va Sosoniylar davriga qadar davom etgan; Sug‘dda soliq to‘lovlar uch xil ko‘rinishda amalga
oshirilgan: pul, natura (mahsulot), ishlab berish. Sug‘diy
hujjatlarda bir necha marotaba soliq va to‘lovlar to‘g‘risida
ma’lumotlar keltirilgan bo‘lsa-da, davlat miqyosida soliq
va tushumlarning aynan qancha miqdorda undirilganligi
to‘g‘risida ma’lumot keltirilmaydi. Bu haqda yozma
manbalarda faqatgina Arab xalifaligi Sug‘dni egallagandan
keyingi davr to‘g‘risida ma’lumot keltirilgan. Shunday ekan
Sug‘dning katta qismida soliq va to‘lovlar natura va pul
to‘lovi asosida, mahalliy tanga – draxmda undirilgan. Bu
masalada shahar va qishloq o‘rtasidagi tafovut hisobga
olingan. Mug‘ tog‘i sug‘diy hujjatlarida keltirilgan
qishloqlardan natura ko‘rinishdagi soliqlar undirish
to‘g‘risida Devashtichning Farmondor Avatga maktubi
bundan darak beradi;Ilk o‘rta asrlar Sug‘ddagi ichki
savdoning obyektlari bozor va
yarmarkalar bo‘lgan. Samarqand,
Buxoro, Panjikent, Tavois, Ishtixon,
Numij
kat, Rabinjon, Sharg‘ kabi shahar
va qishloqlar yirik savdo maskanlari
uchun joy bo‘lgan. Bu savdo
maskanlarida nafaqat mahalliy
savdogar, balki Farg‘ona, Choch va
unga qo‘shni mintaqalardan ham
savdogarlar kelganligi ushbu savdoning
mahalliydan xorijiy ahamiyat kasb
etganligini ko‘rsatadi. Xullas, ilk o‘rta asrlar davriga kelib Qashqadaryo va
Zarafshon daryosining markaziy qismida
joylashgan Markaziy Sug‘d o‘zining qadimdan
mavjud iqtisodiyotini rivojlantirishga harakat qilib,
buning natijasida ichki va tashqi savdo iqtisodiy
aloqalarida muhim o‘rin egallagan. Bu holat
Sug‘dning qaysi davlat tarkibida bo‘lishidan qat’iy
nazar iqtisodiy mustaqilligi va shu asosda siyosiy
muxtoriyatining ta’minlashga asos bo‘lgan
omillarni keltirib chiqargan. Bu davrda Sug‘d
o‘zining tanga zarbi, tovar-pul munosabatlari, ijara
tizimi, bojxona, soliq va to‘lovlar, barqaror narx-
navoga ega bozorlari, shahar va qishloq o‘rtasidagi
izchil savdo aloqalari yo‘lga qo‘yilgan, baraqaror
moliyaviy munosabatlar yo‘lga qo‘yilgan mintaqa
sifatida namoyon bo‘lgan edi. Bu holat tari
xiy
Sug‘d shaharlarining tohiriylar, somoniylar,
qorahoniylar, temu
riylar, xonliklar davrida ham
markaziy maqomda bo‘lishi va iqtisodiy markaz
bo‘lganligida namoyon bo‘ladi.

Dissertatsiya natijalari, chiqarilgan xulosalar va aniqlangan muammolar natijasida quyidagi
muammolarni ilgari surish mumkin:
O‘zbekiston Respublikasi Oliy o‘quv
yurtlarining tarix fakultetlarida “Ilk
o‘rta asr Markaziy Osiyo iqtisodiyoti
tarixi”, “Sug‘d numizma tikasi”
mavzusida o‘quv kurslar tashkil etish; Samarqand, Buxoro, Qarshi va
Toshkent muzeylarida
saqlanayotgan ilk o‘rta asrlar Sug‘d
tarixiga doir tangalarning QR
havolasini yaratish orqali ularni
ommalashtirish.
Ilk o‘rta asrlar sug‘diy tangalari
albomini nashr ettirish Buyuk ipak yo‘lida ilk o‘rta asrlar
sug‘diylarning tutgan o‘rni va
mintaqaning iqtisodiy tarixini
tadqiqot natijalari asosida alohida
monografiya sifatida nashr ettirish;

E’ TIBORIN GI Z UCHUN TASHA KKUR!

Ilk o‘rta asrlar sug‘dda iqtisodiy munosabatlar tarixi

Купить

Похожие документы
Avestoning O‘rta Osiyo viloyatlariqadimgi tarixi, ijtimoiy tuzumi, iqtisodiy hayoti va ma’naviy madaniyatini o‘rganishdagi muhim ahamiyati
Avesto” ning O‘rta Osiyo viloyatlari qadimgi tarixi , ijtimoiy tuzumi, iqtisodiy hayoti va ma’naviy madaniyatini o‘rganishdagi muhim ahamiyati
Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlatning iqtisodiy roli va vazifalari
Bank ma’lumotlar bazasini loyihalashtirish va ishlab chiqish
Iqtisodiy geografiya fanining obyekti,predmeti, maqsadi va vazifalari