Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 112.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Экономика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Inflyatsiya jarayonlarini boshqarishda xorijiy mamlakatlar tajribasini o‘rganish

Купить
O ‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI “MAKROIQTISODIYOT” KAFEDRASI « Bank ishi asoslari » fanidan KURS ISHI Mavzu: ______________________________________________________ ______________________________________________________________ Bajardi: ____________________________ fakulteti, ______________________ ta’lim yo‘nalishi ___________________ kurs va talaba f.i.sh. Qabul qildi: ________________________________ TOSHKENT – 2025 1 REJA KIRISH…………………………………………………… …...……....…….. . .. 3 1.Inflyatsiya tushunchasi va uning iqtisodiy mazmun mohiyat ….........… ..…….5 2.Inflyatsiyani hisoblash usullari……………… … …… …...........… …………..13 3.Inflatsiyani boshqarish bo‘yicha xorijiy tajribalar………………………… …18 4. Inflyatsiyaning mamlakat iqtisodiy xavfsizligiga ta’siri va uni bartaraf etish chora-tadbirlari bo‘yicha O‘zbekiston va chet el tajribasi… …… ........ . . ..…... ….25 XULOSA……………………….…………………………...……… … …. . … …33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI …………..…....………35 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Hozirgi zamon inflyatsiyasi nafaqat tovarlar va xizmatlarga bo‘lgan baholarni muntazam o‘sishi natijasida pulning sotib olish qobiliyatini pasayishi bilan bir qatorda ishlab chiqarish jarayonidagi nomutanosiblik, pul muomalasi, moliya hamda kredit sohasidagi salbiy omillar bilan tasniflanadi. Inflatsiya darajasini yanada pasaytirish borasidagi chora-tadbirlarning amalga oshirilishi aholi turmush darajasini yaxshilash va barqaror iqtisodiy o‘sish uchun sharoitlar yaratishga qaratilgan iqtisodiy islohotlar samaradorligini ta’minlashning muhim omili hisoblanadi. Xalqaro tajriba bozor iqtisodiyoti sharoitida pul-kredit siyosatini yuritishning samarali usullaridan biri inflatsion targetlash rejimi ekanligini ko‘rsatmoqda, bunda pul-kredit bozoridagi markaziy bankning faol ishtiroki, shuningdek, iqtisodiy rivojlanishning muntazam tahlili va davlat siyosati rejalarining keng yoritib borilishi inflatsiyaning miqdoriy maqsadlariga erishishni ta’minlaydi. Shu bilan birga, inflatsion targetlash rejimini joriy etish O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki va Vazirlar Mahkamasining quyidagi yo‘nalishlarga qaratilgan muvofiqlashtirilgan tayyorgarlik ishlarini talab etadi: Makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash uchun iqtisodiyotni tartibga solishning bozor mexanizmlari va instrumentlarini qo‘llashni kengaytirish, shuningdek, pul-kredit siyosati samaradorligini tubdan oshirish maqsadida: 1. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki inflatsiya darajasini 2021-yilda 10 foizgacha pasaytirish hamda 2023-yilda 5 foiz darajadagi doimiy inflatsion maqsadni (target) o‘rnatish yo‘li bilan 2020-yilning 1-yanvaridan boshlab pul- kredit siyosati mexanizmlarini bosqichma-bosqich inflatsion targetlash rejimiga o‘tkazishni ta’minlasin. 2. Quyidagilar O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki pul-kredit siyosatining asosiy tamoyillari etib belgilansin: 3  inflatsiyaning doimiy amal qiladigan maqsadini belgilash va uni keng jamoatchilikka yetkazish;  pul bozoridagi foiz stavkalarini tartibga solish va inflatsion jarayonlarni boshqarish maqsadida pul-kredit siyosatining keng qamrovli instrumentlarini qo‘llash;  pul-kredit siyosati sohasida obyektiv qarorlar qabul qilish maqsadida ichki va tashqi bozorlarda mavjud bo‘lgan ochiq ma’lumotlarni hisobga olgan holda batafsil makroiqtisodiy tahlil va prognozlarni amalga oshirish;  pul-kredit siyosati maqsadlarini keng jamoatchilikka yetkazish, makroiqtisodiy holatning oldindan ko‘ra bilinishini ta’minlash va bozor ishtirokchilari ishonchini shakllantirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining kommunikatsiya siyosatini takomillashtirish. 1 Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi inflatsiya jarayonlarini boshqarishda xorijiy mamlakatlar tajribasini o‘rganish va ushbu tajribani O‘zbekiston iqtisodiyoti sharoitlariga moslashtirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdir. Kurs ishining vazifalari:  Inflatsiyaning nazariy asoslarini tahlil qilish va uning iqtisodiy jarayonlardagi o‘rnini aniqlash.  Xorijiy mamlakatlarda inflatsiyani boshqarish bo‘yicha qo‘llanilgan strategiyalar va usullarni o‘rganish.  O‘zbekiston iqtisodiyotida inflatsiyaning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash.  Xorijiy tajribani O‘zbekiston sharoitlariga moslashtirish imkoniyatlarini tahlil qilish.  Inflatsiyani boshqarishda innovatsion yondashuvlar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish. Kurs ishining predmeti. Inflatsiya jarayonlarini boshqarish bo‘yicha xorijiy tajribalar va ularni O‘zbekiston iqtisodiyotida qo‘llash imkoniyatlari kurs ishining predmeti hisoblanadi. 1 https://lex.uz/uz/docs/-4600824?ONDATE=07.07.2023%2000 4 Kurs ishining tuzilishi. Kirish, 4ta asosiy reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. ASOSIY QISM 1.Inflyatsiya tushunchasi va uning iqtisodiy mazmun mohiyati Inflyatsiya - bu tovarlar va xizmatlar baholarining o‘sishi natijasida muomaladagi pul massasining ko‘payishi va shuning natijasida pulning qadrsizlanishidir. P.Graud va M.Polan tomonidan amalga oshirilgan va inflyatsiyaga bag‘ishlangan jiddiy ilmiy tadqiqotlardan biri bo‘lib, ushbu ilmiy ish 165 mamlakatni va 1969-1999 yillarni qamrab oladi . Mazkur tadqiqot mualliflari inflyatsiyaning miqdoriylik nazariyasi qoidalaridan biri bo‘lgan - pullarning o‘sish sur’ati va inflyatsiya darajasi o‘rtasida to‘g‘ri mutanosiblik mavjud, degan qoida to‘g‘ri va statistik ma’lumotlarda tasdiqlanadi, degan xulosaga keldilar. Inflyatsiya sur’atlarining o‘sishi bilan uning pullar taklifiga bog‘liqligi yaqqolroq tarzda ko‘zga tashlanib boradi. Inflyatsiyaning oqilona darajasiga ega bo‘lgan mamlakatlarda korrelyatsiya koefffitsienti 0,24 ga teng bo‘lgan bo‘lsa, inflyatsiya darajasi yuqori bo‘lgan mamlakatlarda ushbu koeffitsient 1 ga yaqinlashdi. P. Graud va M. Polanlar tomonidan inflyatsiya darajasini uch qismga ajratgan holda – past, oqilona va yuqori darajalarga ajratgan holda, pullar taklifi va inflyatsiya sur’atlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni, korrelyatsion tahlil natijalariga tayanilgan holda, asoslab berilganligi inflyatsiya va milliy valyutaning nominal almashuv kursi o‘rtasidagi bog‘liqlik masalasiga oydinlik kiritadi. XX asrning 70-yillariga qadar Fillips kashf etgan inflyatsiya va ishsizlik o‘rtasidagi aloqadorlik xususidagi ilmiy xulosa amaliy ahamiyat kasb etdi. Ammo 1970 yilga kelib “Fillips egri chizig‘i” deb ataluvchi mazkur xulosa amaliy ahamiyat kasb etmay qoldi..Inflyatsiyaning yuqori sur’atlarda o‘sishi, odatda, Davlat byudjeti defitsitini moliyalashtirish bilan bog‘liq. Byudjet siyosati va inflyatsiya o‘rtasidagi bog‘liqlik masalasi L. Katao va M. Terronzaning ilmiy ishida chuqur tadqiq qilingan. 5 Mazkur tadqiqotning jiddiyligi shundaki, L. Katao va M. Terronza 107 mamlakat bo‘yicha 1960 yildan 2001 yilgacha bo‘lgan davrda inflyatsiya va byudjet defitsiti o‘rtasidagi bog‘liqlik masalasini tadqiq qilganlar va bu borada mavjud bo‘lgan tendentsiyalarni baholash imkonini beradigan muhim xulosalarni shakllantirganlar. Ana shunday xulosalardan biri, inflyatsiya darajasi yuqori bo‘lgan mamlakatlarda Davlat byudjeti defitsitining qisqarish sur’ati bilan inflyatsiya darajasi o‘rtasida bevosita bog‘liqlik mavjud, degan xulosa hisoblanadi. Ushbu xulosa aniq hisob-kitoblarga asoslangan: inflyatsiyaning o‘rtacha yillik darajasi 50 foizga yaqin bo‘lgan mamlakatlarda Davlat byudjeti defitsitining YaIMdagi salmog‘ini 1 foizli punktga qisqarishi inflyatsiyaning 8,75 foizli punktga pasayishiga olib keladi. 2 Bunda Davlat byudjeti defitsiti va inflyatsiya o‘rtasidagi sezilarli statistik bog‘liqlik nafaqat yuqori inflyatsiya sharoitida, balki oqilona inflyatsiya sharoitida ham kuzatildi. Shuni alohida ta’kidlash joizki, rivojlangan sanoat mamlakatlarida va inflyatsiya darajasi juda past bo‘lgan mamlakatlarda Davlat byudjeti defitsiti va inflyatsiya o‘rtasidagi sezilarli bog‘liqlik tadqiqot jarayonida kuzatilmagan. Bu esa, L. Katao va M.Terronzalarning fikriga ko‘ra, quyidagi omillar bilan izohlanadi: -hukumatga nisbatan ishonchning yuqori ekanligi; -markaziy banklar mustaqilligining institutsional jihatdan himoyalanganligi; - moliya tizimining rivojlanganligi. Iqtisodiy adabiyotda inflyatsiya va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi aloqadorlik masalasida kesin munozarali fikrlar , xulosalar mavjud. Bir guruh iqtisodchi olimlar, shu jumladan, G.Xess va Ch.Morrislarning fikriga ko‘ra, baholarning sezilarsiz darajadagi o‘sishi ham iqtisodiy o‘sishga salbiy ta’sir ko‘rsatadi 4 . Ularning fikriga ko‘ra, baholarning unchalik sezilarli darajada bo‘lmagan o‘sishi ham inflyatsiya dinamikasidagi noaniqlikni kuchaytiradi. Bu esa, o‘z navbatida, tijorat banklari kreditlari foiz stavkasining o‘sishiga olib keladi. Chunki 2 Axmedov D.Q., Ishmuxammedov A.E.,Jumaev Q.X., Jumaev Z.A. Makroiqtisodiyot. Darslik.- T.: TDIU, 2004, 240 b. 6 kreditlarning foiz stavkasi o‘zida nafaqat kutilayotgan inflyatsiyani, balki risk uchun qo‘shimcha ustamani ham aks ettiradi. Natijada, mamlakatdagi iqtisodiy faollikka va aholining turmush darajasiga nisbatan kuchli salbiy ta’sir yuzaga keladi. Ikkinchi guruh iqtisodchi olimlar esa (prof. M.A. Pivovarova, A.Kudrin va boshq.) inflyatsiyaning ma’lum darajasi sharoitida iqtisodiy o‘sish sur’atlari yuqori bo‘lishi mumkin, deb hisoblaydilar. Masalan, prof. M. Pivovarovaning fikriga ko‘ra, inflyatsiyaning uncha yuqori bo‘lmagan darajasi iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi, bunday sharoitda antiinflyatsion siyosatni amalga oshirish ishsizlikning o‘sishiga, iqtisodiyotning pasayishiga olib keladi 5 . Bunday sharoitda, odatda, pullar taklifi ustidan qattiq nazorat o‘rnatiladi. Bazaviy inflyatsiyaga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqot ishlari majmuida G.Brover va N.Erikson tomonidan inflyatsiyaning nomonetar omillarini tadqiq qilishga bag‘ishlangan ilmiy izlanish o‘ziga xos o‘rin tutadi. Ushbu olimlar mazkur sohada olib borgan tadqiqotlarining natijalariga asoslangan holda, inflyatsiyaning xarajatli modelini (markup theory ofinlation) yaratdilar 6 .  Mazkur modelda inflyatsiyaning uzoq muddatli dinamikasi tadqiq qilinadi va chiqim inflyatsiyasining asosiy omillari sifatida quyidagilar e’tirof etilgan: ish haqi;  kommunal xizmatlar tariflari;  mport qilingan xom-ashyo va butlovchi qismlarning baholari. Ish haqi omilini oladigan bo‘lsak, ish haqining oshishi natijasida baholarning sezilarli darajada o‘sishi yuz berishi mumkin. Xalqaro amaliyotdan ma’lumki, agar ish haqi doimiy tarzda oshirib borilsa, u holda, korxonalarda ishlab chiqarish xarajatlarining umumiy darajasi oshadi. Bu esa, o‘z navbatida, korxonalarni baholarni oshirishga majbur qiladi. Aks holda, korxonalar foydasining miqdori kamayib ketadi. Bunday sharoitda “ish haqi-baholar” spiralining harakatiga barham berish uchun mehnat unumdorligining o‘sish sur’atini o‘rtacha ish haqining o‘sish sur’atidan yuqori bo‘lishini ta’minlash zarur. Agarda mehnat 7 unumdorligini oshirishga muvaffaq bo‘linmasa yoki uning pasayishi yuz bersa, u holda, ish haqi o‘sishining baholar darajasiga nisbatan ta’siri kuchayadi. Pullar taklifining inflyatsiyaga ta’siri isbotlangan bo‘lsada, inflyatsiyani yuzaga keltiruvchi barcha omillar monetar mazmunga ega emas va binobarin, Markaziy bankning nazorati doirasidan tashqaridadir. Lekin mazkur nomonetar omillar o‘tish iqtisodiyoti mamlakatlarida inflyatsiyaning o‘sish sur’atlariga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, pul-kredit siyosatining strategiyasini ishlab chiqishda bazaviy inflyatsiyaga, ya’ni inflyatsiyaning uzoq muddatli davriy oraliqlardagi o‘zgarishiga alohida e’tibor qaratiladi. Bu esa, Markaziy bankning inflyatsiyani jilovlashdagi rolini aniqroq baholash imkonini beradi. Iqtisodiy adabiyotlarda bazaviy inflyatsiyaga bag‘ishlangan ko‘plab ilmiy izlanishlar mavjud bo‘lsada, inflyatsiyaning bazaviy darajasi xususida yakdil xulosa mavjud emas. Shunday bo‘lsada, ko‘pchilik iqtisodchi olimlar tomonidan bazaviy inflyatsiya inflyatsion jarayonning uzoq muddatli tendentsiyalari sifatida e’tirof etilgan O‘tish iqtisodiyoti mamlakatlarining ko‘pchiligida naqd pul muomalasining milliy valyuta kursining barqarorligiga ta’siri muammosi mavjud. Buning asosiy sabablari sifatida plastik kartochkalar va pullik cheklarga asoslangan to‘lov tizimining rivojlanmaganligi, iste’mol baholari indeksi, aholining pullik daromadlari, chakana savdo aylanmasining o‘sayotganligi, Markaziy banklarning zaxira-vakillik tizimining mo‘’tadil tarzda ishlamayotganligi kabi sabablarni ko‘rsatish mumkin. Mazkur sabablar bir qator iqtisodchi olimlarning ilmiy izlanishlarida, jumladan, A.Kudrinning ilmiy ishlarida asoslab berilgan 8 . Inflyatsiya XVIII asrning o‘rtalarida muomalaga ta’minlanmagan juda ko‘p miqdorda pul chiqarishi natijasida pul tizimidagi inqiroz holat asosida yuzaga chiqqan. Inflyatsiya (lotincha «inflation» so‘zidan olingan va shishish, ko‘pchish, ko‘tarilish ma’nosini anglatadi) o‘z mohiyatiga asosan pulning qadrsizlanishi , tovar va xizmatlarga bo‘lgan baholarning muntazam ravishda oshib borishi jarayonini anglatadi. Shuni ta’kidlash lozimki, rivojlangan mamlakatlar tajribasi 8 inflyatsiya nisbatan me’yor darajasidagi pul massasi holatida ham yuzaga chiqishi mumkin. Hozirgi zamon inflyatsiyasi nafaqat tovarlar va xizmatlarga bo‘lgan baholarni muntazam o‘sishi natijasida pulning sotib olish qobiliyatini pasayishi bilan bir qatorda ishlab chiqarish jarayonidagi nomutanosiblik, pul muomalasi, moliya hamda kredit sohasidagi salbiy omillar bilan tasniflanadi. Inflyatsiyaning yuzaga chiqishining asosiy sabablari bo‘lib iqtisodiyot tarmoqlari, jamg‘arma va iste’mol, talab va taklif, davlat daromadlari va xarajatlari, xo‘jaliklarning pul massasi va unga bo‘lgan talabi o‘rtasidagi mutanosiblik hamda markaziy bankning kredit ekspansiyasi hisoblanadi. Ushbu ta’kidlab o‘tgan omillar o‘z mohiyatiga asosan inflyatsiyaga, uning darajasiga turlicha ta’sir etishi mumkin. Xalqaro amaliyotda inflyatsiyaning narxlarini o‘sishi , ya ’ ni pullarning miqdori o‘sishi jixatidan asosan uch shaklini ajratiladi 9 : 1. Sokin ( polzuchaya , umerennaya ) inflyatsiya . Ushbu inflyatsiya iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda mavjud bo‘lib , ushbu holatda mahsulotlar , bajariladigan ishlar va ko‘rsatiladigan xizmatlarga bo‘lgan narx - navolar yiliga o‘rtacha 3% dan 10% gacha oshishi mumkin . Bu mamlakatlarda muomaladagi pul massasi saqlanib turadi va milliy pul birligining xarid qilish qobiliyati saqlanib turadi . 2. Shiddatli ( galopiruyuhaya ) inflyatsiya . Ushbu inflyatsiya iqtisodiy rivojlanayotgan mamlakatlarda mavjud bo‘lib , ushbu holatda mahsulotlar , bajariladigan ishlar va ko‘rsatiladigan xizmatlarga bo‘lgan narx - navolar yiliga o‘rtacha 10% dan 100% gacha ba ’ zi holatlarda 200% gacha oshishi mumukin . Buning natijasida muomaladagi pul massasi ko‘payadi va milliy pul birliginng xarid qilish qobiliyati tushadi. Mamlakat aholisi o‘rtasida pulning moddiylashtirish, ya’ni milliy pul birligini jamg‘arishi emas, balki oltin, ko‘chmas mulk holatida jamg‘arishi jarayoni kuchayadi. 3 3 Xodjaev R., Maxmudov B., Xadjaev X., Ergashev E, Egamberdiev R. Mikro va makroiqtisodiyot.O‘quv qo‘llanma-T.:”ILM ZIYO” 2012, 324 b. 9 3. Jilovlanmagan (giperinflyatsiya) inflyatsiya. Ushbu inflyatsiya holatida mahsulotlar, bajariladigan ishlar va ko‘rsatiladigan xizmatlarga bo‘lgan narx- navolar yiliga 1000% dan ortiq yoki oyiga 100% dan ortiq darajada oshadi. Ushbu holatda milliy iqtisodiyotda inqiroz yuzaga chiqadi. Buning natijasida ishlab chiqarish va bozor boshqaruvsiz faoliyat ko‘rsataditi, narx-navo va ish haqi o‘rtasidagi farq ortadi. Mamlakat aholisi qo‘lidagi qog‘oz pullarga tovarlar sotib oladi. Bu holat esa muomalada tovar massasi bilan tovar va xizmatlar bilan ta’minlanmagn ortiqcha qog‘oz pullarni to‘lib-toshishiga olib keladi. Xalqaro amaliyotda iqtisodchi olimlar inflyatsiyaning yuzaga chiqadigan omillar asosan ikki guruhga: ichki va tashqi omillarga ajratadilar. Biz ushbu omillarning mohiyatini yoritishga xarakat qilamiz. 1. Ichki omillarni mohiyatiga asosan pullik (monetar) va pulsiz omillarga ajratish mumkin. Pullik omillarga davlat moliyasining inqirozi, byudjetning taqchilligini mavjudligi, davlat qarzdorligini ortishi, pul emissiyasi, krdit dastaklarining aylanishini ko‘payishi, pul aylanmasining tezligi va boshqalar kiradi. Pulsiz omillarga milliy iqtisodiyot tarmoqlari o‘rtasidagi nomutanosiblik, tarmoqlar iqtisodiy rivojlanishdagi bir maromsiz daraja, ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarida monopoliyaning (oligopoliya) mavjudligi, narx shakllntirishdagi davlat monopoliyasi, markaziy bankning kredit ekspansiya va boshqa omillarni kiritish mumkin; 2. Tashqi omillar o‘z mohiyatiga asosan biron aniq davlat rivojlanishiga ta’sir etadigan dunyoda amalga oshayotgan jarayonlarni aks etadi. Ushbu omillarga dune mamlakatlarda yuzaga chiqadigan soha inqirozlari hisoblanadigan xom- ashyo, energetika, neft’, valyuta inqirozlarni kiritish mumkin. Ushbu omillardan tashqarii biron-bir davlatning boshqa davlatlarga nisbatan olib boradigan davlat miqiyosidagi valyuta siyosatini, yashirin holatda valyuta, oltinni eksportini amalga oshirilishini ham kiritish mumkin. Biz quyidagi chizmada inflyatsiyani yuzaga chiqish shakllarini tahlil etamiz. Ushbu chizma tahlilidan ko‘rinib turibdiki, inflyatsiya asosan uch yo‘nalishda yuzaga chiqadi. Birinchi yo‘nalishda maxsulotlar, ishlar va ko‘rsatiladigan xizmatlarga bo‘lgan narxlarni asossiz 10 ravishda o‘sib ketishi tufayli pul qadrsizlana boshlaydi. Buning natijasida milliy valyutaning xarid qilish qobiliyati tushib ketadi. Ikkinchi yo‘nalishda, xorijiy valyutalarga nisbatan milliy valyutanign kursi pasayib ketadi. Buning natijasida xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar va mamlakat aholisi erkin muomaladagi xorijiy valyutalari (AQSh dollari, evro, shveytsariya franki vaboshqalarni) jamg‘ara boshlaydi. Uchinchi yo‘nalishda oltinga bo‘lgan milliy pul birligida ifodalangan narx ko‘tarilib ketadi. Buning natijasida mamlakat aholisi o‘rtasida oltinning to‘planib qolishi, ya’ni tezavratsiya amalga oshadi. Yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek, inflyatsiyaning asosiy sababi odatda bir emas, balki bir nechta bo‘lib o‘zaro mahkam bog‘langan bo‘ladi va narx-navoning ko‘tarilib borishi bilangina namoyon bo‘lib qolmaydi, balki narx-navoni boshqarilishiga ham bog‘liq bo‘ladi. Ushbu jixatdan quyidagi inflyatsiya shakllari ajratiladi: Oshkora inflyatsiya. Talab tomoniga qaragan makroiqtisodiy tengsizlik doimiy ravishda narx-navoning ko‘tarilib borishi bilan ifodalanadigan bo‘lsa, bunday inflyatsiya oshkora inflyatsiya deb ataladi. Oshkora inflyatsiya bozor mexanizmini buzmaydi: narx-navo ba’zi bozorlarda ko‘tarilishi bilan bir vaqtda boshqa bozorlarda pasayib borishi mumkin. Buning asosiy sababi shundan iboratki, bozor mexanizmlari o‘z ta’sirini davom ettirib, milliy iqtisodiyotga baholar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni oshkora etkazib turadi, investitsiyalarni ilgari surib, ishlab chiqarishning kengayishi bilan taklifni rag‘batlntirib boradi. Yashirin inflyatsiya. Inflyatsiyaning ushbu turi shunday ko‘rinishda bo‘ladiki, bunday holatda ba’zi bir iste’mol mahsulotlariga narx-navo ma’muriy tarzda davlat tomonidan o‘rnatiladi va tartibga solib turiladi. Bundan asosiy maqsad, davlat tomonidan ba’zi mahsulotlarga narx-navoni «ijtimoiy past» darajada belgilaydi. Yashirin inflyatsiya sharoitida narx-navoning keskin o‘sishi kuzatilmasligi mumkin. Lekin milliy pul birligining qadrsizlanishi, mahsulotlar aholi pul mablag‘lariga kerakli mahsulotlarni harid qilib bo‘lmasligi holatlari paydo bo‘ladi. 11 Iqtisodiyotda yashirin inflyatsiya yuzaga chiqqanda mahsulotlarning narx- navosi hamda aholini daromadlarini o‘sishi vaqtincha to‘xtatiladi. Yashirin inflyatsiyani vujudga kelishini asosiy sabablaridan biri bu narxlar ustidan ma’muriy nazorat o‘rnatishdir. Buning natijasida bozor mexanizmi deformatsiyalanadi. Uning qaysi darajada va o‘zgarganligi darajasi va davomiyligi davlat tomonidan olib boriladigan siyosatga hamda tartibga solish shakliga bevosita bog‘liq bo‘ladi. Ushbu inflyatsiyaning salbiy tomoni shundan iboratki, inflyatsiya davrida ishsizlik darajasi oshadi, chunki ishlab chiqarish rivojlanmaydi. Taklif inflyatsiyasida ishlab chiqarish xarajatlarini oshishi natijasida mahsulotlar, bajarilgan ishlar va ko‘rsatiladigan xizmatlarga bo‘lgan narx- navoning o‘sishi yuzaga chiqadi. Ushbu inflyatsiya turida monopol holatdagi korxonalar tomonidan ishlab chiqarishda asosiy vositalarni modernizatsiya qilish bilan bir vaqtda ulardan to‘liq foydalanmaslik natijasida xarajatlar ortadi. Buning natijasida barcha ishlab chiqarish xarajatlari nisbatan kam chiqarilgan maxsulotlarning narx-navosini o‘sishi amalga oshiriladi. Talab inflyatsiyasi. Inflyatsiyaning ushbu turi mamlakat aholisi va xo‘jalik sub’ektlarning daromadlari haqiqiy ishlab chiqarilgan mahsulotlar, bajarilgan ishlar hamda ko‘rsatilgan xizmatlar miqdoridan tez o‘sadi. Odatda, talab inflyatsiya aholining to‘liq ish bilan ta’minlangan holatda yuzaga chiqadi. Aholining daromadlarinig tez sur’atda o‘sishi natijasida mahsulotlarga, bajarilgan ishlar va ko‘rsatiladigan xizmatlari bo‘lgan narx-navo oshadi. Bunday holatda talabnig har qanday o‘sishi narx-navoning o‘sishiga olib keladi. Kredit inflyatsiyasi. Ushbu inflyatsiya turi mamakat markaziy, ba’zi mamlakatlarda milliy banklari tomonidan olib boriladigan kredit ekspansiyasi natijasida yuzaga chiqadi. Markaziy bank tijorat binklari uchun. Yuqori darajadagi qayta moliyalashtirish stavkasining o‘rnatilishi natijasida xo‘jalik sub’ektlariga beriladigan kredit qimmatlashadi. Xo‘jalik sub’ektlari olingan kredit va u bo‘yicha foizlarni o‘zlari ishlab chiqaradigan mahsulot tannarxiga kiritadi hamda ushbu holat mahsulotlar narx-navosini ko‘tarilishiga sabab bo‘ladi. 12 Import bilan bog‘liq inflyatsiya. Inflyatsiyaning ushbu turi aniq olingan mamlakatga tashqi omillar asosida yuzaga chiqadi. Ushbu holatda import qilinadigan mahsulotlarga bo‘lgan narx-navoning ko‘tarilishi natijasida ba’zi mahsulotlarga bo‘lgan narx-navolar zanjir tarzida ko‘tarilishi mumkin. Kutilayotgan inflyatsiya. Inflyatsiyaning ushbu turida davlat tomonidan olib borilayotgan pul-kredit va byudjet siyosati natijasida joriy yil uchun inflyatsiyaning tahliliy darajasi belgilanadi va u daraja tartibga solib turiladi. Inflyatsiyaning yuzaga chiqishining asosiy sabablari bo‘lib iqtisodiyot tarmoqlari, jamg‘arma va iste’mol, talab va taklif, davlat daromadlari va xarajatlari, xo‘jaliklarning pul massasi va unga bo‘lgan talabi o‘rtasidagi mutanosiblik hamda markaziy bankning kredit ekspansiyasi hisoblanadi. Ushbu ta’kidlab o‘tgan omillar o‘z mohiyatiga asosan inflyatsiyaga, uning darajasiga turlicha ta’sir etishi mumkin. Avvalo, inflyasiyani jilovlamasdan turib, makroiqtisodiy barqarorlikka erishish mumkin emas. Inflyasiyani keltirib chiqaruvchi asosiy omillar investitsion faollikning oshishi natijasida iqtisodiyotda vujudga keladigan yuqori talab va tartibga solinadigan narxlarning liberallashtirilishi bo‘lishi kutilmoqda. Bunda davlat korxonalarining isloh qilinishi (sh.j. xususiylashtirishi) doirasida kapital qo‘yilmalar hajmining o‘sishi investitsion faollikni rag‘batlantiruvchi asosiy omil bo‘ladi. 13 2.Inflyatsiyani hisoblash usullari . Hozirgi vaqtda inflyatsiya tabiatini o‘rganishda iqtisodchi olimlar uning monetar sabablarini, ya’ni tovar masasiga nisbatan pul massasining xajmini o‘zgarishini asosi qilib ko‘rsatadilar. Inflyatsiya bilan olib boriladigan faoliyatda uning darajasini o‘lash uchun dastak lozim bo‘ladi. Ushbu dastak bo‘lib baholar indeksi hisoblanadi. Baholar indeksi joriy umumiy iste’mol narxlarining bazis davridan narxlarga nisbatan o‘sishi (pasayishi) bilan aniqlanadi. Ushbu indeksni aniqlashda mamlakat fuqorolarining iste’mol savatiga kiritilgan mahsulotlar va xizmatlarning chakana narxlaridan foydalanadilar. Ushbu formula quyidagicha hisoblanadi: PKt IPTs = ------------ x 100 % PKb Bu erda: IPTs – iste’mol narxlarining indeksi; PKt - iste’mol savatining joriy narxi; Pkb - iste’mol savatining bazis narxi. Inflyatsiya darajasining o‘sishini bir bahosini o‘sishi bilan aniqlash mumkin. Masalan 1 litr benzinning bazis davridagi narxi 500 so‘m bo‘lgan va uning joriy davrdagi narxi 585 so‘mga teng. Demak, biz kuzatgan davr ichida 1 litr benzinning narxi 117 % ga ortgan. 585 so‘m 1 litr benzin = --------------- x 100 % = 117 % 500 so‘m Baholar indeksidan tashqari inflyatsiyani boshqarishda yalpi ichki mahsulot indeksi ko‘rstakichidan foydalaniladi. Yalpi ichki mahsulot – bu ma’lum bir davr mobaynida, odatda bir yilda mamlakatda ishlab chiqarilgan barcha mahsulotlar, bajarilgan ishlar va ko‘rsatilgan xizmatlarning umumiy miqdorining puldagi ifodasidir. Yalpi ichki mahsulot baholar indeksini umumiy darajasini o‘lchash uchun deflyatordan foydalaniladi. Deflyator yordamida aniq bir muddatdagi haqiqiy ish haqi darajasini aniqlash mumkin. Xalqaro amaliyotda inflyatsiyaning 14 mohiyatini o‘rganish va uni oqilona boshqarish bo‘yicha turli nazariyalar mavjud. ulardan biri bo‘lib Angliyalik taniqli iqtisodchi olim Djon Meynard Keyns yaratgan nazariya hisoblanadi. Dj.M.Keyns bozor iqtisodiyoti faoliyatiga davlat tomonidan aralashuvini bilvosita dastakini ishlab chiqdi. Ushbu dastak yordamida davlat tomonidan faol moliya siyosati olib borish, talabni rag‘batlantirish va ommaviy ishsizlikni pasaytirishni amalga oshirishi imkoniyatiga ega bo‘ladi. Keyns tomonidan ishlab chiqilgan iqtisodiy mexanizm quyidagi asosiy nizomlardan iborat: 1. mamlakat aholisining ish bilan ta’minlanganligi darajasi ishlab chiqarish xajmi bilan aniqlanadi; 2. umumiy talab taklifga to‘g‘ri kelmaydi, chunki ma’lum pul mablag‘lari jamg‘arishga sarflanadi; 3. ishlab chiqarishning xajmi oqilona talab darajasidagi tadbirkorlikka asosan aniqlanadi; 4. investitsiyalar va jamg‘armalar barobarligi holatidagi investitsiya hamda jamg‘arma aktlari mustaqil faoliyat ko‘rsatadi. Dj. Keynsning asosiy fikri quyidagilardan iborat: qo‘shimcha pul emissiyasi aholining to‘lovga qobiliyatlilik talabini oshiradi. Buning natijasida tovarlar va xizmatlarni ko‘payishi uchun asos yuzaga keladi. Ishlab chiqaruvchilar tomonidan xaridorlarning pullarini olish maqsadida ishlab chiqarish hajmini ko‘paytiradilar va muomaladagi ortiqcha pul emissiyasi massasini mahsulotlar va xizmatlar bilan to‘ldiradilar. Xalqaro amaliyotda Dj. Keyns tomonidan ilgari surilgan nazariya «tartibga solinib turiladigan inflyatsiya» nomini olgan. O‘tgan asrning 60 yillarida inflyatsiya nazariyasining yangi maktabiga asos solindi. Ushbu maktabga AQShlik mashxur iqtisodchi, Nobel’ mukofatining laureati, «Chikago iqtisodiy maktabi» 11 ning boshlig‘i Milton Fridmen asos soldi. Xalqaro amaliyotda ushbu maktab «monetarizm» deb nomlanadi. Monetarizm maktabining asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat: «Pullar ahamiyatga egadir», ya’ni kredit – pul sohasidagi o‘zgarishlar mamlakat iqtisodiyotining umumiy holatiga hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatadi; 15 2) Mamlakat Markaziy banki iqtisodiyotdagi xo‘jalik holatidan qat’iy nazar pul massasining barqaror o‘sishini ta’minlab turishi lozim. M. Fridmenning asosiy g‘oyasi quyidagilardan iborat: mamlakat ig‘tisodiyotining rivojlanish darajasi davlat byudjetining holati, ishsizlik darajasi va boshqa makroekonomik ko‘rsatqichlardan qat’iy nazar davlatning pul siyosatidagi asosiy vazifasi o‘rtacha 3-5 % ga oshirishi lozim. Ushbu g‘oya Dj. Keyns g‘oyasiga qarama-qarshidir. Dj. Keyns pul massasini o‘sishidagi cheklovlar va talabni oldinga surgan bo‘lsa, M. Fridmen esa taklif va pul massasining doimiy o‘sishini oldinga surgan. Monetarizm maktabi tarafdorlari inflyatsiyaga qarshi quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirishni qo‘llab-quvvatlaydilar: - tadbirkorlikning to‘g‘ridan-to‘g‘ri rag‘batlantirish (foydaga investitsiya qilingan qismidan soliqlarni pasaytirish); - davlat xarajatlarini qisqartirish; - investitsiyaga yo‘naltirilgan jamg‘armalarning o‘sishini rag‘batlantirish (mamlakat aholisining jamg‘armalarini tijorat banklariga va qimmatli qog‘ozlarga joylashtirish). O‘z mohiyatiga asosan monetaristik siyosat qat’iy siyosat bo‘lib, uni amalga oshirishda qattiqlik va turli demogogiyaga nisbatan befarqlikni talab etadi. Shuni ta’kidlash lozimki, Dj. Keyns va M. Fridmen yaratgan nazariyalari inflyatsiya bilan oqilona kurash olib borishda mutloq to‘liq javob bermaydi. Har ikkala nazariya o‘zining ijobiy tomonlari bilan bir qatorda salbiy tomonlarga ham egadir. Iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarning tajribasi shundan dalolat bermoqdagi inflyatsiya qaysi shakl va turda yuzaga chiqmasin, u doimo ishsizlik muammosi hal etishlikni , ularning o‘zaro bog‘liqligini chuqur tahlil etgan avstraliyalik iqtisodchi olim A. Fillips grafiklar yordamida inflyatsiya va ishsizlik haqiqatda ular o‘rtasida teskari aloqa mavjudligini isbotlaydi. Uning fikricha aniq olingan mamlakatda aholi o‘rtasida ishsizlik darajasi past darajada bo‘ladi. O‘z vaqtida uning aksi inflyatsiya darajasi yuqori bo‘lgan holatda, ishsizlik darajasi past bo‘ladi. Biz buni quyidagi grafikda ko‘rishimiz mumkin. A. Fillipsning fikricha, inflyatsiya darajasi yuqori darajadagi mamlakatlarda haqiqiy ish haqi qiymati 16 tushib boradi. Odatda inflyatsiyani ikki xilga talab inflyatsiyasi va taklif inflyatsiyasiga ajratiladi. Talab inflyatsiyasi - bu iqtisodiyotda talab keskin oshib ketishi va uni ishlab chiqarishning real hajmi bilan qondirish mumkin bo‘lmay qolgan sharoitlarda kelib chiqadi. Ya’ni, to‘liq bandlilikka yaqin sharoitda iqtisodiyotning ishlab chiqarish imkoniyatlari o‘sib borayotgan yalpi talabni qondirolmaydi. Ortiqcha talab esa real tovarlar narxining ko‘payishiga iqtisodiy bosim beradi va talab inflyatsiyasi kelib chiqadi. Yoki, oddiy so‘zlar bilan aytganda, «xaddan ziyod pullar haddan kam tovarlarni ovlaydi». Talab inflyatsiyasini keltirib chiqaruvchi asosiy sabablar aholining ish bilan to‘liq bandligi va ish haqining oshib borishi hisoblanadi. Demak, inflyatsiya talab, taklif, ish bilan bandlik, narx, ishlab chiqarish sur’atlari kabi ko‘pgina omillarga bog‘liq. 4 2018 va 2019 yillarning yanvar-avgust davrlaridagi oylik narxlar o‘zgarishi deyarli o‘xshash tendensiyaga ega: yanvar oyidan may oyigacha o‘rtacha narxlar darajasining ko‘tarilganligi, keyingi ikki oy davomida esa narxlar arzonlashib, avgust oyida iste’mol narxlari indeksi 100 %lik ko‘rsatkichdan yuqorini tashkil etgan. Biroq, taqqoslanayotgan davrlarning fevral-iyul oylaridagi narxlar o‘zgarishi ko‘rsatkichlari nisbatan bir-biriga yaqin bo‘lib, yanvar va avgust oylaridagi tavofut sezilarli darajani tashkil etgan (2018 va 2019 yillarning yanvar oylarida 2,7 % ga qarshi 1,5 %, 2018 va 2019 yillarning avgust oylaridagi ko‘rsatkichlar 0,3 %ga qarshi 2,9 %ni tashkil etgan). Oltin va kumush muomalada bo lgan sharoitlarda INFLATSIYA yuzʻ bermaydi, chunki ular boylik belgisi emas, balki real boylikdir. Pullarning zarur miqdori uning xazinalik vazifasi orqali boshqarib turiladi. Agar tangalar harid uchun zarur bo lganidan ortiq bo lsa, ortiqcha pul xazina sifatida to planadi va ʻ ʻ ʻ bunda ular qadrsizlanmaydi. Bozorda tovarlar ko payib pulga ehtiyoj bo lganda ʻ ʻ ular jamg armadan olinib yana savdo muomalalarida qatnashadi. Qog oz pullar ʻ ʻ real boylik emas, balki uning ramzidir. Qog oz pullar boylik vazifasini o tay ʻ ʻ olmaydi va ularning ortiqchaligi INFLATSIYAga sabab bo ladi. Shu sababli pul ʻ 4 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning “2012 yil Vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko‘taradigan yil bo‘ladi” nomli ma’ruzalarini o‘rganish bo‘yicha O‘quv-uslubiy majmua. Toshkent: – 2012, 282 b. 17 jamg armalarini ko chmas mulk yoki qimmatbaho buyumlar sotib olish yo li bilanʻ ʻ ʻ saqlash ishonchliroq hisoblanadi. G arb ilmiy manbalarida yillik INFLATSIYA ʻ sur ati 10% gacha bo lganda qisman (mo tadil) hisoblanib, ijtimoiy mushkullik ʼ ʻ ʻʼ deb qaralmaydi. Ak-sincha, u muayyan darajada iqtisodiyotni jadallashtirishga turtki beradi. Pekin INFLATSIYA sur ati 10% dan oshganda juda xavfli tus oladi. ʼ Ayniqsa giperinflyasiyasa narxlar bir necha foiz emas, balki bir necha marta oshib iqtisodiyotni izdan chiqaradi. INFLATSIYAning ochiq va yashirin (bostirma) turlari mavjud. Ochiq INFLATSIYA erkin narxlar amal qiluvchi bozorlarda kuzatiladi. Narxlarning notekis o sishi bozor mexanizmini buzadi, lekin uni yo qotmaydi. Iqtisodiyot ʻ ʻ bozor o zgarishlariga o z aks ta sirini ko rsataveradi va turli bozorlar muvozanat ʻ ʻ ʼ ʻ yo nalishiga o zi moslashadi. ʻ ʻ Yashirin INFLATSIYA sharoitida vaziyat boshqacha bo lib, davlat narxlar ʻ oshishidan xavotirga tushib, bunga qarshi kurashga kiradi, daromad va narxlar ustidan, ularni muayyan darajada muzlatgan holda yalpi ma muriy nazorat ʼ o rngaadi. Yashirin INFLATSIYA bozorning o z-o zini tartibga solish ʻ ʻ ʻ mexanizmini izdan chiqaradi. Muzlatilgan narxlar ishlab chiqarish xa-rajatlari yuqori bo lgan sohalarga kapital yotqizishdan manfaatdorlikni yo qqa chiqaradi. ʻ ʻ Shu sababli bu sohadan kapitalning qrldiqlari ham chi-qib ketishga harakat qiladi va tovarlar taqchilligiga olib keladi. Bozor iqtisodiyotida taqchillik narxlarning ko tarilishiga sabab bo ladi. ʻ ʻ Xo‘sh pulning qadrsizlanishi deganda nima tushuniladi? Pulning qadrsizlanishi deganda, bir xil miqdordagi pulga vaqti kelib kamroq bo‘lgan tovar va xizmatlarni sotib olish, ya’ni sotib olinishi mumkin bo‘lgan tovar va xizmatlar miqdorining vaqti kelib kamayishi tushuniladi. 18 Misol uchun, yilning boshida 100 ming so‘mga sotib olish mumkin bo‘lgan kundalik iste’moldagi tovar va xizmatlarning miqdori yilning oxiriga kelib kamayadi. Bu esa 100 ming so‘mga yilning oxirida yilning boshidagiga nisbatan xuddi o‘sha tovar va xizmatlarni kamroq miqdorda sotib olish demakdir. 3.Inflatsiyani boshqarish bo‘yicha xorijiy tajribalar. AQSh tajribasi: Inflyatsiyani boshqarish..AQSh inflyatsiyani boshqarish borasida o‘ziga xos strategiyalarga ega bo‘lib, bu jarayon asosan mamlakatning Markaziy banki – Federal Rezerv Sistemi (FRS) tomonidan amalga oshiriladi. Quyida AQSh tajribasining asosiy jihatlari keltirilgan: 1. Pul-kredit siyosati (Monetar siyosat): FRS inflyatsiyani nazorat qilishda pul-kredit siyosatini qo‘llaydi. Ushbu siyosat quyidagi vositalar orqali amalga oshiriladi: Foiz stavkalarini boshqarish: FRS qisqa muddatli foiz stavkalarini oshirish yoki pasaytirish orqali inflyatsiyaga ta’sir ko‘rsatadi. Stavkalarni oshirish orqali iqtisodiyotda qarz olishni qiyinlashtiradi, bu esa talabni pasaytiradi va inflyatsiyani sekinlashtiradi. Ochiq bozor operatsiyalari: FRS davlat qimmatli qog‘ozlarini sotib olish yoki sotish orqali pul massasini tartibga soladi. Pul massasining kamayishi inflyatsiyani pasaytirishga yordam beradi. Rezerv talablarini boshqarish: Tijorat banklarining majburiy rezervlarini o‘zgartirish orqali bank tizimida kreditlash hajmi boshqariladi. 2. Narx-barqarorlik maqsadlari: FRS inflyatsiya darajasini yillik 2% atrofida ushlab turishni maqsad qilgan. Ushbu daraja sog‘lom iqtisodiy o‘sish va narx- barqarorlik o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash uchun optimal hisoblanadi. 3. Byudjet siyosati.  AQSh hukumati byudjet xarajatlarini tartibga solish va soliqlarni boshqarish orqali inflyatsiyaga ta’sir ko‘rsatadi. Misol uchun:  Soliq stavkalarini oshirish orqali iqtisodiy talabni pasaytirish. 19  Davlat xarajatlarini qisqartirish orqali iqtisodiyotdagi pul oqimini kamaytirish. 4. Energiya va xomashyo narxlarini boshqarish. Inflyatsiyaning katta qismi energiya va xomashyo narxlarining o‘zgarishiga bog‘liq. AQSh hukumati energetika siyosati orqali bu sohada barqarorlikni ta’minlashga harakat qiladi. 5. Texnologiyalar va innovatsiyalar. AQShda yuqori texnologiyalar va innovatsiyalar iqtisodiy samaradorlikni oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu esa ishlab chiqarish tannarxini kamaytirib, narxlarning barqarorligini ta’minlashga yordam beradi. AQShning 1970-yillarda boshdan kechirgan "stagflyatsiya" davri (inflyatsiya va iqtisodiy turg‘unlikning bir vaqtda yuzaga kelishi) mamlakatga pul- kredit siyosatini takomillashtirish bo‘yicha muhim saboqlar berdi. Ushbu tajribadan so‘ng FRS inflyatsiyani nazorat qilishni o‘zining asosiy vazifalaridan biri sifatida belgiladi. 5 AQShning inflyatsiyani boshqarish tajribasi dunyo bo‘ylab ko‘plab mamlakatlar uchun namuna bo‘lib xizmat qiladi. Markaziy bankning mustaqilligi, pul-kredit va byudjet siyosatlarining muvozanatli qo‘llanilishi, shuningdek, innovatsion yondashuvlar inflyatsiyani samarali boshqarishning asosiy omillari hisoblanadi. Yevropa Ittifoqining inflyatsiyani boshqarish bo‘yicha asosiy mexanizmi Yevropa Markaziy banki (YMB) tomonidan amalga oshiriladi. YMB Evrozonadagi 20 mamlakatning umumiy pul-kredit siyosatini boshqarib, narxlar barqarorligini ta’minlashga qaratilgan. Uning asosiy strategiyalari quyidagilardan iborat. 1. Narx-barqarorlikni ta'minlash maqsadi..YMBning asosiy vazifasi Evrozonada inflyatsiya darajasini yillik 2% yoki undan pastroq darajada ushlab turishdir. Bu maqsad uzoq muddatda iqtisodiy o‘sish va barqarorlikni ta’minlash uchun optimal hisoblanadi. 5 Abulkasimov X. Makroiqtisodiy tartibga solish va O‘zbekistonning barqaror rivojlanishi. Monografiya. – T. “Akademiya”, 2011, 92 b. 20 2. Pul-kredit siyosati vositalari  YMB inflyatsiyani boshqarishda bir nechta monetar vositalardan foydalanadi:  Asosiy foiz stavkalarini boshqarish: YMB asosiy foiz stavkalarini oshirish yoki pasaytirish orqali iqtisodiyotdagi talab va inflyatsiyani nazorat qiladi. Masalan:  Foiz stavkalarini oshirish inflyatsiyani pasaytirish uchun iqtisodiy talabni cheklaydi.  Foiz stavkalarini pasaytirish iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish uchun qo‘llaniladi.  Ochiq bozor operatsiyalari: YMB davlat qimmatli qog‘ozlarini sotib olish yoki sotish orqali pul massasini tartibga soladi.  Tijorat banklari rezerv talablarini boshqarish: Tijorat banklari tomonidan saqlanishi lozim bo‘lgan majburiy rezervlar hajmi iqtisodiyotdagi kreditlash darajasiga ta’sir ko‘rsatadi. Evrozonada iqtisodiy turg‘unlik davrida YMB "kvantitativ yumshatish" strategiyasini qo‘llaydi. Bu siyosatning maqsadi davlat va xususiy sektor obligatsiyalarini katta miqdorda sotib olish orqali iqtisodiyotdagi pul oqimini oshirishdir. Ushbu yondashuv, asosan, 2008 yilgi moliyaviy inqiroz va COVID-19 pandemiyasi davrida qo‘llanilgan. Kuzatuv va prognoz tizimi:  YMB muntazam ravishda inflyatsiya darajasini kuzatib boradi va iqtisodiy ko‘rsatkichlarni tahlil qiladi. Quyidagi omillar hisobga olinadi:  Xomashyo va energiya narxlari  Ishlab chiqarish tannarxi  Mehnat bozori holati  Xalqaro savdo va valyuta kurslari Ko‘p tomonlama hamkorlik: 21 YMB boshqa xalqaro tashkilotlar, jumladan, Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVJ) va Jahon banki bilan hamkorlikda ishlaydi. Ushbu hamkorlik global iqtisodiy o‘zgarishlarga tezkor javob berishga yordam beradi. Evrozonadagi inflyatsiyani boshqarish jarayonlari bir nechta omillarga asoslanadi: 1. Birlashtirilgan pul-kredit siyosati Evrozonaning barcha davlatlari yagona valyuta – evrodan foydalanadi. Bu yagona siyosatni amalga oshirishni osonlashtiradi, lekin ayrim davlatlarning o‘ziga xos iqtisodiy sharoitlariga moslashish qiyinchiliklarini keltirib chiqarishi mumkin. 2. Energiya narxlari ta'siri Evrozonadagi inflyatsiya ko‘p hollarda energiya va xomashyo narxlarining o‘zgarishiga bog‘liq. Masalan, Rossiya-Ukraina mojarosi sabab bo‘lgan energiya taqchilligi Evrozonada inflyatsiya bosimini oshirgan. 3. Moslashuvchan fiskal siyosat Evrozonadagi hukumatlar YMB siyosatini to‘ldirish uchun soliqlarni boshqarish va davlat xarajatlarini optimallashtirish orqali inflyatsiyaga ta’sir ko‘rsatadi. 4. Mahalliy iqtisodiy sharoitlarni inobatga olish YMB inflyatsiyani boshqarishda Evrozonaning barcha mamlakatlari iqtisodiy ko‘rsatkichlarini birgalikda tahlil qiladi. Masalan, Germaniya kabi iqtisodiy jihatdan kuchli davlatlar va Italiya kabi zaifroq iqtisodiyotga ega mamlakatlarning manfaatlarini muvozanatlash zarurati mavjud. YMBning inflyatsiyani boshqarish strategiyalari asosan barqaror narxlarni ta’minlash va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga qaratilgan. Evrozonadagi inflyatsiya darajasini boshqarish yagona pul-kredit siyosatini amalga oshirishni talab qiladi, bu esa iqtisodiy barqarorlikni saqlashda muhim ahamiyatga ega. Shunga qaramay, Evrozonaning murakkab tuzilishi va tashqi omillarning ta’siri inflyatsiyani boshqarishda qo‘shimcha qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi. Yaponiya iqtisodiyoti ko‘p yillar davomida deflyatsiya (narxlarning pasayishi) va iqtisodiy turg‘unlik bilan kurashib kelmoqda. Bu jarayon "yo‘qotilgan o‘n yilliklar" sifatida tanilgan davrni o‘z ichiga oladi (1990-yillardan 22 keyin). Deflyatsiyaga qarshi Yaponiya Markaziy banki (YMB) tomonidan amalga oshirilgan strategiyalar va choralar quyidagilardir: YMB deflyatsiyani bartaraf etish uchun turli pul-kredit vositalarini qo‘llaydi: Nolga yaqin foiz stavkalari siyosati (ZIRP): YMB iqtisodiy faollikni oshirish uchun foiz stavkalarini nolga yaqin darajada ushlab turadi. Bu qarz olishni rag‘batlantiradi va iste'molni kuchaytiradi. Manfiy foiz stavkalari siyosati (NIRP): 2016 yildan boshlab YMB manfiy foiz stavkalarini joriy qildi. Tijorat banklari o‘z mablag‘larini Markaziy bankda saqlaganliklari uchun jarima to‘lashadi, bu esa iqtisodiy tizimda kreditlashni kuchaytirishga qaratilgan. Byudjet siyosati:  Yaponiya hukumati deflyatsiyaga qarshi qo‘shimcha fiskal choralar ko‘radi:  Katta infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish orqali iqtisodiy faollikni oshirish.  Soliqlarni vaqtinchalik pasaytirish yoki iste’molni rag‘batlantirish uchun subsidiya dasturlarini joriy etish. Yaponiya iqtisodiyotining samaradorligini oshirish uchun strukturaviy islohotlar amalga oshiriladi. Bu islohotlar mehnat bozori, texnologiyalarni rivojlantirish va investitsiyalarni rag‘batlantirishga qaratilgan. Yaponiyaning “Kvantitativ yumshatish” siyosati (Quantitative Easing - QE) YMB dunyoda birinchi bo‘lib keng qamrovli kvantitativ yumshatish (QE) siyosatini joriy etgan markaziy banklardan biridir. Ushbu siyosat 2001 yilda boshlanib, keyinchalik kengaytirildi. 6 YMB davlat obligatsiyalari va boshqa moliyaviy aktivlarni katta hajmda sotib olib, iqtisodiyotga qo‘shimcha likvidlikni kiritadi. Bu esa banklar va xususiy sektorni ko‘proq investitsiya qilishga undaydi. YMB iqtisodiy tizimdagi pul massasini ko‘paytirib, inflyatsiya darajasini oshirishga harakat qiladi. QE siyosati orqali YMB iste'molchilar va investorlarning deflyatsiyaga bo‘lgan umidlarini 6 Агапова Т.А., Серегина С.Ф. Макроэкономика: Учебник. М.:Дело и Сервис, 2001. c-456. 23 pasaytiradi va iqtisodiy faollikni rag‘batlantiradi. YMB davlat obligatsiyalarini sotib olish hajmini yiliga 80 trillion iyenaga yetkazdi. Xususiy sektor aktivlari, masalan, aksiyalar va korporativ obligatsiyalarni sotib olish orqali iqtisodiyotga qo‘shimcha kapital kiritdi. 2% inflyatsiya maqsadini belgiladi, ammo bunga erishish qiyinchilik tug‘dirdi. Yaponiyaning muammolari va yutuqlari Muammolar: 1. Yuqori davlat qarzi: Yaponiya dunyodagi eng yuqori davlat qarziga ega mamlakatlardan biri bo‘lib, bu QE siyosatining davomiyligi bo‘yicha xavotirlarni oshiradi 2. Kam inflyatsiya darajasi: 2% inflyatsiya maqsadiga erishish qiyin bo‘lib, uzoq muddatli deflyatsiya tendensiyasi davom etmoqda. 3. Aholi qarishi: Yaponiyaning demografik muammolari iqtisodiy o‘sishga to‘sqinlik qiladi. Yutuqlar: 1. Iqtisodiy barqarorlik: QE siyosati Yaponiya iqtisodiyotida katta turg‘unliklarning oldini olishga yordam berdi. 2. Moliyaviy tizimni qo‘llab-quvvatlash: YMB tomonidan taqdim etilgan likvidlik moliyaviy institutlar va bank tizimini barqarorlashtirishga yordam berdi. Yaponiya deflyatsiya bilan kurashda o‘ziga xos va innovatsion yondashuvlarni ishlab chiqdi. Yaponiya Markaziy bankining nol va manfiy foiz stavkalari siyosati, shuningdek, kvantitativ yumshatish siyosati iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynadi. Ammo demografik va strukturaviy muammolar ushbu strategiyalarning samaradorligini cheklaydi. Yaponiya tajribasi boshqa mamlakatlar uchun qimmatli saboq bo‘lib xizmat qiladi, ayniqsa uzoq muddatli deflyatsiya xavfini boshqarishda. Janubiy Koreya inflyatsiyani boshqarishda iqtisodiyotning texnologik rivojlanishiga asoslangan yondashuvni qo‘llab kelmoqda. Bu mamlakat texnologiyalarni rivojlantirish va innovatsiyalarni rag‘batlantirish orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga va narxlarni barqarorlashtirishga erishadi. 24 Hukumat yuqori texnologiyali sohalar, masalan, IT, sun’iy intellekt va robototexnika sohalariga katta mablag‘ ajratadi. Bu esa ishlab chiqarish tannarxini pasaytiradi va inflyatsiyani cheklashga yordam beradi. "Samsung", "LG" kabi kompaniyalar xalqaro bozorda raqobatbardosh bo‘lib, ichki bozorda barqaror narxlarni saqlashga yordam beradi. Texnologiyalarning rivojlanishi yangi ish o‘rinlari yaratadi va eksportni rag‘batlantiradi. Bu ichki bozorda talab va taklif o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga xizmat qiladi. Texnologik yechimlar orqali energiya iste’molini kamaytirish inflyatsiya omillaridan biri bo‘lgan xomashyo narxlarining ta’sirini cheklaydi. Janubiy Koreya raqamli infratuzilmani kengaytirib, onlayn xizmatlar va elektron savdoni rivojlantirdi. Bu narxlarni pasaytirishga va xizmat ko‘rsatish samaradorligini oshirishga yordam beradi. Innovatsiyalarni keng joriy qilish uchun startaplar va kichik bizneslarni moliyalashtirishga alohida e’tibor qaratiladi. Bu yangi texnologiyalarning tezroq tarqalishiga yordam beradi. Xitoy iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish bilan birga inflyatsiyani nazorat qilishga qaratilgan kompleks yondashuvni qo‘llaydi. Bu mamlakat inflyatsiyani boshqarishda pul-kredit siyosati, byudjet choralar va iqtisodiy diversifikatsiyaga asoslangan strategiyalarni birlashtiradi. Xitoy strategik zaxiralarni shakllantirish orqali oziq-ovqat va energiya narxlarini barqarorlashtiradi. Xususan, don, neft va boshqa asosiy mahsulotlar narxlarini nazorat qilish uchun davlat intervensiyalarini amalga oshiradi. Xitoy qishloq xo‘jaligi, sanoat va xizmatlar sohasini bir vaqtning o‘zida rivojlantirish orqali iqtisodiyotning turli qismlarini barqarorlashtiradi. Yangi texnologiyalar va yashil energetikaga sarmoya kiritish orqali barqaror o‘sishga erishadi. Soliqlarni optimallashtirish va xususiy sektorni qo‘llab-quvvatlash orqali ichki talabni rag‘batlantiradi. Hukumat ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish uchun byudjet xarajatlarini oshiradi, bu iqtisodiy o‘sishni ta’minlaydi. Xitoy xalqaro savdo siyosati orqali narxlarni barqarorlashtirishga erishadi. "Bir makon, bir yo‘l" tashabbusi global savdo va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi..Valyuta rezervlari va investitsiya oqimlarini boshqarish orqali inflyatsiyaga qarshi chora ko‘radi. Oziq- 25 ovqat inflyatsiyasining oldini olish uchun fermerlarga subsidiyalar ajratadi va ishlab chiqarishni modernizatsiya qiladi. Texnologik rivojlanish siyosati orqali Janubiy Koreya inflyatsiyani barqaror darajada ushlab turishga va iqtisodiy o‘sishni ta’minlashga erishdi. Innovatsiyalar, raqamli infratuzilma va energiya samaradorligini oshirish mamlakatning asosiy yutuqlari hisoblanadi. Xitoyning inflyatsiya va iqtisodiy o‘sishni muvozanatlashga qaratilgan yondashuvi strategik narx nazorati, pul-kredit siyosati va iqtisodiy diversifikatsiyaga asoslangan. Xitoy xalqaro savdo va ichki talabni birgalikda boshqarish orqali barqaror iqtisodiy o‘sishni saqlab kelmoqda. Har ikki mamlakat tajribasi iqtisodiyotni samarali boshqarish uchun texnologik innovatsiyalar va muvozanatli siyosatning muhimligini namoyish etadi. 4. Inflyatsiyaning mamlakat iqtisodiy xavfsizligiga ta’siri va uni bartaraf etish chora-tadbirlari bo‘yicha O‘zbekiston va chet el tajribasi. Inflyatsiyaning iqtisodiy mohiyati muomaladagi naqd pullarning sotib olish qobiliyatining pasayishi, tovarlar va xizmatlarning bahosini o‘sib borishini anglatadi. Bu so‘z XIX asrning o‘rtalaridan boshlab iqtisodchilar tomonidan iqtisodiy termin sifatida ishlatilgunga qadar, u tibbiyotda xavfli o‘sma kasalligini ifodalashda qo‘llanilgan. Tarix haqiqatdan ham bu so‘zning har tomonlama xavfli ekanligini ko‘rsatdi. Chunki inflyatsiya qandaydir alohida olingan bozorlarda tovarlar va xizmatlar narxining o‘sishidangina iborat bo‘lmasdan, bu umumiqtisod uchun xavfli hodisadir. Inflyatsiya so‘zining iqtisodiy o‘girtmasi – muomalada mavjud bo‘lgan tovarlar va ularning bahosiga nisbatan ko‘p pul chiqarish degan ma‘noni anglatadi. Agar tarixga e‘tibor beradigan bo‘lsak, urush va boshqa ofatlar sababli boshqa xarajatlarning oshib ketishi, inflyatsiya bilan uzviy bog‘liq. Masalan, Angliyada kuchli inflyatsiya XIX asrning boshida Napaleon bilan urush davrida, Fransiyada – fransuz revolyutsiyasi davrida, Rossiyada XIX asrning o‘rtalarida namoyon bo‘lgan. Germaniyada juda yuqori sug‘urtatlardagi inflyatsiya 1923 – yillarda bo‘lib, muomaladagi pul massasi 496 kvintillion markagacha 26 yetgan va pul birligi trillion marta qadrsizlangan. Bu tarixiy misollar ko‘rsatadiki, inflyatsiya hozirgi davr jarayoni bo‘lmasdan, balki tarixan mavjud bo‘lgan jarayon bo‘lib hisoblanadi. Inflyatsiya va uning rivojlanishi alohida olingan mamlakatda ma‘lum xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkin. Hozirgi davr inflyatsiyasi, o‘tgan davr inflyatsiyasidan farq qiluvchi xusuiyatlarga ega. Oldingi inflyatsiyalar vaqtinchalik bo‘lib, ular odatda urush vaqtida harbiy xarajatlarni qoplash uchun qog‘oz pullar chiqarilishi natijasida yuzaga kelgan. Oldingi davr inflyatsiyalarining yana bir xususiyati shundaki, ular ma‘lum davrda namoyon bo‘lgan. Hozirgi davr inflyatsiyasi esa odatda doimiy (xronik) xarakterga ega bo‘lib, xo‘jalik hayotining barcha sohalarini qamrab olishi bilan, pul omillarida tashqari boshqa iqtisodiy omillarga ta‘sir qilishi bilan farqlanadi. Oxirgi yillarda inflyatsiya tez – tez uchrab turadigan jarayon bo‘lib, sifati ham o‘zgarib bormoqda. Buning sababi shundaki, hozirgi kunlardagi inflyatsiya: birinchidan, uzluksiz baholarning oshishiga; ikkinchidan, pul muomalasi qonuning buzilishi natijasida umumxo‘jalik mexanizmining ishdan chiqishiga olib keladi. XX asr inflyatsiyasining asosiy sababi tovar kamyobligigina bo‘lib qolmasdan, ishlab chiqarish va qayta ishlab chiqarishda krizislar mavjudligi bilan ifodalanadi. 7 Hozirgi davr inflyatsiyasi: birinchidan, pul talabining Tovar taklifidan oshishi natijasida pul muomalasi qonunining buzilishi; ikkinchidan, ishlab chiqarishga ketadigan xarajatlar salmog‘ining o‘sishi natijasida tovarlar bahosining oshishi va shu sababli pul massasining ortib borishi bilann ifodalanadi. Inflyatsiyaning ichki omillari monetar – pul siyosati bilan va xo‘jalik faoliyati bilan bog‘liq turlarga bo‘linadi. Xo‘jalik faoliyati bilan bog‘liq omillar bu xo‘jalik va iqtisoddagi mutanosiblikni buzilishi, ishlab chiqarishda yakka hukmronlikka yo‘l qo‘yish, iqtisodning siklik rivojlanishi, investitsiyalashda nomutanosiblik, baholarni tashkil qilishda davlatning yakka hokimligi, kredit siyosatining noto‘g‘ti olib borilishi va boshqalar hisoblansa, pul bilan bog‘liq 7 Гайгер А., Линвуд Т.Макроэкономическая теория и переходная экономика. Пер. с англ. М.:ИНФРА-М, 1996. C-236. 27 omillarga davlat moliyasi sohasidagi krezislar, davlatning byudjet defitsiti, davlat qarzlarining o‘sishi, pul emissiyasi, pul muomalasi qonunining buzilishi, kreditlashda avtomatizmga yo‘l qo‘yish va boshqalar kiradi. Inflyatsiyaning tashqi omillariga jahon iqtisodiyotida bo‘lgan krezislar, (xom – ashyo, yoqilg‘i, valyuta bo‘yicha) davlatning valyuta siyosati, davlatning boshqa davlatlar bilan tashqi iqtisodiy faoliyati, oltin va valyuta zaxiralari bilan bo‘ladigan noqonuniy operatsiyalar va boshqalar bo‘lishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, ishlab chiqarish rivojlanishida yuzaga keladigan nomutanosibliklar sababli tovarlar va xizmatlar bahosining umumiy yoki to‘xtovsiz o‘sishi va natijada pul muomalasi qonunining buzilishi oqibatida pul birligining qadrsizlanishiga inflyatsiya deb aytiladi. Inflyatsiya quyidagi shakllarda namoyon bo‘ladi: • Tovarlar va xizmatlar bahosining uzluksiz va tartibsiz o‘sib borishi natijasida pulning qadrsizlanishi va uni sotib olish qobiliyatining tushib borishi; • Chet el valyutasiga nisbatan milliy valyuta kursining tushib ketishi; • Milliy pul birligida oltin narxining oshib borishi va boshqalar. Inflyatsiyaning turlari: • Sudraluvchi inflyatsiya (mamlakatda inflyatsiya darajasi 5 – 10% bo‘lgan holatda kuzatiladi); • Shiddatli inflyatsiya (inflyatsiya darajasi 10 – 100%, ba‘zan, 200% gacha bo‘lgan holatlarda kuzatilishi mumkin); • Giperinflyatsiya (inflyatsiya darajasi 200% dan yuqori bo‘lgan vaziyatda namoyon bo‘ladi. Yuqorida ta‘kidlab o‘tilganidek, giperinflyatsiyaga misol tariqasida 1923 – yillarda Germaniyada yuzaga kelgan inflyatsiyani keltirib o‘tishimiz mumkin); • Talab inflyatsiyasi. (Inflyatsiyaning bu an‘anaviy turi talab oshib ketganda yuzaga keladi. Ishlab chiqarish sohasi aholining talabini to‘la qondira olmaydi, taklifiga nisbatan talab oshib ketadi. Natijada tovarlar bahosi o‘sadi. Kam miqdordagi tovarlar ko‘p pul massasiga to‘g‘ri keladi); 28 • Ishlab chiqarish bilan bog‘liq (taklif) inflyatsiya. (Har xil jarayonlar va tarkibiy o‘zgarishlar natijasida mehnat unumdorligining pasayishi natijasida mahsulot ishlab chiqarishga ketgan xarajatlar oshadi). Inflyatsiya iqtisodiyotni vayron qilish darajasigacha ta'sir qilishi mumkin. Inflyatsiya sharoitida: • Eng avvalo pul birligi qadrsizlanadi; • Tovarlardagi narxlar mutanosibligi buziladi; • Xaridor va sotuvchilar u yoki bu qarorni aniq qabul qilishga ikkilanadilar; • Katta investitsiyalar qilish xavf-xatari oshadi; • Tadbirkorlar qisqa muddatli qarorlar va harakatlar bilan cheklanib qolishadi; • Shaxsiy jamg`armalar o`z qadrini yo`qotadi; • Aktsiyalar, obligatsiyalar, cheklar, veksellar, sertifikatlar, sug`urta polislarining real qiymati pasayadi. • Kam ta'minlangan aholi yanada qashshoqlashadi; • Mehnat qilish va tadbirkorlikning rivojlanishiga karaganda ish haqi tezroqqadrsizlanadi. Xullas, inflyatsiya bozor jarayonini tartibsizlantirib, ham ishlab chiqarishni, ham iste'molni izdan chiqaradi, aholining turmush darajasini keskin pasaytiradi, jamiyatda sotsial tanglikni vujudga keltiradi. O`zbekistonda inflyatsiyaga qarshi siyosatning olib borilishi. Inflyatsiyaga qarshi tadbirlarni amalga oshirishni uzoq muddatli va qisqa muddatli siyosat bilan qo`shib olib borish kerak. Uzoq muddatli siyosat quyidagilarni o`z ichiga oladi: • Soliq tizimini takomillashtirish hamda davlatning xarajatlarini kamaytirish hisobiga byudjet taqchilligini qisqartirish choralarini ko‘rish; • Pul muomalasi sohasidagi tadbirlar, xususan pul massasi o‘sishining yo‘l qo‘yish mumkin bo‘lgan eng yuqori me‘zonlarini, pul massasi o‘sishining har yilgi qat‘iy limitlarini belgilash; •Inflyatsiyani avj oldiruvchi tashqi omillarni bartaraf etish, xususan hukumat byudjet taqchilligini moliyalashtirish maqsadida chet eldan qisqa muddatli 29 kreditlar va qarzlar olish yo‘li bilan iqtisodiyotga inflyatsiyaning ta‘sirini kamaytirish, bu kreditlar va qarzlarni konvertatsiyalash hamda shu summaga milliy valyutaning qo‘shimcha massasini chiqarish; Inflyatsiyaga qarshi qisqa mmuddatli siyosat inflyatsiya sur‘atlarini vaqtincha pasaytirib turishga qaratilgan bo‘lib, u quyidagilarni qamrab oladi: •Jami talab oshmagan holda tovarlar va xizmatlarni qo‘shimcha ishlab chiqarishni rag‘batlantirish hisobiga, iste‘mol tovarlarini ko‘plab miqdorda import qilish, kkorxonalarning kata miqdordagi aksiyalarini sotish hisobiga jami taklifni kengaytirish; • Sug‘urtalash va jamg‘arishni rag‘batlantirish. Inflyatsiyaga qarshi siyosat munosabati bilan inflyatsiyaga qarshi kurashning xarajatlari masalasi keskin bo`lib turadi. Jamiyat manfaatlari nuqtai nazaridan olganda inflyatsiyaga qarshi kurash. Xalq xo`jaligida kattagina zarar ko`rishga, ya'ni ishsizlikning o`sishi va ishlab chiqarishning pasayishiga olib kelishi mumkin. Ayrim hisob-kitoblarga ko`ra, inflyatsiyani 1 foiz kamaytirish uchun ishsizlik yil davomida o`zining tabiiy darajasidan 2 foiz yuqori bo`lishi kerak, bunda real YaMM potentsial YaMM ga qaraganda 4 foiz kamayadi. Ko`pgina mamlakatlarning xukumatlari nazoratdan chiqib ketgan inflyatsiyani jilovlashga harakat qilib, narxlar va daromadlar siyosati deb atalgan siyosatni amalga oshirdilarki, uning asosiy vazifasi ish haqi o`sishini cheklashdan iborat bo`ladi. Hozirgi kunda inflyatsion targetlash pul-kredit siyosatini olib borishning eng ommabop usullaridan biri bo‘lib, ushbu usul jahondagi 40 dan ortiq mamlakatlarda qo‘llanilmoqda. “Target” so‘zi ingliz tilidan olingan bo‘lib, “maqsad” degan ma'noni anglatadi. Inflyatsion targetlash rejimida inflyatsiyaning maqsadli ko‘rsatkichi (target) o‘rnatiladi. Inflyatsiyaning maqsadli ko‘rsatkichi (targeti)ga erishish uchun pul-kredit siyosati mexanizmlari bosqichma-bosqich ushbu rejimga o‘tkazilib, inflyatsiyani pasaytirishda samarali instrument sifatida foydalaniladi. O‘z navbatida, ushbu rejimning qo‘llanilishi narxlar barqarorligini ta'minlash orqali o‘rta muddatli istiqbolda mustahkam va barqaror iqtisodiy o‘sish uchun 30 qo‘shimcha sharoitlar yaratishi mumkin. Shu bilan birga, Markaziy bank inflyatsiya darajasining eng mos maqsad (target)ini aniqlab olib, unga pul-kredit siyosati instrumentlarini qo‘llash, iqtisodiy rivojlanishni muntazam tahlil qilish va pul-kredit siyosati rejalarini keng yoritish orqali erishadi. 8 Bu rejim o‘zining qabul qilingan standartlari va tartiblariga ega. Masalan, makroiqtisodiy tahlil va prognozlashtirish tizimidan keng foydalangan holda qaror qabul qilish, suzuvchi valyuta kursidan foydalanish, kommunikatsiyaviy siyosat tamoyillari, valyuta intervensiyasi strategiyasi va boshqalar. Markaziy bank inflyatsiyaning erishilishi zarur eng mos maqsad (target)ini (masalan, inflyatsiyaning 5 foizli darajasiga erishish) o‘rnatib, ushbu targetni pulkredit siyosati instrumentlaridan foydalangan holda saqlashi lozim. Narxlar barqarorligini ta'minlash inflyatsion targetlash rejimiga o‘tishda samarali usullardan biri bo‘lib, u o‘z navbatida, "O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki to‘g‘risida"gi Qonunga muvofiq, Markaziy bankning bank tizimi va to‘lov tizimlari ishlashining barqarorligini ta'minlash singari asosiy maqsadlari qatorida turadi. O‘zbekistonda inflyatsion targetlash rejimi. Yuqoridagilardan kelib chiqib, inflyatsion targetlash deganda – oldindan belgilanadigan inflyatsiya darajasi (target)ni keng jamoatchilikka e'lon qilish, hamda ushbu ko‘rsatkichga erishish va uni saqlab qolish jarayoni tushuniladi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan inflyatsion targetlash rejimiga bosqichma-bosqich o‘tilayotgan bo‘lib, 2023 yilda 5 foiz darajadagi inflyatsion maqsad (target)ga erishish rejalashtirilgan. O‘zbekistondagi inflyatsiyaga ta’sir etuvchi omillar. Inflyatsiya ko‘rsatkichini past darajada ta‘minlash makroiqtisodiy barqarorlikning muhim omili hisoblanadi. Prognozlashtirish va makroiqtisodiy tadqiqotlar instituti ekspertlari inflatsiyaga ta‘sir yetuvchi omillar va ularning dinamikasini o‘rgandi. Unga ko‘ra, O‘zbekistondagi inflyatsiyaga ta‘sir qiluvchi 8 Селишчев А.С. Макроэкономика: Откритая экономика. Причини экономического роста. Динамика рынков. СПб.: ЗАО «Питер», 2005. C-123. 31 asosiy omillardan biri savdo hamkori bo‘lgan mamlakatlardagi inflyatsiya hisoblanadi. Negaki import inflyatsiyasining o‘sishi asosiy inflyatsiyaning taxminan 38% ini ifodalaydi. O‘zbekistonda pul massasi, foiz stavkasi va YaIM kabi talab omillarining inflatsiyaga qo‘shgan hissasi 29%ni tashkil yetadi. Narxga ta‘sir yetuvchi omillardagi o‘zgarishlar mamlakatda iste‘mol narxlari indeksining 33%ga o‘sishiga turtki bo‘lmoqda. Import inflyatsiyasi 2022-yilning 5 oyida umumiy 11% inflyatsiyaning 4,18% ini tashkil qildi. Unda Rossiya, Xitoy, Qozog‘iston, Janubiy Koreya va Turkiya kabi asosiy savdo hamkorlarimizning ulushi 2,73 foizga yetdi. Import inflyatsiyasiga Rossiya va Xitoy eng kata hissa qo‘shgan. Bu davlatlarning O‘zbekiston umumiy importidagi salmoqli ulushi (mos ravishda 21% va 19%) – 0,90% va 0,81%. Qozog iston, Janubiy Koreya va Turkiya import inflyatsiyasining ta siri esaʻ ʼ umumiy import inflyatsiyasining taxminan 0,45%, 0,30% va 0,28% ini tashkil etdi. Rossiyadan inflyatsiya ta siri asosan sanoat tovarlari, mashina va transport ʼ uskunalarida kuzatiladi. Xuddi shunday, Xitoy import inflyatsiyasi asosan mashina va transport uskunalari, ishlab chiqarilgan mahsulotlar va kimyoviy mahsulotlarga ta‘sir ko‘rsatdi. Qozog‘istondan import inflyatsiyasi asosan oziq-ovqat va sanoat tovarlarida kuzatildi. Janubiy Koreya va Turkiyadan import qilingan inflyatsiya asosan mashina va transport uskunalari narxlariga ta‘sir ko‘rsatdi. Inflyatsiya ko‘rsatkichini past darajada ta‘minlash makroiqtisodiy barqarorlikning muhim omili bo‘lib, bu o‘z navbatida, ijtimoiy rivojlanish, investitsiya faolligini oshirish, mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirishga xizmat qiluvchi zarur shart-sharoitlarni yaratadi. O‘zbekistonda yillik inflyatsiya darajasi keskin pastladi. Bu nimani anglatadi? 32 Avval xabar qilganimizdek, 2021-yil yakuniga ko‘ra O‘zbekistonda inflyatsiya darajasi 9,98 foizni tashkil etdi. Bu O‘zbekiston uchun tarixiy voqea sanaladi. 9 Birinchidan, bu ko‘rsatkich 2017-yildan beri ilk bor o‘n foizdan pastladi (2020-yilda 11,1 foizni tashkil qilgan, 2019-yilda 15,2 foiz edi, 2018-yilda 14,3 foiz, 2017-yilda 14,4 foiz). Ikkinchidan, 2021-yil Markaziy bank mamlakatdagi inflyatsiya darajasini nazorat qila boshlaganidan keyingi birinchi yil bo‘ldi. Regulyator o‘z maqsadiga erishdi va inflyatsiyani 10 foizlik darajada ushlab turishning uddasidan chiqdi. Inflyatsiya mamlakat taraqqiyotining eng muhim ko‘rsatkichlaridan biridir — u qancha past bo‘lsa, shuncha yaxshi. Masalan, Shveysariya kabi rivojlangan mamlakatlarda yillik inflyatsiya darajasi 1,5 foizdan oshmaydi, Venesuela kabi inqirozga botgan davlatlarda esa 500 foizdan oshib ketgan. O‘zbekiston 2021-yil boshidan inflyatsion targetlash tizimiga o‘tdi. Bu tizimda Markaziy bank inflyatsiya bo‘yicha maqsad (target) qo‘yadi va unga erishish uchun barcha imkoniyatlar ishga solinadi. 2021-yil uchun mo‘ljallangan maqsad o‘n foiz bo‘lgan bo‘lsa, 2023-yilga kelib, bu ko‘rsatkichni besh foizga yetkazish rejalashtirilgan. Ma‘lumot uchun, besh foizli inflyatsiya bu Kanada va Buyuk Britaniya kabi davlatlar darajasiga teng ko‘rsatkichdir. Targetlash doirasida narx barqarorligi moliyaviy barqarorlikni ta‘minlaydi, chunki mamlakatdagi ahvol hamma uchun oydinlashadi va oldindan aytish mumkin bo‘ladi. Masalan, investorlar, tadbirkorlar va boshqalar qaror qabul qilishga izchilroq yondashadi. Bu, o‘z navbatida, butun moliya tizimining barqarorlashuviga olib keladi hamda Markaziy bank ishtiroki darajasini pasaytiradi. Qo‘shma Shtatlarda u 40 yil oldin, Rossiyada esa besh yil oldin rekord darajaga yetgan. Buning bir qancha sabablari bor. Birinchisi, albatta, koronavirus — pandemiya ortidan deyarli barcha mamlakatlar pul-kredit siyosatini yumshatdi. Ya‘ni, hukumat iqtisodga ko‘proq pul to‘ka boshladi — masalan, aholiga 9 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning “2012 yil Vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko‘taradigan yil bo‘ladi” nomli ma’ruzalarini o‘rganish bo‘yicha O‘quv-uslubiy majmua. Toshkent: – 2012, 282 b. 33 to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘lovlar yoki arzon kreditlar shaklida. Buning oqibatida, iste‘molga talab oshib, ishlab chiqarish ortda qolyapti. Yana bir boshqa sabablaridan biri — milliy valyutaning qadrsizlanishi. Masalan, turk lirasi bu yil deyarli 50 foizga qadrsizlandi va shu sabab inflyatsiya 20 foizdan oshdi. Bu vaziyatda o‘zbek so‘mi mustahkam turibdi — dastlabki o‘n oyda valyuta atigi ikki foizga qadrsizlandi. Markaziy bank rahbari Mamarizo Nurmatovning ta‘kidlashicha, valyuta tushumi eksport hisobiga 35 foiz oshishi, shuningdek, banklar va eksportchilar tomonidan valyuta ayirboshlash hajmining ortishi natijasida nisbatan barqaror kursga erishishning uddasidan chiqilgan. Iqtisodiyotda davlat ishtirokining yuqori ulushi, xomashyo eksportiga kuchli bog‘liqlik va tarkibiy nomutanosiblik kabi hodisalar, ayniqsa, islohotlar davrida mahsulot va xizmatlar narxining o‘sishini sezilarli darajada tezlashtirib yuborishi mumkin. Inflyatsion targetlash shu narsaga yo‘l qo‘ymaslikka qaratilgan. Inflyatsiya darajasining pastligi narx-navo barqarorligini bildiradi, bu esa, o‘z navbatida, aholining turmush darajasiga ham, uning mehnat faoliyatiga ham ijobiy ta‘sir ko‘rsatadi. Bu omillar oxir-oqibat aholining milliy valyutaga bo‘lgan ishonchini oshirishi, iqtisodiyotdagi dollarlashuv darajasini pasaytirishi, ichki va tashqi investitsiya hajmining oshishiga olib kelishi ko‘zda tutilgan. Xulosa qilib aytganda, inflyatsiya mamlakat hududida pul birligi qadrsizlanganda yuzaga keladi. Va albatta uni oldini olish va bartaraf etish bo‘yicha hukumatimiz hamda O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomidan yuqorida keltirib o‘tilgan kerakli chora – tadbirlar izchil amalga oshirilmoqda. Mamlakatimizda inflyatsiya ko‘rsatkichi yildan yilga pasayib kelmoqda. Shu jumladdan inflyatsiya darajasi 2022 – yil holatiga ko‘ra 12,3% ni tashkil qilyapti. Yaqin yillarda bu ko‘rsatkichni 5% ga tushirish rejalashtirilgan va bu borada mamlakatimizda yetarlicha islohotlar olib borilyapti. Shunday ekan bizning ishonchimiz komilki, biz tez orada ushbu maqsadga erishamiz. 34 XULOSA O‘zbekiston iqtisodiyotida inflatsiya jarayonlarini boshqarish muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bu jarayon iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va aholining turmush darajasini oshirishda hal qiluvchi omillardan biridir. Inflatsiyani samarali boshqarish uchun xorijiy mamlakatlarning ilg‘or tajribalarini o‘rganish va ulardan foydalanish milliy iqtisodiy siyosatni rivojlantirishda katta ahamiyat kasb etadi. Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, inflatsiyani nazorat qilishda quyidagi omillar muhim:  Pul-kredit siyosatining samaradorligini oshirish;  Narxlar barqarorligini ta’minlash uchun Markaziy bankning mustaqilligini ta’minlash;  Innovatsion yondashuvlar, masalan, raqamli texnologiyalar va big data asosida iqtisodiy prognozlashni rivojlantirish. Masalan, AQShning Federal Rezerv tizimi yoki Yevropa Markaziy banki tomonidan qo‘llanilayotgan inflyatsiya maqsadlari yondashuvi O‘zbekiston uchun dolzarb bo‘lishi mumkin. Shuningdek, Janubiy Koreya va Xitoyning iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash bilan birga inflyatsiyani boshqarishga qaratilgan strategiyalari milliy sharoitga moslashtirilishi mumkin. O‘zbekiston sharoitida ushbu tajribalarni qo‘llashda quyidagi yo‘nalishlarga e’tibor qaratish zarur: 1. Pul-kredit siyosatining moslashuvchanligini oshirish va iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirish. 2. Iqtisodiyotda tarkibiy islohotlarni chuqurlashtirish va raqobatni rivojlantirish orqali inflatsion bosimlarni kamaytirish. 3. Xorijiy tajribaga asoslangan holda, narxlar barqarorligini ta’minlash uchun zamonaviy usullarni joriy etish. Xulosa qilib aytganda, inflatsiya jarayonlarini samarali boshqarish uchun xalqaro tajribani chuqur o‘rganish va milliy iqtisodiy siyosatga moslashtirish iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, investitsiyalarni jalb qilish va aholi turmush 35 darajasini yaxshilash uchun muhim shartlardan biridir. Bu esa O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanishiga xizmat qiladi. Xalqaro tajriba asosida samarali yondashuvlarni ishlab chiqish bo‘yicha xulosalar . Xorijiy mamlakatlarning inflatsiyani boshqarish bo‘yicha tajribasi shuni ko‘rsatadiki, inflatsiyani nazorat qilish uchun bir qator muhim yondashuvlar ishlab chiqilgan. Ushbu yondashuvlar O‘zbekiston sharoitiga moslashtirilganda, iqtisodiy barqarorlik va rivojlanishni ta'minlashda samarali bo‘lishi mumkin. Quyida xalqaro tajribadan kelib chiqqan holda tavsiya etiladigan yondashuvlar keltirilgan: 1. Pul-kredit siyosatining maqsadli yondashuvi Xalqaro tajriba: AQSh va Yevropa Ittifoqida inflyatsiya maqsadlari asosida pul-kredit siyosati olib boriladi. Bu narxlar barqarorligini ta’minlashga qaratilgan. O‘zbekiston uchun tavsiya: Markaziy bank tomonidan aniq inflyatsiya maqsadlarini belgilash va ushbu maqsadga erishish uchun samarali vositalarni qo‘llash lozim. 2. Markaziy bankning mustaqilligini ta'minlash . Xalqaro tajriba: Kanada va Germaniya kabi mamlakatlarda Markaziy bankning mustaqilligi inflyatsiyani samarali nazorat qilishning asosiy omili sifatida tan olingan. O‘zbekiston uchun tavsiya: Markaziy bankning mustaqilligini oshirish va uning faqatgina narxlar barqarorligini ta'minlashga qaratilgan siyosat yuritishini ta'minlash zarur. 3. Innovatsion texnologiyalardan foydalanish . Xalqaro tajriba: Xitoy va Janubiy Koreyada raqamli texnologiyalar va big data yordamida iqtisodiy prognozlash va monitoring tizimlari yo‘lga qo‘yilgan. O‘zbekiston uchun tavsiya: Raqamli iqtisodiyot infratuzilmasini rivojlantirish va inflatsiya jarayonlarini real vaqt rejimida kuzatib borish uchun zamonaviy texnologiyalarni joriy etish. Xulosa qilib aytganda, xalqaro tajribadan samarali yondashuvlarni ishlab chiqish uchun O‘zbekiston sharoitlariga moslashuvchan, innovatsion va barqaror 36 siyosat olib borish lozim. Bu yondashuvlar iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash va mamlakatni global iqtisodiy tizimda raqobatbardosh qilishga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI Rahbariy adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasining «Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida» qonuni. 2019 y 25 aprel 2. O‘zbekiston Respublikasining «Markaziy bank to‘g‘risida» qomun.<<Halq so‘zi» gazetasi 2019 y 13 yanvar. 3. O‘zbekiston Respublikasining Vazirlar Mahkamasining «Pul mablag‘ larini bankdan tashqari muomalasini yanada qisqartirish chora-tadbirlari to‘g‘ risida»gi qonuni. Ne 280. 2017 y. 5 avgust. 4 O‘zbekiston Respublikasining «Fugarolaming banklardagi omonatlarını himoyalash kafolatlari to‘g‘radangi qonun 2017 y. 4 aprel 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni «Bozor islohatlarını chuqurlashtirish va iqtisodiyotni yanada erkinlashtinsh sohasidagi ustuvor yo‘ nalishlar amalga oshirilishini jadallashtirish chora-tadbirlar to‘g‘risida»> Toshkent 14.06.2020 yil Asosiy adabiyotlar 1. Axmedov D.Q., Ishmuxammedov A.E.,Jumaev Q.X., Jumaev Z.A. Makroiqtisodiyot. Darslik.- T.: TDIU, 2004, 240 b. 2. Агапова Т.А., Серегина С.Ф. Макроэкономика: Учебник. М.:Дело и Сервис, 2001. 3. Вmканов Г.С., Вmканова Г.Р. Макроэкономика: Торговая политика. Инфляция и безработица. Социалная политика. СПб.: ЗАО «Питер», 2005. 4. Гайгер А., Линвуд Т.Макроэкономическая теория и пер одная экономика. Пер. с англ. М.:ИНФРА-М, 1996. 5. Галперин В.М., Гребенников П.И., Л_сский А.И., Тарасевич Л.С. Макроэкономика: Учебник. СПб.:СПбГУЕФ,1997. 6. Дорнбуш Р.,Фишер С. Макроэкономика. М.:МГУ,1997. 37 7. Yo‘ldoshev Z., Qosimov M.S. Makroiqtisodiyot asoslari. T.: «O‘qituvchi»,1994 8. Менкю Н.Г. Макроэкономика. М.:МГУ,1997. 9. Селишчев А.С. Макроэкономика: Откритая экономика. Причини экономического роста. Динамика рынков. СПб.: ЗАО «Питер», 2005. 10. Xodjaev R., Maxmudov B., Xadjaev X., Ergashev E, Egamberdiev R. Mikro va makroiqtisodiyot.O‘quv qo‘llanma-T.:”ILM ZIYO” 2012, 324 b. 11. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning “2012 yil Vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko‘taradigan yil bo‘ladi” nomli ma’ruzalarini o‘rganish bo‘yicha O‘quv-uslubiy majmua. Toshkent: – 2012, 282 b. 12. Abulkasimov X. Makroiqtisodiy tartibga solish va O‘zbekistonning barqaror rivojlanishi. Monografiya. – T. “Akademiya”, 2011, 92 b. Internet saytlar https://lex.uz/uz/docs/-4600824?ONDATE=07.07.2023%2000 38

MUNDARIJA

KIRISH

1.Inflyatsiya tushunchasi va uning iqtisodiy mazmun mohiyat

2.Inflyatsiyani hisoblash usullari

3.Inflatsiyani boshqarish bo‘yicha xorijiy tajribalar

4.Inflyatsiyaning mamlakat iqtisodiy xavfsizligiga ta’siri va uni bartaraf etish chora-tadbirlari bo‘yicha O‘zbekiston va chet el tajribasi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить