Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 2.3MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Экономика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Inflyatsiya va uning namoyon bo’lishi shakllari

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIY ALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IQTISODIY OT FAKULTETI IQTISODIY OT(T.V.S.B) Y O’N ALISHI IQTISODIY OT N AZARIY ASIFAN IDAN KURS ISHI Mavzu; ”Inflyatsiya va uning namoyon bo’lishi shakllari” REJ A Kirish 1.Inflyatsiya haqida umumiy tushuncha 2.Inflyatsiyaning yuzaga kelish sabablari 3.Jahon iqtisodiyotida inflyatsiyaning oqibatlari 4.O’zbekistonda kutilayotgan xatarlar va inflyatsiyaning oldini olish chora-tadbirlari X ulosa Foy dalanilgan adabiy ot lar Kirish Kurs ishi mav zusining dolzarbligi. Hozirgi zamon inflyatsiyasi nafaqat tovarlar va xizmatlarga bo`lgan baholarni muntazam o`sishi natijasida pulning sotib olish qobiliyatini pasayishi bilan bir qatorda ishlab chiqarish jarayonidagi nomutanosiblik, pul muomalasi, moliya hamda kredit sohasidagi salbiy omillar bilan tasniflanadi. Inflyatsiyaning yuzaga chiqishining asosiy sabablari bo`lib iqtisodiyot tarmoqlari, jamg`arma va iste`mol, talab va taklif, davlat daromadlari va xarajatlari, xo`jaliklarning pul massasi va unga bo`lgan talabi o`rtasidagi mutanosiblik hamda markaziy bankning kredit ekspansiyasi hisoblanadi. Ushbu ta`kidlab o`tgan omillar o`z mohiyatiga asosan inflyatsiyaga, uning darajasiga turlicha ta`sir etishi mumkin. Bozor iqtisodiyoti sharoitida inflyatsiya har qanday davlat iqtisodiyotida yuzaga keladigan eng dolzarb va og‘riqli muammolardan biridir. U nafaqat makroiqtisodiy barqarorlikka, balki aholining turmush darajasiga, ijtimoiy tenglikka va mamlakat taraqqiyotiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, inflyatsiyaning mohiyatini chuqur o‘rganish, uning yuzaga kelish sabablari va oqibatlarini aniqlash, unga qarshi samarali choralarni ishlab chiqish – zamonaviy iqtisodiy tahlilning eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Inflyatsiya – bu umumiy narxlar darajasining uzluksiz o‘sishidir. Bu jarayon pul muomalasidagi nomutanosiblik, ishlab chiqarish bilan iste’mol o‘rtasidagi disbalans, davlat byudjeti va tashqi savdo muvozanatining buzilishi kabi omillar natijasida yuzaga keladi. Ayni vaqtda, global iqtisodiy inqirozlar, pandemiyalar, geosiyosiy ziddiyatlar va boshqa tashqi omillar inflyatsiyaning tezlashishiga olib kelmoqda. Shu sababli, ushbu mavzuni tanlash bugungi kun iqtisodiyoti uchun dolzarb va muhimdir. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida ham inflyatsiya jarayonlariga qarshi kurashish, pul-kredit va fiskal siyosatni muvofiqlashtirish orqali iqtisodiy barqarorlikka erishish masalasi davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib bormoqda. Ayniqsa, Markaziy bank tomonidan pul massasini boshqarish, inflyatsion kutilmalarni pasaytirish, aholi va tadbirkorlik sub’yektlarining xarid qobiliyatini saqlab qolish borasidagi chora-tadbirlar inflyatsiyaga qarshi kurashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, inflyatsiyaning turli shakllari – talab inflyatsiyasi, taklif inflyatsiyasi, xarajat inflyatsiyasi va import qilingan inflyatsiya kabi ko‘rinishlarini tahlil qilish orqali uning chuqur ijtimoiy-iqtisodiy ildizlariga nazar solish mumkin. Bu esa talab va taklif munosabatlarini tahlil qilish, ishlab chiqarish salohiyati, pul-kredit siyosatining samaradorligi, valyuta kursi va tashqi savdo muvozanati kabi ko‘plab iqtisodiy ko‘rsatkichlarni izchil o‘rganishni talab qiladi. Inflyatsiyaning yuqori darajasi aholi real daromadlarining kamayishiga, ijtimoiy tengsizlikning kuchayishiga, investitsiya faolligining pasayishiga olib keladi. Shu sababli, inflyatsiya jarayonlarini o‘rganish va unga ta’sir ko‘rsatuvchi omillarni aniqlash – iqtisodiy siyosatning eng dolzarb masalalaridan biridir. Mazkur kurs ishida inflyatsiya tushunchasi, uning nazariy asoslari, amaliy holati va O‘zbekistonda inflyatsiyani keltirib chiqaruvchi omillar tahlil qilinadi. Shuningdek, inflyatsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha xorijiy davlatlar tajribasi ham o‘rganilib, mamlakatimiz sharoitiga mos takliflar ishlab chiqiladi. Bu esa mavzuning nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham muhim va dolzarb ekanligini ko‘rsatadi. Yuqoridagilardan kelib chiqib, ushbu mavzuni o‘rganish iqtisodiyotni barqarorlashtirish, aholi farovonligini ta’minlash, investitsion muhitni yaxshilash va ijtimoiy adolatni mustahkamlash yo‘lida muhim ahamiyat kasb etadi . Kurs ishi maqsadi : inflyatsiya tushunchasining iqtisodiy mohiyatini o‘rganish, uning vujudga kelish sabablari, turlari va namoyon bo‘lish shakllarini tahlil qilishdan iborat. Shu bilan birga, inflyatsiyaning mamlakat iqtisodiyotiga ta’siri, narxlar darajasi o‘zgarishining real xarid qobiliyatiga, jamg‘armalarga, investitsiyalarga va aholi turmush darajasiga bo‘lgan ta’sirini o‘rganish, inflyatsiyani jilovlash usullarini aniqlash ham kurs ishining asosiy vazifalaridandir. 4 Kurs ishi predmet i: Inflyatsiya jarayonining iqtisodiy tizimdagi kechish mexanizmlari, narxlar darajasining o‘zgarishi, pul muomalasi va to‘lov vositalarining qiymatiga ta’siri hamda inflyatsiyaning turli shakllarda namoyon bo‘lishi kurs ishi predmetini tashkil etadi. Kurs ishining amaliy ahamiy at i. Ushbu kurs ishining amaliy ahamiyati shundan iboratki, u inflyatsiyaning iqtisodiy jarayonlarga ko‘rsatadigan ta’sirini chuqur tahlil qilish orqali davlatning pul-kredit siyosatini samarali olib borish, narxlar barqarorligini ta’minlash va aholining real daromadlarini saqlab qolish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishga yordam beradi. Bundan tashqari, kurs ishi natijalari iqtisodiy siyosat yurituvchi mutasaddi organlar, tahlilchilar va iqtisod sohasida tahsil olayotgan talabalar uchun nazariy va amaliy qo‘llanma sifatida xizmat qilishi mumkin. Inflyatsiya shakllarini aniqlash orqali uning oldini olish va jilovlash bo‘yicha samarali choralarni belgilashga ko‘maklashadi. Kurs ishi ishining t ark ibiy t uzilishi v a hajmi: ish kirish, asosiy qism, 4 bo‘lim, umumiy xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhatidan iborat. 5 1. Infl y at siy a haqida umumiy t ushuncha Inflyatsiya - bu tovarlar va xizmatlar baholarining o’sishi natijasida muomaladagi pul massasining ko’payishi va shuning natijasida pulning qadrsizlanishidir. P. Graud va M. Polan tomonidan amalga oshirilgan va inflyatsiyaga bag’ishlangan jiddiy ilmiy tadqiqotlardan biri bo’lib, ushbu ilmiy ish 165 mamlakatni va 1969- 1999 yillarni qamrab oladi. Mazkur tadqiqot mualliflari inflyatsiyaning miqdoriylik nazariyasi qoidalaridan biri bo’lgan - pullarning o’sish sur’ati va inflyatsiya darajasi o’rtasida to’g’ri mutanosiblik mavjud, degan qoida to’g’ri va statistik ma’lumotlarda tasdiqlanadi, degan xulosaga keldilar. Inflyatsiya sur’atlarining o’sishi bilan uning pullar taklifiga bog’liqligi yaqqolroq tarzda ko’zga tashlanib boradi. Inflyatsiyaning oqilona darajasiga ega bo’lgan mamlakatlarda korrelyatsiya koefffitsienti 0,24 ga teng bo’lgan bo’lsa, inflyatsiya darajasi yuqori bo’lgan mamlakatlarda ushbu koeffitsient 1 ga yaqinlashdi. P. Graud va M. Polanlar tomonidan inflyatsiya darajasini uch qismga ajratgan holda – past, oqilona va yuqori darajalarga ajratgan holda, pullar taklifi va inflyatsiya sur’atlari o’rtasidagi bog’liqlikni, korrelyatsion tahlil natijalariga tayanilgan holda, asoslab berilganligi inflyatsiya va milliy valyutaning nominal almashuv kursi o’rtasidagi bog’liqlik masalasiga oydinlik kiritadi. XX asrning 70-yillariga qadar Fillips kashf etgan inflyatsiya va ishsizlik o’rtasidagi aloqadorlik xususidagi ilmiy xulosa amaliy ahamiyat kasb etdi. Ammo 1970 yilga kelib “Fillips egri chizig’i” deb ataluvchi mazkur xulosa amaliy ahamiyat kasb etmay qoldi. Inflyatsiyaning yuqori sur’atlarda o’sishi, odatda, Davlat byudjeti defitsitini moliyalashtirish bilan bog’liq. Byudjet siyosati va inflyatsiya o’rtasidagi bog’liqlik masalasi L. Katao va M. Terronzaning ilmiy ishida chuqur tadqiq qilingan. Mazkur tadqiqotning jiddiyligi shundaki, L. Katao va M. Terronza 107 1Grauwe, P. De, & Polan, M. (2005). Is inflation always and everywhere a monetary Scandinavian Journal of Economics, 107(2), 239–259. 6 mamlakat bo’yicha 1960 yildan 2001 yilgacha bo’lgan davrda inflyatsiya va byudjet defitsiti o’rtasidagi bog’liqlik masalasini tadqiq qilganlar va bu borada mavjud bo’lgan tendentsiyalarni baholash imkonini beradigan muhim xulosalarni shakllantirganlar. Ana shunday xulosalardan biri, inflyatsiya darajasi yuqori bo’lgan mamlakatlarda Davlat byudjeti defitsitining qisqarish sur’ati bilan inflyatsiya darajasi o’rtasida bevosita bog’liqlik mavjud, degan xulosa hisoblanadi. Ushbu xulosa aniq hisob-kitoblarga asoslangan: inflyatsiyaning o’rtacha yillik darajasi 50 foizga yaqin bo’lgan mamlakatlarda Davlat byudjeti defitsitining YaIMdagi salmog’ini 1 foizli punktga qisqarishi inflyatsiyaning 8,75 foizli punktga pasayishiga olib keladi. Bunda Davlat byudjeti defitsiti va inflyatsiya o’rtasidagi sezilarli statistik bog’liqlik nafaqat yuqori inflyatsiya sharoitida, balki oqilona inflyatsiya sharoitida ham kuzatildi. Shuni alohida ta’kidlash joizki, rivojlangan sanoat mamlakatlarida va inflyatsiya darajasi juda past bo’lgan mamlakatlarda Davlat byudjeti defitsiti va inflyatsiya o’rtasidagi sezilarli bog’liqlik tadqiqot jarayonida kuzatilmagan. Bu esa, L. Katao va M. Terronzalarning fikriga ko’ra, quyidagi omillar bilan izohlanadi: ❖ hukumatga nisbatan ishonchning yuqori ekanligi; ❖ markaziy banklar mustaqilligining institutsional jihatdan himoyalanganligi; ❖ moliya tizimining rivojlanganligi. Iqtisodiy adabiyotda inflyatsiya va iqtisodiy o’sish o’rtasidagi aloqadorlik masalasida kesin munozarali fikrlar, xulosalar mavjud. Bir guruh iqtisodchi olimlar, shu jumladan, G. Xess va Ch. Morrislarning fikriga ko’ra, baholarning sezilarsiz darajadagi o’sishi ham iqtisodiy o’sishga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Ularning fikriga ko’ra, baholarning unchalik sezilarli darajada bo’lmagan o’sishi ham inflyatsiya dinamikasidagi noaniqlikni kuchaytiradi. Bu esa, o’z navbatida, tijorat banklari kreditlari foiz stavkasining o’sishiga olib keladi. Chunki kreditlarning foiz stavkasi o’zida nafaqat kutilayotgan inflyatsiyani, balki risk uchun qo’shimcha ustamani ham aks ettiradi. Natijada, mamlakatdagi 7 iqtisodiy faollikka va aholining turmush darajasiga nisbatan kuchli salbiy ta’sir yuzaga keladi. Ikkinchi guruh iqtisodchi olimlar esa (prof. M.A. Pivovarova, A. Kudrin va boshq.) inflyatsiyaning ma’lum darajasi sharoitida iqtisodiy o’sish sur’atlari yuqori bo’lishi mumkin, deb hisoblaydilar. Masalan, prof. M. Pivovarovaning fikriga ko’ra, inflyatsiyaning uncha yuqori bo’lmagan darajasi iqtisodiy o’sishni rag’batlantiradi, bunday sharoitda antiinflyatsion siyosatni amalga oshirish ishsizlikning o’sishiga, iqtisodiyotning pasayishiga olib keladi. Bunday sharoitda, odatda, pullar taklifi ustidan qattiq nazorat o’rnatiladi. Bazaviy inflyatsiyaga bag’ishlangan ilmiy tadqiqot ishlari majmuida G. Brover va N. Erikson tomonidan inflyatsiyaning nomonetar omillarini tadqiq qilishga bag’ishlangan ilmiy izlanish o’ziga xos o’rin tutadi. Ushbu olimlar mazkur sohada olib borgan tadqiqotlarining natijalariga asoslangan holda, inflyatsiyaning xarajatli modelini (markup theory ofinlation) yaratdilar. Mazkur modelda inflyatsiyaning uzoq muddatli dinamikasi tadqiq qilinadi va chiqim inflyatsiyasining asosiy omillari sifatida quyidagilar e’tirof etilgan: ✓ ish haqi; ✓ kommunal xizmatlar tariflari; ✓ import qilingan xom-ashyo va butlovchi qismlarning baholari. Ish haqi omilini oladigan bo’lsak, ish haqining oshishi natijasida baholarning sezilarli darajada o’sishi yuz berishi mumkin. Xalqaro amaliyotdan ma’lumki, agar ish haqi doimiy tarzda oshirib borilsa, u holda, korxonalarda ishlab chiqarish xarajatlarining umumiy darajasi oshadi. Bu esa, o’z navbatida, korxonalarni baholarni oshirishga majbur qiladi. Aks holda, korxonalar foydasining miqdori kamayib ketadi. Bunday sharoitda “ish haqi-baholar” spiralining harakatiga barham berish uchun mehnat unumdorligining o’sish sur’atini o’rtacha ish haqining o’sish sur’atidan yuqori bo’lishini ta’minlash zarur. Agarda mehnat unumdorligini oshirishga muvaffaq bo’linmasa yoki uning pasayishi yuz bersa, u holda, ish haqi o’sishining baholar darajasiga nisbatan ta’siri kuchayadi. Pullar taklifining inflyatsiyaga ta’siri isbotlangan bo’lsada, inflyatsiyani yuzaga keltiruvchi barcha omillar monetar mazmunga ega emas va binobarin, 8 Markaziy bankning nazorati doirasidan tashqaridadir. Lekin mazkur nomonetar omillar o’tish iqtisodiyoti mamlakatlarida inflyatsiyaning o’sish sur’atlariga kuchli ta’sir ko’rsatadi. Shu sababli, pul-kredit siyosatining strategiyasini ishlab chiqishda bazaviy inflyatsiyaga, ya’ni inflyatsiyaning uzoq muddatli davriy oraliqlardagi o’zgarishiga alohida e’tibor qaratiladi. Bu esa, Markaziy bankning inflyatsiyani jilovlashdagi rolini aniqroq baholash imkonini beradi. Iqtisodiy adabiyotlarda bazaviy inflyatsiyaga bag’ishlangan ko’plab ilmiy izlanishlar mavjud bo’lsada, inflyatsiyaning bazaviy darajasi xususida yakdil xulosa mavjud emas. Shunday bo’lsada, ko’pchilik iqtisodchi olimlar tomonidan bazaviy inflyatsiya inflyatsion jarayonning uzoq muddatli tendentsiyalari sifatida e’tirof etilgan. Bunda, inflyatsion shok deganda, tovarlar va xizmatlar bahosining inflyatsion kutish ta’sirida qisqa muddatli davriy oraliqlarda keskin ko’tarilishi nazarda Bunda, inflyatsion shok deganda, tovarlar va xizmatlar bahosining inflyatsion kutish ta’sirida qisqa muddatli davriy oraliqlarda keskin ko’tarilishi nazarda tutilmoqda. O’tish iqtisodiyoti mamlakatlarining ko’pchiligida naqd pul muomalasining milliy valyuta kursining barqarorligiga ta’siri muammosi mavjud. Buning asosiy sabablari sifatida plastik kartochkalar va pullik cheklarga asoslangan to’lov tizimining rivojlanmaganligi, iste’mol baholari indeksi, aholining pullik daromadlari, chakana savdo aylanmasining o’sayotganligi, Markaziy banklarning zaxira-vakillik tizimining mo’’tadil tarzda ishlamayotganligi kabi sabablarni ko’rsatish mumkin. Mazkur sabablar bir qator iqtisodchi olimlarning ilmiy izlanishlarida, jumladan, A. Kudrinning ilmiy ishlarida asoslab berilgan . Inflyatsiya XVIII asrning o`rtalarida muomalaga ta`minlanmagan juda ko`p miqdorda pul chiqarishi natijasida pul tizimidagi inqiroz holat asosida yuzaga chiqqan. Inflyatsiya (lotincha «inflation» so`zidan olingan va shishish, ko`pchish, ko`tarilish ma`nosini anglatadi) o`z mohiyatiga asosan pulning qadrsizlanishi, tovar va xizmatlarga bo`lgan baholarning muntazam ravishda oshib borishi jarayonini anglatadi. 9 Hozirgi zamon inflyatsiyasi nafaqat tovarlar va xizmatlarga bo`lgan baholarni muntazam o`sishi natijasida pulning sotib olish qobiliyatini pasayishi bilan bir qatorda ishlab chiqarish jarayonidagi nomutanosiblik, pul muomalasi, moliya hamda kredit sohasidagi salbiy omillar bilan tasniflanadi. Inflyatsiyaning yuzaga chiqishining asosiy sabablari bo`lib iqtisodiyot tarmoqlari, jamg`arma va iste`mol, talab va taklif, davlat daromadlari va xarajatlari, xo`jaliklarning pul massasi va unga bo`lgan talabi o`rtasidagi mutanosiblik hamda markaziy bankning kredit ekspansiyasi hisoblanadi. Ushbu ta`kidlab o`tgan omillar o`z mohiyatiga asosan inflyatsiyaga, uning darajasiga turlicha ta`sir etishi mumkin. Xalqaro amaliyotda inflyatsiyaning narxlarini o`sishi, ya`ni pullarning miqdori o`sishi jixatidan asosan uch shaklini ajratiladi: 1. Sokin (polzuchaya, umerennaya) inflyatsiya. Ushbu inflyatsiya iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda mavjud bo`lib, ushbu holatda mahsulotlar, bajariladigan ishlar va ko`rsatiladigan xizmatlarga bo`lgan narx-navolar yiliga o`rtacha 3% dan 10% gacha oshishi mumkin. Bu mamlakatlarda muomaladagi pul massasi saqlanib turadi va milliy pul birligining xarid qilish qobiliyati saqlanib turadi. 2. Shiddatli (galopiruyuhaya) inflyatsiya. Ushbu inflyatsiya iqtisodiy rivojlanayotgan mamlakatlarda mavjud bo`lib, ushbu holatda mahsulotlar, bajariladigan ishlar va ko`rsatiladigan xizmatlarga bo`lgan narx-navolar yiliga o`rtacha 10% dan 100% gacha ba`zi holatlarda 200% gacha oshishi mumukin. Buning natijasida muomaladagi pul massasi ko`payadi va milliy pul birliginng xarid qilish qobiliyati tushadi. Mamlakat aholisi o`rtasida pulning moddiylashtirish, ya`ni milliy pul birligini jamg`arishi emas, balki oltin, ko`chmas mulk holatida jamg`arishi jarayoni kuchayadi. 3. Jilovlanmagan (giperinflyatsiya) inflyatsiya. Ushbu inflyatsiya holatida mahsulotlar, bajariladigan ishlar va ko`rsatiladigan xizmatlarga bo`lgan narx-navolar yiliga 1000% dan ortiq yoki oyiga 100% dan ortiq darajada oshadi. Ushbu holatda milliy iqtisodiyotda inqiroz yuzaga chiqadi. 2Dornbusch, R., Fischer, S., & Startz, R. (2014). Macroeconomics (12th ed.). McGraw-Hill 10 2. Infl y at siy aning y uzaga k elish sabablari Xalqaro amaliyotda iqtisodchi olimlar inflyatsiyaning yuzaga chiqadigan omillar asosan ikki guruhga: ❖ ichki omillar ❖ tashqi omillar Biz ushbu omillarning mohiyatini yoritishga xarakat qilamiz. 1. Ichki omillarni mohiyatiga asosan pullik (monetar) va pulsiz omillarga ajratish mumkin. Pullik omillarga davlat moliyasining inqirozi, byudjetning taqchilligini mavjudligi, davlat qarzdorligini ortishi, pul emissiyasi, krdit dastaklarining aylanishini ko`payishi, pul aylanmasining tezligi va boshqalar kiradi. Pulsiz omillarga milliy iqtisodiyot tarmoqlari o`rtasidagi nomutanosiblik, tarmoqlar iqtisodiy rivojlanishdagi bir maromsiz daraja, ishlab chiqarish va xizmat ko`rsatish sohalarida monopoliyaning (oligopoliya) mavjudligi, narx shakllntirishdagi davlat monopoliyasi, markaziy bankning kredit ekspansiya va boshqa omillarni kiritish mumkin; 2. Tashqi omillar o`z mohiyatiga asosan biron aniq davlat rivojlanishiga ta`sir etadigan dunyoda amalga oshayotgan jarayonlarni aks etadi. Ushbu omillarga dune mamlakatlarda yuzaga chiqadigan soha inqirozlari hisoblanadigan xom-ashyo, energetika, neft`, valyuta inqirozlarni kiritish mumkin. Ushbu omillardan tashqarii biron-bir davlatning boshqa davlatlarga nisbatan olib boradigan davlat miqiyosidagi valyuta siyosatini, yashirin holatda valyuta, oltinni eksportini amalga oshirilishini ham kiritish mumkin. Biz quyidagi chizmada inflyatsiyani yuzaga chiqish shakllarini tahlil etamiz. Ushbu chizma tahlilidan ko`rinib turibdiki, inflyatsiya asosan uch yo`nalishda yuzaga chiqadi. Birinchi yo`nalishda maxsulotlar, ishlar va ko`rsatiladigan xizmatlarga bo`lgan narxlarni asossiz ravishda o`sib ketishi tufayli pul qadrsizlana boshlaydi. Buning natijasida milliy valyutaning xarid qilish qobiliyati tushib ketadi. Ikkinchi yo`nalishda, xorijiy valyutalarga nisbatan milliy valyutanign kursi pasayib ketadi. Buning natijasida xo`jalik yurituvchi sub`ektlar va mamlakat aholisi erkin muomaladagi xorijiy valyutalari (AQSh dollari, evro, shveytsariya franki 11 vaboshqalarni) jamg`ara boshlaydi. Uchinchi yo`nalishda oltinga bo`lgan milliy pul birligida ifodalangan narx ko`tarilib ketadi. Buning natijasida mamlakat aholisi o`rtasida oltinning to`planib qolishi, ya`ni tezavratsiya amalga oshadi. Xalqaro amaliyotda inflyatsiyaning narxlarini o`sishi, ya`ni pullarning miqdori o`sishi jixatidan asosan uch shaklini ajratiladi: Sokin (polzuchaya, umerennaya) inflyatsiya. Ushbu inflyatsiya iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda mavjud bo`lib, ushbu holatda mahsulotlar, bajariladigan ishlar va ko`rsatiladigan xizmatlarga bo`lgan narx- navolar yiliga o`rtacha 3% dan 10% gacha oshishi mumkin. Bu mamlakatlarda muomaladagi pul massasi saqlanib turadi va milliy pul birligining xarid qilish qobiliyati saqlanib turadi. Shiddatli (galopiruyuhaya) inflyatsiya. Ushbu inflyatsiya iqtisodiy rivojlanayotgan mamlakatlarda mavjud bo`lib, ushbu holatda mahsulotlar, bajariladigan ishlar va ko`rsatiladigan xizmatlarga bo`lgan narx-navolar yiliga o`rtacha 10% dan 100% gacha ba`zi holatlarda 200% gacha oshishi mumukin. Buning natijasida muomaladagi pul massasi ko`payadi va milliy pul birliginng xarid qilish qobiliyati tushadi. Mamlakat aholisi o`rtasida pulning moddiylashtirish, ya`ni milliy pul birligini jamg`arishi emas, balki oltin, ko`chmas mulk holatida jamg`arishi jarayoni kuchayadi. Jilovlanmagan (giperinflyatsiya) inflyatsiya. Ushbu inflyatsiya holatida mahsulotlar, bajariladigan ishlar va ko`rsatiladigan xizmatlarga bo`lgan narx- navolar yiliga 1000% dan ortiq yoki oyiga 100% dan ortiq darajada oshadi. Ushbu holatda milliy iqtisodiyotda inqiroz yuzaga chiqadi. Buning natijasida ishlab chiqarish va bozor boshqaruvsiz faoliyat ko`rsataditi, narx-navo va ish haqi o`rtasidagi farq ortadi. Mamlakat aholisi qo`lidagi qog`oz pullarga tovarlar sotib oladi. Bu holat esa muomalada tovar massasi bilan tovar va xizmatlar bilan ta`minlanmagn ortiqcha qog`oz pullarni to`lib-toshishiga olib keladi. 3 C agan, P. (1956). The Monetary Dynamics of Hyperinflation . In M. Friedman (Ed.), Studies in the Quantity Theory of Money (pp. 25–117). University of Chicago Press 12 Yuqorida ta`kidlab o`tganimizdek, inflyatsiyaning asosiy sababi odatda bir emas, balki bir nechta bo`lib o`zaro mahkam bog`langan bo`ladi va narx-navoning ko`tarilib borishi bilangina namoyon bo`lib qolmaydi, balki narx-navoni boshqarilishiga ham bog`liq bo`ladi. Ushbu jixatdan quyidagi inflyatsiya shakllari ajratiladi: Oshkora inflyatsiya. Talab tomoniga qaragan makroiqtisodiy tengsizlik doimiy ravishda narx-navoning ko`tarilib borishi bilan ifodalanadigan bo`lsa, bunday inflyatsiya oshkora inflyatsiya deb ataladi. Oshkora inflyatsiya bozor mexanizmini buzmaydi: narx-navo ba`zi bozorlarda ko`tarilishi bilan bir vaqtda boshqa bozorlarda pasayib borishi mumkin. Buning asosiy sababi shundan iboratki, bozor mexanizmlari o`z ta`sirini davom ettirib, milliy iqtisodiyotga baholar to`g`risidagi ma`lumotlarni oshkora etkazib turadi, investitsiyalarni ilgari surib, ishlab chiqarishning kengayishi bilan taklifni rag`batlntirib boradi. Yashirin inflyatsiya. Inflyatsiyaning ushbu turi shunday ko`rinishda bo`ladiki, bunday holatda ba`zi bir iste`mol mahsulotlariga narx-navo ma`muriy tarzda davlat tomonidan o`rnatiladi va tartibga solib turiladi. Bundan asosiy maqsad, davlat tomonidan ba`zi mahsulotlarga narx- navoni «ijtimoiy past» darajada belgilaydi. Yashirin inflyatsiya sharoitida narx-navoning keskin o`sishi kuzatilmasligi mumkin. Lekin milliy pul birligining qadrsizlanishi, mahsulotlar aholi pul mablag`lariga kerakli mahsulotlarni harid qilib bo`lmasligi holatlari paydo bo`ladi. Iqtisodiyotda yashirin inflyatsiya yuzaga chiqqanda mahsulotlarning narx- navosi hamda aholini daromadlarini o`sishi vaqtincha to`xtatiladi. Yashirin inflyatsiyani vujudga kelishini asosiy sabablaridan biri bu narxlar ustidan ma`muriy nazorat o`rnatishdir. Buning natijasida bozor mexanizmi deformatsiyalanadi. Uning qaysi darajada va o`zgarganligi darajasi va davomiyligi davlat tomonidan olib boriladigan siyosatga hamda tartibga solish shakliga bevosita bog`liq bo`ladi. Ushbu inflyatsiyaning salbiy tomoni shundan iboratki, inflyatsiya davrida ishsizlik darajasi oshadi, chunki ishlab chiqarish rivojlanmaydi. 13 Xorijiy va milliy iqtisodiy nazariyaning qarashlariga asosan milliy iqtisodiyotning balansini buzilishi va uning oqibatida inflyatsiyaning yuzaga chiqishining quyidagi o`rtta omillari mavjud: ❖ qog`oz pullarning emissiya qilishda va tashqi savdoda davlatning mutloq monopoliyasi; ❖ hozirgi zamon davlat funktsiyalarini bajarish uchun davlat xarajatlarini ortishi; ❖ kasaba uyushmalari tomonidan byudjet muassasalari ishchi- xodimlarining ish haqlarini oshirish bo`yicha faoliyati; ❖ iqtisodiyotda mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish, xizmatlar ko`rsatish sohasida ayrim xo`jalik sub`ektlarining monopoliya (oligopoliya) holatining mavjudligi. Xorijiy amaliyotda inflyatsiyaning yuzaga chiqishini usullariga asosan quyidagi turlarga ajraniladi: taklif inflyatsiyasi, talab inflyatsiyasi, xarajatlar inflyatsiyasi, kredit inflyatsiyasi, import bilan bog`liq inflyatsiyasi, kutilayotgan inflyatsiyasi. Taklif inflyatsiyasida ishlab chiqarish xarajatlarini oshishi natijasida mahsulotlar, bajarilgan ishlar va ko`rsatiladigan xizmatlarga bo`lgan narx- navoning o`sishi yuzaga chiqadi. Ushbu inflyatsiya turida monopol holatdagi korxonalar tomonidan ishlab chiqarishda asosiy vositalarni modernizatsiya qilish bilan bir vaqtda ulardan to`liq foydalanmaslik natijasida xarajatlar ortadi. Buning natijasida barcha ishlab chiqarish xarajatlari nisbatan kam chiqarilgan maxsulotlarning narx-navosini o`sishi amalga oshiriladi. Talab inflyatsiyasi. Inflyatsiyaning ushbu turi mamlakat aholisi va xo`jalik sub`ektlarning daromadlari haqiqiy ishlab chiqarilgan mahsulotlar, bajarilgan ishlar hamda ko`rsatilgan xizmatlar miqdoridan tez o`sadi. Odatda, talab inflyatsiya aholining to`liq ish bilan ta`minlangan holatda yuzaga chiqadi. Aholining daromadlarinig tez sur`atda o`sishi natijasida mahsulotlarga, bajarilgan 14 ishlar va ko`rsatiladigan xizmatlari bo`lgan narx-navo oshadi. Bunday holatda talabnig har qanday o`sishi narx-navoning o`sishiga olib keladi. 1.1 - diagramma. Infl y at siy aning y uzaga k elish sabablari Ushbu diagrammada inflyatsiyaning to’rt asosiy sababi ko’rsatilgan: talab ortishi, ishlab chiqarish xarajatlarining oshishi, kutilmalar va tashqi omillar. Har biri narxlarning umumi darajasini oshiruvchi asosiy omillardir. Kredit inflyatsiyasi. Ushbu inflyatsiya turi mamakat markaziy, ba`zi mamlakatlarda milliy banklari tomonidan olib boriladigan kredit ekspansiyasi natijasida yuzaga chiqadi. Markaziy bank tijorat binklari uchun. Yuqori darajadagi qayta moliyalashtirish stavkasining o`rnatilishi natijasida xo`jalik sub`ektlariga beriladigan kredit qimmatlashadi. Xo`jalik sub`ektlari olingan kredit va u bo`yicha foizlarni o`zlari ishlab chiqaradigan mahsulot tannarxiga kiritadi hamda ushbu holat mahsulotlar narx-navosini ko`tarilishiga sabab bo`ladi. Import bilan bog`liq inflyatsiya. Inflyatsiyaning ushbu turi aniq olingan mamlakatga tashqi omillar asosida yuzaga chiqadi. Ushbu holatda import qilinadigan mahsulotlarga bo`lgan narx-navoning ko`tarilishi natijasida ba`zi mahsulotlarga bo`lgan narx-navolar zanjir tarzida ko`tarilishi mumkin. 4 Mankiw, N.G. (2020). Makroiqtisodiyot asoslari , “IQTISOD-MOLIYA” nashriyoti, 5-bob. 15 3.J ahon iqt isodiy ot ida infl y at siy aning oqibat lari. Inflasiya jamiyat uchun iqtisodiy, ijtimoiy va sosial okibatlarga olib kеladi. Inflyatsiya puldan ochish, ya'ni uning sarflanishini tеzlashtiradi. U tovar ochligini kuchaytiradi, pul jamg’arishga rag’batni susaytiradi, pul-krеdit tizimini izdan chiqaradi, bartеrni tiklaydi. Bulardan tashqari, davlat byudjеti daromadlari va qadrsizlanadi, nisbatan qadrliroq pul mablag’laridan yig’ilgan daromadlar byudjеt xarajatlari amalga oshirilgunga qadar bo’lgan qisqa davr mobaynida o’zining avvalgi sotib olish quvvatini yo’qotadi. Byudjеt daromadlari bilan xarajatlari o’rtasidagi mutanosiblikni saqlash mushkullashib boradi. Byudjеt taqchilligining kuchayishiga olib kеladi. Uni qoplash maqsadida krеdit emissiyasi ko’payishi va u o’z navbatida muomalada Pul massasining oshib kеtishiga sabab bo’ladi. Inflyatsiya sharoitida pul jamg’armalari xam qadrsizlanadi. Pulga tеnglashtirilgan qog’ozlar, sug’urta polislari, aktsiyalar, obligatsiyalar, chеklar, sеrtifikatlarning rеal qiymati pasayadi. Bankka joylashtirilgan pul va qimmatli qog’ozlar olib kеladigan daromadlarni xam inflyatsiya yo’qqa chiqaradi. Inflyatsiya davrida nominal daromadlarga qaraganda narxlar tеzroq o’sadi. Tadbirkorlarning ish xaqiga xarajatlari boshqa xarajatlarga nisbatan sеkin o’sadi. Bu esa nisbatan korxona, firmalarga eskirgan tеxnika, tеxnologiyadan foydalanishni afzal qiladi. Yangi qimmat tеxnikadan ko’ra eskisi ma'qul, bu esa o’z navbatida yangi tеxnika, tеxnologik o’zlashtirishga to’sqinlik qiladi. Bo’sh turgan mablaglar ishlab chiqarish soxasidan muomala soxasiga oqib o’tadi. Uzoq muddatli kapital qo’yilmalarni foydasiz qilib qo’yadi. Daromadlarni ishlab chiqarish tomonidan ta'minlanmagan o’sishi, shunday xolga olib kеladiki, axoli qo’lidagi pul, taklif qilinayotgan tovar va xizmatlardan oshiqcha bo’lib qoladi. Pul birligining xarid quvvati yanada tushib kеtadi: bir miqdordagi pulga joriy yilda o’tgan yildagiga nisbatan axoli kamroq nе'matlar sotib oladi, ya'ni uning rеal daromadlari kamayadi. Rеal daromadlar o’zgarishi kuyidagicha aniqlanadi: 16 Rеal daromadlarning o`zgarishi, foizda qnominal daromadlarning o’zgarishi, foizda---narxlar darajasining o’zgarishi, foizda Misol uchun, joriy yilda axolining nominal daromadi 30% ga ko’paygan, narxlar darajasi 50% ga oshgan bo’lsa, unda axolining rеal daromadlari 20% ga kamayadi. Chunki, narxlarning o’sishi axoli pul daromadlari o’sishidan ilgarilab kеtadi (30%-50%-20%). Inflyatsiya savdoni xam izdan chiqaradi. Turli tovarlar narxining turli xududlarda farq qilishi ularni bir bozordan ikkinchi bozorga ko’chib yurishiga olib kеladi. Olib- sotarlikka kеng yo’l ochiladi. Tovarlarni saklab, qimmat sotish afzal bo’lib qoladi. Inflyatsiya jamiyatning rivojlanishiga salbiy ta'sir ko’rsatadi: 1. Mamlakat iqtisodiy axvolini tang xolga olib kеladi; ishlab chiqarish xajmi tushib kеtadi baxolarning oshib borishi ishlab chiqarish istiqbollariga to’g’onoq bo’ladi; kapitalning asosiy qismi ishlab chiqarishdan savdo (muomala) soxasiga, vositachilik soxasiga oqib o’tadi, chunki ishlab chiqarishdan ko’ra savdo soxasidagi kapital tеzroq va ko’proq foyda kеltiradi; baxolarning o’zgarib turishi olib-sotarlikni rivojlantiradi, arzon vaqtida olib, qimmat bo’lganda sotish jarayoni, tovar zaxiralarini yashirish jarayonlari avj oladi; krеdit bеrish jarayonlari chеklangan bo’ladi, karz oluvchilar ko’payadiyu, qarz bеruvchilar soni qisqaradi, chunki qarz bеrgan yutqazishi mumkin; davlatning moliya rеsurslari qadrsizlanadi va x.k. 2. Axolining kam daromad oluvchi qismining sotsial jixatdan axvoli yomonlashadi. Ularning rеal daromadlari kamayadi. Nominal daromadning baxolar o’sishidan tushib kеtishi natijasida axolining xayot darajasi pasayadi. Ayniqsa, nafaqa, davlat tashkilotlaridan maosh oluvchilarning axvoli qiyinlashishi mumkin. Inflyatsiya axoli jamg’armalarininig qadrsizlanishiga olib kеladi. Ba'zida inflyatsiya axoli ba'zi qatlamlarining (savdo-sotiq soxasida) boyishiga olib kеladi. Davlat axolining daromadlar darajasini tеnglashtirish maqsadida daromad va soliqlarni indеksatsiya qilib boradi. Inflyatsiyaning xar tomonlama avj olib kеtishi mamlakatda sotsial va iqtisodiy jixatdan qarama qarshiliklar yuzaga kеlishiga olib kеladi. Shuning uchun davlat inflyatsiyaning oldini olish, pul muomalasini 17 barqarorlashtirish chora-tadbirlari ishlab chiqadi. Inflyatsiyaga qarshi kurashning asosiy shakllari: pul isloxoti va inflyatsiyaga qarshi siyosat xisoblanadi. Pul islohati dеb pul muomalasini barqarorlashtirish maqsadida davlat tomonidan pul tizimini o’zgartirishga aytiladi. Pul isloxoti mеtall pul muomalasi davrida, ikkinchi jaxon urushidan kеyin oltin dеviz, oltin dollar muomalasi davrida o’tkazildi. Sobiq SSSRda pul isloxoti 1922 - 1924 yillarda, 1947 yillarda o’tkazildi. Pul muomalasini barqarorlashtirishga pul isloxotini o’tkazmasdan xam erishish mumkin. Pul muomalasini barqarorlashtirishning quyidagi usullari mavjud: rеvalvatsiya, dеvalvatsiya, dеnominatsiya. Mamlakatning iqtisodiy rivojlanish darajasiga, iqtisodiyotning xolatiga, pulning qadrsizlanish darajasiga, davlat siyosatiga qarab davlat pul isloxotini o’tkazishi, pulni rеvalvatsiya, dеnominatsiya qilishi mumkin. Pul kuchli qadrsizlangan sharoitida faqat pul isloxotini o’tkazish yo’li bilan Pul tizimini barqarorlashtirish mumkin. Pul isloxoti, ya'ni nullifikatsiya da kuchli qadrsizlangan pul birligi bеkor qilinadi va o’rniga yangi pul birligi kiritiladi. Masalan, Sobiq SSSRda 1922-1924 yillarda sovznaklarning kuchli qadrsizlanishi natijasida 1 rubl 50 mlrd. sovznakga almashtirilgan. Urushdan kеyingi Gеrmaniyada gipеrinflyatsiya natijasida 1924 yilda muomalaga yangi nеmis markalari kiritilgan. Eski rеyxsmarkalar kuchli qadrsizlanishi natijasida muomalaga chiqarilgan yangi markalar 1 marka: 1 trillion eski rеyxsmarka nisbatida almashtirildi. Rеyxsmarkalar muomalasi bеkor qilindi. Rеvalvatsiya - bu pul birligining oltin qiymatini tiklashdan iborat. Masalan, birinchi jaxon urushidan kеyin 1925-1928 yilllarda o’tkazilgan pul isloxoti tufayli funt stеrlingning urushgacha bo’lgan oltin qiymati bеlgilandi. Ikkinchi jaxoi urushidan kеyin rеvalvatsiya natijasida dollarning valyuta kursi ko’tarildi. Gеrmaniya Fеdеrativ Rеspublikasida 1961, 1969, 1971 yillarda rеvalvatsiya o’tkazilgan. 