Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 201.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ilmiy uslubning kommunikativ funksiyasi

Купить
O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA'LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG'BEK NOMIDAGI O'ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI "Hozirgi o'zbek adabiy tili " fanidan KURS ISHI MAVZU: " Ilmiy uslubning kommunikativ funksiyasi " TOSHKENT - 2025 1 Mavzu: Ilmiy uslubning kommunikativ funksiyasi Mundarija: Kirish................................................................................................................3 Ishning umumiy tavsifi......................................................................................4 I BOB. ILMIY USLUB: NAZARIY ASOSLARI VA LINGVISTIK XUSUSIYATLARI 1.1. Ilmiy uslubda qo‘llaniladigan til birliklari va ularning lingvistik xususiyatlari .................................................................................................... 10 1.2. I lmiy uslubning leksik-grammatik xususiyatlari ....................................13 II BOB. ILMIY USLUBNING KOMMUNIKATIV FUNKSIYASI VA UNI AMALGA OSHIRISH VOSITALARI 2.1.Tilning kommunikativ funksiyasi va uning ilmiy uslubdagi ifodasi ...........................................................................................................20 2.2.Ilmiy matnlar va nutqlarda kommunikativ birliklar ...............................22 Umumiy xulosa................................................................................................32 Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati ..................................................................33 2 Kirish Zamonaviy jamiyatda til nafaqat muloqot vositasi, balki ijtimoiy ongni shakllantiruvchi, bilimni uzatuvchi va saqlovchi muhim vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Har qanday ilmiy faoliyat natijasi, avvalo, til vositasida ifoda etiladi. Shunday ekan, tilning uslublari ichida ilmiy uslub alohida o‘rin egallaydi. Ilmiy uslub – bu ilmiy fikrni, ilmiy natijalarni ifoda etishda, ularni boshqalarga yetkazishda qo‘llaniladigan maxsus til uslubidir. Uning asosiy vazifasi – aniq, lo‘nda va tushunarli tarzda ilmiy axborotni ifodalash, uni ommaga yetkazish va ilmiy muloqotni ta’minlashdan iboratdir.Ilmiy uslub o‘zining mantiqiyligi, obyektivligi, aniqligi, terminlarga boyligi, fakt va dalillarga asoslanishi bilan boshqa uslublardan ajralib turadi. U ilm-fan sohasi vakillari o‘rtasidagi yozma va og‘zaki muloqotda, darslik va ilmiy maqolalarda, monografiyalar va tadqiqot ishlarida keng qo‘llaniladi. Ammo ilmiy uslub faqatgina bilimni bayon qilish vositasi bo‘lib qolmasdan, balki uni yetkazish – ya’ni kommunikatsiya vositasi sifatida ham katta ahamiyat kasb etadi. Shu jihatdan, ilmiy uslubning kommunikativ funksiyasi alohida o‘rganishga arzigulik mavzulardan biridir. Chunki har qanday ilmiy asarning asosiy maqsadi – o‘quvchi yoki tinglovchiga muayyan bilimni yetkazish, fikr almashish, muhokama qilish, ilmiy bahs- munozara yuritishdir. Bu esa o‘z navbatida tilning kommunikativ funksiyasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, ilmiy uslub doirasida u yanada o‘ziga xos tus oladi.Mazkur kurs ishida ilmiy uslubning asosiy xususiyatlari, uning kommunikativ funksiyasi, ilmiy nutqdagi ifoda vositalari va ularning amaliy ahamiyati atroflicha yoritiladi. Shuningdek, turli turdagi ilmiy matnlar tahlili orqali bu funksiyaning qanday amalga oshishi ko‘rsatib beriladi. Kurs ishining dolzarbligi shundaki, bugungi globallashuv va ilmiy axborotlar oqimi kuchaygan davrda ilmiy muloqot madaniyatini shakllantirish, ilmiy uslubning kommunikativ imkoniyatlaridan to‘g‘ri foydalanish muhim ahamiyat kasb etmoqda. 3 ISHNING UMUMIY TAVSIFI Kurs ishining dolzarbligi. Bugungi globallashuv va axborot texnologiyalari tez sur’atlar bilan rivojlanayotgan davrda tilning kommunikativ vazifasi yanada keng ko‘lam kasb etmoqda. Ilmiy soha esa ushbu o‘zgarishlardan eng faol ta’sir olayotgan sohalardan biri hisoblanadi. Har qanday ilmiy yangilik, nazariya yoki tadqiqot natijasi ommaga, ilmiy hamjamiyatga yoki muayyan auditoriyaga tushunarli, aniq va lo‘nda shaklda yetkazilishi lozim. Bu jarayonda esa ilmiy uslubning kommunikativ funksiyasi beqiyos ahamiyat kasb etadi.Tilshunoslikda tilning asosiy funksiyalaridan biri — kommunikativ (muloqotga oid) funksiyasi hisoblanadi. Aynan shu funksiya orqali insonlar o‘zaro axborot almashadi, fikr bildiradi, munosabat bildiradi va tushunchalarni shakllantiradi. Ilmiy uslub esa bu funksiyani o‘ziga xos tarzda amalga oshiradi: unda axborot asosan mantiqiy, aniqlashtirilgan va dalillarga asoslangan shaklda beriladi. Bu esa uni boshqa uslublardan tubdan farqlaydi.Bugungi kunda ilmiy nutqning kommunikasiyaviy jihatlarini o‘rganish bir qator sabablar bilan dolzarb hisoblanadi: Zamonaviy ilm- fanning axborotga boyligi – ilmiy sohalar o‘rtasidagi integratsiya kuchayib, turli mutaxassislar o‘rtasida muloqot muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shunday sharoitda ilmiy uslub orqali to‘g‘ri, aniq va samarali axborot yetkazish muhim omil bo‘lib qolmoqda. Ilmiy tafakkurni rivojlantirishdagi o‘rni – ilmiy uslubning muloqotdagi o‘rni nafaqat ma’lumot yetkazish, balki ilmiy fikrlash, izchillik, mantiqiylik va tushunarlilikni shakllantirishda ham asosiy vosita hisoblanadi. Ilmiy nutq madaniyatini shakllantirish zarurati – oliy ta’lim muassasalarida talabalar va yosh tadqiqotchilarni ilmiy ishlarga tayyorlashda, ularning yozma va og‘zaki ilmiy nutqini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yishda ilmiy uslub va uning kommunikativ imkoniyatlarini chuqur o‘rganish dolzarbdir. Internet va raqamli platformalarda ilmiy kommunikatsiyaning yangi shakllari – bugungi kunda ilmiy axborot nafaqat an’anaviy maqolalar va monografiyalar shaklida, balki bloglar, ilmiy forumlar, vebinarlar va onlayn konferensiyalar orqali ham tarqatilmoqda. Bu esa ilmiy uslubning kommunikativ funksiyalarini kengaytirish zaruratini tug‘diradi. 4 Fanlararo muloqotning kuchayishi – fanlararo izlanishlar ko‘paygani sari, turli soha vakillari o‘rtasidagi o‘zaro tushunish va fikr almashuv muammolari paydo bo‘lmoqda. Bu muammolarni bartaraf etishda ilmiy uslubning soddalashtirilgan, lekin mazmunan boy kommunikativ shakllarini yaratish ehtiyoji ortmoqda. O‘zbek tilida ilmiy uslubni rivojlantirish masalasi – mustaqillik yillarida davlat tilining maqomi mustahkamlangan bo‘lsa-da, o‘zbek tilida yozilayotgan ilmiy asarlarning tili ko‘p hollarda murakkab, tushunarsiz yoki normativ jihatdan to‘liq emas. Bu esa ilmiy uslub va uning kommunikativ vazifalarini ilmiy jihatdan o‘rganish zaruratini oshirmoqda. Shu sababli, "Ilmiy uslubning kommunikativ funksiyasi" mavzusini o‘rganish — nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham dolzarb hisoblanadi. Bu mavzu orqali tilshunoslikda ilmiy uslubning roli, uning muloqotdagi o‘rni, ifoda vositalari, matnlar tarkibidagi muloqotchi (yozuvchi-o‘quvchi) o‘rtasidagi aloqalar, nutqning maqsadga yo‘naltirilganligi va ta’sirchanligi haqida chuqur tahlil qilish imkoniyati tug‘iladi. Mavzuning dolzarbligi, ayniqsa, yosh olimlar va talabalar uchun zarur bo‘lgan ilmiy nutq ko‘nikmalarini shakllantirishda, ularni ilmiy faoliyatga tayyorlashda, ilmiy savodxonlikni oshirishda namoyon bo‘ladi. Shuningdek, ilmiy asarlarni yozishda, tahrir qilishda va baholashda ham ilmiy uslubning kommunikativ jihatlarini bilish muhim ahamiyatga ega. Kurs ishi mavzusining o'rganilish darajasi. Tilshunoslikda uslubshunoslik, xususan, ilmiy uslub masalasi uzoq yillardan beri olimlar e’tiborida bo‘lib kelmoqda. Ilmiy uslub va uning xususiyatlarini, til vositalarini, funksiyalarini va kommunikativ ahamiyatini o‘rganish tilshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Bu borada bir qator nazariy va amaliy tadqiqotlar olib borilgan bo‘lib, ayniqsa, ilmiy uslubning muloqotdagi (kommunikativ) o‘rni, axborot uzatishdagi uslublari va ularning shakllanishi haqida turli yondashuvlar ilgari surilgan.Ilmiy uslubning umumiy nazariy asoslari haqida G‘. Salomov, A. Madvaliyev, Sh. Rahmatullayev, N. Mahmudov kabi o‘zbek tilshunos olimlari tomonidan muhim tadqiqotlar olib borilgan. Ayniqsa, akademik G‘. Salomovning uslubshunoslik va uslubiy qatlamlar haqidagi qarashlari ilmiy uslubni tizimli 5 o‘rganishda asos bo‘lib xizmat qilgan.Shuningdek, quyidagi olimlar va ularning ishlarini alohida ta’kidlash lozim: Sh. Rahmatullayev o‘zining “Til uslublari” nomli asarida ilmiy uslubning o‘ziga xos xususiyatlari, leksik va sintaktik vositalari, aniqlik, obyektivlik kabi tamoyillarini chuqur yoritib bergan. N. Mahmudov o‘zbek adabiy tili va uning uslublari bo‘yicha olib borgan izlanishlarida ilmiy uslubning o‘zbek tilida shakllanishi, ilmiy matnlarning tili va ularning kommunikativ xususiyatlariga alohida e’tibor qaratgan. A. Madvaliyev esa ilmiy nutq va uning leksik-semantik xususiyatlari, uning axborot uzatishdagi o‘rni va uslubiy vositalarini o‘rganib chiqqan. Jahon tilshunosligida esa ilmiy uslub va ilmiy kommunikatsiya masalalari bilan quyidagi olimlar shug‘ullangan: M. M. Bakhtin – ilmiy muloqot, dialogik muloqot va til janrlari haqidagi g‘oyalari bilan tilshunoslikda yangi nazariy yo‘nalish ochgan. Y. M. Skrebnev – uslubiy qatlamlar va ularning kommunikativ imkoniyatlarini tahlil qilgan. V. V. Vinogradov – rus tilshunosligida uslubshunoslikka asos solgan olimlardan biri bo‘lib, ilmiy uslub haqida nazariy fikrlar ilgari surgan. T. A. van Deyk – matn lingvistikasi va muloqot nazariyasi orqali ilmiy matnlarning kommunikativ xususiyatlarini tahlil qilgan.O‘zbek tilshunosligida aynan ilmiy uslubning kommunikativ funksiyasini chuqur tahlil qilgan alohida tadqiqotlar nisbatan kam bo‘lsa-da, bu yo‘nalishdagi izlanishlar so‘nggi yillarda faollashmoqda. Xususan, magistrlik va doktorlik dissertatsiyalarida ilmiy nutqning kommunikativ jihatlari, ilmiy matnlarda muallif va o‘quvchi o‘rtasidagi til vositalari orqali bog‘lanishlar, matnning anglash qobiliyatiga ta’siri o‘rganilmoqda.Shu boisdan, “Ilmiy uslubning kommunikativ funksiyasi” mavzusi hali to‘liq va mukammal o‘rganilgan, deya olmaymiz. Aksincha, bu mavzu zamonaviy tilshunoslikda dolzarb bo‘lib, ko‘plab ochiq qolayotgan jihatlarni o‘z ichiga oladi. Xususan, o‘zbek tilida ilmiy kommunikatsiyani rivojlantirish, ilmiy matnlar diskursini shakllantirish, ilmiy stilistika asoslarini yaratish, internetda ilmiy axborot tarqatishning lingvistik modellari va h.k. yo‘nalishlar bo‘yicha izlanishlar olib borishga ehtiyoj mavjud. 6 Ishning maqsadi va vazifalari. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi – ilmiy uslubning kommunikativ funksiyasini lingvistik jihatdan o‘rganish , ya’ni ilmiy matn va nutqlarda axborot uzatish, fikr bayon etish, tushuncha va g‘oyalarni ifodalash jarayonida til vositalarining qanday ishlatilishini aniqlash va ularning samaradorligini baholashdan iborat. Bundan tashqari, ilmiy uslub orqali muloqot jarayonining qanday shakllanishi, ilmiy nutqning strukturaviy va mazmuniy jihatdan qanday qurilishi, muallif va auditoriya o‘rtasidagi aloqaning til vositalari orqali qanday ta’minlanishini ochib berish ham ishning asosiy maqsadlaridan biridir.Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi ilmiy-tadqiqot vazifalari belgilangan: Ilmiy uslub tushunchasining nazariy asoslarini o‘rganish , uning boshqa funksional uslublardan farqli jihatlarini aniqlash. Tilning kommunikativ funksiyasi tushunchasi va uning turli lingvistik maktablar doirasida qanday talqin etilishini tahlil qilish. Ilmiy uslubda kommunikatsiyaning amalga oshish shakllari – ya’ni yozma va og‘zaki ilmiy muloqotdagi asosiy til birliklari va ifoda vositalarini tahlil qilish. Ilmiy matnlar (maqola, monografiya, darslik, tezis, nutq va h.k.) tahlili asosida axborot yetkazishdagi lingvistik vositalarning rolini aniqlash . Muallif va o‘quvchi/tinglovchi o‘rtasidagi til vositalari orqali shakllanuvchi kommunikativ munosabat (adresant–adresat munosabati)ni tahlil qilish. O‘zbek tilida yozilgan ilmiy matnlar asosida ilmiy uslubdagi muloqotda aniqlik, obyektivlik, mantiqiylik, izchillik kabi tamoyillarning ifodasini yoritish. Ilmiy uslub va kommunikatsiya masalasiga oid tilshunos olimlarning fikr-mulohazalari, nazariy qarashlari va konsepsiyalarini o‘rganish . O‘zbek tilida ilmiy uslub va kommunikatsiya madaniyatini rivojlantirish yo‘nalishidagi taklif va tavsiyalar ishlab chiqish. Ishning metodologik asosi va tadqiq usullari . Mazkur kurs ishining metodologik asosini tilshunoslikdagi funktsional stilistika , matn lingvistikasi , kommunikativ lingvistika va pragmaligvistika yo‘nalishlari tashkil etadi. Ayniqsa, tilning kommunikativ funksiyasini, matnning muloqotga xos jihatlarini va ilmiy uslubdagi axborot uzatishning o‘ziga xos shakllarini o‘rganish ushbu metodologik yondashuvlar asosida olib borildi.Ushbu yondashuvlar doirasida til birliklarining 7 vazifasi nafaqat grammatik va semantik nuqtai nazardan, balki muloqotdagi roli , adresant va adresat orasidagi munosabatlarni shakllantirishdagi vositachilik vazifasi , matnning mazmuniy yaxlitligi kabi jihatlar orqali baholandi. Shuningdek, ilmiy uslubdagi muloqot pragmatikasi, ya’ni axborotni qanday tarzda yetkazish, uni qanday qabul qilish va talqin qilish kabi jihatlar ham tahlil qilindi.Metodologik asos sifatida quyidagi olimlarning ilmiy qarashlari va nazariy yondashuvlariga tayandik: G‘. Salomov, Sh. Rahmatullayev, N. Mahmudov, A. Madvaliyev – o‘zbek tilshunosligida uslubshunoslik va ilmiy uslub nazariyasiga oid ishlari; M. M. Bakhtin – nutq janrlari va dialogik muloqot nazariyasi; Y. M. Skrebnev, V. V. Vinogradov – funksional stilistika va uslubiy qatlamlar haqidagi ishlari; T. A. van Deyk – matn lingvistikasi va diskurs tahlilida kommunikatsiya jarayonining pragmatik talqini; N. D. Arutyunova – muloqotning semantik va stilistik aspektlari. Kurs ishida quyidagi asosiy ilmiy tadqiq usullaridan foydalanildi: Tavsifiy usul – ilmiy uslubga xos bo‘lgan til birliklari, stilistik vositalar, grammatik shakllar va ularning kommunikativ funksiyalarini tahlil qilishda qo‘llanildi. Qiyosiy usul – ilmiy uslubning boshqa funksional uslublar bilan o‘zaro farqlari, shuningdek, o‘zbek tilidagi va boshqa tillardagi ilmiy matnlar orasidagi kommunikativ xususiyatlar qiyosiy jihatdan ko‘rib chiqildi. Lingvopragmatik tahlil usuli – ilmiy matnlar tarkibida muallif va o‘quvchi/tinglovchi o‘rtasidagi muloqotni ta’minlovchi vositalarni aniqlash va ularning nutqdagi pragmatik vazifasini tahlil qilishda foydalanildi. Diskursiv tahlil – ilmiy nutqni muayyan kommunikativ kontekstda, ya’ni u kimga, qanday maqsadda, qanday sharoitda va qanday vositalar bilan yo‘naltirilganligini aniqlashda qo‘llanildi. Matn tahlili usuli – real ilmiy matnlar (maqola, tezis, darslik parchalari, ilmiy nutq namunalaridan) tanlab olinib, ular tarkibidagi kommunikativ birliklar, uslubiy vositalar va ularning funksional vazifalari tahlil qilindi. Korpus usuli (agar mavjud bo‘lsa) – elektron matnlar bazasi (ilmiy maqolalar, dissertatsiyalar, akademik jurnallar) orqali til birliklarining ishlatilish chastotasi va kontekstual funksiyalarini aniqlash uchun foydalanilishi mumkin. 8 Ishning nazariy va amaliy ahamiyati.Ishning tuzilishi va tarkibi. Kurs ishi ishning umumiy tavsifi, ikki bob, umumiy xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat. Ishning umumiy hajmi 33 sahifani tashkil qiladi. 9 I bob . Ilmiy uslub: nazariy asoslari va lingvistik xususiyatlari 1.1.Ilmiy uslubda qo‘llaniladigan til birliklari va ularning lingvistik xususiyatlari Uslub — til ning inson faoliyat ining muayyan sohasi bilan bog liq vazifalarigaʻ ko ra ajratilishi. Kishilar faoliyatning barcha sohalarida ʻ aloqa qilish jarayonida tildagi leksik, frazeologik , grammatik va fonetik vositalarni tanlash va ishlatishdan bir-birlaridan ma lum darajada farq qiladilar. Umumxalq tili doirasida til ʼ vositalarining bunday tanlab olinishi nutq ning xilma-xil ko rinishlarining paydo ʻ bo lishiga olib keladi. Nutq uslubi tilning vazifasi bilan bevosita bog liq bo ladi. ʻ ʻ ʻ Shuning uchun ham ular vazifaviy (funksional) uslub deb yuritiladi. Vazifaviy uslub deganda, tildan farq qiladigan qandaydir alohida narsa tushunilmaydi, balki aniq bir adabiy til tarkibi ichida qaraladigan, o ziga xos ʻ xususiyat lari, xizmat qilish doirasi bilan o zaro farq qilib turadigan yordamchi ʻ tizim tushuniladi. Vazifaviy uslub nutq ko rinishlarining asosiy vazifalariga, ya ni aloqa, xabar berish, ta sir ʻ ʼ ʼ etish vositasi bo lishiga ko ra turli qismlarga bo linadi. Adabiy tilning quyidagi ʻ ʻ ʻ vazifaviy uslublari mavjud: 1) so zlashuv uslubi; 2) rasmiy uslub; 3) ilmiy uslub; ʻ 4) publitsistik uslub; 5) badiiy uslub. Vazifaviy uslubni nomlash va atash ham ularning qanday aloqa doirasida ishlatilganligiga qarab belgilanadi. So zlashuv ʻ uslubi — kishilarning kundalik norasmiy, erkin muomala lari doirasida til birliklarining o ziga xos amal qilishidir. Vazifaviy uslubning bu turi o ziga xos ish ʻ ʻ ko rsatish sharoiti, ya ni fikr olishuvning bevositaligi, til vositalarini saylab ʻ ʼ ishlatilmasligi bilan, shuningdek, ohang vositalari, mimika , imo-ishora kabilardan keng foydalanish, oddiy leksik va frazeologik birliklarning, ekspressivemotsional vositalarning keng ishlatilishi bilan ajralib turadi. Masalan, farzand — jujuq, dunyo dan o tmoq — jon bermoq, ʻ imtihon dan o ta olmaslik — imtihondan ʻ yiqilmoq kabi juftliklarning ikkinchisi asosan so zlashuv uslubiga xos. So zlashuv ʻ ʻ uslubi fonetik, leksik, morfologik va sintaktik o ziga xosliklarga ega. Rasmiy uslub ʻ (rasmiy ish qog ozlari uslubi) — hozirgi o zbek adabiy tilining rasmiy yozishmalar ʻ ʻ va yuridik ishlarda amal qiladigan bir ko rinishidir. Qonunlar matnlari, ʻ 10 farmonlar, buyruq va ko rsatmalar,ʻ shartnoma lar, har xil rasmiy hujjatlar, tashkilotlar o rtasidagi yozishmalar rasmiy uslubda yoziladi. Bu uslub boshqa ʻ uslubdan lugaviy va grammatik xususiyatlari jihatidan farqlanadi. Rasmiy uslubda so z va so z shakllarini qo llashda muayyan chegaralanishlar mavjud. Xususan, ʻ ʻ ʻ rasmiy ish uslubida kichraytirish, erkalash qo shimchalarini olgan so zlar, ʻ ʻ ko tarinki, tantanavor yoki ʻ sheva ga oid so zlar, tor doiradagi kishilargina ʻ tushunadigan so zlar, o xshatish, ʻ ʻ mubolag a ʻ kabi obraz li tafakkur ifodasi uchun xizmat qiluvchi shakllar ishlatilmaydi. Rasmiy ish qog ozlari matnining xolislik, ʻ aniqlik, ixchamlik, mazmuniy to liqlikdan iborat zaruriy sifatlari undagi o ziga xos ʻ ʻ so z qo llash, morfologik va sintaktik xususiyatlar orqali ta min etiladi. Bu ʻ ʻ ʼ uslubdagi gap qurilishi, odatda, tasniflovchi , qayd etuvchi va qaror qiluvchi qismlarning birligiga asoslanadi. Shuning uchun ham rasmiy ish qog ozlari ʻ ( hujjat lar)da nisbatan uzun jumlalar, murakkablashgan, uyushiq bo lak ʻ li gap lar ko p qo llanadi. Rasmiy gap tarkibida odatdagi so z tartibiga qat iy rioya qilinadi. ʻ ʻ ʻ ʼ Rasmiy uslubda so roq va undov gaplar deyarli qo llanmaydi, asosan, darak va ʻ ʻ buyruq gaplar ishlatiladi. Matn birinchi shaxs yoki uchinchi shaxs tilidan yoziladi. Rasmiy ish qog ozlari matnini tuzishda turg unlashgan, qoliplashgan so z ʻ ʻ ʻ birikmalaridan keng foydalaniladi. Masalan, buyruqda"... so m ʻ maosh bilan... lavozimiga tayinlansin", yoki xizmat yozishmalarida "Sizga...ni ma lum qilamiz". ʼ "...ga korxona kafolat beradi" kabi qolip lashgan tuzilma lar qo llanishi mumkin. ʻ Ilmiy uslub — fan , texnika va ishlab chiqarish bilan bog liq bo lgan vazifaviy ʻ ʻ uslubdir. Bu uslubda tabiat va ijtimoiy hayotdagi hodisalar aniq ta riflanadi, ʼ tushuntiriladi. Vazifaviy uslubning bu turi terminologik va mavhum leksika ning, murakkab sintaktik tuzilmalarning qo llanishi, so zlarning asosan aniq, to g ri ʻ ʻ ʻ ʻ ma noda ishlatilishi, maxsus ʼ ibora larga egaligi va shu kabilar bilan ajralib turadi. Ilmiy uslubda yana fanning turli sohalariga oid ramz (simvol) va belgi lar, raqamlar ham ishlatiladi. Ilmiy uslub o z ichida quyidagi mayda ʻ uslublarga bo linadi: ilmiy ish uslubi, ilmiy-texnik uslub, ilmiy-ommabop uslub, ʻ ilmiy-publitsistik uslub. Fanning u yoki bu sohasiga tegishli tushuncha larni ifodalovchi atamalarga boyligi ilmiy uslubning eng asosiy xususiyatlaridan biridir. 11 Publitsistik uslub vazifaviy uslubning bir turi bo lib, u ijtimoiy, siyosiyʻ so z ʻ va iboralarning qo llanishi, ʻ janr larning xilma-xilligi va buning natijasida til vositalaridan uslubiy foydalanishning rang-barangligi va shu kabilar belgilar bilan xarakterlanadi. Publitsistik uslub ijtimoiy-siyosiy adabiyot larda, vaqtli matbuot da, siyosiy chiqishlarda, majlis lardagi nutqlar va shu kabilarda o z ifodasini topadi. ʻ Ijtimoiy-siyosiy bilimlarni targ ib qiluvchi va keng xalq ommasiga yetkazuvchi ʻ vosita sifatida bu uslub tilining rang-barangligi bilan kishilar ong iga ko proq ta sir ʻ ʼ etadi. Publitsistik uslubning yana bir xususiyati shundaki, unda qisqalik asosiy o rinni egallaydi, ya ni qisqa, lo nda, tushunarli, yorqin, ixcham tilda yozish asosiy ʻ ʼ ʻ talablardan hisoblanadi. Publitsistik uslubda til vositalaridan foydalanishda muallif ning individual uslubi deyarli ajralib yoki sezilib turadi. Ayniqsa, bu holat ocherk , felyeton , badiiy publitsistik makrlarda tez ko zga ʻ tashlanadi. Badiiy uslubda ham bu holat mavjud; rasmiy uslubda esa bunday xususiyat yo q. Publitsistik uslub ba zi qo llanma va ilmiy adabiyotlarda ʻ ʼ ʻ "ommabop uslub", "matbuot uslubi" kabi atamalar bilan ham nomlanadi.Badiiy uslub — tilning kommunikativ va estetik vazifalari birligi bilan boshqa uslubga xos unsurlardan keng foydalanishi, ekspressiv va tasviriy vositalarning ko p ʻ ishlatilishi, so zlarning obrazli, ko chmametaforik qo llanishi va shu kabi belgilari ʻ ʻ ʻ bilan ajralib turadi. Til materialini qamrab olish imkoniyatining kengligi, umumxalq tilida mavjud bo lgan barcha lug aviy birliklarning ishtirok etaverishi ʻ ʻ va ularning muhim bir vazifaga — estetik vazifani bajarishga xizmat qilishini badiiy nutq uslubining o ziga xos xususiyati deb qarash kerak bo ladi, chunki ana ʻ ʻ shunday imkoniyat boshqa vazifaviy uslubda chegaralangandir. Adabiy tilda dialektizmlar , jargon lar, varvarizmlar dan, dag al so zlardan foydalanish ʻ ʻ maqsadga muvofiq bo lmagani holda ularni badiiy uslubda o rni bilan qo llash ʻ ʻ ʻ mumkin. Vazifaviy uslubning hech birida til o zining tuzilish ʻ jihatlari, lug at ʻ tarkibi, ya ni so zning ma no boyligi va rang-barangligini, to g ri ʼ ʻ ʼ ʻ ʻ va ko chma ma no ʻ ʼ larni badiiy nutq uslubidagichalik namoyish qila olmaydi, grammatik qurilishi, ya ni gaplarning barcha tiplari bilan ishtirok eta ʼ olmaydi. Badiiy adabiyot ning barcha janrlarida so z ishlatish va so z tanlash ʻ ʻ 12 imkoniyatlariga bir mezon bilan yondashib bo lmaydi. Har qaysi adabiy janrningʻ tasvir usuli, so z tanlash yo sini shu janrdagi asarning umumiy mavzusiga, janr ʻ ʻ turiga bog liq bo ladi. Masalan, ʻ ʻ bayon shaklida yozilgan roman , hikoya ning til vositalari bilan satirik yoki yumoristik asarning til vositalari bir xil emas. Bulardan tashqari, sinonim so zlarning u yoki bunisidan foydalanish ham badiiy asar janriga ʻ bog liq. Masalan, ʻ bashar , samo , oraz , mujda so zlari, asosan, ʻ nazm da qo llanadi. ʻ Nasr da yoki so zlashuv nutqida esa bularning ma'nodoshlari — odam, ʻ osmon, yuz, shamol , xushxabar so zlari keng qo llanadi. Badiiy nutq uslubida ʻ ʻ yozilgan asarlarni tasviriy vositalarsiz tasavvur qilib bo lmaydi. ʻ Uslubiy figuralar deb ataluvchi tasvir vositalari — inversiya , takror, o xshatish ʻ , sifatlash , metafora , jonlantirish , antiteza , gradatsiya , ellipsis , ritorik so roqlarning badiiy uslubda faol qo llanishi bu uslubning o ziga xos tarkibi ʻ ʻ ʻ mavjudligini ko rsatadi. Til vositalarining vazifaviy chegaralanishi ularning nutq ʻ jarayonida ham farqlash zaruriyatini keltirib chiqaradi. 1.2. I lmiy uslubning leksik-grammatik xususiyatlari Ilmiy uslub ilmiy asarlar uslubidir. Til birliklarining fan sohasida, ilmiy bayon jarayonida ishlatilishi mazkur uslubning shakllanishiga asos bo‘ladi. Ilmiy tafakkur fikrlashning o‘ziga xos usuli ekanligi, obektiv borliqni idrok etishda faqatgina dalil va faktlarga tayanish, fikriy izchilik kabi ekstralingvistik omillar ham nutqning ushbu turining shakllanishida, binobarin, nutqiy me’yorning o‘ziga xos turining yuzaga kelishida muhim omil sanaladi. Ilmiy uslubning janr xususiyatlari ham keng. Monografiya, risola, darslik, o‘quv qo‘llanmasi, o‘quv- metodik qo‘llanma, dastur, ma’ruza matnlari, taqriz va referat singarilar uning ana shu janr ko‘rinishlari hisoblanadi. Garchi ularning har birining bayon usuli va uslubi ma’lum darajada bir-birlaridan farq qilsa-da, til birliklaridan foydalanish me’yoriga ko‘ra umumiylikni tashkil etadi. Ilmiy uslubga xos xususiyatlar quyidagilardan iborat: 13 1. Aniqlik . Har qanday ilmiy bayon , xulosa , shubhasiz , aniqlikni talab qiladi . Shuning uchun bu uslubda so ‘ zlarni aniq , asosan bir ma ’ noda qo ‘ llash , sinonimik qatordagi variantlardan masalaning mohiyatini birmuncha aniq ifoda etadigan variantini tanlash , hech bo ‘ lmaganda , neytral variantini qo ‘ llash taqozo etiladi . Terminlarni qo‘llash bu uslubning asosiy xususiyati sanaladi. 2. Obyektivlik. Ilmiy adabiyotlarda bu uslub doirasida til materiali fikrning haqqoniyligi, obektivligiga xizmat qilishi lozim. Ma’lum bo‘ladiki, haqqoniylik, obektivlik nihoyatda murakkab jarayon bo‘lib, uning reallashuvida faqatgina til birliklariga tayanib ish ko‘rish qiyin. Uni vaziyat, suhbatdoshlarning bir-birlarini bilishi va tushunishi kabi ekstralingvistik omillar ham belgilashi mumkin. 3. Mantiqiy izchillik ilmiy bayon uslubining o‘ziga xos xususiyatini tashkil etadi. Matnda so‘zlar, gaplar, abzaslar o‘zaro mantiqiy bog‘langan bo‘lishi lozim. Shuning uchun ham ilmiy matnlar bu izchillikni yuzaga keltiruvchi ma’lumki, ma’lum bo‘ladiki, ta’kidlash lozimki, ta’kidlash o‘rinliki, darhaqiqat, binobarin, shunday ekan, birinchidan, ikkinchidan, ko‘rinadiki, ta’kidlash joizki, xulosa qilib aytganda, xulosa qilganimizda, birgina misol, faqatbugina emas singari ko‘plab bog‘lovchi vazifasini bajaradigan so‘z va birikmalar qo‘llaniladi. 4. Qisqalik. Bu xususiyat aynan ilmiy bayonga xos xususiyatdir. Shuning uchun unda tilning tasviriy imkoniyatlaridan deyarli foydalanilmaydi. Gaplar darak mazmunida bo‘lib, asosan sodda yoyiq holda bo‘ladi. Agar fikr qo‘shma gaplar yordamida ifodalansa, bog‘lovchilarning faol ishlatilishi kuzatiladi.Ilmiy uslub fonetik jihatdan boshqa uslublardan farqlanib turuvchi yorqin belgilarga ega emas. Leksikasida esa farq qiluvchi jihat sohaviy atamalarning ko‘pligi hisoblanadi. Bu uslubda ham, xuddi rasmiy uslubda bo‘lgani kabi, so‘zlarni ko‘chma ma’nolarda qo‘llash, tasviriy vositalardan unumli foydalanish xos xususiyat sanalmaydi. Subektiv emosionallik, obrazlilik, og‘zaki nutq elementlari, umuman g‘ayri adabiy unsurlar kam ishlatiladi. Mumkin qadar bayon bir xil me’yorda ifoda etiladi. Ilmiy uslubda faqat adabiy tilda me’yor sifatida e’tirof etilgan grammatik ko‘rsatkichlardan foydalaniladi. So‘z turkumlaridan ot faol, ko‘pincha takror 14 qo‘llanadi. Subektiv baho shakllari xos emas. –lar ko‘plikdan boshqa semantik- uslubiy ma’nolarni ifodalamasa-da, atama xos il qilishda ishtirok etadi. Umumiy egalik ustun turadi, I-II shaxs qo‘shimchalari ishlatilmaydi, III shaxs shakli faol. Undov va taqlid so‘zlar ham bu uslubga xos emas. Yuklamalarning esa imkoniyati chegaralangan. Ilmiy nutq uchun deyiladi, aytiladi, yoritiladi, bayon qilinadi, aniqlanadi, tekshiriladi, foydalaniladi, ta’riflanadi singari xoslangan fe’llar mavjud. Fe’lning majhul daraja shakli ham bu uslub uchun xos. Ammo hozirgi-kelasi zamon shaklidan tashqari xarakterli zamon ko‘rsatkichi yo‘q. Kishilik olmoshlari kam qo‘llaniladi. Bu gap faqat muallif va men ma’nolarida qo‘llaniladigan hamda kamtarlik ma’nosini ifodalaydigan biz olmoshiga tegishli emas. Ilmiy uslubilda demak, xullas, darhaqiqat, haqiqatan, shubhasiz, albatta, darvoqye, masalan, jumladan, ayniqsa, xususan, aksincha, afsuski singari modal so‘zlar va modal ma’no anglatuvchi boshqa birliklar keng qo‘llaniladi. Shu tarzda ilmiy uslubning ammo, lekin kabi o‘z bog‘lovchilari, bilan, uchun, kabi, singari, haqida, to‘g‘risida, tufayli, sababli, doir, oid, binoan, tashqari, qaraganda, asosan, muvofiq, qadar singari ko‘makchilari borligini ham qayd qilish to‘g‘ri bo‘ladi. Ilmiy uslubda bayon etilayotgan matnning sintaktik qurilishi fikriy tugallikka, mantiqiy izchillikka xizmat qiladi hamda bayonning tabiatidan kelib chiqib, bir tarkibli gaplarning shaxssiz, shaxsi umumlashgan turlari faol. Undov, atov gaplar qo‘llanilmaydi, nutq monologik xarakterda bo‘ladi. Rasmiy uslubdagiga o‘xshab gap tuzilishining odatdagi tartibi qo‘llaniladi. Qo‘shma gap faol ishlatiladi. Darak gap asosiy mavqyeni egallaydi, so‘roq va buyruq gaplar deyarli qo‘llanilmaydi. Ilmiy uslubda har bir fanning o‘ziga xos ilmiy atamalaridan foydalaniladi, bu uslubda so‘zlar o‘z ma’nosida qo‘llanadi, qoida yoki ta’rifning mazmunini ochishga xizmat qiladigan ajratilgan bo‘laklar, kirish so‘zlar, kirish birikmalar, shuningdek, qo‘shma gaplardan ko‘proq foydalaniladi.Ilmiy uslub (yoki ilmiy bayon uslubi)da tabiat va ijtimoiy hayotdagi hodisalar Aniq ta’riflanadi, tushuntiriladi. Bu uslub o‘zining alohida maxsus vazifasiga ega ekanligi Bilan ajralib turadi. Ilmiy uslub ilmiy terminologiya Bilan bog‘liq. Odatda, terminlar ilmiy uslubning leksikasini tashkil qiladi. Lekin ilmiy asarlar tili 15 faqat terminlardangina tashkil topma, unda abstrakt leksika va ko‘p ma’nolilik xususiyatiga ega bo‘lgan umumxalq so‘zlari ham keng qo‘llaniladi. Ilmiy uslubda yana fanning turli sohalariga oid simvol va belgilar , Raqamlar ham ishlatiladi.O‘zbek ilmiy uslubida obrazli nomlarning roli juda kattadir. Masalan: oq tuproq, qora tuproq, qizil tuproq, sho‘rtuproq; muzlik kamari, muzlik darvozasi, muz tili, kulcha muz; marjon qirg‘oq, panjarasimon qIrg‘oq; oy o‘tovi, serostona daryo, patsimon bulutlar kabi terminlar ham aslida obrazli ifodalardan kelib chiqqan.Albatta, ilmiy uslubdagi obrazlilik bilan badiiy adabiyotdagi obrazlilik farqlanadi. Ilmiy uslubda obrazli nomlar faqat nominativ atash funktsiyasini , badiiy adabiyotda esa estetik ta’sir ko‘rsatish vazifasini bajaradi. Obrazlilik katigoriyasi agar ilmiy uslubda «so‘ngan, nursiz»holda ko‘rinsa, badiiy adabiyotda esa «jonli» tarzda namoyon bo‘ladi. Masalan, uchar yulduz, somon yo‘li astronom uchun, avvalo, termin vazifasini o‘taydi, yozuvchi uchun esa bu so‘z birikmalari o‘xshatish yoki obrazli ifoda manbai bo‘lishi mumkin.Odatda ilmiy uslubga mansub materiallar o‘z mazmuniga ko‘ra 2 turga bo‘linadi: 1.Ilmiy tadqiqotlar. 2.Ilmiy-ommabop asarlar.Ilmiy tadqiqotlar Biron-bir fan sohasidagi izlanishlarni qamraydi, uzoq yillar olib borilgan ijodiy mehnat samarasini ko‘rsatdi. Masalan: Oybekning «Abdulla Qodiriyning ijodiy yo‘li», I.Sultonning «Navoiyning qalb daftari», H.Yoqubovning «Adibning mahorati» kabi asarlar xudi shunday tadqiqotlardir.Ilmiy ommabop asarlar hamma uchun tushunilishi qiyin bo‘lgan masalalarni sharhlaydi. Bunday asarlarda iloji boricha murakkab atamalar qo‘llanmaydi. Bu uslubda ham shevachilikka yo‘l qo‘yilmaydi. Lekin bu ikki xillik ilmiy uslub umumiylik asosida bir-biriga bog‘liq bo‘ladi.Xullas ilmiy uslub materialini o‘zaro tutashtiruvchi holatlar quyidagilar: 1.Dalillarning aniqligi, mantiiqiy asosligi, tavsifiy izchilligi ilmiy uslubning barchasi uchun muhim hususiyatdir. 2. Ilmiy terminlarining ko‘proq qo‘llanilishi bu sohaning harakteriga mosdir. 3. Ilmiy uslubda gap bo‘laklarining tushib qolish alomati kam uchraydi. 4. Adabiy meyorga rioya qilish, gaplarning grammatik shakllanganligi bu uslubning etakchi xususiyatidir. 16 5. Shevachilikka yo‘l qo‘yilmaydi. Ilmiy uslub ilmiy faoliyat sohasiga xizmat qiladi.U asosan fan tili.Asosiy vazifasi g‘oyalar faktlar qonuniyatlar hodislar va tushunchalar tizimi bilan aloqadorlikdir. Bu axborotlar isbotlangan , dalillangan va umumlashganligi,yozma nutq shaklida nomoyon bo‘lishi uning o‘ziga xos xususiyatlaridir.Axborotning holisligi va umumlashganligi,mantiqiy vap izchilligi ,aniq va batafsilligi bu uslubga xosdir.Bu uslubda avtor shaxsi ifodalanmaydi ,buyoqdor so‘zzlar uchramaydi. Har bir fan sohasiga oid shartli qisqartmalar va ramziy belgilar uchraydi. Shu fanga oid termnlar uchraydi.Albatta, ilmiy texnik bayon ilmiy matematik bayondan yoki qat’iy ilmiy bayon ilmiy-ommabop bayondan ma’lum darajada farqlanadi. Bu tafovutlar bayon qilish situatsiyasi va bayon qilish «materiali»dan kelib chiqadi. Binobarin, ilmiy-texnik, ilmiy-ommabop, ilmiy-ommabop matematik bayonlar ilmiy uslubning ko‘rinishlari bo‘lgani uchun, ular ilmiy uslubga xos umumiy, yaxlit xususiyatlarga ega bo‘ladi. Ilmiy uslubning barcha belgi-alomatlari ularning har birida o‘ziga xo sbir shaklda takrorlanadi. Masalan, ilmiy uslubning ilmiy- ommabop variantida yozilgan biron fanga oid kitob, maqola va lektsiyalar shu fan masalalari bilan tanish bo‘lmagan kishilar uchun mo‘ljallanganda material ularga tushunarli shaklda bayon etiladi, fikr jonli va qiziqarli tushuntiriladi , ilmiy terminlar kam qo‘llaniladi, umuman tanish bo‘lmagan termin va mavhum formulalar o‘rniga aniq tasviriy materiallarga kengroq o‘rin beriladi. Lekin ilmiy uslub bilan uning ilmiy-ommabop ko‘rinishi o‘rtasidagi bir xildagi tafovutlar ilmiy uslub tushunchasining bir butunligiga, yaxlitligiga putur etkazmaydi.Monologik xarakterda o‘zbek ilmiy terminologiyasida oq tuproq, sariq tuproq kabi obrazli terminlar ko‘rinishidan obrazli tuyulsa ham, lekin ilmiy uslubda narsa va xodisalarni faqat nomlash uchun xizmat qiladi. Badiiy adabiyotda esa obrazli tafakkur ifodasi uchun xizmat qilib, kitobxonga estetik ta’sir etish vositasiga aylanadi. Masalan, uchur yulduz, quyruqli yulduz kabi astronomik terminlar shular jumlasidandir.Ilmiy -ommabop uslubda badiiy nutq unsurlari va usullariga murojaat qilinishi xollari tez-tez uchrab turadi.Voqelikka munosabatni munosabatning va buning tadqiqini mantiiqan dalillangan, grammatik 17 shakllangan, adabiy me’yor asosida tuzilgan jumlalarda ifodalab berish ilmiy uslubning mohiyatini tashkil etadi.Ilmiy uslub doirasi anchagina keng va xilma- xildir. Chunonchi, bir qator ijtimoiy fanlarga oid tadqiqotlar ko‘proq ommaviyligi Bilan tavsiflansa, Aniq fanlarga oid tadqiqotlar mutaxassislar doirasida ko‘proq anglashilarli bo‘ladi.Ilmiy uslub ilmiy faoliyat sohasiga xizmat qiladi. U asosan fan tili.Asosiy vazifasi g‘oyalar faktlar qonuniyatlar hodislar va tushunchalar tizimi bilan aloqadorlikdir. Bu axborotlar isbotlangan, dalillangan va umumlashganligi,yozma nutq shaklida nomoyon bo‘lishi uning o‘ziga xos xususiyatlaridir.Axborotning holisligi va umumlashganligi,mantiqiy vap izchilligi,aniq va batafsilligi bu uslubga xosdir. Bu uslubda avtor shaxsi ifodalanmaydi,buyoqdor so‘zlar uchramaydi.Xar bir fan sohasiga oid shartli qisqartmalar va ramziy belgilar uchraydi. Shu fanga oid termnlar uchraydi. ilmiy uslub vaqtda ahamiyatsiz ekanligi tufayli ilmiy uslub o'ziga xosligi (fan "abadiy haqiqatlari" gapiradi, chunki bu, tushunarli): o'tmish muxolifat va kelajak deyarli ketdi.Ilmning muhim xususiyati - aniqlik. Oddiy odamning ilmiy uslubi, albatta, birinchi navbatda atamalar bilan bog'liq.Vazifaning asosiy xususiyati va ahamiyati katta miqdordagi mantiqiy ma'lumotga ega bo'lishidir.Ilmiy uslub, shuningdek rasmiy, so'z tanlash va ulardan foydalanish juda izchil: u umumiy til so'z qismini toraytiradi, ular hissiy bo'lsa, o'ylab so'zlar uchun ruxsat bermaydi, non-adabiy tilining (Argo, lahjasida, so'zlashuv nutqi) man yuklaydi. Ilmiy foydalanishga kirish so'zi rangini yo'qotadi, boshqa kontent bilan to'ldiradi.Shu bilan birga , ilmiy uslub doimo yangi tug'ilgan tushunchalarni ifodalash uchun yangi bo'linmalarga muhtoj bo'lib qoladi, shuning uchun so'zlash jarayonlari juda faol.Keng tarqalgan bo'lib foydalaniladigan old soat miliga qarshi (Antikor Anticriminal), bi- (bipolyar bitsvetny), quasi- (kvazikolichestvenny), (supernew) supero'tkazuvchilar, va hokazo qo'shimchalar -. Ist (izlenimci), - umurtqa (harakatsiz) izm- ( (uzunlik), - (amazonit), - yo'q (klonlash).umumiy turi / bo'linma xil / turlari, turlari / navlari, butun / qismi, tenglik, o'xshashlik va boshqalar qarama-qarshi - - atamalar, yakka o'zi :. bir-biri bilan muloqot o'rnatish mavjud emas unutmang ular terminologiyasi tizimini hosil qiladi.Bu faktni ko'rib 18 chiqish kerak, chunki terminologik birlikni uning bog'lanishini aniqlamasdan kiritish idrokni qiyinlashtiradi. Tushunchalar bir-biriga mos kelishi, umumiy rasmga mos bo'lishi va alohida va ajralib turadigan faktlar bo'lmasligi kerak. Axborot yakuniy tahlilda ilmiy bilim bo'lishi kerak.Ilmiy uslubning morfologiyadagi ob'ektivligi va ajralmasligi (umumlashma) uning "tarafdorligi" da nutqning muayyan qismlariga va muayyan shakllardan alohida foydalanishda namoyon bo'ladi.Ismlar eng ko'p ishlatiladigan chastotaga ega va ularning ko'pchiligi mavhum ma'noga ega bo'lgan ismga tegishli: vaqt, harakat, yo'nalish va boshqalar. Ilmiy uslubda qisqa sifatlardan foydalanish boshqalarga nisbatan bir necha barobar (teng, mutanosib, o'xshash, qodir, mumkin, xarakterli, kunlik).Ilmiy uslubning xususiyatlari ko'proq yoki kam darajada qat'iylik bilan namoyon bo'ladi. Bu ko'pgina sabablarga bog'liq: janr va mavzu (texnik fanlar bo'yicha, til gumanitarlarga qaraganda ko'proq tartibga solinadi), lekin asosiy omil hali ham adresning omili. matn muallifi, u ilmiy ma'lumotlarni ma'lum emas, balki uning aql erishish istasa , o'z sherigi bilim miqdori bilan hidoyat lozim, keyin, bu ma'lumotlar bilan Tanishuv sherik maqsadi nima. qat'iy ilmiy, ilmiy-ma'rifiy va ilmiy- ommabop sub-turlari: muallif o'zlari uchun imkoniyat va ularning "do'sti" ehtiyojlarini belgilaydi qanday qarab, u ilmiy uslubda o'zgarishlar birini foydalanishingiz mumkin. Asosiy xilma-xillik haqiqiy ilmiy bazadir. Unga asosan yangi bilim sohasini, ilmiy va ma'rifiy zaminni tushunadiganlar uchun mo'ljallangan qulay variant mavjud. O'quvchi yoki tinglovchining kichik darajadagi salohiyati ommabop ilmiy matn paydo bo'lishiga olib keladi. 19 II bob. Ilmiy uslubning kommunikativ funksiyasi va uni amalga oshirish vositalari 2.1.Tilning kommunikativ funksiyasi va uning ilmiy uslubdagi ifodasi . Kеng qo’llanadigan uslublardan biri so’zlashuv uslubidir. Bu uslubda ko’pinchaadabiy til mе'yorlariga rioya qilinadi. So’zlashuv uslubidagi nutq ko’pincha ialogik shaklda bo’ladi. Ikki yoki undan ortiq shaxsning luqmasi dan tuzilgan nutq dialogik nutq dеyiladi. So’zlashuv uslubida ko’pincha turli uslubiy bo’yoqli so’zlar, grammatik vositalar, tovushlarning tushib qolishi, orttirilishi mumkin: Obbo, hamma ishni do’ndiribsiz-da. Mazza qildik. Kеtaqo-o-ol! So’zlashuv uslubida gapdagi so’zlar tartibi ancha erkin bo’ladi. Ko’proq sodda gaplar, to’liqsiz gaplar, undalmali gaplardan foydalaniladi. Oilada, ko‘cha – ko‘yda kishilarning fikr almashish jarayonoda qo‘llanadigan nutq uslubi so‘zlashuv uslubi deyiladi. So‘zlashuv uslubiy adabiy va oddiy so‘zlashuv uslublarini o‘z ichiga oladi. Adabiy til me’yorlariga qat’iy amal qilingan so‘zlashuv uslubi adabiy so‘zlashuv uslubi, bunday xususiyatga ega bo‘lmagan so‘zlashuv uslubi esa oddiy so‘zlashuv uslubidir. So‘zlashuv uslubining har ikki turi ko‘pincha dialog shaklida ro‘yobga chiqadi. Bu uslubda so‘zlar odatda kinoya, piching, qochirmalarga boy bo‘ladi. So‘zlashuv uslubining yana bir o‘ziga xos xususiyati erkinligidir. Jumlalar qisqa va ta’sirli bo‘lib, ko‘pincha so‘z – daplar, to‘liqsiz gaplar, maqol va matallar hamda iboralardan keng foydalaniladi. Umumxalq tili ma’lum bir xalqning so‘zlashuv tilidir. Adabiy til esa ma’lum bir til qoidalari asosida tuzilgan, ishlangan, sayqal berilgan tildir. Umumxalq tili kengroq hajmda bo‘lib, u sheva va lahjalar, kasb-hunarga oid so‘zlar, atamalar, jargonlar, ma’lum toifa (biror ijtimoiy guruh) ga oid so‘zlarni ham o‘z ichiga oladi. Bu xil tilda nutq erkin bo‘lib, til qoidalariga asoslanilmaydi. Faqat muayyan bir hududga xos ayrim belgilarni o‘zida namoyon qilgan til shakli sheva hisoblanadi. Bir qancha shevalar yig‘indisi 20 lahja deyiladi. Sheva va lahjalar ma’lum bir hududda yashovchi aholining mahalliy so‘zlashuv tilidir (masalan, Toshkent shevasi, Farg‘ona shevasi kabi). Ilmiy uslub Fan-tеxnikaning turli tarmoqlariga doir ilmiy asarlar, darsliklar ilmiy uslubda yoziladi. Ilmiy uslub aniq ma'lumotlar asosida chiqarilgan ilmiy xulosalar (qoidalar, ta'riflar)ga boy bo’lishi bilan boshqa uslublardan farq qiladi: Yomg’ir - suyuq tomchi holidagi atmosfеra yog’ini. Tomchining diamеtri 0,5-0,6 mm bo’ladi. Ilmiy uslubda har bir fanning o’ziga xos ilmiy atamalaridan foydalaniladi, bu uslubda so’zlar o’z ma'nosida qo’llanadi, qoida yoki ta'rifning mazmunini ochishga xizmat qiladigan ajratilgan bo’laklar, kirish so’zlar, kirish birikmalar, shuningdеk, qo’shma gaplardan ko’proq foydalaniladi. Rasmiy-idoraviy uslub Davlat idoralari tomonidan chiqariladigan qarorlar, qonunlar, nizomlar, xalqaro hujjatlar rasmiy-idoraviy uslubda yoziladi. Ariza, tilxat, ma'lumotnoma, chaqiruv qog’ozi, taklifnoma, shartnoma, tarjimai hol, e'lon, tavsifnoma, dalolatnoma, hisobot kabilar ham shu uslubda yoziladi. Bunday uslubdagi hujjatlar qisqa, aniq, barcha uchun tushunarli qilib tuziladi. Bu uslubning asosiy bеlgisi: jumlalarning bir qolipda, bir xil shaklda bo’lishi. Bu uslubda ham so’zlar o’z ma'nosida qo’llanadi, ko’pchilikka ma'lum bo’lgan ayrim qisqartma so’zlar ishlatiladi, har bir sohaning o’ziga xos atamalaridan foydalaniladi. Rasmiy- idoraviy uslubda ko’pincha darak gaplardan, qaror, buyruq, ko’rsatma kabilarda esa buyruq gaplardan ham foydalaniladi. Bu uslubda gap bo’laklarining odatdagi tartibda bo’lishiga rioya qilinadi: O’z lavozimini suiistе'mol qilganligi uchun M.Ahmеdovga hayfsan e'lon qilinsin. Ommabop (publitsistik) uslub Tashviqot-targ’ibot ishlarni olib borishda qo’llanadigan uslub, ya'ni matbuot uslubi ommabop uslub hisoblanadi. Bu uslubda ijtimoiy-siyosiy so’zlar ko’p qo’llanadi. Nutq ta'sirchan bo’lishi uchun ta'sirchan so’z va birikmalardan, maqol 21 va hikmatli so’zlardan ham foydalaniladi. Bunday uslubda gap bo’laklari odatdagi tartibda bo’ladi, kеsimlar buyruq va xabar maylidagi fе'llar bilan ifodalanadi, darak, his-hayajon va ritorik so’roq gaplardan, yoyiq undalmalardan, takroriy so’z va birikmalardan unumli foydalaniladi: Azamat paxtakorlarimiz mo’l hosil еtishtirish uchun fidokorona mеhnat qilishyapti. Badiiy uslub Badiiy asarlar (nazm, nasr va dramatik asarlar) badiiy uslubda bo’ladi. Badiiy asar kishiga ma'lumot bеrish bilan birga, timsollar (obrazlar) vositasida estеtik ta'sir ham ko’rsatadi: O’lkamizda fasllar kеlinchagi bo’lmish bahor o’z sеpini yoymoqda. Badiiyuslubda qahramonlar nutqida oddiy nutq so’zlari, shеva, vulgarizmlardan ham foydalaniladi. Badiiy asarlar uslubi aralash uslub hisoblanadi. Unda so’zlashuv uslubiga, kitobiy uslublarga xos o’rinlar ham uchraydi. 2.1. Ilmiy matnlar va nutqlarda kommunikativ birliklar Adabiy til turli funksional uslublar tizimidir. Funktsional uslublar - bu tilning tarkibiy va funktsional variantlari, tilning differentsial ko’rinishlari, tilning asosiy funktsiyalariga muvofiq aniqlangan, inson faoliyatining har qanday sohasiga xizmat qiluvchi, stilistik jihatdan bir hil so'zlar, so'z shakllari va sintaktik modellarga ega bo'lgan til quyi tizimlari. Adabiy tilning funksional uslublari tizimida so‘zlashuv, ilmiy, rasmiy, ommabop, badiiy uslublar aniq namoyon bo‘ladi. Bu uslublarning o’zaro munosabati, bir-biriga ta’siri, o’xshash va farqli tomonlariga xos xususiyatlar hamisha tilshunoslar uchun o’rganish obyekti bo’lib kelgan. Ularga xos ko’pgina xususiyatlar hali ham munozarali bo‘lib, bu munozaralar adabiy til tushunchasini subyektiv idrok etishi bilan emas, balki bu tushunchaning obyktiv murakkabligi bilan ham yuzaga keladi. Masalan, bir guruh tadqiqotchilar badiiy adabiyot uslubini boshqa funksional uslublar bilan bir qatorga qo‘ydi. Boshqa tadqiqotchilar esa ushbu turkumga "badiiy adabiyot tili" ni 22 kiritmaydilar, chunki so’zlshuv, rasmiy, ilmiy, ommabop uslublardan farqli o'laroq, badiiy adabiyot tili stilistik jihatdan bir hil hodisalar tizimini ifodalamaydi va har qanday stilistik yopilishlardan butunlay mahrumdir. Biroq, hozirgi o’zbek adabiy tilining har qanday uslubi izolyatsiyadan mahrum (badiiy va publitsistik uslubda, masalan, til birliklarini tashkil qilishning ko'plab umumiy tarkibiy elementlari va usullari mavjud). Bundan tashqari, har bir uslubda til birliklaridan foydalanishning maxsus strukturaviy elementlari va maxsus texnikasi bilan bir qatorda umumiy uslublararo til birliklari ham mavjud (aks holda til tizimida quyi tizimlarni - uslublarni ajratib bo‘lmaydi). Maqolada adabiy til uslublarining o’zaro munisabatlari, o’ziga xos xususiyatlari badiiy va ilmiy uslublarga tegishli matnlar misolida taqqoslanadi va tahlil etiladi.Tadqiqot metodologiyasi tilshunoslikda kuzatilgan tarixiylik va ijtimoiylik tendentsiyaga asoslanadi. U ma'lum bir tarixiy jarayondagi barcha hodisalar tarixiy va ijtimoiy shartlar va hodisalardan ajratmasdan talqin qilinishini nazarda tutadi. Tadqiqotning ilmiy-nazariy asosini zamonaviy tilshunoslikning stilistika sohasida qo llaniladigan ilmiy fikrlarni tahlilʻ qilish usullari tashkil etadi. Shuningdek, tilshunoslikka oid tadqiqotlarda mavjud umumiylik va xususiylik, mohiyat va hodisa, shakl va mazmun bilan uyg unlashgan dialektik qonuniyatlarga tayaniladi. Asosiy tadqiqot usuli sifatida ʻ materiallarni tasniflash, tavsiflash, tuzilish va shakllanishiga ko ra tahlil qilish, til ʻ faktlarini solishtirishdan foydalaniladi.Ilmiy uslub xarakterli xususiyatlari tilshunoslar uchun tadqiqot obyekti hisoblanib, ko proq ilmiy, ilmiy-texnikaviy va ʻ ommabop fan sohalarida shakllantirish va loyihalash uchun ishlatiladigan g oyalar, ʻ farazlar va yutuqlarning mazmuni va maqsadiga ko ra farqlanadigan o ziga xos ʻ ʻ nutq usullari majmuasini o z ichiga oladi. Ilmiy uslub funktsional uslubning bu turi ʻ terminologik va mavhum leksikaning, murakkab sintaktik tuzilmalarning qo llanishi, so zlarning asosan konkret, to g ri ma noda qo llanishi, maxsus ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ iboralarga egaligi va sh.k. bilan ajralib turadi . Ilmiy matn - bu idrok etish va baholash uchun tegishli malakaga ega bo lgan kishilarning o z sohalari maqsadi ʻ ʻ uchun shakllantirilgan eksperimental faoliyatning natijasi, yutug i yoki hisobotini ʻ aks ettiruvchi yozma nutq turi. Ilmiy matn muallifi uni eng informativ tarzda 23 taqdim etishi uchun tegishli shaklda rasmiylashtirilgan uslubdan, maxsus vositalardan, shuningdek, foydalanilgan materialni taqdim etish usullaridan foydalanadi.Ko pincha ilmiy matn chop etish maqsadida tayyorlangan yokiʻ ixtisoslashtirilgan ishdir. Ilmiy matnlarga og zaki ma'ruza qilish uchun maxsus ʻ tayyorlangan materiallar, masalan, konferentsiyadagi ma'ruza yoki akademik ma'ruza ham kiradi. Ilmiy uslubning o ziga xos xususiyatlari - ohangning ʻ betarafligi, xolis yondashuv, ma'lumot mazmuni, so zlarni qo llash xususiyatlari, ʻ ʻ materialni mantiqiy, adekvat taqdim etish uchun mutaxassislar tomonidan o rnatilgan terminologiya va noyob til vositalarining mavjudligi. Ilmiy uslubning ʻ har bir matni o ziga xos qurilish mantig iga, tuzilish qonuniyatlariga amal ʻ ʻ qiladigan ma'lum bir to liq konfiguratsiyaga ega. Qoida tariqasida, muallif ʻ quyidagi sxemaga amal qilishi mumkin: – muammoning mohiyati bilan tanishtirish, uning dolzarbligi va yangiligini asoslash; – tadqiqot predmeti(ayrim hollarda obyekti)ni aniqlash; – maqsadni belgilash, unga erishish jarayonida muayyan vazifalarni hal qilish; – tadqiqot predmetiga har qanday tarzda ta’sir etuvchi ilmiy manbalarni ko rib chiqish, ishning nazariy va uslubiy asoslarini ʻ tavsiflash; – terminologiyani asoslash; ilmiy ishning nazariy va amaliy ahamiyatiniko rsatish; – ilmiy ishning mazmuni; – tajriba tavsifi, agar u ʻ o tkazilgan bo lsa; – tadqiqot natijalari, ishning natijalari asosida ishlab chiqilgan ʻ ʻ xulosalar. Ilmiy uslubning asosiy xususiyatlari quyidagilarda o z ifodasini topadi: ʻ 1. Jamiyat hayotining sohasi - fan. Bunga aniq bir tadqiqot, ma’rifiy ishlar, o qitish ʻ va ilmiy-ommabop ishlar kiradi. Shuning uchun ilmiy uslub doirasiga ko plab ʻ janrlar tegishli bo ladi: maqola, ma'ruza, ilmiy hisobot, tezis, monografiya, ʻ ma’lumotnoma, darslik, o quv qo llanma, annotatsiya, taqriz, avtoreferat, ʻ ʻ dissertatsiya, ilmiy-publisistik esse, jonli ilmiy munozara, ko rsatma va boshqalar. ʻ 2. Asosiy funksiyasi - bilish. Til yordamida dunyo haqidagi tushunchalar yaratiladi, barcha turdagi aqliy operatsiyalar (taqqoslash, tadqiqot, sintez) amalga oshiriladi, ilmiy axborot saqlanadi va uzatiladi. 3. Nutq ishtirokchilari o rtasidagi ʻ munosabat turi – birgalikda yaratish. Ilmiy ish tahlil qilinayotgan davrda uning muallifi bilan birgalikda dunyoni anglash usullaridan biri o rganiladi. 4. ʻ 24 Tayyorgarlik darajasi. Ilmiy nutqning o ziga xos xususiyati shundaki, uningʻ shakllanishi bir vaqtning o zida tayyor va o z-o zidan bo ladi, u ilmiy ʻ ʻ ʻ ʻ munozaralarda yaqqol ifodalanadi. Ilmiy matn, ilmiy nutqni qurish qonuniyatlari asosida yozilganiga qaramay, “tugallanmagan” hisoblanadi.Muhokama uchun ochiq, xato deb hisoblanishi mumkin va hokazo. 5. Cheklovlarning mavjudligi. Har qanday ilmiy sohaning o ziga xos tili bor, u ushbu soha doirasida namoyon ʻ bo ladi. Masalan, ilmiy kashfiyotlar natijasida yangi formulalar, ta'riflar va ʻ muntazam konstruktsiyalar paydo bo ladi (yangi yulduzlar, kimyoviy ʻ komponentlar, nisbiylik tushunchasining ixtirosi). 6. Mavzular doirasi cheksizdir, chunki hech qanday tarzda ilmiy qiziqish va ilmiy o rganish obyekti bo la ʻ ʻ olmaydigan narsa yo q. 7. Nutqning ustun shakli - yozma. Og zaki janrlar vaqt ʻ ʻ o tishi bilan yozma janrlarga (ilmiy nutqlar, ma’ruzlarni nashr etish, ilmiy ʻ munozaralarni stenografiyaga yozib olish, taniqli olimlarning fikrlarini xotiradan yozib olish) aylantirilishi muhim ahamiyatga ega. 8. Bayon etish shakli shaxssiz bo lib, bu obyektivlikka intilish bilan bog liq. Bu yerda ko pincha majhul ʻ ʻ ʻ konstruksiyalar qo llaniladi: “… tadqiq etilgan”, shaxsi umumlashgan gaplar: ʻ “Kometa ochiq havoda kuzatildi...”. Zamonaviy ilmiy tilda muallifning "biz"i gapning shaxssiz shaklga qaraganda kamroq mashhur: biz o ylamaymizki emas, ʻ balki o ylashimizcha. Ilmiy matn uchun hamkorlikni ifodalovchi "biz" olmoshi ʻ ko proq mos keladi: "Biz shuni ta'kidlashimiz mumkinki ...". Ilmiy matnning ʻ strukturaviy xususiyatlari muallifning aniqlik, umumiylik, mantiqiylik, xolislik va analitiklikka intilishi bilan belgilanadi. Bu bir turdagi, takroriy konstruksiyalardan foydalanishda namoyon bo ladi, masalan, bosh kelishik, ergashgan qo shma ʻ ʻ gaplar, kirish so zlar, sifatdosh va ravishdosh birikmalar, oddiy so z tartibi va ʻ ʻ fe’lning hozirgi zamon noaniq shakllariga ustunlik berish. Analitiklik, masalan, o tkaziladi, amalga oshiriladi, birinchidan, ikkinchidan kabi so zlar bilan ʻ ʻ ifodalanadi.9. Baholashning ifodalanishi - bilvosita yoki yashirin. Ilmiy nutqda baholash, masalan, so zlashuv nutqida yoki ommabop uslubda bo lgani kabi, ʻ ʻ "yaxshi-yomon" axloqiy me'yorlari bilan emas, balki "to g ri-noto g ri" ʻ ʻ ʻ ʻ tushunchalari bilan belgilanadi. Ammo haqiqiy amaliyotda, ayniqsa, og zaki ilmiy ʻ 25 nutq sharoitida biz subyektiv va obyektiv baholashlarga duch kelamiz: "Bizning nuqtayi nazarimizdan noto g ri, demak, yomon degani". Yashirin baholash hattoʻ ʻ o zini maxsus so z (termin)larda namoyon qilishi mumkin: pirog qatlami (harbiy ʻ ʻ sohada) - urushayotgan bir tomonning qo shinlari dushman qo shinlari bilan ʻ ʻ aralashgan holda joylashuvi; botayotgan quyosh simptomi (tibbiyotda) - bemorning ko zlarini orqaga burishdan iborat asab kasalligi belgisi. 10. Ilmiy ʻ matnning emotsionallik va ekspressivlik darajasi matn tegishli bo lgan ilmiy bilim ʻ sohasiga, shuningdek, muallifning xususiyatlariga bog liq. Ilmiy nutq yorqin va ʻ obrazli bo lishi mumkin emas, deb hisoblashga hech qanday asos yo q. Ko pincha ʻ ʻ ʻ ilmiy ishlarda, xususan, munozarali asarlarda emotsional- ekspressiv til vositalari qo llaniladi, ular faqat ilmiy taqdimot fonida sezilarli darajada ta'kidlanadi va ilmiy ʻ nasrga sezilarli ravshanlik beradi . Ilmiy uslubning o ziga xos xususiyatlaridan biri ʻ lingvistik vositalardan maxsus foydalanish bo lib, u nafaqat uslubning me'yoriy ʻ jihatlariga, balki mantiq qonunlariga ham asoslanadi. Demak, tadqiqotchi o z ʻ fikrlarini oqilona tushuntirish uchun o z nutqining alohida qismlarini o zaro ʻ ʻ bog lash uchun ilmiy uslubning morfologik xususiyatlari va sintaktik ʻ imkoniyatlaridan foydalanishi kerak. Bu maqsadda turli sintaktik konstruksiyalar, uyushiq bo lakli, sifatdosh va ravishdosh birikmali turli tipdagi murakkab jumlalar ʻ qo llaniladi. Bularga misol qilib quyidagilarni keltirish mumkin: – biron bir ʻ hodisalarni solishtirish (ikkalasi ham..., shuning uchun...); - asosiy qismda aytilgan fikrlar haqida qo shimcha ma'lumotni o z ichiga olgan bog lovchi gaplardan ʻ ʻ ʻ foydalanish; – ravishdosh birikmalar ham qo shimcha ilmiy ma’lumotlarni o z ʻ ʻ ichiga oladi; – kirish so z va so z birikmalari, qo shimchali konstruksiyalar bir gap ʻ ʻ ʻ ichida ham, abzaslar orasida ham semantik qismlarni bog lash uchun xizmat qiladi; ʻ – “qistirma so zlar” (masalan, shu tarzda, shuning uchun, shu bilan birga, xulosa ʻ qilib aytganda, boshqacha aytganda, biz ko rib turganimizdek) matnning turli ʻ qismlari o rtasida mantiqiy aloqa o rnatishga xizmat qiladi; – mantiqan o xshash ʻ ʻ ʻ tushunchalarni sanab o tish uchun bir xil bo lakli gaplar ham qo llaniladi; – klishik ʻ ʻ ʻ tuzilmalardan ko proq foydalanish, sintaktik tuzilmaning mantiqiy va ixchamligi. ʻ Shunday qilib, biz tahlil qilgan ilmiy uslub, vositalarning xususiyatlari, 26 munosabatlari ancha barqaror tizim bo lib, uni o zgartirish qiyin. Ilmiy ijodkorlikʻ ʻ uchun imkoniyatlarning keng konsepsiyasiga qaramay, tartibga solinadigan me'yorlar ilmiy matnni "shaklni saqlashga" yordam beradi. Shunday qilib, ilmiy uslubning ajralib turadigan jihatlari o ziga xos leksik va grammatik vositalar, ʻ sintaktik qoliplar hisoblanadi, buning natijasida matn tegishli mutaxassislar doirasi uchun tushunarli, aniq va ravshan bo ladi. Badiiy uslub ma’lum bir voqelikni ʻ badiiy tasvir vositalari orqali obrazli ifodalovchi va shu yo l bilan tinglovchiga ʻ estetik ta’sir etuvchi nutq uslubi . A. Hojiyev ta’rificha, badiiy uslub funktsional uslubning turlaridan bo lib, u tilning kommunikativ va estetik vazifalarniing birligi ʼ bilan, boshqa uslublarga xos unsurlardan keng foydalanishi, ekspressiv va tasviriy vositalarning keng qo llanishi, so zlarning obrazli, ko chmametaforik qo llanishi ʼ ʼ ʼ ʼ va sh. k. belgilari bilan ajralib turadi.Nutqning badiiy uslubi adabiyot va san’at tilidir. U his-tuyg u va hissiyotlarni, majoziy figuralarni va hodisalarni ifodalash ʻ uchun ishlatiladi. Badiiy uslubning o ziga xos xususiyatlari quyidagilarda ʻ namoyon bo ladi: 1. Muallif o z pozitsiyasini adabiy tilning turli vositalari orqali ʻ ʻ ifodalaydi. Badiiy uslubdagi gaplarda troplar – o xshatishlar, jonlantirishlar, ʻ ko chimlar, metaforalar, mubolag alar va boshqalar mavjud bo ladi. 2. Badiiy ʻ ʻ ʻ uslub janridagi matn hissiyotga to la bo ladi. 3. Badiiy adabiyotdagi personajlar ʻ ʻ lingvistik vositalar yordamida yorqin va jonli tasvirlanadi. 4. Ayrim asarlarda muallifning mavjudligi doimiy ravishda kuzatiladi. Badiiy uslubning asosiy maqsadi bu hukmga javob (baho) beradigan muallifning mulohazasini o quvchiga ʻ mos tarzda yetkazish. Badiiy adabiyotning turli uslublari har xil ma'lumotlarni qiziqarli va o ziga xos tarzda yetkazish imkoniyatini beradi. Masalan, asarlarda ʻ ilmiy hodisalar ilmiy-badiiy uslubda tasvirlanadi. Gazeta va jurnallarda badiiy- ommabop uslubdan foydalanish mumkin. Badiiy uslub turli lingvistik vositalardan foydalanib, ularning ba'zilari boshqa janrlardan olingan. Badiiy uslubning asosiy xarakterli xususiyati morfologik bilan bir qatorda sintaktik xususiyatlarning boyligi hisoblanadi. Ko proq fe'l, olmosh, sifat va sifatdoshlarning qo llanilishiga katta ʻ ʻ e’tibor beriladi. Ular matn mazmunini kuchaytirishga va ravshan bo lishiga xizmat ʻ qiladi. Badiiy uslub matnida sintaksisning butun bir keng doirasi - tinish belgilari, 27 sifatdosh birikmalar, bevosita va ko chirma gap shakllari qo llaniladi. Adabiyʻ ʻ uslubdagi matnlar mualliflari so z yasash usullaridan foydalanadilar. Xususan, ʻ emotsionallik qo shish maqsadida so zlarning qo shimchalari o zgartiriladi.Buni ʻ ʻ ʻ ʻ badiiy uslubga tegishli matnni tahlil qilishda ko rish mumkin. Badiiy uslubning ʻ ifodalanishida turli xil lingvistik vositalar – boshqacha aytganda - troplarning qo llanishi kuzatiladi. Muallifning his-tuyg ulari va qarashlarini yetkazishdan ʻ ʻ tashqari, boshqa uslublardagi lingvistik vositalardan foydalanish ham xosdir. Badiiy maqsadli matnni aniqlash uchun ushbu elementlarning ma'nosi va ishlatilishini yaxshi tushunish kerak. Muallif o zining shaxsiy mulohazalarini turli ʻ emotsiyalar va his-tuyg ular orqali kengaytiradi. Ushbu uslub o quvchilar va ʻ ʻ tasvirlangan vaziyat o rtasidagi munosabatni yuzaga chiqarish vazifasini bajaradi. ʻ Badiiy matndagi boshqa uslublardan olingan asosiy elementlar bevosita nutqdir. Umuman olganda, badiiy uslubda juda ko p boshqa stilistik elementlar uchraydi. ʻ Bevosita nutq so zlashuv uslubidan olingan. Inversiyada gapning muhim qismi ʻ boshqa matnlar orasidan ta'kidlanadi. Bu keyinchalik umumiy syujetga katta ta'sir qiladi. U so zni qayta tartibga solish orqali hosil bo ladi. ʻ ʻ Agar ishbilarmonlar muzokaralarda bevosita o z pozitsiyalari va ʻ manfaatlarini himoya qilmoqchi bo lsalar, ular nafaqat muzokara predmetini, balki ʻ uning mazmunli tomonlarini ham bilishlari kerak. Agar ular odob-axloq qoidalari va nutq vositalaridan qanday foydalanishni bilsalar va bir qator qoidalarga rioya qilsalar yaxshi bo ladi. Agar biror kishi muzokaralarning odob-axloq qoidalariga ʻ e'tibor bermasa, bu muzokaralar maqsadiga erisha olmasligi mumkin. Muzokaralarda bevosita o z pozitsiyalari va manfaatlarini himoya qilishni ʻ xohlovchi ishbilarmonlar, muzokaralar mavzusini bilishdan tashqari, ya'ni ularning mazmun tomoni, bir qator qoidalarga rioya qilgan holda odob va nutq vositalaridan foydalana bilish; ishbilarmonlik muloqotining axloqiy tomoniga e'tibor bermaslik muzokaralarning maqsadga erishilmasligiga olib kelishi mumkin. 28 1- variant grammatik nuqtayi nazardan soddaroq, chunki unda shaxsni ifodalaydigan fe'l shakllari ustunlik qiladi. 2-variantda fe'lning shaxsni ifodalaydigan shakllari otlashgan fe’llar (bilish,foydalana olish), aniq nisfatdagi hozirgi zamon sifatdoshi (xohlovchi), majhul nisbatdagi sifatdosh (erishilmasligi), o tgan zamon sifatdosh birikmalar (rioya qilgan holda) bilan almashtiriladi, buningʻ natijasida u 1-variantga nisbatan ilmiy stilistikaning talablariga ko proq mos ʻ keladi. Ularning eng asosiy bo linishi – bu ilmiylik va badiiylikdir. Badiiy va ilmiy ʻ matn o rtasidagi farq ishni qanday maqsadda yozilishidadir. Shunday qilib, agar ʻ roman, hikoya yoki she'r o quvchiga estetik zavq bag ishlasa, unga muallif ʻ ʻ orzuistaklarining ruhiy dunyosiga kirish imkoniyatini bersa, ilmiy tadqiqot ishi natijasi sifatida yuzaga kelgan ilmiy janrdagi matn ko proq dunyoviy motivlarga ʻ ega bo ladi - ma'lum faktlar, farazlar haqida ma’lumot olish, biron bir hodisani ʻ tahlil qilish, o rganish imkoniyatini beradi. Bunday asarlarni yozish uchun, qoida ʻ tariqasida, nafaqat ma'lum bir olimning bilimlaridan, balki ma'lum bir mavzu bo yicha ma'lumotlarni tizimlashtirishdan ham foydalaniladi, o tgan ʻ ʻ tadqiqotchilarning yutuqlari tavsiflanadi. Ular bilan bahslashadilar, ularning fikrlariga qo shiladilar yoki inkor ʻ etadilar. Ilmiy ishlarning maqsadi hamkasblarni kashfiyot haqida xabardor qilish va unga bo lgan huquqni ta'minlashdir. Agar ʻ badiiy matn syujetga ega bo lsa, ilmiy matnda bu narsa mavjud bo lmaydi, u faqat ʻ ʻ faktlarning izchil taqdim etish, ularni izohlash ,tushuntirish va farazlarni o z ichiga ʻ oladi. Agar roman yoki hikoyada muallif zamon va makon jihatidan turlicha voqelikni yoritsa, ilmiy matnning bayon etish usuli qat'iy mantiqiydir. Qolaversa, badiiy matnda bir qancha syujet chiziqlari bo lishi, ilmiy matnda esa, bir qancha ʻ hodisa yoki predmetlar tasvirlanishi mumkin, ammo syujetning mavjudligi yoki mavjud emasligi bir asarni boshqasidan ajratish imkonini beradi. Badiiy matn va ilmiy matnning rasmiylashtirish o rtasidagi farq nimada, degan savol tug iladi. ʻ ʻ Birinchidan, nafaqat mazmun, balki shakl ham muhim ahamiyat kasb etadi. Badiiy matn ijodkori - so z ustasi. U o z fikrlarini ideal shaklda tasvirlashga harakat ʻ ʻ qiladi, shuning uchun u troplar - jarangdor epitetlar, yorqin, jozibali taqqoslashlar, giperbolalar, parallelizmlardan faol foydalanadi. Ammo ilmiy matnlarda bunday 29 imkoniyatlar mavjud emas. Ilmiy matn muallifining nutqi doimo to g ri,ʻ ʻ o rganilayotgan mavzu yoki hodisani batafsil va aniq tasvirlashi kerak bo ladi. ʻ ʻ Albatta, tadqiqotchi o z ishining obyektini iloji ʻ boricha batafsil tavsiflashi uchun taqqoslash va ta'riflardan foydalanishi mumkin. Har qanday bo rtirishlar va ʻ yumoristik yondashuvlarga ilmiy matnda qat'iy yo l qo yilmaydi. Badiiy ʻ ʻ adabiyotdan ilmiy adabiyotning yana bir farqi qahramonlarning bor yoki yo qligidir. Demak, nasriy yoki she’riy asarda xarakter bo lishi kerak. Masalan, ʻ ʻ “O tgan kunlar” asarida Otabek, Kumush, Zaynab obrazlari o ziga xos xarakter ʻ ʻ bilan yaratilgan. Asar davomida ular bilan turli voqealar sodir bo ladi, qahramonlar ʻ shaxsiy evolyutsiyaga uchraydi va bir-biri bilan muloqot qiladi. Ba'zi qahramonlar asosiy, muallifning niyatini yuzaga chiqarish uchun kalit, boshqalari ikkinchi darajali bo lib, bosh qahramonlar bilan har qanday vaziyatni o ynash yoki ʻ ʻ yozuvchining g oyalarini ifodalash uchun zarurdir. Badiiy asardagi alohida ʻ personajlar hikoya davomida nobud bo lishi mumkin, bu ham yozuvchiga o z ʻ ʻ o quvchisiga muhim ma’lumotlarni yetkazish imkoniyatini beradi. Ilmiy asarlarda ʻ hamma narsa boshqacha. Ularda qahramon yo q. Albatta, tadqiqot predmeti va ʻ obyektini shartli ravishda qahramonlar deb atash mumkin, ammo ular bilan sodir bo ladigan voqelikda muallifning fantaziyasi mavjud ʻ bo lmaydi. Olimlar barcha ʻ faktlarni o zlarining kuzatishlari asosida taqdim etadilar, ehtimol, farazlar bo lishi ʻ ʻ mumkin. Masalan, fanga noma'lum hasharotni tavsiflashda, entomolog u yoki bu organning yuzaga kelishini faraz qilishi mumkin. Shuning uchun, ilmiy matnda “biz ishonamiz”, “biz faraz qilamiz”, “gipoteza” so zlari mavjud bo ladi. ʻ ʻ Bosqichmabosqich, boshqa ishlarda har bir gipoteza faktlar bilan tekshiriladi, rad etiladi yoki tasdiqlanadi. Ilmiy va badiiy adabiyotning yana bir farqi ularning turli janrlardan foydalanishidir. Shunday qilib, badiiy adabiyot nasr va nazmga bo linishi bilan ajralib turadi, ular ichida hikoya, qissa, roman va nazmning turli ʻ janrlari mavjud. Har bir janrning o ziga xos xususiyatlari va farqlanuvchi jihatlari ʻ bor. Ilmiy ishlar dunyosi ham xilma-xil janrlarga ega: risola, maqola, monografiya, tezis, taqriz, ilmiy hisobot va boshqalar . Demak, badiiy va ilmiy uslubga tegishli matnlarning o ziga xos xususiyatlarini tahlillari asosida quyidaki xulosalar ʻ 30 chiqarish imkonini beradi: 1. Badiiy uslubga tegishli matnlarda o quvchiga estetikʻ zavq bersa, ilmiy matnlar ilmiy faktlar haqida xabar beradi. 2. Badiiy matnlar qo llanish doirasi san’atning turli sohalarini qamrab olsa, ilmiy matnlar fan va ʻ texnologiya sohalarida qo llanadi. 3. Badiiy uslubga xos matnlar tasviriylik, ʻ emotsionallik xususiyatlarini namoyon etsa, ilmiy uslubga tegishli matnlar faktlarni aniq va izchil taqdim etish xususiyatlarini namoyon etadi. Kommunikativ birliklar — bu til vositalari yordamida axborot uzatish, fikr bildirish, tushuntirish va muloqotga kirishish jarayonida shakllanuvchi til birliklaridir. Ular har qanday matnda, ayniqsa ilmiy matnlar va nutqlarda muhim rol o‘ynaydi. Ilmiy uslubda bu birliklar fikrni izchil, aniq va tushunarli yetkazish uchun xizmat qiladi. Tinglovchi yoki o‘quvchining e’tiborini ushlab turish: Ayniqsa, og‘zaki nutqda bu jihat muhim ahamiyatga ega.Ilmiy matnlarda quyidagi kommunikativ birliklar ko‘p uchraydi: Ko‘rsatkich birliklar: "ushbu tadqiqot", "mazkur muammo", "yuqorida ko‘rib chiqilgan" Bog‘lovchi birliklar: "shuningdek", "biroq", "ammo", "demak", "shu bois" Mantiqiy izchillik vositalari: "birinchi navbatda", "ikkinchidan", "xulosa qilib aytganda" Aniqlashtiruvchi birliklar: "ya’ni", "boshqacha aytganda", "xususan" Tavsiflovchi birliklar: "muayyan", "asosiy", "dolzarb", "murakkab"Bu birliklar matnni yaxlit va o‘quvchi uchun tushunarli holga keltiradi.Ilmiy nutq (ma’ruza, taqdimot, konferensiya chiqishi) yozma matnga nisbatan dinamikroq bo‘lib, tinglovchi bilan muloqotni talab qiladi. Shu bois, unda quyidagi kommunikativ birliklar alohida o‘rin tutadi: Kiruvchi birliklar: “Hurmatli ishtirokchilar”, “Sizlarning e’tiboringizni...” Tartibga soluvchi birliklar: “Endi quyidagi jihatga e’tibor qaratamiz”, “Keling, bu masalani ko‘rib chiqamiz” Xulosa qiluvchi birliklar: “Shu tariqa...”, “Natijada...”, “Xulosa qilib aytganda...”Og‘zaki nutqda, ayniqsa, intonatsiya, tana tili va pauzalar ham kommunikativ birliklar rolini bajaradi. Kommunikativ birliklardan samarali foydalanish ilmiy matn yoki nutqning qabul qilinish darajasini oshiradi. Agar bu birliklar noto‘g‘ri ishlatilsa, matn mantiqsiz, chalkash yoki tushunarsiz bo‘lishi mumkin.Samarali ilmiy muloqot uchun 31 quyidagilarga amal qilinadi: Har bir fikr mantiqiy bog‘langan bo‘lishi kerak. Fikrlar aniq va qisqa ifoda etilishi lozim. Terminlardan to‘g‘ri va izchil foydalanish zarur. Mavzu doirasidan chiqmaslik va asosiy g‘oyaga sodiq qolish muhim. Ilmiy matnlar va nutqlarda kommunikativ birliklar nafaqat til vositasi, balki ilmiy fikrni mantiqan asoslash, tartiblash va yetkazishda asosiy funksiyani bajaradi. Ular orqali muallif yoki ma’ruzachi o‘z nuqtai nazarini aniq va tushunarli tarzda bildirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Umumiy xulosa: Ilmiy uslubning kommunikativ funksiyasi — bu ilmiy ma'lumotni aniq, lo‘nda va mantiqan izchil shaklda yetkazishning asosiy vositasi bo‘lib, ilm-fan sohasidagi axborotni samarali va tushunarli tarzda taqdim etishga xizmat qiladi. Ilmiy uslub, o‘zining rasmiy va ob’ektiv tabiati bilan, ilmiy ma’lumotlarni o‘zaro muhokama qilish, o‘zgarishlar haqida xulosa chiqarish va yangi bilimlarni izchil ravishda taqdim etishga yordam beradi. Bu uslubdagi kommunikativ birliklar — nafaqat axborot uzatishda, balki bilimlarni tizimlashtirish, mavzuni chuqurroq tushuntirish va ilmiy izlanishlarning maqsadi, vazifalari va natijalarini izohlaydigan asosiy vositalardir. Ilmiy matnlar va nutqlarda kommunikativ birliklarning ahamiyati katta, chunki ular matn yoki nutqning mantiqiy tuzilishini tashkil etadi, auditoriyani tushunishga yordam beradi va ilmiy tahlilni aniq ifodalash imkonini beradi. Ilmiy nutqda ham kommunikativ birliklar auditoriya bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri muloqot qilishda muhim o‘rin tutadi. Masalan, ma’ruzalar, taqdimotlar va ilmiy chiqishlarda auditoriyaning e’tiborini jalb qilish va fikr almashish uchun qo‘llaniladigan kommunikativ vositalar ilmiy ma’ruzachining muvaffaqiyatini ta’minlaydi. Shuningdek, ilmiy uslubda kommunikativ birliklardan to‘g‘ri foydalanish nafaqat fikrning ravonligi va izchil bo‘lishini ta’minlaydi, balki ilmiy maqsadlarni aniq va tushunarli tarzda ifodalashga yordam beradi. Ilmiy uslubda kommunikativ funksiyaning samarali amalga oshirilishi, shuningdek, ilmiy tafakkurning rivojlanishiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Bu, o‘z navbatida, ilmiy muloqotda yangi g‘oyalar va ilmiy nuqtai nazarlarning 32 shakllanishiga olib keladi. Ilmiy uslubdagi kommunikativ birliklarning roli nafaqat ilmiy matnlarni yozishda, balki ilmiy nutqlarda ham ajralmasdir. Nutqning samaradorligi ko‘pincha uning kommunikativ funktsiyalarini qanday amalga oshirilishiga bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli, ilmiy uslubning kommunikativ funksiyasi nafaqat ilmiy axborotni taqdim etishda, balki uning mazmunini tushunishda, aniqlashda va yangi ilmiy g‘oyalarni yaratishda ham o‘zgacha ahamiyatga ega. Shu tariqa, ilmiy uslubning kommunikativ funksiyasi ilm-fan rivojlanishining muhim komponenti bo‘lib, ilmiy sohalarda fikr almashish va bilimlarni izchil ravishda taqdim etishda asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. Bu uslub orqali ilmiy axborotning mantiqan izchil, tushunarli va dolzarb shaklda yetkazilishi mumkin, bu esa ilmiy jamoatchilikda samarali muhokama va yangi yondashuvlarning rivojlanishiga xizmat qiladi. 33 Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati: 1. Abduqodirov, S. (2013). O‘zbek tilining ilmiy uslubi: nazariya va amaliyot. Toshkent: O‘zbekiston davlat nashriyoti. 2. Alimova, G. (2015). Tilshunoslikda kommunikativ funksiyalar. Toshkent: Akademnashr. 3. Azimov, A. (2011). Ilmiy nutq va uning mantiqiy tuzilishi. Toshkent: Fan va texnologiya. 4. Bunyodov, R. (2017). Ilmiy matn va uning tuzilishi. Tashkent: Sharq nashriyoti. 5. Djonson, D. (2008). Introduction to Academic Writing. Cambridge: Cambridge University Press. 6. Jumaniyozov, F. (2020). Komunikativ tilshunoslik: nazariy asoslar. Toshkent: Ukituvchi. 7. Kochkin, A. (2012). Teoriya i praktika nauchnogo diskursa. Moskva: Nauka. 8. Mansurova, N. (2016). Ilmiy va akademik uslub. Tashkent: TDTU nashriyoti. 9. Mirzaahmedov, A. (2019). O‘zbek tilida ilmiy uslub. Tashkent: O‘qituvchi. 10. Murodov, A. (2014). Matnlar va kommunikatsiya. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti. 11. Nazarov, N. (2018). Filosofiya va ilmiy til. Toshkent: Sharq nashriyoti. 12. Rakhmatov, B. (2013). Ilmiy nutqning kommunikativ xususiyatlari. Tashkent: Ukituvchi. 13. Suleymanov, A. (2017). Matnshunoslik: nazariy va amaliy jihatlar. Toshkent: Fan va texnologiya. 34 14. Tompson, R. (2015). Writing in the Sciences: Exploring Complexity. New York: Oxford University Press. 15. Xaydarov, S. (2021). Ilmiy nutq va uning strukturaviy tashkiloti. Tashkent: Talim nashriyoti. 35

MUNDARIJA

Kirish

Ishning umumiy tavsifi

I BOB. ILMIY USLUB: NAZARIY ASOSLARI VA LINGVISTIK XUSUSIYATLARI Ilmiy uslubda qo‘llaniladigan til birliklari va ularning lingvistik xususiyatlari

Ilmiy uslubning leksik-grammatik xususiyatlari

II BOB. ILMIY USLUBNING KOMMUNIKATIV FUNKSIYASI VA UNI AMALGA OSHIRISH VOSITALARI

2.1.Tilning kommunikativ funksiyasi va uning ilmiy uslubdagi ifodasi

2.2.Ilmiy matnlar va nutqlarda kommunikativ birliklar

Umumiy xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati

Купить