5Gregory, P. R. (1994). Before Command: The Russian Economy from Lenin to Gorbachev. University Press. 18 Dеvalvatsiya bu milliy valyuta kursining chеt el vayutasiga nisbatan tushishidir. Pul birligining oltin miqdori bеlgilangan sharoitda dеvalvatsiya pulniig oltin miqdorining tushib kеtishini anglatgan. Masalan, 1971 yilda AQSh dollarining oltin miqdori 7,89 % ga, fеvral 1973 yilda 10% ga kamaytirilgan. Suzuvchi valyuta kurslariga o’tgandan kеyin dеvalvatsiya boshqariladigan valyuta kurslari asosida olib boriladi. Dеnominatsiya baxolar masshtabini yiriklashtirish, yani pul birligidagi “O” larni qisqartirishdan, pul birligida ko’rsatilgan nominalni kamaytirishdan iborat. Sovеt pul tizimi qaror topa boshlagan davr - 1921 -1922 yillarda ikki marta dеnominatsiya o’tkazilgan. Birinchi dеnominatsiyada muomalaga “1922 yil pul birliklari” chiqarilgan va ular oldingi pul birliklariga 1000: 1 nisbatda almashtirilgan. Ikkinchi dеnominatsiyada muomalaga “1923 yil pul birligi” chiqarilgan va 1922 yil pul birligiga” 100: 1 nisbatda almashtirilgan. Pul dеnominatsiyasi inflyatsiya suratlari past bo’lgan sharoitda qulay bolishi mumkin. Agar inflyatsiya suratlari yuqori bo’lsa, dеnominatsiya o’tkazish xеch qanday samara bеrmasligi mumkin. Faqat pul isloxotini o’tkazish yo’li bilan pul tizimini barqarorlashtirish mumkin bo’ladi. Pul isloxotini o’tkazish quyidagi yo’llar bilan amalga oshirilishi mumkin: Muomaladagi pul massasini kamaytirish maqsadida, dеflyatsiya kursi buyicha pullarni yangi pullarga almashtirish; axoli va korxonalarning banklardagi jamgarmalarini va tincha (to’liq - qisman) xarakatsiz ushlab turish (qotirib qo’yish): Ikkala usulni birgalikda qo’llash yo’li orqali pul isloxotini o’tkazish: bu yo’l xalqaro amaliyotda “shok yo’li” bilan davolash nomi bilan mashxurdir usul 1948 yilda G’arbiy Gеrmaniyada xarbiy davlat boshqaruvidan bozor iqtisodiga o’tishda qo’llanilgangan. “Shok yo’li” bilan davolashda ish xaqini to’lashni to’xtatib qo’yish, ishlab chiqarishni qisqartirish, pul isloxotini o’tkazish, ish o’rinlarini qisqartirish kabi qattiq choralar qo’llanilishi mumkin. Masalan, G’arbiy Gеrmaniyada 1948 yilning iyun oyida o’tkazilgan pul isloxotida axolining naqd pullari va jamg’armalari 6,5 yangi nеmеts markzsiga 100 eski rеyxsmarka qilib6 Pul muomalasi va kredit: darslik / Tahrir hay’ati: A.S.Saidov va boshqalar. – Toshkent: “Iqtisodiyot”, almashtirildi. Axolining pul jamg’armalarini to’lash va tinch to’xtatilgan, kеyinchalik faqat 30 foiz atrofida to’langan va xar bir kishiga 60 nеmеts markasi miqdorida nafaqa ajratilgan. Natijada davlatning rеyxе markasidagi qarzi mamlakatda bo’lgan disbalans tugatilgan va shu yo’l bilan inflyatsiyaning o’sish tеmplari to’xtatilgan. “Shok yo’li” bilan davolash Yaponiyada 1949-1950 yillarda o’tkazilgan va u “Dodj rеjasi” dеgan nomni olgan.Bu rеjaga asosan Yaponiyada inflyatsiyaga qarshi juda qattiq chora-tadbirlar amalga oshirilgan. Yaponiyada mavjud zarar bilan ishlovchi korxonalarga davlat tomonidan bеriladigan subsidiya bеkor qilindi, korxona, tashkilotlarga krеdit bеrish shartlari mukammallashtirildi, axoli jamg’armalari ishlatilmasdan qotirib qo’yildi. Iqtisodni “shok yo’li” bilan davolash Sharqiy Еvropa mamlakatlari Yugoslaviya, Polsha kabi mamlakatlarda xam qo’llanilgangan. “Shok yo’li” bilan davolash iqtisodiy siyosati 1989 yilning oxirlarida Polshada qo’lanilgan bo’lib, ish xaqi va tinchalik kotirib qo’yilgan xolda, baxolar erkinlashtirilgan. Natijada 1990 yilning boshlariga kеlib Polshada tovarlar mo’l-ko’lchiligi vujudga kеlib boshladi va tovarlar baxosining bir nеcha barabor oshishi natijasida inflyatsiya suratlari sеkinlashishiga erishildi. 1.2-jadv al.Infl y at siy aning oqibat lari 7Dodge, J. M. (1950). The Dodge Line: Stabilization Policy in Japan. U.S. Government Printing Office. Yuqoridagi diagrammada inflyatsiyaning asosiy salbiy oqibatlari ko’rsatilgan: aholining real daromadi kamayadi, jamg’armalarning qiymati tushadi va iqtisodiy beqarorlik kuchayadi. Bu holatlar kambag’allikning ortishiga va investitsiya faolligining pasayishiga olib keladi. Polshada bu iqtisodiy tadbirning o’tkazilishi axolining yashash sharoitini ancha qiyinlashtirdi va ishsizlar sonini ko’paytirdi. Yuqorida kеltirilgan inflyatsiyaning salbiy oqibatlari qo’shimcha ravishda mamlakatning tashqi iqtisodiy aloqalariga xam ta'sir ko’rsatadi. Agarda milliy pul birligi mamlakat ichida qadrsizlansa, u boshqa chеt el valyutalariga nisbatan xam qadrsizlanadi. Oqibatda muomalada xar xil pul o’rnida ishlatiladigan pulga o’xshash to’lov vositalari qo’llanilganadi. Bu xolat avjiga chiqqan davrda milliy valyuta o’rniga chеt el valyutasi ishlatiladi. Dеmak, inflyatsiyaning o’sishi mamlakatda iqtisodiyoti xamda ijtimoiy soxalariga salbiy ta'sir ko’rsatadi. Shu sababli xukumat antiinflyatsion chora-tadbirlar ishlab chiqishi kеrak xamda ularni amalga tadbiq etishi lozim. 8Mankiw, N.G. (2020). Makroiqtisodiyot asoslari , “IQTISOD-MOLIYA” nashriyoti, 4.O` zbek ist onda k ut ilay ot gan xat arlar v a infl y at siy aning oldini olish chora-t adbirlari 2022-yilda Oʻzbekiston iqtisodiyoti uchun qanday xatarlar bor Yil yakunida iqtisodiy oʻsish surʼatlarining sekinlashishi, inflyatsiyaning tezlashishi va oziq-ovqat narxlarining oshishi, ishsizlik va kambagʻallikning oshishi kutilishi mumkin. 2022-yilda Oʻzbekiston iqtisodiyoti, davlat idoralari va xalqaro tashkilotlarning prognozlariga koʻra, oʻrtacha surʼatda oʻsishda davom etib, pandemiyadan oldingi darajaga qaytishi kerak edi. Biroq joriy yilda dunyodagi siyosiy vaziyat keskin oʻzgardi, bu esa jahon iqtisodiyoti va savdosiga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda. Oʻzbekiston ham koʻplab iqtisodiy muammolarga duch kelmoqda. Yil yakunida iqtisodiy oʻsish surʼatlarining sekinlashishi, inflyatsiyaning tezlashishi va oziq-ovqat narxlarining koʻtarilishi, ishsizlik va kambagʻallikning oshishi kutilishi mumkin. Iqtisodiy sekinlashuv Joriy yilda Oʻzbekiston mamlakat iqtisodiyotiga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi yuzaga kelayotgan tashqi muammolar tufayli oʻsish surʼatlarining sekinlashuvidan qochib qutula olmaydi. Oʻsish pasayishining turli sabablari turli xil taʼsirga ega. Iqtisodiy faollikning pasayishi uchun mumkin boʻlgan shartlar orasida quyidagilarni ajratib koʻrsatish mumkin. Birinchidan, Oʻzbekistonning asosiy hamkor-mamlakatlari oʻz iqtisodlarining sekinlashishiga, baʼzilari esa, masalan, Rossiyaga oʻxshab, uzoq davom etishi mumkin boʻlgan depressiyaga aylanib qolish xavfini tugʻdiradigan jiddiy retsessiyaga duch keladi. Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Tojikistonda oʻsish surʼati keskin sekinlashishi kutilmoqda. Hamkor mamlakatlarda iqtisodiy vaziyatning yomonlashishi tashqi savdo yoki eksport orqali Oʻzbekiston iqtisodiyotiga bevosita taʼsir qiladi. 22 Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (YeTTB) , Oʻzbekistonda 2022-yilda yalpi ichki mahsulotning oʻsishi 6h Ratings xalqaro agentligi esa 5,7% dan 3,1% ga kamayadi. Oʻzbekiston tashushbu davlatlarning ulushiga nazar tashlasak, taxminan uchdan bir qismi Qozogʻiston, Tojikiston, Qirgʻiziston va Rossiyaga toʻgʻri keladi. 2021-yilda Oʻzbekistonning asosiy tashqi savdo sherigi , Xitoy va Qozogʻiston boʻlgan. kor mamlakatlarda iqtisodiy oʻsish surʼatlarining sekinlashishi Oʻzbekiston eksportiga boʻlgan talabni kamaytirishi mumkin. Iqtisodiyotning oʻsishi bilan tadbirkorlar va aholining tovarlarga boʻlgan talabi ortadi, agar oʻsish sekinlashsa, talab oʻrtacha boʻladi. Masalan, Rossiya Oʻzbekiston toʻqimachilik mahsulotlarining asosiy importchisi hisoblanadi. 2021-yilda Oʻzbekiston $910 mln lik mahsulot eksport qildi, yaʼni ushbu eksport mahsulotining umumiy hajmining 31%i Rossiya bozoriga toʻgʻri keldi. Toʻqimachilik jadal rivojlanayotgan mahsulotlardan biri boʻlib, uning mamlakat umumiy eksportidagi oʻrni muttasil oshib bormoqda va oltindan keyin ikkinchi oʻrinda turadi. Oʻzbekistondan meva va sabzavotlar importi boʻyicha Rossiya yetakchilik qilmoqda. Oʻtgan yili eksport hajmi qariyb $300 mln ni tashkil etdi. Rossiyadan oʻzbek eksportiga boʻlgan talabning kamayishi ishlab chiqarishning qisqarishiga olib kelishi mumkin, chunki mahsulot sotuv bozoriga ega boʻlmaydi, boshqa bozorlarga yoʻnaltirish esa vaqt va logistika xarajatlarini talab qiladi. Rossiya rublining qadrsizlanishi xavfi Oʻzbekiston eksporti narxining nisbatan oshishiga olib kelishi mumkin, bu esa raqobatbardoshlikni yoʻqotishiga olib keladi. Rossiyaliklarning real daromadlarining katta pasayishi ham zaruriy tovarlardan tashqari har qanday mahsulotga talabni sezilarli darajada kamaytirishi mumkin. 9 YeTTB va Fitch Ratings hisobotlari, 2022 yil 23 Iqtisodiyot uchun yana bir xavf — qoʻshni davlatlardan oʻzbek mehnat muhojirlarining transchegaraviy oʻtkazmalarining kamayishi. 2022-yilda bunday o ʻ t k a z m a l a r h a j m i i l g a r i k u t i l g a n o ʻ s i s h 3 % o ʻ r n i g a 2 1 % ga kamayishi . Jahon banki ekspertlarining qayd etishicha, Rossiyadagi iqtit mehnat muhojirlarining pul oʻtkazmalariga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda. 10% lik retsessiya bilan Rossiya iqtisodiyoti keskin qisqaradi, yaʼni aholi talabining kamayishi natijasida ishlab chiqarish keskin pasayadi. Biznes faqat eng foydali sohalarni qoldirib, xarajatlarni qisqartirishni boshlaydi. Birinchidan, ishchi kuchi qisqa vaqt ichida ishdan boʻshatilishi mumkin boʻlgan qisqartirishlar ostida qoladi, chunki bu odamlarning mehnati shunchaki talabga ega boʻlmaydi. Bundan tashqari, rublning pasayishi mehnat muhojirlari uchun xarajatlarning oshishi bilan birga Rossiya mehnat bozorining jozibadorligining pasayishiga olib keladi, chunki real ish haqi yuqori inflyatsiya surʼatlari keltirib chiqaradigan nominal oʻsishni hisobga olgan holda ham pasayib bormoqda. Oʻzbekistonlik mehnat muhojirlarining katta qismi Rossiya Federatsiyasida mehnat qiladi. “Fitch Ratings” xalqaro agentligi maʼlumotlariga koʻra, jami pul oʻtkazmalarining 70%i Rossiyaga toʻgʻri keladi, bu Oʻzbekiston yalpi ichki mahsulotining 8%iga teng. 2021-yilda viloyatlar kesimida yalpi daromadlar umumiy hajmida xorijdan joʻnatilgan pul oʻtkazmalarining ulushiga nazar tashlaydigan boʻlsak, Xorazm va Samarqand viloyatlari yetakchilik qilmoqda. Ushbu ikki viloyatda pul oʻtkazmalari aholi barcha daromadlarining toʻrtdan bir qismini taʼminlaydi. Pul oʻtkazmalarining har qanday pasayishi ularning isteʼmoliga bevosita taʼsir qiladi, bu esa ishlab chiqarish hajmi va iqtisodiy oʻsishning pasayishiga olib keladi. Uchinchidan, hukumat davlat xarajatlarini qisqartirishni rejalashtirmoqda. Shavkat Mirziyoyev 31-mart kuni boʻlib oʻtgan yigʻilishda hududlar va tarmoqlar xarajatlarini birdaniga 10 trln soʻmga kamaytirish boʻyicha topshiriq bergan edi. Davlat xarajatlari iqtisodiyotdagi yalpi talabning tarkibiy qismlaridan biridir. Davlat tomonidan talabning kamayishi ishlab chiqarish hajmiga salbiy taʼsir 24 koʻrsatadi, yaʼni ishlab chiqarishning sekinlashishi yoki mamlakat yalpi ichki mahsulotining oʻsish surʼatlarining pasayishi kuzatiladi. Oʻzgargan iqtisodiy voqeliklar bu yil inflyatsiyaga ham taʼsir qiladi. Agar 2022-yil boshida Oʻzbekiston Markaziy banki oʻsishni 8−9% darajasida boʻlsa, aprel oyi boshida ekspertlar inflyatsiya oʻsishi boʻyicha prognozlarini oshirgan edi. “Fitch Ratings” xalqaro agentligi maʼlumotlariga koʻra, joriy yilda yuqori inflyatsiya 12,7% darajasida kuzatiladi, bu rasmiylar prognozlaridan sezilarli darajada yuqoridir. 1.3-diagramma. O’zbek ist ondagi 2011-2025-y illar oralig’idagi infl y at siy a darajasini k o’rsat adi. Joriy yilning mart oyida isteʼmol sektorida inflyatsiya 1,5% ni, yil boshidan esa 2,9% ni . Eng katta oʻsish oziq-ovqat mahsulotlari guruhida qayd etildi. Jahonda oziq-ovqat va energiya narxlarining oshishi fonida inflyatsiya tezlashmoqda. Bundan tashqari, Ukraina hududidagi harbiy amaliyotlar tovarlarni 10 O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari – yetkazib berish zanjirlarining uzilishiga sabab boʻlib, bu mahsulot tannarxining oshishiga olib keladi. Inflyatsiyaning ichki omillari sifatida aholining inflyatsion kutilmalarining oʻsishini ajratib koʻrsatish mumkin, bunda odamlar yil davomida inflyatsiya oʻsishiga baho berishadi. Agar fevral oyida oʻrtacha koʻrsatkich 13,1% boʻlgan boʻlsa, mart oyida u 15,7% gacha . Inflyatsion kutilmalar koʻpincha rasmiy inflyatsiya darajasidan oshhunki odamlar asosan oziq-ovqat inflyatsiyasiga eʼtibor berishadi, bu koʻpincha umumiy inflyatsiyadan ortib ketadi. Misol uchun, odamlar shakar va yogʻlar, shuningdek, goʻsht va sut mahsulotlari va non mahsulotlari narxlarining sezilarli darajada oshishini qayd etdilar. Inflyatsiya kutilmalari muhim rol oʻynaydi, chunki ular asosida odamlar maʼlum bir davr uchun inflyatsiya prognozlarini shakllantiradilar va oʻzlarining narx va pul-kredit siyosatini quradilar. Milliy valyutaning qadrsizlanishi fonida import qilinadigan mahsulotlar tannarxining oshishi xavfi mavjud. Importchilar valyuta kursini boshqaradi, shuning uchun dollarning mustahkamlanishi narxlarning oshishiga olib keladi. Import qiluvchilar oʻz mahsulotiga narxlarni oshirsa, bu mahalliy ishlab chiqaruvchilarni ham narxlarni oshirishga, yaʼni bir xil narx siyosatiga amal qilishga undaydi. Oʻz navbatida, mamlakat Markaziy banki ham qattiqroq pul- kredit siyosatini olib borishga majbur boʻladi. 2022-yil mart oyida regulyator paydo boʻlgan iqtisodiy xavflarga javoban asosiy stavkani 14% dan 17% ga . Biroq Oʻzbekiston iqtisodiyotida koʻplab proinflyatsiya omillarining mi Markaziy bank tomonidan tezlashtirilgan inflyatsiyaga qarshi kurashish uchun pul-kredit siyosatining yanada kuchaytirishga olib kelishi mumkin. Milliy valyuta kursining oʻzgarishi A g a r o ʻ t g a n y i l i O ʻ z b e k i s t o n m i l l i y v a l y u t a s i atigi 3,4% ga boʻlsa, 2022-yil 24-fevraldan 18-martgacha u allaqachon 6,7gan. Asosiy stavkaning oshishi qisman “qulash"ni qaytarishga yordam berdi, buning natijasida summa 1,5% ga mustahkamlandi. 26 Milliy valyutaning zaiflashishiga Rossiya rublining qadrsizlanishi sabab boʻldi, bu ham hamkor mamlakatlar valyutalarining sezilarli darajada devalvatsiyasiga sabab boʻldi. Qoʻshni davlatlarda milliy valyutalar kursining zaiflashishi bilan oʻzbek soʻmining real kursi oshadi. Milliy valyutaning mustahkamlanishi eksportga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda, chunki raqobatbardoshlik pasayadi. Hamkor mamlakatlarda valyutalarning qadrsizlanishi savdo taqchilligini oshirish orqali valyuta kursiga qoʻshimcha bosim oʻtkazadi. Agar soʻm mustahkamlansa, aholiga importni sotib olish arzonlashadi. Bu eksport tushumlarining pasayishi bilan valyutaga boʻlgan talabni oshiradi. Mehnat muhojirlarining transchegaraviy pul oʻtkazmalarining kamayishi toʻlov balansi taqchilligini oshirishga tahdid soladi, bu esa soʻmning dollarga nisbatan oshishiga olib keladi. 2021-yilda Oʻzbekistonning savdo taqchilligi (eksport minus import) $11,4 mlrd ni tashkil qildi. Shu bilan birga, savdo taqchilligi xorijdan mehnat muhojirlari tomonidan joʻnatilgan $6,6 mlrd lik joriy balansning ijobiy saldosi hisobiga qoplandi. Xorijiy tushumlarning qisqarishi toʻlov balansi taqchilligini oshiradi, bu esa milliy valyutaning zaiflashishiga olib keladi. Joriy yilda Oʻzbekiston ichki talabni qoplash uchun mamlakatga valyuta oqimining yangi manbalarini izlashga toʻgʻri keladi. Valyuta kursining oʻzgarishini yumshatish maqsadida Markaziy bank valyuta bozorida intervensiyalar oʻtkazadi. Joriy yilning birinchi choragida Markaziy bank $2,4 mlrd miqdorida valyuta intervensiyalarini . Pul-kredit organlari oʻz harakatlarini aholi va tadbirkorlik subyt el valyutasiga boʻlgan talabi ortishi bilan izohladi. Markaziy bank milliy valyutani maʼlum darajada sunʼiy ravishda qoʻllab-quvvatlash siyosatini olib bormayapti, chunki bu eksport raqobatbardoshligining pasayishiga, shuningdek, mamlakat oltin- valyuta zaxiralarining kamayishiga olib keladi. Bunday siyosatning misoli Turkiya boʻlishi mumkin, bu yerda mahalliy markaziy bank oʻz zaxiralarini lirani qoʻllab-quvvatlash uchun oʻylamasdan 11Markaziy bank ma’lumotlari, 2022; moliyaviy tahlil sarfladi, lekin oxir-oqibat uni erkin suzib yurishiga ruxsat berishga majbur boʻldi, bu esa uning sezilarli darajada qulashiga olib keldi. Oʻzbekiston pul-kredit tizimlari oʻz harakatlari bilan aholi oʻrtasida vahima paydo boʻlishiga yoʻl qoʻymaslikka harakat qilmoqda. Milliy valyutaning keskin zaiflashishi valyutaga boʻlgan talabning oshishiga olib keladi, chunki odamlar soʻmning dollarga nisbatan devalvatsiyasidan oʻz yoʻqotishlarini kamaytirishga harakat qilmoqda. Asosiy stavkaning oshishi depozit stavkalarining oshishiga olib keldi, bu omonatchilar uchun omonatlarini soʻmda saqlashni jozibador qildi. Agar bu odamlar oʻz soʻmlarini keskin ravishda dollarga almashtirmoqchi boʻlishsa, Markaziy bankka nisbatan bosim sezilarli darajada oshadi. Oʻzbek soʻmining qadrsizlanishi davlat va biznes uchun qoʻshimcha valyuta risklarini keltirib chiqaradi. Masalan, soʻnggi ikki yilda banklar tomonidan xorijiy valyutada berilgan kreditlar hajmi 168% ga , 158 trln soʻmni tashkil etdi. 2021-yilda importni moliyalashtirish manba nazar tashlaydigan boʻlsak, importning 15,6%i xorijiy valyutadagi kreditga olinayotganini koʻrish mumkin. Biznes butunlay qarama-qarshi manfaatlarga ega, chunki milliy valyutaning zaiflashishi avvalroq chet el valyutasida olingan kreditlar boʻyicha majburiyatlarning haqiqiy koʻpayishini anglatadi. Tadbirkorlar milliy valyutada daromad olib, uni chet el valyutasiga aylantirib, keyin kreditorlarga toʻlaydilar. Soʻmning qadrsizlanishi oʻzbek biznesi uchun xavf-xatarlarni keltirib chiqarmoqda, bu esa qoʻshimcha xarajatlarni oʻz zimmasiga olishga majbur boʻladi. Xalqaro moliya institutlari turli mintaqalardagi mamlakatlarning rivojlanishiga oid iqtisodiy sharhlarni nashr eta boshladilar. Jahon bankining bahorgi Oʻzbekiston iqtisodiyoti 2022- yilda jiddiy sekinlashuvga duch kelishi qn. Rossiya va Qozogʻistonda talabning kamayishi eksportga katta zarar yetkazadi. Yil davomida joriy hisob balansi -10% boʻlishi kutilmoqda, bu oʻtgan yilgi 6% taqchilligidan oshadi. Oʻzbekistonlik mehnat muhojirlarining pul oʻtkazmalari yarmidan koʻproqqa qisqaradi, bu esa transchegaraviy daromadga 12 O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki va Moliya vazirligi statistik hisobotlari, eng koʻp qaram boʻlgan hududlarda qashshoqlik va ishsizlikning oshishiga olib keladi. Oʻzbekiston iqtisodida ishsizlik ortib borishi kutilmoqda. Rossiyada ishlab chiqarishning qisqarishi koʻp sonli xorijiy ishchi kuchiga talabni kamaytiradi. Tahlilchilarga koʻra, Rossiyada ishsizlik oʻtgan yilgi 4,4%dan bu yil deyarli 8%ga oshadi. Inqiroz yuzaga kelganda, u muqarrar ravishda ish joylarini qisqartirish bilan birga keladi. Oʻzbekistonlik mehnat muhojirlarining asosiy qismi anʼanaviy tarzda bugungi kunda ogʻir kunlarni boshdan kechirayotgan qurilish sohasida band boʻlgan. Asosiy sabab — qurilish materiallari narxining oshishi, bu qurilish ishlari tannarxining oshishiga olib keladi va yangi binolarga boʻlgan talabning pasayishi sharoitida qurilishga investitsiyalar keskin qisqaradi. Imtiyozli ipoteka boʻyicha stavkaning oshishi va Rossiya Markaziy banki tomonidan pul-kredit siyosatining qattiqlashishi aholi uchun ipoteka kreditlarini olishda foydasiz boʻladi. Yangi binolarga boʻlgan talabning ortishisiz ishlab chiqarishni koʻpaytirish haqida gapirishning hojati yoʻq. 2022-yilning birinchi choragida Rossiyadan Oʻzbekistonga 133 ming nafar mehnat muhojiri , ulardan 50 ming nafari faqat mart oyida. Agar butun 2021-yil davomida Rossiyadan 280 mingga yaqin mehnat muhojirlari qaytgan boʻlsa, birinchi chorakda oʻtgan yilgi koʻrsatkichning yarmiga erishilgan. Rossiyada mehnat sharoitlarining yomonlashishi mehnat muhojirlarining Oʻzbekistonga qaytishiga, shuningdek, transchegaraviy pul joʻnatmalarining qisqarishiga olib keladi. Ichki mehnat bozoriga bosim asta-sekin kuchayadi. Yil oxirida iqtisodiyotning rasmiy va norasmiy sektorlarida ishsizlikning sezilarli darajada oshishini bashorat qilish mumkin. Iqtisodiy oʻsish surʼatlarining sekinlashishi aholi daromadlarining qisqarishiga olib keladi. Inflyatsiyaning tezlashishi va narxlar darajasining oshishi, chet el pul oʻtkazmalarining qisqarishi aholining koʻplab qatlamlarini oʻta zaif ahvolga solib qoʻydi. Masalan, transchegaraviy oʻtkazmalarga yuqori darajada qaram boʻlgan hududlar qashshoqlik darajasini oshirish xavfi ostida qoladi. 29 2022-yilda Oʻzbekiston iqtisodiyotida muammoli kreditlar koʻpayadi. Markaziy bank maʼlumotlariga koʻra, 1-mart holatiga koʻra, muammoli kreditlar ulushi banklar kredit portfelidagi 5,3% gacha , hajmi esa 17,21 trln soʻmni tashkil qilgan. Muammoli kreditlar boʻyisosiy yuk davlat banklari zimmasiga tushmoqda, ular birgalikda iqtisodiyotdagi muammoli kreditlar umumiy hajmining 15,29 trln soʻmini tashkil etadi. Oʻzbekiston Markaziy banki rahbari Mamarizo Nurmatov pul oʻtkazmalarining kamayishi aholi daromadlarining qisqarishiga, yaʼni avvalroq olingan kreditlarni qaytarish qobiliyatining yomonlashishiga olib kelishidan . Aholining real daromadlarining qisqarishi va boshqa xavf-xatarla olgan holda muammoli kreditlar sonining yanada oshishini bashorat qilish mumkin. Davlat banklari likvidlik taqchilligiga duch keladi, bu esa ularning iqtisodiyotni kreditlashdagi bevosita faoliyatini keskin cheklaydi. Oʻzbekistonlik iqtisodchi Yuli Yusupovning fikricha, muammoli kreditlarni hal qilish bank islohotini jadallashtirish va ularni bank aktivlarini tasarruf etish, jumladan, kredit mablagʻlarini taqsimlash imkoniyatidan mahrum etishni talab qiladi. Iqtisodiyot uchun imkoniyatlar Hozirgi inqiroz davrida Oʻzbekiston iqtisodiyoti koʻplab qiyinchilik va muammolarga duch kelmoqda va bundan keyin ham duch kelishi mumkin. Biroq mazkur vaziyatdan imkon qadar samarali foydalanish zarur boʻlgan imkoniyatlar oynasini ham ochadi. Inqiroz narsalarning odatiy usuli keskin oʻzgarishiga yordam beradi, yaʼni bozordagi yangi oʻyinchilar koʻproq imkoniyatlarga ega boʻladi. Oʻzbekistonning Rossiya bozoriga meva-sabzavot mahsulotlari eksporti koʻpayganini misol qilib keltirish mumkin. Masalan, Rossiya restavratorlar va mehmonxona xoʻjaliklari federatsiyasi allaqachon Oʻzbekiston meva-sabzavot va vinolariga qiziqish . Ikki davlat vag uchrashuvi chogʻida toʻgʻridan-toʻgʻri yetkazib berish boʻyicha shartnomalar tuzish bilan ikki tomonlama tadbir oʻtkazish boʻyicha kelishuvga erishildi. Mart oyi boshida Rosselxoznadzor Oʻzbekistondan 30 pomidor va qalampir olib kirishga qoʻyilgan cheklovlarni bekor qildi. Sanksiyalar ostida Rossiya oʻz yetkazib beruvchilarini diversifikatsiya qilishdan koʻproq manfaatdor boʻladi. Shu fonda Oʻzbekiston jozibador hamkordek koʻrinadi. Yana bir misol — toʻqimachilik sanoati. Gʻarb sanksiyalari Rossiyada maktab formasini ishlab chiqarish uchun mato sotib olishda qiyinchiliklar tugʻdirmoqda. Tatariston Respublikasi rahbari Rustam Minnixanov turli mamlakatlar, jumladan, Oʻzbekistondan toʻqimachilik mahsulotlarini yetkazib beruvchilar bilan logistika sxemalari qurilishini . Qurilish sohasidakorlik qilish masalasi ham kun tartibida. Rossiya Gʻarb sanksiyalari tufayli bu sohada qiyinchiliklarga duch kelmoqda, shu bois boshqa davlatlar bilan hamkorlikka qiziqish bildira boshlagan. Rossiya qurilish vaziri Irek Fayzullin va Oʻzbekistonning Rossiyadagi elchisi Botirjon Asadov oʻrtasidagi uchrashuvda Oʻzbekiston qurilish materiallarini Rossiya bozoriga eksport qilish, shuningdek, kadrlarni jalb qilish imkoniyatlari muhokama qilindi. “Коммерсантъ” nashrining , Rossiya qurilish materiallari bozori obyektiv omillar taʼsirida toʻnatish va import qilinadigan qurilish materiallari narxining keskin oshishi bilan bogʻliq muammolarga duch kelmoqda. Oʻzbekiston 24-fevraldan keyin hukumatdan iqtisodiy zarba oqibatlarini yumshatish uchun tegishli choralar koʻrishni talab qiladigan inqiroz davriga kirdi. Hozirgi inqirozdan iqtisodiyotdagi eski va allaqachon dolzarb muammolarni hal qilish imkoniyati sifatida foydalanish kerak. Kelgusida oʻrtacha yuqori oʻsish surʼatlarini saqlab qolish uchun koʻplab sohalardagi islohotlarni, butun iqtisodiyotni va uning samaradorligini taʼminlash mexanizmlarini qayta qurishni davom ettirish va jadallashtirish zarur. Har qanday iqtisodiy inqiroz tizimning zaif tomonlarini ochib beradi, mamlakat esa undan zarbalarga chidamliroq va jahon bozorlarida raqobatbardosh boʻlish uchun foydalanishi kerak. 31 X ULOSA Xulosa qilib, shuni aytib o`tish mumkinki, yuqorida aks ettirilgan har bir mamlakat bozor iqtisodiyotiga o`tish rejimining turli fazalarida bo`lganlari uchun, mazkur davlatlardagi iste`mol va chakana narxlari orasidagi farqlar ichki va tashqi omillar ta`sirida juda o`zgaruvchandir. Inflyatsiyaning har tomonlama avj olib ketishi mamlakatda sotsial va iqtisodiy jihatdan qarama-qarishliklar yuzaga kelishiga olib keladi. Shuning uchun, davlat iflyatsiyaning oldini olish, pul muomalasini barqarorlashtirish chora-tadbirlarini ishlab chiqadi. Inflyatsiyaga qarshi kurashning asosiy shakllari: pul islohati va inflyatsiyaga qarshi siyosat hisoblanadi. Pul islohati deb, muomalasini barqarorlashtirish maqsadida davlat tomonidan pul tizimini o`zgartirishga aytiladi. Jahon amaliyotida pul islohati metall pul muomalasi davrida, ikkinchi jahon urushidan keyin – oltin deviz, oltin dollar muomalasi davrida o`tkazildi. Inflyatsiyani ushlab turish uchun, eng avvalo, uning iqtisodiyot uchun naqadar muhimligini, mexanizm va omillarning harakatga keltirishlarini anglash lozim. Soliq siyosatining inflyatsiyaga real ta`siri. Bozor iqtisodiyoti sharoitida inflyatsiya mavjudligi tabiyi bo`lgani kabi, mamlakatning «soliq infratuzilmasi»da ham inflyatsiyaning qay darajada bo`lishi olib borilayotgan chora-tadbirlarga bog`liqdir. Inflyatsiyaning o`sish ko`rsatkichini 7-9 foiz darajasida saqlab turish mo`ljallanmoqda. Inflyatsiya va uning rivojlanishi alohida olingan mamlakatda ma`lum xususiyatlarga ega bulishi mumkin. Hozirgi davr inflyatsiyasi, utgan davr inflyatsiyasidan fark kiluvchi xususiyatlarga zga. Oldingi inflyatsiyalar vaktinchalik bulib, ular odatda urush vaktida harbiy xarajatlarni koplash uchun kogoz pullar chikarilishi natijasida yuzaga kelgan. Biror daromad olmasdan turib, ya`ni ishlab chikarish va tovarooborot sur`atlarini oshirmasdan, yoki bu kursatkichlar kamayib ketgan holda davlat tomonidan buladigan xarajatlarni moliyalashtirishning asosiy yullaridan biri kogoz pullarni muomalaga chik;arishdan iborat bulgan. Natijada muomalaga chikarilgan pullar, muomala uchun zarur bulgan oltin mikdoridan oshib ketgan va pulning real kiymati uning 32 nominal kiymatidan tushib ketgan, ya`ni, xakikatda pul birligi uzida kursatilganidan kam oltin mikdorni ifoda kila boshlagan. Oxirgi yillarda inflyatsiya tez-tez uchrab turadigan jarayon bulib sifati ham uzgarib bormokda. Buning sababi shundaki, hozirgi kunlardagi inflyatsiya: birinchidan, uzluksiz baholarning oshishiga; ikkinchidan pul muomalasi konunining buzilishi natijasida umumxujalik mexanizmining ishdan chikishiga olib keladi. XX asr inflyatsiyasining asosiy sababi tovar kamyobligigina bulib kolmasdan, ishlab chiqarish va kayta ishlab chikarishda krizislar mavjudligi bilan ifodalanadi. Xozirgi davr inflyatsiyasi birinchidash; pul talabining tovar taklifidan oshishi natijasida pul muomalasi konunining buzilishi; ikkinchidan; - ishlab chikarishga ketadigan xarajatlar salmogining usishi natijasida tovarlar bahosining oshishi va shu sababli pul massasining ortib borishi bilan ifodalanadi. Iqtisodiyoti bozor munosabatlariga o`tayotgan mamlakatlarda inflyatsiyaga qarshi kurashish va milliy pul tizimini mustaxkamlash uchun asosan quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirish lozim: - milliy iqtisodiyotni sog`lomlashtirish, investitsiya faoliyatining tushib ketishini bartaraf etish va iqtisodiy rivojlanishning oqilona darajasini ta`minlash; - raqobatbardosh, yuqori texnologik ishlab chiqarishni tashkil etish va uni rivojlantirish maqsadida davlat strategiyasini ishlab chiqish hamda uni amalga oshirish; - xalq iste`mol tovarlarini ishlab chiqaruvchi korxonalarda ishlab chiqarish fondlarining tarkibini o`zgartirish va unda zamonaviy texnika hamda texnologiyalarni joriy etish; -tijorat banklarining investitsiya va kredit faoliyatini rag`batlantirish; - soliq tizimini takomillashtirish va ushbu yo`nalishda asosiy e`tiborni soliqlarning rag`batlantiruvchi funktsiyasiga qaratish; - davlat tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni qo`llab- quvvatlash; - mamlakat ichida mahsulotlar, valyuta, kredit er, ko`chmas mulk, mehnat va 33 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO` Y X A TI 1.O`zbekiston Respublikasi Konsitutsiyasi T. 2023 yil 2.2017-2021 yillarda O`zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo`nalishi bo`yicha Xarakatlar strategiyasini “Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yili” da amalga oshirishga oid Davlat dasturini o`rganish bo`yicha ilmiy-uslubiy risola. T.: 2017y 3.O`zbekiston Respublikasi Prezdentining “O`zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo`yicha Harakatlar strategiyasi to`g`risida” gi 07.02.2017 yil. №PF- 4947-sonli Farmoni. 4.O’zbekiston Respublikasi Prezidenti shavkat Mirziyoevning oliy Majlisga Murojaatnomasini o‘rganish va keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib etishga bag‘ishlangan ilmiy-ommabop qo‘llanma [Matn]. – T.: «Ma’naviyat», 2019. – 312 bet. 5.Mirziyoyev SH.M, Erkin va farovon, demokratik 0`zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent, “O`zbekiston”, 2016 yil, 56 bet. 6.Mirziyoyev SH.M. Qonun ustvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash-yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi, Toshkent, “O`zbekiston”, 2017 yil, 48 bet. 7.Mirziyoyev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. Toshkent, “O`zbekiston”, 2017 yil, 488 bet. 8.Mirziyoyev Sh. Erkin va farovon demokratik O`zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. T.: O`zbekiston. 2017y 9.Shodmonov Sh.Sh., G`afurov U.V. Iqtisodiyot nazariyasi (darslik). - T., «Iqtisod- moliya» nashriyoti, 2017-728 b 10.Topildiyev S.R., Egamberdiev K.F., “Iqtisodiyot nazariyasi” O`quv- Uslubiy qo`llanma. T.: 2016. 11.O`zbekiston respublikasi prezidentining “Pul-kredit siyosatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to`g‘risida”gi PQ-3272-son sonli Qarori 34 12.Omonov A.A., Qoraliyev T.M. Pul, kredit va banklar. T.: “IQTISOD- MOLIYA” 2020 y 13. Toymuxamedov I.R. «Bank ishi» ma`ruza matni, TDIU. 2010 y 14.Tojiev R.R., Yakubova Sh. «Xalqaro valyuta-kredit munosabatlari» ma`ruza matni. TDIU.2010 y 15.X.S. Xadjaev, I.A. Bakiyeva, Sh.Sh. Fayziev. Makroiqtisodiyot (O’quv qo’llanma) - T.: TMI, 2014, 268 bet. 16.G.X. Nazarova. “Makroiqtisodiyot” fanidan ma’ruzalar matni. T.: Toshkent Moliya instituti, 2017-yil, 243 bet. Internet resurslari: 17.www.stat. uz 18.www.gov.uz 19. 20.om 21. 22.uz – ta`lim portali. 23.https://fayllar.org/ 35

MUNDARIJA

Kirish

1.Inflyatsiya haqida umumiy tushuncha

2.Inflyatsiyaning yuzaga kelish sabablari

3.Jahon iqtisodiyotida inflyatsiyaning oqibatlari

4.O’zbekistonda kutilayotgan xatarlar va inflyatsiyaning oldini olish chora-tadbirlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить