Informatika fanini o‘qitishda innovatsion ishlanmalar yaratish texnologiyasi - Informatika va AT - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	4.9MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	30 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Informatika va AT

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Informatika fanini o‘qitishda innovatsion ishlanmalar yaratish texnologiyasi

Sotib olish

Informatika fanini o ‘ qitishda innovatsion
ishlanmalar yaratish texnologiyasi

Respublikamizda oshiralayotgan islohotlarining bosh maqsadi va harakatga
keltiruvchi kushi har tomonlama rivojlangan barkamol insondir.–
Mamlakatimizda rivojlanishning muhim sharti zomonaviy iqtisodiyot fan,
madaniyat, texnika, texnologiya rivoji asosida kadrlar tayyorlanishlarning
takomillashgan tizimini yaratishdan iborat.
Darvoqe, har bir jamiyatning bugungi kuni va kelajagi uning ajralmas qismi
va hayotiy zarurati bo lgan ta lim tizimining qay darajada rivojlanganligi bilan
‘ ’
belgilanadi. Bugungi kunda mustaqil taraqqiyot yo lidan borayotgan
‘
mamlakatimizning uzluksiz ta lim tizimini isloh qilish va takomillashtirish, yangi
’
sifat bosqichiga ko tarish, unga ilg or pedagogik va axborot texnologiyalarini
‘ ‘
joriy qilish hamda samaradorligini oshirish davlat siyosati darajasiga ko tarildi.
‘
Ta lim to g risida gi qonun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturi ning
“ ’ ‘ ‘ ” “ ”
qabul qilinishi bilan uzluksiz ta lim tizimi orqali zamonaviy kadrlar
’
tayyorlashning asosi yaratildi.
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi ni amalga oshirishda uzluksiz ta lim
“ ” ’
tizimining tuzilmasi va mavzusini zamonaviy ilmiy fikrlar yutuqlari va ijtimoiy
tajribaga tayangan holda tub islohotlari ko zda tutulgan.
‘ Buning uchun, avvalo,
uzliksiz ta lim tizimining barcha shakldagi ta lim muassalarida ta lim jarayoni
’ ’ ’
sifatida ta minlovchi ilg‘or ilmiy-metodik jihatdan asoslangan uslublarni amalda
’
qo llash lozim. Fanda texnika va ilg or texnologiya yutuqlaridan foydalangan
‘ ‘
holda yosh avlodga ta lim va tarbiya berishning maqsad, maznun, uslub va
’
vositalarini ilmiy jihatdan ta minlash pedagogika fanining dolzarb
’
muammolarning biri hisoblangan.
Kadrlar tayyorlash sohasidagi davlat siyosati uzluksiz ta lim tizimi orqali
’
shaxsning har tomonlama barkamol bo lib yetishishini ko zda tutadi. Shaxs
‘ ‘
uzluksiz ta limda va kadrlar tayyorlashda ta lim va xizmatlarining iste molchisi
’ ’ ’
sifatida namoyon bo ladi.
‘
2

Shaxs ta lim xizmatlarining ishlab chiqaruvchisi sifatida ta lim’ ’
jarayonida bilim va tajribani talaba (yoki o quvchi)ga uzatish, ishlab chiqarish
‘
moddiy muhiti sharoitida, shunungdek, fan, madaniyat va ta lim xizmatlarida
’
ishtirok etadi.
Respublikada shaxslarga o z ijodiy salohiyatini amalga oshirish uchun
‘
mutaxasislik ta lim dasturini tanlash huquqi berilgan. Oliy ta lim uzluksiz
’ ’
ta limda muhim o rinni egallaydi. Oliy, umumiy o rta, o rta maxsus, kasb-
’ ‘ ‘ ‘
hunar ta limlari uzluksiz ta lim tizimining mustaqil turi hisoblanadi va
’ ’
O zbekiston Respublikasi Ta lim to g risida gi Qonuni va Kadrlar
‘ “ ’ ‘ ‘ ” “
tayyorlash milliy dasturi g a muvofiq amalga oshiriladi. Ushbu hujjatlarda oliy
”
ta limning belgilangan vazifalaridan biri yuqori saviyada o qitishni ta minlash
’ ‘ ’
va malakali kadrlarni zamonaviy ta lim kasb-hunar dasturlari asosida
’
tayyorlashdir. Oliy ta lim o qituvchisining faoliyati shaxsni tarbiyalash
’ ‘
jarayonida ta lim-tarbiya olish sharoitlarini yaratish, uning ehtiyojlarini
’
qondirish va qobilyatlarini ochish hamda rivojlantirishga yo naltirilgan bo lishi
‘ ‘
lozim. O qituvchisining malakasi maxsus va pedagogik fanlar bilan yoritiladigan
’
ikki qirraga ega bo lishi lozim va u doimo: Nima uchun o qitish kerak? ,
‘ “ ‘ ”
Qanday o qitish kerak? degan savollarga javob topish zarur. Bu javoblar
“ ‘ ”
pedagogika fanining asosiy qoidalari va qonuniyatlariga mos holda talqin qilinishi,
shuningdek, ta lim hususiyatlari e tiborga olingan bilimlarga asoslangan
’ ’
bo lishi lozim. Pedagogikaning muhim mummolaridan biri o qituvchining
‘ ‘
mutaxassisligiga faoliyatining asosini tashkil etish shart bo lgan pedagogik
‘
jarayon nazariyasini ishlab chiqishdir.
Uzluksizlik va uzviylik ta lim tizimida ortiqcha takroriylikka chek qo yib,
’ ‘
avvalo, jamiyatning ma naviy va intellektual salohiyatini kengaytiradi, qolaversa,
’
davlatning ijtimoiy va ilmiy texnik taraqiyotini takomillashtirish omili sifatida
–
ishlab chiqarishning barqaror rivojlanishini ta minlaydi. Pedagogik
’
texnologiyalarning rivojlanishi va ularning o quv- tarbiya jarayoniga kirib kelishi,
‘
shuningdek, axborot texnologiyalarining tez almashinuvi va takomillashuvi
jarayonida har bir inson o z kasbiy tayyorgarligini, mahoratini kuchaytirish
‘
3

imkoniyati yaratiladi.
Uzluksiz ta lim chuqur, har tamonlama asosli ta lim-tarbiya berish,’ ’
mutaxasis kadrlar tayyorlashning turli shakl, usul, vosita, uslub va
yo nalishlarining mukammal uyg unligidan iboratdir. Uzluksiz ta lim sifatini
‘ ‘ ’
turli komponentalar o rtasidagi o zaro aloqadorlik, muayyan usullar va
‘ ‘
uslublarning ta lim jarayonida oqilona tatbiq etilishini ta minlaydi.
’ ’
Qo llanmada:
’
 bo lajak o qituvchinig ilg or pedagogik texnologiyalardan oqilona
‘ ‘ ’
foydalana olish usullari ko rsatib o‘tilgan;
‘
 ta lim tizimida innovatsion texnologiyalar va ishlanmalarning o quv
’ ‘
jarayonida tutgan o rni ochib berilgan;
‘
 axborotlashgan ta lim tizimini shakllantirish, talabalarda mustaqil ta lim
’ ’
olish ko nikma va malakalarini shakllantirish uslublari ko‘rsatib o tilgan.
‘ ‘
Qo llanmada tavsiya qilingan natijalar nazariy va amaliy jihatdan
’
asoslanganligi, yetuk olimlar tomonidan yaratilgan va tavsiya etilgan metodlar
kasb hunar kollejlari va umumta lim o qituvchilari uchun qo l keladi.
’ ‘ ‘
Qo llanmadatadqiqot natijalari amaliy ahamiyatga ega bo lib, informatika
’ ‘
va axborot texnologiyalaridagi o quv mashg ulotlarda interfaol metodlarni
‘ ‘
to g ri tanlab foydalanish o tilayotgan mavzuning mazmun-mohiyatini to liq
‘ ‘ ‘ ‘
ochib berishga hizmat qiladi. Masalan, fanga oid mavzularni o qitishda Idrok
‘ “
xaritasi , Assesment , Klaster , Sinkveyn , Insert , T-chizmalar ,
” “ ” “ ” “ ” “ ” “ ”
Blis-so rov va boshqa
“ ‘ ” usul va texnologiyalarni qo llash mumkin. ‘
Qo llanmada o ndan ortiq usul va texnologiyalar namuna sifatida keltirilgan.
’ ‘
Qo llanmaning ikkinchi qismida yoritilgan “
’ Internet mavzusidagi innovatsion ”
ko rgazmali ishlanma ham dars mashg`ulotlarini saviyali va sifatli tashkil
‘
etilishiga, ta lim beruvchi tomonidan kafolatli natijaga erishishga sabab bo ladi.
’ ‘
Qo llanmaning
’ birinchi qismida ta’lim texnologiyasining mohiyatli belgi
va xususiyalari, an anaviy va zamonaviy ta limning yutuq va kamchiliklari,
’ ’
talabalarning bilimini baholash turlari va ularning avzallik hamda kamchiliklari
haqidagi ma lumotlar keltirilgan. Ikkinchi qismida informatika fanining o‘quv
’
4

mashg`ulotlarida qo‘llash mumkin bo‘lgan interfaol usullar va ularning qo‘llash
uslublari haqidagi ma’lumotlar o‘z aksini topgan.
5

I . TA’LIM BERIS H JARAYONIDA INNOVATSION
TEXNOLOGI A LAR
I.1. TA’LIM TEХNOLOGIYASINING MOHIYATI V A
ХUSUSIYATLARI
K onse pt uallik - Shuni ta’kidlash lozimki, ta’lim texnologiyasi falsafiy,
psixologik, didaktik va ta’limiy maqsadning ijtimoiy-pedagogik asoslangan aniq
ilmiy g‘oyalariga asoslanadi.
Tizimlilik - Тa’lim texnologiyasi yaxlitlik, tuzilmaviylik, barcha tashkil
etuvchilarning o‘zaro bog‘liqligi va ularning bir-biriga bo‘ysunishi, tizim va
muhitning o‘zaro bog‘liqligi singari barcha belgilariga egadir .
Boshqaruvchanlik –
(1) ТТ mohiyati - ishlarni aniq bajarilishida, ya’ni: butun tugallangan ta’lim
jarayonini aniq pedagogik g‘oya ostida dastlabki bashoratlash, loyihalashtirish va
rejalashtirishida ko‘rish mumkin.
(2) Тa’lim berish jarayoni aniq tuzilmaga keltirilgan: pedagogik va o‘quv
harakatlari, boshqaruvchilik, axborotli va muloqotli ishlar ifodalangan ketma-
ketlik – bosqichma-bosqich, maqsadli yo‘l bilan, ya’ni ta’limiy maqsadlar alohida
shaklda ifodalangan: pedagogik vazifalar va aniq belgilangan kutilayotgan natijalar
bilan muvofiqlikda tuziladi.
(3) Тexnologik jarayon tabaqalashtirilgan va individuallashtirish, ikki
kishilik va ko pchilikli suhbat (dialog, polilog) tamoyillari hisobga olingan‘
shartnoma asosidagi, ta lim beruvchi va ta lim oluvchilarning o zaro bog liq
’ ’ ‘ ‘
faoliyatini nazarda tutadi.
(4) Qaytar aloqani tizimli tezkor ravishda ishlatilishi ta lim jarayonining
’
joriy natijalarini uzluksiz kuzatishni, tashhislashni va tezkor baholashni, tahlil va
maqbul boshqaruv xulosasini qabul qilishni ta minlaydi.
’
(5) Тashhisiy ishlar faoliyat natijalarini aniq bir ma’nodagi mezon va
ko‘rsatkichlarini, shuningdek uni o‘lchash vositalarini o‘z ichiga oladi.
6

(6) O‘zgartirish jarayoni ta’lim oluvchini xatoliklariga emas, balki ta’lim
jarayonini shu ta’lim oluvchiga nisbatan unga belgilangan maqsadga erishishni
ta’minlash bilan tashkillashtirish yo‘lini o‘zgartirishga qaratilgan.
Samaradorlik - Тa’limiy texnologiya samarali natija va ta’lim
maqsadlariga erishish kafolatini ta’minlaydi.
Maqbullik - Тexnologiyaviylikning hammabop tizimli belgisidir. ТТ ta’lim
maqsadlariga erishishda, kuch va vaqt sarf qilishda inson imkoniyatlari va texnik
zahiralaridan foydalanish bo‘yicha maqbul yo‘l va vositalarni ta’minlaydi.
Tak ror ishlab chiqarishlik - Тakrorlash imkoniyati , xohlagan ta’lim
beruvchi, shu texnologiviy ishlar tartibini, shundayligicha qo‘llasa, shunday natija
olishi mumkin.
I.2. TA’LIM BERISH JARAYONIDA ZAMONAVIY TA’LIM
TEХNOLOGIYASINING KONSEPTUAL ASOSLARI
K onse psiy a – umumiy g‘oya yoki biror-narsa to‘g‘risida tasavvur,
tushuncha, fikrlar tizimi.
Ta lim texnologiyasi aniq pedagogik g oya asosida ishlab chiqilib, uning’ ‘
negizini quyidagilar tashkil etadi:
(1) muallifning aniqlangan metodologik, falsafiy yo nalishi;
‘
(2) pedagogik, psixologik va ijtimoiy fanlar hamda pedagogik amaliyot-
konseptual asoslari.
Ta lim tizimi boshqa barcha xorijiy mamlakatlar singari falsafa,
’
psixologiya va pedagogikada insonparvarlik yo nalishidagi tamoyillar asosida
‘
tuziladi. Pedagogikada bu yo nalishning asosiy farq qiladigan jihati shundaki,
‘
ta lim oluvchining o zligi, uning shaxsi, mustaqil tanqidiy fikrlashini ongli
’ ‘
rivojlanishiga aniq yo naltirilgan, ularning xususiyat va imkoniyatlarini hisobga
‘
olgan har bir ta lim oluvchining mustaqil bilish faoliyatiga bog liq hisoblanadi.
’ ‘
Ta lim texnologiyasini loyihalashining konseptual asoslari:
’
Psixologiya va pedagogikada insonparvalik yondashuv; Shaxsga
yo naltirilgan rivojlantiruvchi ta lim; Axborot texnologiyalari; Faoliyatli
‘ ’
7

yondashuv; Suhbatli yondashuv; Tizimli yondashuv; Hamkorlikdagi ta lim;’
Muammoli ta’lim.
I.2.1. An’anaviy ta’limning zamonaviy ta’lim teхnologiyalariga asoslangan
ta’limdan farqi
An’anaviy ta’lim berish Texnologik yondashuvga asoslangan ta’lim
berish
1. Konseptual asoslar
Ta’lim oluvchiga yondashish
bo‘yicha nazoratli-nasihatgo y,
‘
egallab bo lingan usul bo yicha
‘ ‘
qayta tiklashli, ta lim
’
oluvchilarning tashabbuskorligi va
mustaqilligini bostiruvchi, qat iy
’
tashkil etilgan bo ysinish asosidagi
‘
(avtoritar) ta lim
’ .
O rta ta lim oluvchi
‘ ’
imkoniyatlari, ularni o zlashtirish
‘
va bilimlarni qayta tiklashlariga
yo naltirilgan ta lim
‘ ’ .
O rganish eslab qolish vazifasi,
‘ –
dars berish esa asosiy faoliyat
– .
T a lim paradigmasi: ta lim
’ ’
beruvchi kitob ta lim oluvchi
– – ’ Shaxsga yo naltirilgan ta lim va
‘ ’
ta limga tizimli harakatli yondashishga
’ –
asoslanadi. Ta lim oluvchi shaxsi ta lim
’ – ’
jarayonining markaziy egasi.
Munosabatlarning inson-parvarligi va
erkinligi, o qishga majburlashdan voz
‘
kechish.
Tabaqalashtirish va individuallashtirish;
umumiy ta lim oluvchining aqliy
’
rivojlanish darajasi va ushbu fanni ular
tomonidan o zlashtirilishini hisobga olish.
‘
O rganish aqliy rivojlanish, mustaqil
‘ –
egallash jarayoni va asosiysi ta lim
’
oluvchilarning egallagan bilimlarini
qo llay olishlari; xususiyati bo yicha
‘ ‘
muammoli, izlanuvchan, ijodiy.
Ta limning yangi paradigmasi, ya’ni:
’
ta’lim oluvchi – kitob – ta’lim beruvchi
2. Ta’lim oluvchining tutgan o‘rni va vazifasi
Ta’lim beruvchi ta’siridagi Mustaqil bilish faoliyatini olib boruvchi,
8

bo‘ysunuvchi ob’ekt.
B ilim – birdan-bir maqsad .
Х ato – jazolanadi. ta’lim jarayonining teng huquqli sub’ekti.
Bilim – shaxsiy muammolarni hal etish
vositasi.
Хato qilishga haqqi bor – xatolarda
o‘rganadi
3. Ta’lim beruvchining tutgan o‘rni va vazifasi
Kitob bilan birga, yagona
tashabbuskor shaxs – bilish
sub’ektini nazorat qiluvchi, asosiy
bilim manbai: boshqaruv
organlarining rahbarlik
buyruqlarining bajaruvchisi Ta lim oluvchilarning mustaqil bilish’
faoliyatlari tashkilotchisi, ularning mas ul
’
maslahatchisi va yordamchisi. Ta lim
’
oluvchilarning nafaqat BMK nazoratini,
balki ehtimoliy chetga chiqish o z vaqtida
‘
to g rilash maqsadida ularning ta lim
‘ ‘ ’
berganlik tashhisini ta minlaydi
’
4. Ta lim berish va o rganish
’ ‘ usullari
Tayyor bilimlarni og zaki bayon
‘
qilish orqali bildirish. Oddiydan
umumiylikka induktiv mantiqqa,
mexanik eslab qolishga, qayta
tiklash (o zgarishsiz qaytarish)
‘
bayoniga asoslangan, namuna
bo yicha ta lim berish. Natijada
‘ ’
ta lim oluvchilarni sustkashlikka,
’
nutq faoliyati bo shashishigacha
‘
olib keladi Muammolarni izlash, bilimlarni
amaliyotda qo llashga yo naltirilgan,
‘ ‘
muammoli vaziyatlarni yaratish, faol
bilishning ijodiy tadqiqotchilik faoliyatiga
asoslangan faol ta lim berish usullari
’
5. Ta lim berish
’ vositalari
Ta lim beruvchi so zlari,
’ ‘
ko rgazmali va texnik vositalar.
‘
Murakkab (texnik) tilda yozilgan
o quv adabiyotlar, shu bois qabul
‘
qilishga murakkab; asosan uy An anaviy vositalar bilan bir qatorda
’ –
axborotli texnologiyalar. O quv
‘
materiallar ta lim oluvchilar tomonidan
’
bilimlarni mustaqil izlash uchun ishlatiladi
9

vazifasi uchun qo llaniladi. ‘
6. Ta lim berishni tashkillashtirish
’ shakllari
Om maviy ta lim berish: ta lim
’ ’
oluvchilar bir-birlari bilan ajralgan
munosabatda; mustaqillikning
yetish - asligi .
Ta’lim beruvchi fa q at pedagogik
faoliyatni rejalashtiradi.
O
‘ zlashtirilgan BMK nazorati.
Miqdoriy baho - baholash-
majburiylik vositasi hisoblanadi, Maqsadni belgilash: yakuniy o quv
‘
natijalarining mezonli cheklanuvchidek,
tashhisiy belgilangan maqsadlarni kafolatli
erishishga yo naltirish; olingan natijalar
‘
sifatini o lchashning mezon va
‘
ko rsatmalari mavjud.
‘
Nafaqat bashorat qiladi, balki pedagogik
faoliyatni loyihalaydi va rejalashtiradi, shu
bilan birga o quv faoliyatining mazmuni
‘
va tuzilishini ishlab chiqadi, ta lim
’
oluvchilarni mustaqil o quv-bilish
‘
faoliyatlarini bashorat qilayotganlarida,
rejalashtirayotganlarida va
tashkillashtirayot-ganlarida ularning
tashabbuslarini oshiradi va qo llab
‘
quvvatlaydi.
Ta lim beruvchi ta lim oluvchi bilan
’ ’
ta lim jarayonini o quv diologidek
’ ‘
tuzadi; ularda mustaqillikka intilishni
rivojlantirish uchun, o zi mustaqil ta lim
‘ ’
olishga tayyorgarlik, o z-o zini bilishi,
‘ ‘
o z-o zini amalga oshirish va o z-
‘ ‘ ‘
o zini taqdim eta olish qobiliyatlari uchun
‘
sharoit yaratadi.
Nafaqat BMK nazorati, balki ta lim
’
berilganlik, rivojlanish,
tarbiyalanganlikning monitoringi.
T a lim beruvchi umumiy natijani
’
10

ta lim beruvchining ta lim’ ’
oluvchi ustidan xukmronlik quroli
bo lib xizmat qiladi: ta lim
‘ ’
oluvchi faoliyatining yakuniy tahlili
va baholanishi baholaydi va ta lim oluvchi bilan
’
hamkorlikdagi mehnatlarini tahlil qiladi:
ko zlanayotgan natijalarga nima uchun
‘
erishilmadi yoki qisman erishildi
Tizim
– o zida yaxlit borliqlikni namoyon etib, bunda o zaro bog liq va ‘ ‘ ‘
o zaro harakat qiluvchi qismlarning o zgarmas tartibi uning ichki tuzilmasini
‘ ‘
yaratadi. Bu harakat qiluvchi tuzilma bo lib, bunda faoliyat aniq maqsadlarga
‘
bog liq bo ladi.
‘ ‘
Pe dagogik t izim quyidagi tarkiblardan iborat:
1. Ta lim be ruvchi
’ - o qituvchi, ishlab chiqarish ta limi ustasi. ‘ ’
2. Ta lim oluvchi
’ - talaba, o quvchi, tinglovchi. ‘
3. Ta limiy maqsad
’ – bu ta lim berishni biror narsaga intilishi. ’
4. Nat ija
– (1) ushbu davr ichidan chiqishda ta lim oluvchini bilishi, ’
uddalashi, qadrlashi zarur bo lgan, ta lim berishni biror narsaga kelishidir;
‘ ’
(2) ta lim jarayonini samarali borishini namoyon qilib, maqsadga erishish
’
darajasini tavsiflaydi. Natija belgilangan maqsadga mos kelsa, qo ish o rgatish
‘ ‘
jaryoni tugallangan hisoblanadi.
5. O quv axborot i mazmuni
‘ – fan bo yicha o qitish mazmunini ‘ ‘
tashkil etuvchi, adabiyot matnlari va o quv qo llanmalar, lug at va boshqa
‘ ‘ ‘
axborot manbalaridan iborat bo ladi. O quv dasturi asosida aniqlanadi va
‘ ‘
maqsadni belgilashdan kelib chiqib ta lim beruvchi tomonidan o zgartirish
’ ‘
kiritiladi.
6. Ta lim t e xnologiy asi
’ – (1) o qitish- usul, shakl va vositalar; (2) ‘
muloqot, (3) axborot va (4) boshqaruvning yo l va vositalari.
‘
7. Tahliliy -nat ijaviy tarkib ta lim texnologiyasi bo yicha olingan
– ’ ‘
natijalar samaradorligini o lchashning yo l va vositalari.
‘ ‘
11

Agar pedagogik tizimning tarkibiy tashkil etuvchilaridan bittasi ham
bo lmasa, unday holda ta lim jarayonining o zi ham bo lmaydi, yoki u kuchsiz‘ ’ ‘ ‘
xususiyatga ega bo ladi. Har qanday holatda ijobiy natija bo lsa ham, u tasodifiy
‘ ‘
bo lishi mumkin.
‘
I.2.2. Z amonaviy pedagogik texnologiyadagi asosiy elementlar.
Hozirgi paytda amaliyotda quyidagicha nomlangan pedagogik (ta lim)
’
texnologiyalaridan keng ko lamda foydalanilib ijobiy natijalar olinmoqda:
‘
Individual, jamoaviy, belgi-kontekstli, ishbilarmonlik yoki rolli o yin, muammoli,
‘
axborot, dasturli, integrativ, modulli, mualliflik, rivojlantiruvchi, tayanch
sxemalaridan foydalanib o qitish, masofaviy, etnopedagogik, faol, hamkorlik,
‘
tabaqalashtirilgan, noan anaviy, an anaviy, asosiy materiallarni ajratib olib
’ ’
o rganish, yiriklashtirib o qitish, politexnik, jadal, shaxsga yo naltirilgan,
‘ ‘ ‘
ta lim jarayonini to g ri tashkil etib boshqarish, erkin, baholamasdan va
’ ‘ ‘
yo qlama qilmasdan o qitish, sirtqi, eksternat ta lim texnologiyalari.
‘ ‘ ’
«Texnologiya» - yunoncha «techne» so zidan olingan bo lib,
‘ ‘ mahorat,
san at
’ va «logos» - so z, ta limot ‘ ’ ma nosini anglatadi. ’
Texnologiya- jarayonlarni amalga oshirish usullari va vositalari haqidagi
bilimlar yig indisi, shuningdek ob ektda sodir bo ladigan sifat o zgarishlar
‘ ’ ‘ ‘
tushiniladi.
Ishlab chiqarish texnologiyasi:
 xom-ashyo, materiallar, yarim fabrikatlar yoki mahsulotlarga ishlov
berish, yoki qayta ishlash yo llari va usullari yig indisi
‘ ‘
 yuqorida ko rsatilgan yo llar va usullarni ishlab chiquvchi hamda
‘ ‘
takomillashtiruvchi fan
 qazib olish, ishlov berish, qayta ishlash, sifatini nazorat qilish, tashish,
omborga joylash, saqlash, sotish, amalda qo llash jarayoni
‘
Texnologik jarayon mahsulot ishlab chiqarishning yagona jarayonini
–
hosil qiluvchi texnologik operatsiyalar yig indisi
‘
12

Texnologik operatsiya ishchi tomonidan o zining ish o rnida– ‘ ‘
bajariladigan, yakuniga yetkazilgan harakat ko rinishidagi texnologik jarayonning
‘
bir qismi
Texnologik xarita - ma lum bir mahsulotni ishlab chiqarish texnologik
’
operatsiyalarini ketma-ketligini bayon qiluvchi texnik hujjat.
Texnologik rejim - texnologik operatsiyalarni amalga oshirishni belgilovchi
tartib bo lib, ma lum bir mahsulotni ishlab chiqarishda bajariladigan
‘ ’
operatsiyalarning vaqti, shartlarini belgilaydi.
Maqsad (o quv, ta limiy)
‘ ’ - ta lim jarayoni oldiga qo yilgan umumiy ’ ‘
vazifa.
Mazmun (o qitish, ma lumot olish)
‘ ’ ta lim jarayonida tahsil – ’
oluvchilar egallashi zarur bo lgan ilmiy bilimlar, amaliy ko nikmalar va
‘ ‘
malakalar, faoliyat va tafakkur usullarining tizimi.
Ta limni tashkil qilish shakli
’ (lotinchadan forma - tashqi ko rinish, ‘
qobiq), avvalombor, o quv jarayonini amalga oshirish bilan: ta lim
‘ ’
oluvchilarning soni, o qitish vaqti va joyi bilan: ta lim beruvchi va ta lim
‘ ’ ’
oluvchi faoliyatini tashqi ifodasi bilan bog liq: frontal yoki individual ish,
‘
guruhlarda ishlash shakllari.
Ta lim metodi (lotinchadan metods - yo l, usul)
’ ‘ belgilangan maqsadga –
erishishga qaratilgan ta lim beruvchi va ta lim oluvchining bir-biri bilan
’ ’
bog liq faoliyatini tartiblangan usuli.
‘
Ta lim vositalari
’ - o quv jarayonini predmetli qo llab- quvvatlash. ‘ ‘
Pedagogning nutqi, darsliklar, sinfdagi asbob uskunalar, o qitishning texnik
– ‘
vositalari va b. vositalar hisoblanadi.
Natijalar (ta lim mahsulotlari)
’ ta lim jarayonining yakuniy oqibatlari, – ’
ko zlangan maqsadlarni amalga oshirish darajasi.
‘
Ta lim beruvchilar
’ o qituvchilar, pedagoglar, ishlab chiqarish ta limi – ‘ ’
ustalari.
13

Tahsil oluvchilar o quvchi, tahsil oluvchi, tinglovchi, ya ni o rta– ‘ ’ ‘
maxsus, kasb-hunar ta limi tizimi ta lim muassasasida mashg ulotlarga
’ ’ ‘
qatnashuvchi.
Ta lim berish
’ - qo yilgan maqsadga erishishga yo naltirilgan, ta lim ‘ ‘ ’
beruvchini tahsil oluvchi bilan tartibli o zaro harakati. Ta lim berish, ikkita bir-
‘ ’
biri bilan uzluksiz bog liq hodisalardan iborat: o qitish va o qishdan.
‘ ‘ ‘
O qitish
‘ ta lim oluvchilarga bilimlar, ko nikmalar va malakalar – ’ ‘
(BKM) yig indisini yetkazishga va ularni ta lim jarayonida tarbiyalashga
‘ ’
yo naltirilgan ta lim beruvchining maxsus faoliyati. O qish faoliyatini
‘ ’ ‘
boshqarish o qitish predmeti hisoblanadi.
‘
O qish
‘ 1) tahsil oluvchilarning BKM ni o zlashtirishga, psixologik – ‘
jarayonlarni va qobiliyatlarini rivojlantirishga yo naltirilgan, maxsus tashkil
‘
qilingan faol mustaqil faoliyati: 2) tashkil qilingan o quv-bilish faoliyati bo lib,
‘ ‘
ushbu jarayonda tahsil oluvchi hissiy qabul qilish, abstraksiyalash va amaliyotga
suyangan holda bilmaslikdan bilimlilikka, to liq bilmaslikdan to liqroq va
‘ ‘
mukammal bilishgacha bo lgan yo lni bosib o tadi.
‘ ‘ ‘
BKM bilimlar, ko nikmalar, malakalar.
– ‘
Bilim ushbu predmetni nazariy o zlashtirganligini ifodalaydigan inson
– ‘
g oyalarining yig indisi.
‘ ‘
Ko nikma
‘ o zlashtirilgan bilimlarni amaliyotda qo llash usullarini – ‘ ‘
(yo llarini, harakatlarini) egallash.
‘
Malaka avtomatik darajagacha, mukammallikning yuqori darajasigacha
–
yetkazilgan ko nikma.
‘
Yuqorida keltirilgan tushunchalar tahlilidan kelib chiqib, har qanday so z,
‘
tushunchalar jamiyatdagi o zgarishlar bilan bog liq holda muomalaga kiritiladi.
‘ ‘
Pedagogika adabiyotlarda pedagogik texnologiyaga berilgan boshqa
ta riflar ham keltiriladi, bizningcha, eng maqbuli YuNESKO ta rifidir.
’ ’
Pedagogik (ta lim) texnologiya (si)
“ ’ ” – ta lim-tarbiya va shaxsni ’
rivojlantirish jarayonlarini maqbullashtirish maqsadida inson va texnika
iimkoniyatlari hamda ularning o zaro ta sirini hisobga olib o quvchilarda
‘ ’ ‘
14

bilim, ish-harakat usullari va ijobiy shaxsiy fazilatlarni shakllantirish va
rivojlantirishni ko zda tutuvchi loyihalashtirish, tatbiq etish (amalga oshirish),‘
natijalarni maqsad bilan qiyoslab kerakli tuzatishlarni kiritish bosqichlarini o zida
‘
mujassamlashtiruvchi tizimdir.
Ta lim texnologiyasini ishlab chiqarish texnologiyasidan kelib chiqqan
’
holda uch xil atamasi mavjud:
Pedagogik texnologiya - o quv jarayonini texnologiyalashtirishni
‘
butunligicha aniqlovchi tizimli kategoriya. Texnologiyalarni barcha, boshqa
tushunchalarini belgilash uchun, sinonim sifatida - ta lim texnologiyasi, o qitish
’ ‘
texnologiyasi kabilarni ishlatish mumkin.
O qitish texnologiyasi
‘ - birinchidan, pedagogik texnologiyani jarayonli -
harakat aspektini anglatadi. Bu, ta lim jarayonini o zgaruvchan sharoitlarda,
’ ‘
ajratilgan vaqt davomida istiqbollashtirilgan natijalariga kafolatli erishishga va
konkret ta lim-tarbiya jarayonlarini amalga oshirishni instrumental ta minlovchi,
’ ’
usul va vositalar (texnologik operatsiyalar)ning tartibli birligini o zida
‘
mujassamlashtirgan ta lim modelini ishlab chiqish va amalga oshirishning
’
texnologik jarayoni;
ikkinchidan, pedagogik texnologiyaning jarayonli-bayonli aspektini
ifodalaydi. Bu, maqsadni amalga oshirish va istiqbolda belgilangan natijalarga
erishish bo yicha pedagogik hamda o quv faoliyatini loyihasini bajarishni
‘ ‘
bayonidir (texnologik xarita).
Ta lim texnologiyasi
’ - pedagogik texnologiyaning ilmiy aspektini
belgilash uchun ishlatiladi. Bu (fan predmeti), «texnik va inson resurslarini hamda
ularni, o z oldiga ta lim shakllarini optimallashtirish vazifasini qo yuvchi
‘ ’ ‘
hamkorligini hisobga olgan holda dars berish va bilimlarni o zlashtirishning
‘
barcha jarayonlarini yaratish, qo llash va belgilashning tizimli usuli»
‘
«T a lim texnologiyasi
’ ta lim modellarini optimallashtirish – ’
maqsadida, inson va texnika resurslari va ularning o zaro ta sirini hisobga
‘ ’
olgan holda butun o qitish va bilimlarni o zlashtirish jarayonini yaratish,
‘ ‘
qo llash va aniqlash
‘ tizimidir»
15

Tizim deb tartiblangan, o zaro uzviy bog langan va birgalikda umumiy‘ ‘
funksiyani bajaruvchi elementlar to plamiga aytiladi
‘ .
I.2.3. An anaviy ta limning afzalliklari va kamchiliklari.
’ ’
Afzalliklari:
 malum konikmalarga ega bolgan va aniq malum tushunchalarni, fanni
’ ‘ ‘ ’
organishda foydali;
‘
 o
‘ qituvchi tomonidan oqitish jarayonini va oqitish muhitini yuqori ‘ ‘
darajada nazorat qilinishi;
 v aqtdan unumli foydalanish;
 a niq ilmiy bilimlarga tayanadi .
K amchiliklari :
 o quvchilar nofaol ishtirokchi bo lib qoladilar;
‘ ‘
 o qituvchining to la nazorati barcha o quvchilar uchun motivatsiyani
‘ ‘ ‘
vujudga keltirmaydi;
 o quvchilar o qituvchi bilan bevosita muloqotga kirisha olmaydi;
‘ ‘
 eslab qolish darajasi hamma o quvchilarda bir-xil bo lmaganligi sababli,
‘ ‘
sinf bo yicha o zlashtirish darajasi past bo lib qolishi mumkin;
‘ ‘ ‘
 mustaqil o rganish va yechimlar qabo l qilish uchun sharoitlar
‘ ‘
yaratilmaydi.
Zamonaviy (noa anaviy) ta limning afzalliklari va kamchiliklari.
’ ’
A fzalliklari :
 o qitish mazmunini yaxshi o zlashtirishga olib kelishi;
‘ ‘
 o z vaqtida qaytar aloqalarning ta minlanishi;
‘ ’
 tushunchalarni amaliyotda qo llash uchun sharoitlar yaratilishi;
‘
 o qitish usullarining turli xil ko rinishlari taklif etilishi;
‘ ‘
 motivatsiyaning yuqori darajada bo lishi;
‘
 o tilgan materialning yaxshi eslab qolinishi;
‘
 muloqotga kirishish ko nikmasining takomillashishi;
‘
16

 o z-o zini baholashning o sishi;‘ ‘ ‘
 o quvchilarning fanga oid mavzu mazmuniga, o qitish jarayoniga
‘ ‘
bo lgan ijobiy munosabati;
‘
 mustaqil fikrlay oladigan o quvchining shakllanishiga yordam berishi;
‘
 nafaqat mazmunini o zlashtirishga yordam bermay, balki tanqidiy va
‘
mantiqiy fikrlashni ham rivojlantirishi;
 muammolar yechish ko nikmalarining shakllanishi.
‘
Kamchiliklari :
 ko p vaqt talab etilishi;
‘
 o quvchilarni har doim ham keraklicha nazorat qilish imkoniyatining
‘
pastligi;
 juda murakkab mazmundagi material o rganilayotganda ham o qituvchi
‘ ‘
rolining past bo lishi;
‘
 o qituvchining o zi ham yaxshi rivojlangan fikrlash qobiliyatiga va
‘ ‘
muammolar yechish ko nikmalariga ega bo lishining talab etilishi
‘ ‘ .
I . 3. INNOVATSION TEXNOLOGIYA LAR TUSHUNCHASI
“ ”
Shu vaqtgacha an anaviy ta limda talaba (yoki o quvchi)larni faqat
’ ’ ‘
tayyor bilimlarni egallashga o rgatib kelingan edi. Bunday usul talaba (yoki
‘
o quvchi)larda mustaqil fikrlash, ijodiy izlanish, tashabbuskorlikni so ndirar edi.
‘ ‘
Hozirgi kunda ta lim jarayonida interfaol uslublar (innavatsion pedagogik
’
va axborot texnologilari)dan foydalanib, ta limning samaradorligini ko tarishga
’ ‘
bo lgan qiziqish, e’tibor kundan-kunga kuchayib bormoqda. Zamonaviy
‘
texnologiyalar qo llanilgan mashg ulotlar talaba (yoki o quvchi)lar
‘ ‘ ‘
egallayotgan bilimlarni o zlari qidirib topishlariga, mustaqil o rganib, tahlil
‘ ‘
qilishlariga qaratilgan. O qituvchi bu jarayonda shaxs va jamoaning rivojlanishi,
‘
shakllanishi, bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi, shu bilan bir qatorda,
boshqaruvchilik, yo naltiruvchi vazifasini bajaradi. Bunday o quv jarayonida
‘ ‘
talaba (yoki o quvchi) asosiy figuraga aylanadi.
‘
17

Pedagog olimlarning yillar davomida ta lim tizimida – ’
Nega o qitamiz?
‘
Nimani o qitamiz?
‘
Qanday o qitamiz?
‘
Savollariga javob izlash bilan bir qatorda
Qanday qilib samarali va natijali o qitish mumkin?
‘ – degan savoliga ham
javob qidirdilar.
Bu esa olim va amaliyotchilarni o quv jarayonini
‘ texnologiyalashtirishga,
ya’ni o qitishni ishlab-chiqarishga oid aniq kafolatlangan natija beradigan
‘
texnologik jarayonga aylantirishga urinib ko rish mumkin, degan fikrga olib
‘
keldi.
Bunday fikrning tug ilishi
‘ pedagogika fanida yangi pedagogik texnologiya
yo nalishini
‘ yuzaga keltiradi.
Bugungi kunda ta lim muassalarning o quv-tarbiyaviy jarayonida
’ ‘
pedagogik texnologiyalardan foydalanishga alohida e tibor berilayotganinig
’
asosiy sababi quyidagilardan:
Birincidan, pedagogik texnologiyalarda shaxsni rivojlantiruvchi ta limni
’
amalga oshirish imkinuyatining kengligida. Ta lim to g risida gi Qonun va
“ ’ ‘ ‘ ”
Kadlar tayyorlash milliy dasturi da rivojlantiruvchi ta limni amalga oshirish
“ ” ’
masalasiga alohida e tibor qaratilgan.
’
Ikkinchidan, pedagogik texnoliyalar o quv tarbiya jarayoniga tizimli
‘
faoliyat yondashuvini keng joriy etish imkoniyatini beradi.
Uchinchidan, pedagogik texnologiya o qituvchini ta lim-tarbiya
‘ ’
jarayoning maqsadlaridan boshlab, tashxis tizimini tuzish va bu jarayon kechishini
nazorat qilishga bo lgan texnologik zanjirini oldindanloyihalashtirib olishga
‘
undaydi.
To rinchidan,
‘ pedagogik texnologiya yangi vositalar va axborot usullarini
qo llashga asoslanganligi sababli, ularning qo llanilishi Kadrlar tayyorlash
‘ ‘ “
milly dasturi talablariniamalga oshirishni ta minlaydi.
” ’
18

O quv-tarbiya jarayonida pedagogik texnologiyalarning to g ri joriy‘ ‘ ‘
etilishi o qituvchining bu jarayonida asosiy tashkilotchi yoki maslahatchi sifatida
‘
faoliyat yuritishiga olib keladi. Bu esa talaba (yoki o quvchi)dan ko proq
‘ ‘
mustaqillikni, ijodni va irodaviy sifatlarni talab etadi.
Har qanday pedagogik texnololgiyaning o quv-tarbiya jarayonida
‘
qo llanilishi shaxsiyxarakterdan kelib chiqqan holda, talaba (yoki o quvchi)ni
‘ ‘
kim o qitayotganligi va o qituvchi kimni o qitayotganiga bog liq.
‘ ‘ ‘ ‘
Pedagogik texnologiya asosida o tkazilgan mashg ulotlar yoshlarning
‘ ‘
muhim hayotiy yutuq va mummolariga o z munosabatlarini bildirishlariga
‘
intilishlarini qondirib, ularni fikrlashga, o z nuqtai nazarlarini asoslashga
‘
imkoniyat yaratadi.
Hozirgi davrda sodir bo layotgan innovatsion jarayonlarda ta lim tizimi
‘ ’
oldidagi mummolarni hal etish uchun yangi axborotni o zlashtirish va
‘
o zlashtirgan bilimlarini o zlari tomonidan baholashga qodir, zarur qarorlar
‘ ‘
qabul qiluvchi, mustaqil va erkin firlaydigan shaxslar kerak.
Shuning uchun ham ta lim muassalarining o quv-tarbiyaviy jarayonida
’ ‘
zamonaviy o qitish uslublari - interfaol uslublar, innovatsion texnologiyalarning
‘
o rni va ahamiyati beqiyosdir. Pedagogik texnologiya va ularning ta limida
‘ ’
qo llanishiga oid bilimlar, tajriba talaba (yoki o quvchi)larni bilimli va yetuk
‘ ‘
malakaga ega bo;lishlarini ta minlaydi.
’
Innovatsiya (inglizcha innovation ) yangilik kiritish, yangilik demakdir.
–
Innovatsion texnologiyalar pedagogik jarayon hamda o qituvchi va talaba
‘
(yoki o quvchi) faoliyatiga yangilik, o zgarishlar kiritish bo lib, uni amalga
‘ ‘ ‘
oshirishda asosan interfaol uslublaridan foydaniladi.
Interfaol ( Inter -bu o zaro, act - harakat qilmoq)-o zaro harakat
“ ” ‘ “ ” ‘
qilmoq yoki kim bilandir suhbat, muloqot tartibida bo lishni anglatadi. Boshqacha
‘
so z bilan aytganda,
‘ o qitishning interfaol ‘ uslubiyotlari bilish va –
kommunikativ faoliyatini tashkil etishning maxsus shakli bo;lib, unda ta lim
’
oluvchilar bilish jarayoniga jalb qilingan bo ladilar, ular biladigan va
‘
o ylayotgan narsalarni tushunish va fikrlash imkoniyatiga ega bo ladilar.
‘ ‘
19

Interfaol darslarda o qituvchining o rni qisman talaba (yoki o quvchi)larning‘ ‘ ‘
faoliyatini dars maqsadlariga erishishga yo naltirishga olib keladi.
‘
Bu uslublarning o ziga xosligi shundaki, ular faqat pedagog va talaba (yoki
‘
o quvchi)larning birgalikda faoliyat ko rsatishi orqali analga oshiriladi.
‘ ‘
Bunday pedagogik hamkorlik jarayoni o ziga xos xususiyatlarga ega
‘
bo lib, ularga:
‘
- talaba (yoki o quvchi)larning dars davomida befarq bo lmaslikka,
‘ ‘
mustaqil fikrlash, ijod qilish va izlanishga majbur etilishi;
- talaba (yoki o quvchi)larning o quv jarayonida fanga bo lgan
‘ ‘ ‘
qiziqishlarini doimiyligini ta minlanishi;
’
- pedagog va talaba (yoki o quvchi)larning hamkorlikdagi faoliyatini
‘
doimiy ravishda tashkil etilishlari kiradi.
Pedagogik texnologiya masalalarini va mummolarini o rganayotgan ba zi
‘ ’
o qituvchilar, tadqiqotchilar va amaliyotchilarning fikricha,
‘ pedagogik
texnologiya faqat axborot texnologiyasi bilan bog liq hamda o qitish
– ‘ ‘
jarayonida qo llanilishi zarur bo;lgan o qitishning texnik vositalari kompyuter,
‘ ‘
proyektor yoki boshqa texnik vositalari pedagogik texnologiyaning eng asosiy
negizi - o qituvchi talaba (yoki o quvchi)ning belgilangan maqsaddan
‘ ‘
kafolatgan natijaga hamkorlikda erishishlari uchun tanlangan texnologiyalariga
bog liq. O qitish jarayonida maqsad bo yicha kafolatlangan natijaga erishishda
‘ ‘ ‘
qo llaniladigan har bir ta lim texnologiyasi o qituvchi va talaba (yoki
‘ ’ ‘
o quvchi) o rtasida hamkorlik faoliyatini tashkil eta olsa, har ikkalasi ijobiy
‘ ‘
natijaga erisha olsa, o quv jarayonida talaba (yoki o quvchi)lar mustaqil fikrlab,
‘ ‘
ijodiy ishlab, izlanib, tahlil etib, o zlari xulosa qila olsalar, o zlariga, guruhga,
‘ ‘
guruh va ularga baho bera olsa, o qituvchi esa ularning bunday faoliyatlari uchun
‘
imkoniyat va sharoit yarata olsa, bizning fikrimizcha, ana shu o qitish
– ‘
jarayonining asosi hisoblanadi. Har bir dars, mavzu, o quv predmetining o ziga
‘ ‘
xos texnologiyasi bor. O quv jarayonidagi
‘ pedagogik texnologiya bu aniq –
ketma-ketlikdagi yaxlit jarayon bo lib, u talaba (yoki o quvchining ehtiyojidan
‘ ‘
kelib chiqqan holda bir maqsadga yo naltirilgan, oldindan puxta
‘
20

loyihalashtirilgan va kafolatlangan natija berishga qaratilgan pedagogik
jarayondir.
Pedagogik maqsadning amalga oshishi va kafolatlangan natijaga erishish
o qituvchi talaba (yoki o quvchi)ning hamkorlikdagi faoliyati ular qo ygan‘ ‘ ‘
maqsad, tanlangan mazmun, uslub, shakl , vositaga, yani texnologiyaga bog liq.
‘
O qituvchi va talaba (yoki o quvchi)ning maqsaddan natijaga erishishda
‘ ‘
qanday texnologiyani tanlashlari ular ixtiyorida, chunki har ikkala tomonninig
asosiy maqsadi aniq natijaga erishishga qaratilgan bo lib, bunda talaba (yoki
‘
o quvchi)larning bilim saviyasi, guruh xarakteri, sharoitiga qarab, ishlatiladigan
‘
texnologiya tanladi. Masalan, natijaga erishish uchun balki, kompyuter bilan
ishlash lozimdir, balki film (tarqatma material, chizma va plakat, axborot
texnologiyasi, turli adabiyotlar) kerak bo lar. Bularning hammasi o qituvchi va
‘ ‘
talaba (yoki o quvchi)larga bog liq. Shu bilan birga o quv jarayonini oldindan
‘ ‘ ‘
loyihalashtirish zarur. Bu jarayonda o qituvchi o quv predmetining o ziga xos
‘ ‘ ‘
tomonini, joy va sharoitni, eng asosiysi, talaba (yoki o quvchi)larning imkoniyati
‘
va ehtiyojini va hamkorlikdagi faoliyatni hisobga olishi kerak. Shundagina, kerakli
kafolatlangan natijaga erishish mumkin. Qisqacha aytganda, talaba (yoki
o quvchi)ni ta limning markaziga olib chiqish kerak.
‘ ’
TEXNOLOGIK XARITA
O qituvchi tomonidan har bir dars yaxlit holatda ko ra bilish va uni
‘ ‘
tasavvur etish uchun bo lajak dars jarayonini loyihalashtirib olish kerak. Bunda
‘
o qituvchi uchun bo lajak darsni texnologik xaritasini tuzib olishi katta
‘ ‘
ahamiyatga egadir, chunki darsning texnologik xaritasi har bir mavzu, har bir dars
uchun o qilayotgan predmet, fanning xususiyatidan, talaba (yoki
‘
o quvchi)larning imkoniyati va ehtiyojidan kelib chiqqan holda tuziladi.
‘
Texnologik xaritani tuzish oson ish emas, chunki buning uchun o qituvchi
‘
pedagogika, psixologiya, xususiy metodika, pedagogik va axborot
texnologiyalardan xabardor bo lishi, shuningdek, juda ko p uslub va usullarini
‘ ‘
21

bilishi kerak. Har bir darsning rang-barang, qiziqarli bo lishi avvaldan puxta‘
o ylab tuzilgan darsning loyihalashtirilgan texnologik xaritasiga bog liq.
‘ ‘
Darsning texnologik xaritasini qay ko rinishi (shakl)da tuzish, bu
‘
o qituvchining tajribasi, qo ygan maqsadi va ixtiyoriga bog liq. Texnologik
‘ ‘ ‘
xarita qanday tuzilgan bo lmasin, unda dars jarayoni yaxlit holda aks etgan
‘
bo lishi hamda aniq belgilangan maqsad, vazifa va kafolatlangan natija, dars
‘
jarayonini tashkil etishning texnologiyasi to liq o z ifodasini topgan bo lishi
‘ ‘ ‘
kerak. Texnologik xaritaning tuzilishi o qituvchini darsni kengaytirilgan
‘
konspektini yozishdan xolos etadi, chunki bunday xaritada dars jarayoning hamda
o qituvchi va talaba (yoki o quvchi) faoliyatining barcha qirralari o z aksini
‘ ‘ ‘
topadi.
Misol tariqasida quyida Informatika va axborot texnologiyalari fanidan
Windows operatsion tizimida ishlash mavzusi bo yicha o tkaziladigan
“ ” ‘ ‘
darsning oldindan loyihalashtirilgan texnologik xaritasini havola qilamiz.
22

O qituvchi o qitayotgan fanning har bir mavzusi, har bir dars‘ ‘
mashg uloti bo yicha tuzgan texnologik xaritasi, unga fan (yoki predmet)ni
‘ ‘
yaxlit holda tasavvur etib yondashishga, tushunishga (bir semester, bir o quv yili
‘
bo yicha), yaxlit o quv jarayoning boshlanishi, maqsadidan toatib, erishiladigan
‘ ‘
natijasini ko ra olishiga yordam beradi. Ayniqsa texnologik xaritaning talaba
‘
(yoki o quvchi)larning imkonitati va ehtiyojidan kelib chiqqan holda tuzilishi, uni
‘
shaxs sifatida talimning markaziga olib chiqishiga va bu bilan o qitishning
‘
samaradorligini oshirishga imkoniyat beradi.
O quv jarayonida talaba (yoki o quvchi)larga shaxs sifatida qaralishi, turli
‘ ‘
pedagogik texnologiyalar hamda zamonaviy uslublarning qo llanilishi, talaba
‘
(yoki o quvchi)larni mustaqil, erkin fikrlashga, izlanishga, har bir masalaga ijodiy
‘
yondashish, masulyatni his qilish, ilmiy adabiyotlardan unumli foydalanishga, eng
24

asosiysi, o qishga, fanga va o zi tanlangan kasbiga bo lgan qiziqishlarni,‘ ‘ ‘
shuningdek pedagogga nisbatan hurmatini kuchaytiradi.
Ta lim-tarbiya jarayonlarida yangi pedagogik texnologiyalarni qo llashda
’ ‘
o tmish allomalarimizning g oya va qarashlaridan foydalanish talaba (yoki
‘ ‘
o quvchi)larni o qitish va tarbiyalashni yanada samarali bo lishni ta minlaydi.
‘ ‘ ‘ ’
Bunday natijaga erishish o quv jarayonida innovatsion va axborot
‘
texnologiyalarni qo llashni taqozo etadi. Texnologiyalar juda xilma-xildir. Biz
‘
ulardan ba zilarni tashkil etish va ularni o tkazish tartibi haqida to xtalamiz.
’ ‘ ‘
Talaba (yoki o quvchi)larda mantiqiy, aqliy, ijodiy, tanqidiy, mustaqil fikrlashni
‘
shakllantirishga, qobilyatlarini rivojlantirishga, raqobatbardosh, yetuk mutaxassis
bo lishlariga hamda mutaxassisga kerkli bo lgan kasbiy fazilatlarni tarbiyalashga
‘ ‘
yordam beradigan tavsiyalar beramiz.
Keltirilgan tavsiylardan foydalanuvchilar o quv jarayonini tashkil etish
‘
uchun hola etilgan texnologiyalarni xuddi shu tartibda o tkazishlari shart emas.
‘
Har qaysi o qituvchi bu texnologiyalar asosida ularning umumiy shaklini olgan
‘
holda o zlarini dars texnologiyalarini yaratishlari, berilgan texnologiyalarni
‘
to liq yoki ularning ba zi bir bosqichlari, elementlarini ishlatishlari mumkin.
‘ ’
I.4. TALABALARNING BILIMLARINI BAHOLASH TURLARI VA
ULARNING AFZALLIK HAMDA KAMCHILIKLARI
Baholash - ta lim jarayonnining ma lum bosqichida, o quv maqsadlariga
’ ’ ‘
erishganlik darajasini oldindan belgilab qo yilgan mezonlar asosida belgilash,
‘
o lchash, tahlil qilish jarayonidir.
‘
25

O quv maqsadlari sohalarida‘

Besh ballik baholash
Afzalligi
 Ta lim oluvchi rag batlantiriladi;
’ ‘
 Ta lim oluvchining faoliyatini tezkor nazorat qilish imkoniyatini beradi;
’
 Ta lim beruvchini vaqti tejaladi;
’
 Ta lim oluvchining yakuniy bilimi baholarning soniga qarab emas, sifatiga qarab
’
baholanadi;
26Kognitiv o quv
’
maqsadlari Psixomotorik
o quv maqsadlari
’ Affektiv o quv
’
maqsadlari
Nazariy bilim,
aqliy mahorat va
ko nikmalar
’
sohasi Hatti-harakatlar
bilan bog liq
’
ko nikmalar
’
sohasi O zini tutishi va xulq
’
bilan bog liq
’
ko nikmalar sohasi
’
Nazariybilimlarni
eslash;
Nazariy materiallarni
tahlil qilish;
Nazariy
materiallarnitushunish;
Nazariy materiallarni
baholay olish Material bilan
ishlash
Asboblarni
qo llash;
’
Asbob-uskunalarni
ishlata bilish Kasbga qiziqish;
Mehnat qilishga
intilish;
O rganishga ’
tayyorlik;
Ma’sulyatni anglagan
holda faoliyat
ko rsatish
’

 Rasmiylashtirish hujjatlari kam bo ladi.‘
Kamchiligi
 Baholashning nisbiyligi;
 Yozma nutqda xatolarni to g irlash imkoniyatining kamayishi
‘ ‘
 Baholashning subyektivligi.
Baholashning reyting tizimi
Afzalligi
 Haqqoniy baholanishi
 Yozma nutqning o sishi;
‘
 Yozma nutqda xato va kamchiliklarni aniqlash; imkoniyatlarning mavjudligi;
 Ta lim oluvchining bilimiga bo lgan ishtiyoqning sezilarli daeajada oshishi;
’ ‘
 Ta lim oluvchini muntazam shug ullanishga undashi;
’ ‘
Kamchiligi
 Ta lim beruvchi ta lim oluvchi bilan ishlaganda ko p vaqt sarf qiladi;
’ ’ ‘
 Ballarni hisoblash ko p vaqtni talab qiluvchi murakkab jarayonligi;
‘
 Baholash usullariga qarab ta lim oluvchi og zaki nutqning pasayishi;
’ ‘
 Ajratilgan vaqtning yetarli emasligi;
 Ta lim oluvchini baholash nazoratining murakkabligi va noqulayligi
’
Mezonga asoslangan baholash
Afzalligi
 O quv maqsadiga muvofiq baholanadi;
‘
 Ta lim oluvchining bilimini baholaganda uning yo l qo ygan xatolari yaqqol
’ ‘ ‘
ko rsatib beriladi;
‘
 Baholanuvchi ta lim olishga yo naltiriladi;
’ ‘
Kamchiligi
 Mezonlarni ishlab chiqish ko p vaqt talab qiladi
‘ ;
27

 Mezonlarning obyektivligi, haqqoniyligi va aniqligini ko rsatishga nisbatan‘
talablarning ko pligi;
‘
 Ijtimoiy fan yo nalishlari bo yicha mezonlar ishlab chiqishda qiyinchiliklarga
‘ ‘
duch kelishi;
 Baholanuvchilarning baholanayotgan sohadagi kuchli va kuchsiz tamonlari
xolisona aniqlab beriladi, ularning o z bilimi va malakalariga bo lgan ishonchi
‘ ‘
oshiriladi;
 Hamma uchun bir xil bilim va malaka talablari o rnatiladi;
‘
 Ta lim mazmuni aniqlab beriladi;
’
 Baholanuvchilarning o z faoliyati natijalariga bo lgan ma sulyati oshiriladi.
‘ ‘ ’
Meyoriy (normalarga asoslangan) baholash
Afzalligi
 O qituvchi ortiqcha vaqt sarflamaydi;
‘
 Turli shart-sharoitga oson moslashtirish mumkin;
 Baho bo yicha ko rsatkichlar umumiy tarzda olinadi;
‘ ‘
 Muayyan baholanuvchilar guruhi ichida ularni o zlashtirish imkonini beradi;
‘
 Baholash natijasida guruh ichidan ma lum qismini ajratib olish imkonini beradi.
’
Kamchilgi
 Baholashda bilim bilan xulqni baholash aralashtirib yuboriladi;
 Ba zan xulqni baholash bilimni baholashni cheklab qo yadi;
’ ‘
 Baholar o qituvchitomonidan subyuktiv belgilanishi mumkin;
‘
 Ta lim oluvchiga nisbatan simpatiya ham bahoni yuqori qo yib yuborishga olib
’ ‘
keladi;
 Bilimlarni obyektiv va haqqoniy baholanishning pasayishiga imkoniyat yaratadi.
28

BAHOLASH
MONITORING
TA LIM ’
BERUVCHI
TA LIM
’
VOSITALARI TA LIM
’
METODLARI TA LIM
’
SHAKLLARI TA LIM
’
OLUVCHI TA LIM
’
MAZMUNITA LIM
’
NATIJALARITA LIM
’
MAQSADLARI
TA LIM
’
JARAYONII.5 . TA LIM JARAYoNI STRUKTURASINING ASOSIY ELEMENTLARI
’
T a lim jarayonining strukturasi hozirgi kunda quyidagi ko rinishga ega.
’ ‘
1-chizma. Ta lim jarayonining tarkibiy qismlari
’
Ta lim jarayonini bir tizim deb qaraydigan bo lsak, uni tashkil etuvchilari,
’ ‘
ya ni elementlariga quyidagilar kiradi:
’
 oquv maqsadi;
‘
 aniq maqsadlar ( kutilayotgan natijalar ) ;
 talim beruvchi;
’
 talim oluvchi;
’
 talim mazmuni;
’
 talim metodi;
’
 talim shakli;
’
 talim vositalari;
’
 nazorat va baholash.
Talim jarayonini loyihalashtirishda yuqorida sanab otilgan elementlardan
’ ‘
birortasi etibordan chetda qolsa yoki notogri tanlangan bolsa tizim ishlamaydi,
’ ‘ ‘ ‘
demakki, talim jarayoni oldiga qoyilgan maqsadga erishilmaydi.
’ ‘
29

II . INFORMATIKA FANINI O ‘ QITISHDA INNOVATSION
ISHLANMALAR YARATISH TEXNOLOGIYASI .
II.1. O QUV JARAYONIDA FOYIDALANILADIGAN INTERFAOL‘
USLUBLAR VA QO LLASH
‘ TEXNOLOGIYASI.
Ushbu qismning bayoni ushbu rivoyat bilan boshlaymiz.
Kunlardan bir kun ko l bo yida qorni och qolgan bir kishi baliq tutib
‘ ‘
turgan donishmandga duch kelibdi va unga murojaat qilib: M e n ochman, menga
“
yordam ber! Donishmand quyidagicha javob beribdi: M e n senga baliq
” “
berishim mumkin, sen tez to yasan va biroz vaqt o tgach, xuddi shunday yana
‘ ‘
och qolasan va mendan yana yordam so raysan. Men senga qarmoq berishim
‘
mumkin, lekin u qachondir sinib qolishi mumkin, unda sen menga yana murojaat
qilishingga to g ri keladi. Yaxshisi, men qarmoq yasashni o rgataman, bu uzoq
‘ ‘ ‘
vaqt va qiyin, lekin keyinchalik senga mening yordamim kerak bo;lmaydi. O z
‘
yo lingni tanla .
‘ …”
Yuqorida keltirilgan rivoyatdan kelib chiqadigan xulosa shuki, yaxshi
o qituvchi talaba ga qarmoq yasashni o rgatishi va aqlli talaba esa uni
‘ “ ” ‘
o rganishi lozim. Talabalar qarmoq yasashni qanchalik tez va mustahkam
‘ “ ”
o rganib olsalar, ular shunchalik birovlarga muhtoj bo‘lmasadan o z ovlariga
‘ ‘ “ ”
ega bo ladilar. Mana shunday vazifalarni amalga oshirishda yanga interfaol va
‘
noan anaviy pedagogik texnologiyalar juda qo l kelishini tadqiqotchilar
’ ‘
tomonidan turli ta lim myassasalarida o tkazilayotgan ko pgina pedagogik
’ ‘ ‘
tajribalarning natijalari tasdiqlanmoqda. Shuning uchun ham, ta lim muassalarida
’
faoliyat ko rsatayotgan professor-o qituvchilar o z sohalari bo yicha olib
‘ ‘ ‘ ‘
beryotgan mashg ulotlarida innovatsion texnologiyalarni o z o rnida
‘ ‘ ‘
qo llashni bilishlari o ta zarur.
‘ ‘
Hozirgi kunda innovatsion texnologiyalar, interfaol uslublarning soni juda
ko payib ketgan. Biz ularning ta lim muassasalarida keng tarqalganlari,
‘ ’
30

o qitiladigan aniq fan va predmetlarda qo llanilishi mumkin bo lgan ba zi‘ ‘ ‘ ’
pedagogik texnologiyalarning foydalanish uslubiyotini keltiramiz.
TUSHUNCHALAR TAHLILI USLUBI
“ ”
Uslubning mohiyati. Ushbu uslub o tilgan (chorak, semester yoki o quv
‘ ‘
yilida tugagan) o quv predmeti yoki bo lim barcha mavzularini talabalar
‘ ‘
tomonidan berilgan tushunchalarga mustaqil ravishda o z izohlarini berish, shu
‘
orqali o z bilimlarini tekshirib baholashga imkoniyat yaratish va o qituvchi
‘ ‘
tomonidan qisqa vaqt ichida barch talabalarni baholay olishiga yo naltirilgan.
‘
Uslubning maqsadi. Talaba larni mashg ulotda o tilagan mavzuni
‘ ‘
egallaganlik va mavzu bo yicha tayanch tushunchalarni o zlashtirib olingalik
‘ ‘
darajalarni aniqlash, o z bilimlarini mustaqil ravishda erkin bayon eta olish,
‘
o zlarining bilim darajalarini baholay olish, yakka va guruhlarda ishlay olish,
‘
safdoshlarning fikriga hurmat bilan qarash, shuningdek o z bilimlarini bir tizimga
‘
solishga o rgatish.
‘
Uslubning qo llanishi:
‘ o quv mashg ulotlarining barcha turlarida (dars ‘ ‘
boshlanishi yoki dars oxirida, yoki o quv predmetining biron bir bo limi
‘ ‘
tugallaganda) o tilgan mavzuni o zlashtirganlik darajasini baholash, takrorlash,
‘ ‘
mustahkamlash yoki oraliq nazorat o tkazish uchun, shuningdek, yangi mavzuni
‘
boshlashdan oldin talabalarning bilimlarini tekshirib olish uchun mo;ljallangan.
Ushbu uslubni mashg ulot jarayonida yoki mashg ulotning bir qismida yakka,
‘ ‘
kichik guruh hamda jamoa shaklida tashkil etish mumkin. Ushbu uslibda uyga
vazifa berishda ham foydalansa ham bo ladi.
‘
Mashg ulotda foydalaniladigan vositalar:
‘ tarqatma materiallar, tayanch
tushunchalar ro yxati, qalam(yoki ruchka), slayd.
‘
Izoh: reja bo yicha belgilangan mavzu asosida hamda o qituvchining
‘ ‘
qo ygan maqsadi (tekshirish, mustahkamlash, baholash)ga mos tayyorlangan
‘
tarqatma materiallar (agar yakka tartibda o tkazish mo‘ljallangan bo lsa, guruh
‘ ‘
o quvchilari soniga, agar kichik guruhlarda o tkazish belgilangan bo lsa, u
‘ ‘ ‘
holda guruhlar soniga qarab, tarqatma materiallar tayyorlanadi.)
31

Mashg ulotni o tkazish tartibi:‘ ‘
 talabalarni guruhlarga (sharoitga qarab) ajratiladi;
 talabalar mashg ulotni o tkazishga qo yolgan talab va qoidalar bilan
‘ ‘ ‘
tanishtiriladi;
 tarqatma materiallar guruh a zolariga tarqatiladi;
’
 talabalar yakka tartibda o tilgan mavzu yoki yangi mavzu bo yicha
‘ ‘
tarqatma materialda berilgan tushunchalar bilan tanishadilar;
 talabalar tarqatma materialda mavzu bo yicha berilgan tushunchalar yoniga
‘
egallangan (yoki o zlarining) bilimlarini asosida (berilgan tushunchalarni qanday
‘
tushungan bo lsalar shunday) izoh yozadilar (yakka tartibda);
‘
 o qituvchi tarqatma materialda mavzu bo yicha berilgan tushunchalarni
‘ ‘
o qiydi va jamoa bilan birgalikda har bir tushunchaga tog ri izohni belgilaydi
‘ ‘
yoki ekranda har bir tushunchaning izohi berilgan slayd orqali (imkon bo lsa)
‘
tanishtiriladi;
 har bir talaba to g ri javob bilan belgilangan javoblarning farqlarini
‘ ‘
aniqlaydilar, kerkli tushunchaga ega bo ladilar o -o zlarini tekshiriladilar,
‘ ‘ ‘
baholaydilar, shuningdek bilimlarini yana bir bor mustahkamlaydilar.
Izoh: Tushunchalar tahlili uslubini Chayvord , Uzluksiz zanjir ,
“ ” “ ” “ ”
Klaster , Blits-zanjir shaklida ham tashkil etish mumkin.
“ ” “ ”
Tushunchalar tahlili uslubdan bir darsning o zida dars boshlanishida
“ ” ‘
o tgan mavzuni takrorlash, mustahkamlash yoki yangi mavzu bo yicha
‘ ‘
talabalarning dastlabki bilimlari, qanday tushunchalarni egalaganliklari va shu
darsning oxirida bugungi mavzudan nimalarni bilib olganliklarini aniqlash uchun
ham foydalanish mumkin.
Quyidagi mashg ulotda foydalaniladigan tarqatma materialni misol
‘
tariqasida keltiramiz (ilova).
Tushunchalar Mazmuni
Ta lim
’
Tarbiya
Ta lim mazmuni
’
32

O qitish uslublari‘
O qitish shakllari
‘
Dars (o quv mashg uloti)
‘ ‘
O qitish vositalri
‘
Nazorat uslublari
Baholash uslublari
Texnologiya
Pedagogik texnologiya
Pedagogik innovatsiya
Pedagogik mahorat
pedagogik kvalimetriya
ZINAMA-ZINA TEXNOLOGIYASI
“ ”
Texnologiyaning tavsifi. Ushbu mashg ulot talabalarni o tilgan yoki
‘ ‘
o tilishi kerak bo lgan mavzu bo yicha yakka va kichik jamoa bo lib fikrlash
‘ ‘ ‘ ‘
hamda xotirlash, o zlashtirilgan bilimlarni yodga tushirib, to plangan fikrlarni
‘ ‘
umumlashtira olish va ularni yozma, rasm, chizma ko rinishida ifodalay olishiga
‘
o rgatadi. Bu texnologiya talabalar bilan bir guruh ichida yakka holda yoki
‘
guruhlarga ajratilgan holda yozma ravishda o tkaziladi va taqdimot qilinadi.
‘
Texnologiyaning maqsadi. Talaba larni erkin, mustaqil va mantiqiy
fikrlashga, jamoa bo lib ishlashga, izlanishga, fikrlarni jamlab ulardan nazariy va
‘
amaliy tushuncha hosil qilishga, jamoaga o z fikri bilan ta sir eta olishga,uni
‘ ’
ma qullashga, shuningdek, mavzuning tayanch tushunchalariga izoh berishda
’
egallagan bilimlarini qo llay olishiga o rgatish.
‘ ‘
Texnologiyaning qo llanishi:
‘ ma ruza (imkoniyat vasharoit bo lsa), ’ ‘
seminar, amaliy va laboratoriya mashg ulotlarida yakka tartibda yoki kichik
‘
guruhlarda o tkazish hamda nazoratdarslarida qo llanishi mumkin.
‘ ‘
Mashg ulotda qo llaniladigan vositalar:
‘ ‘ A-3, A-4 formatli qog ozlarda ‘
tayyorlangan (mavzuni ajratilgan kichik mavzuchalar soniga mos) chap tomonidan
33

kichik mavzuchalar yozilgan tarqatma materiallar, flomaster (yoki rangli
qalam)lar.
Mashg ulotni o tkazish tartibi:‘ ‘
 o qituvchi talabalarni mavzular soniga qarab 3-5 kishidan iborat kichik
‘
guruhlarga ajratadi (guruhlar soni 4-5 ta bo lgani ma qul );
‘ ’
 talabalar mashg ulotning maqsadi va uning o tkazilish tartibi bilan
‘ ‘
tanishtiriladi. Har bir guruhga qog ozning chap qismida kichik mavzu bo lgan
‘ ‘
varaqlar tarqatiladi;
 o qituvchi guruh a zolarini tarqtma materialda yozilgan kichik mavzular
‘ ’
bilan tanishishlarini va shu mavzu asosida bilganlarini flomaster yordamida
qog ozdagi bo sh joyiga jamoa bilan birgalikda fikrlashib yozib chiqish
‘ ‘
vazifasini beradi va vaqt belgilaydi;
 guruh a zolari birgalikda tarqtma materialda berilgan kichik mavzuni
’
yozma (yoki rasm, yoki chizma) ko rinishida ifoda etadilar. Bunda guruh
‘
a zolari kichik mavzu bo yicha imkon boricha to laroq ma lumot berishlari
’ ‘ ‘ ’
kerak bo ladi.
‘
 tarqtma materiallar to ldirilgach, guruh a zolaridan bir kishi taqdimot
‘ ’
qiladi. Taqdimot vaqtida guruhlar tomonidan tayyorlangan material, albatta,
audoriya (sinf) doskasiga mantiqan tagma-tag (zina shaklida) ilinadi;
 o qituvchi guruhlar tomonidan tayyorlangan materiallarga izoh berib ularni
‘
baholaydi va mashg ulotni yakunlaydi.
‘
Izoh: o quv mashg ulotining bunday tashkil etilishi talabalar mustaqil
‘ ‘
fikrlashga, o‘tilgan va o‘zlashtirilgan mavzularni eslashga, ularni yozma (yoki
rasm, chizma ko‘rinishida) bayon etishga,fikrlarni umumlashtirishga o‘rgatadi.
Ilova (misol tariqasida)
№ Mavzu Temperament
1. Xolerik
2. Sangvinik
3. Melanxolik
34

4. Flegmatik
CHARXPALAK TEXNOLOGIYASI“ ”
Texnologiyaning tavsifi. Ushbu texnologiya talabalarni o tilgan
‘
mavzularni yodga olishga, mantiqan fikrlab, berlgan savollarga mustaqil ravishda
to g ri javob berishga va o z-o zini baholashga o rgatishga hamda qisqa vaqt
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ichida o qituvchi tomonidan barcha talabalarning egallagan bilimlarini
‘
baholashga qaratilgan.
Texnologiyaning maqsadi: talabalarni dars jaroyonida mantiqiy fikrlash,
o z fikrlarini mustaqil ravishda erkin bayon eta olish, o zlarini baholash, yakka
‘ ‘
va guruhlarda ishlashga, boshqalar fikrga hurmat bilan qarashga, ko p fikrlardan
‘
keraklisini tanlab olishga o rgatish.
‘
Texnologiyaning qo llanishi:
‘ texnologiya o quv mashg ulotlarining ‘ ‘
barcha turlarida dars boshlanishi yoki dars oxirida yoki o quv predmetining biron
‘
bir bo limi tugallanganda, o tilgan mavzularni talabalar tomonidan
‘ ‘
o zlashtirilganlik darajasini baholash, takrorlash, mustahkamlash yoki oraliq va
‘
yakuniy nazorat o tkazish uchun mo ljallagan . Ushbu texnologiyani
‘ ‘
mashg ulot jarayonida yoki uning bir qismida yakka, kichik guruh va jamoa
‘
shaklida tashkil etish mumkin.
Mashg ulotda foydalaniladigan vositalar:
‘ tarqatma materiallar, rangli
qalam (yoki flomester)lar.
Izoh: reja bo yicha belgilangan mavzu asosida hamda oqituvchining qo ygan
‘ ‘
maqsadi (tekshirish, mustahkamlash, baholash)ga mos tayyorlangan tarqatma
materiallar (agar yakka tartibida o tkazish mo ljallangan bo lsa, guruh
‘ ‘ ‘
o quvchilari soniga, agar kichik guruhlarda o tkazish belgilangan bo lsa, u
‘ ‘ ‘
holda guruhlar soniga qarab tarqatma materiallar tayyorlanadi ).
Mashg ulotni o tkazish tartibi:
‘ ‘
 talabalarni (sharoitga qarab) guruhlarga ajratish;
35

 talaba mashg ulotni o tkazish qo yilgan talabalar va qoidalar bilan‘ ‘ ‘
tanishtirish;
 tarqatma materiallarni guruh a zolariga tarqatish;
’
 guruh a zolari tomonidan yakka holda mustaqil ravishda tarqatma
’
materiallardagi vazifalar bajariladi;
 har bir guruh a zosi o zi ishlagan tarqatma materiallarining o ng
’ ‘ ‘
burchagiga guruh raqamini yozadi, chap burchagiga esa o zining biron-bir
‘
belgisini chizib qo yadi;
‘
 vazifa bajarilgan tarqatma materiallar boshqa guruhlarga charxpalak
“
aylanmasi yo nalishida almashtiriladi;
” ‘
 yangi guruh a zolari tomonidan berilgan materiallar o rganiladi va
’ ‘
o zlashtirishlar kiritiladi;
‘
 jamoalar tomonidan o rganilgan va o zgartirishlar kiritilgan materiallar
‘ ‘
yana yuqorida eslatilgan yo nalish bo yicha guruhlararo almashtiriladi (ushbu
‘ ‘
jarayon guruhlar soniga qarab davom ettiriladi);
 materiallarni oxirgi almashishdan so ng har bir guruh va har bir guruh
‘
a zosi o zlari ilk bor to ldirilgan materiallarni (guruh raqami va o zlari
’ ‘ ‘ ‘
qo ygan belgilari asosida) tanlab oladilar;
‘
 har bir guruh a zosining o zlari belgilangan javoblariga boshqa guruh
’ ‘
a zolarining tuzatishlarini taqqoslaydilar va taxlil qiladilar;
’
 o qituvchining tarqatma materialda berilgan vazifalarini o qiydi va jamoa
‘ ‘
bilan birgalikda to g ri javoblarni belgilaydi;
‘ ‘
 har bir talaba to g ri javob bilan belgilangan javoblar farqlarini
‘ ‘
aniqlaydilar, kerkli ballni to playdilar va o z-o zini baholaydilar.
‘ ‘ ‘
Izoh: tarqatma materialda talabalar belgilagan to g ri javoblar bilan
‘ ‘
o qituvchi hamkorligida aniqlangan to g ri javoblarning farqi 55 foizdan
‘ ‘ ‘
yuqori bo lsa, talaba ushbu o quv materialini o zlashtirgan, undan kam bo lsa
‘ ‘ ‘ ‘
o zlashtira olmasligini bildiradi. Masalan, vazifalar soni 30ta bo lib,
‘ ‘
javoblarning 17-20 tasi to g ri belgilagan bo lsa, talaba ushbu vazifani
‘ ‘ ‘
bajargan va o quv materialini o zlashtira olgan, agar undan kam bo lsa
‘ ‘ ‘
36

o zlashtira olmagan hisoblanadi. Shu bilan birga, javoblarning 21-24 tasi‘
to g ri belgilagan bo lsa, talaba materialini o zlashtirgan darajasi yaxshi
‘ ‘ ‘ ‘ “ ”
bahoga, 25-30 tasi to g ri belgilagan bo lsa, a lo bahoga o zlashtirgan
‘ ‘ ‘ “ ’ ” ‘
deb hisoblanadi.
 talabalar o z baholarini yo ballarni belgilab olishgach, o qituvchi vazifa
‘ ‘
bajarilagan qog ozlarni yig ib oladi va baho (ballar)ni guruh jurnaliga ko chirib
‘ ‘ ‘
qo yadi. “Charxpalak texnolagiyasidan foydalangan holda mashg ulot
‘ ” ‘
o tkazish uchun talabalarga quyidagicha vazifa berish mumkin. Vazifa uchun
‘
zarur bo lgan
‘ tarqatma materialni ilovada keltiramiz.
Vazifa. O‘qituvchining muomala va munosabati boshqarishdagi harakatlari qaysi
boshqaruv usuliga mansub ekanligini aniqlang va ularga beradigan tavsivlarini
ilovada keltirilgan jadvalga kiriting.
Ilova (misol tariqasida)
№ O ‘ qituvchining munosabat va muomalani
boshqarishdagi xarakatlari Avtoritar
(yakka
hokimlik) Demokratik
(hamkorlik) Liberal
(beparvolik,
murasalilik)
1 Boshqalar fikrini o ‘ ziniki qilib oladi .
2 O ziyakka holda guruhfaoliyati.
‘
3 Yo nalishini belgilaydi.
‘
4 Tashabbuskor emas.
5 O zi ko rsatma va buyruq beradi.
‘ ‘
6 Jamoa ishiga aralashmaydi.
7 Tashakkuri ham buyruqdek chiqadi.
8 Hamma masalalarni yuzaki ko ‘ rib chiqadi .
9 Boshqalir fikriga hurmat bilan qaraydi.
10 Aytilgan narsani to liq bajarilishini talab
‘
etadi.
11 Boshqalar fikriga tez qo shiladi va qabul
‘
qiladi .
12 So z va gaplari qattiq va qo pol.
‘ ‘
13 O zining shaxsiy nuqtai nazari
‘ yo q. ‘
14 Jamoa fikrini va tashabbusini qo ‘ lab
37

quvvatlaydi .
15 Gap qaytargan va gap o rgatganlarni‘
yoqtirmaydi.
16 Javobgarlikdan o z-o zidan chetlashadi.
‘ ‘
17 Obro si bo lmatdi.
‘ ‘
18 Intizomni qattiq talab etadi.
19 O z tinchini o ylaydi.
‘ ‘
20 Ish natijasi bilan qiziqmaydi.
21 So zsiz bo ysunishni talab etadi.
‘ ‘
22 Qo rqmasdan javobgarlikni o z bo yniga
‘ ‘ ‘
oladi.
23 Kasbini sevmaydi.
24 Tushuntirmaydi, kekin talab qiladi.
25 Jamoa ishiga tayanib ish olib boradi.
26 Talaba ga e tiborsiz, beg am.
’ ‘
27 O qituvchi ekanligini yoddan chiqarib
‘
qo yadi.
‘
28 O ziga binoqo yishni yaxshi ko radi.
‘ ‘ ‘
29 Talabalarni erkin fikrlashga yo l
‘
qo ymaydi.
‘
30 Talaba fikri bilan o rtoqlashmaydi.
‘
17-20 ta to g ri javob
‘ ‘ “ qoniqarli ; ”
21-25 ta to g ri javob
‘ ‘ “ yaxshi ; ”
26-30 ta to g ri javob
‘ ‘ “ a lo ’ ” ;
REZYUME TEXNOLOGIYASI
“ ”
Texnologiyaning tavsifi . Bu texnologiya murakkab, ko p tarmoqli
‘
mumkin qadar muammoli mavzularni o rganishga qaratilgan. Texnologiyaning
‘
mohiyati shundan iboratki, bunda bir yo la mavzuning turli tarmoqlari bo yicha
‘ ‘
axborot beriladi. Ayni paytda ularning har biri alohida nuqtaridan muhokama
etiladi. Masalan, ijobiy va salbiy tomonlar afzallik va kamchiliklari, foyda va
zararlari belgilanadi.
38

Texnologiyaning maqsadi: talabalarni erkin, mustaqil va tanqdiy
fikrlashga; jamoa bo‘lib ishlashga; izlanishga, fikrlarni jamlab taqqoslash uslubi
yordamida mavzudan kelib chiqqan holda o‘quv mummosi yechimini topishga
hamda kerakli xulosa yoki qaror qabul qilishga, jamoaga fikri bilan ta’sir etishga,
uni maqullashga, shuningdek, berilganmummoni yechishda, mavzuga umumiy
tushuncha berishda o‘tilgan mavzular egallagan bilimlarini qo‘llay olishga
o‘rgatish.
Texnologiyaning qo‘llanishi: ma’ruza darslarida (imkoniyat va sharoit
bo‘lsa), seminar, amaliy laboratoriya mashg‘ulotlarida yakka (yoki kichik guruhlar
ajratilgan) tartibda o‘tkazish, shuningdek, uyga vazifa berishda ham qo‘llash
mumkin.
Mashg ‘ ulotda foydalaniladigan vositalar : A -3 formatdagi qog ‘ ozlarida
( guruh soniga qarab ) tayyorlangan tarqatma materiallar , flomaster yoki rangda
qalamlar .
Mashg ulotni o tkazish tartibi:‘ ‘
 O qituvchi talabalarning soniga qarab 3-5 kishidan iborat kichik guruhlarga
‘
ajratadi;
 O qituvchi talabalarni mashg ulotning maqsadi va o tkazilish tartibi bilan
‘ ‘ ‘
tanishtiradi va har bir kichik guruhga qog ozning yuqori qismida yozuvi bo lgan,
‘ ‘
ya ni asosiy mummo, undan ajratilgan o quv muammolari va ularni yechish
’ ‘
yo llari belgilangan, kulosa yozma bayon qilinadigan varaqlarini tarqatadi;
‘
 Har bir guruhlari a zolari ularga tushgan varaqlardagi
’
mummolarningafzalligi va kamchiliklari aniqlab , o z fikrlarini flomaster
‘
yordamida yozma bayon etadilar. Yozma bayon etilgan fikrlar asosida ushbu
mummoni yechimini topib, eng maqbul variant sifatida umumiy xulosa
chiqariladilar;
 kichik guruh a zolaridan biri tayyorlangan materialni jamoa nomidan
’
taqdimot etadi. Guruhlarning yozma bayon etgan firklari o qib eshittiriladi, lekin
‘
xulosa qismi bilan tanishtirilmaydi;
39

 o qituvchi boshqa kichik guruhlardan taqdimot etgan guruhning xulosasi‘
bilan tanishtiradi;
 o qituvchi guruhlar tomonidan berilgan fikrlarga yoki xulosalarga izoh
‘
berib, ularni boholaydi, so ngra mashg ulotni yakunlaydi.
‘ ‘
Ilova (misol tariqasida)
Talabalar bilimini nazorat qilish
Yozma Og zaki
‘ Test masofali
Afzal Kamchil Afzal Kamchil Afzal Kamchil Afzal Kamchil
Xulosa:
Arxiv faylning afzalliklari va kamchiliklari
Afzalliklar Kamchiliklar
Xulosa:
MUAMMO TEXNOLOGIYASI
“ ”
Texnologiyaning maqsadi: talabalarga o quv predmetining mavzusidan
‘
kelib chiqqan turli mummoli masala yoki vaziyatlarning yechimini to g ri
‘ ‘
topishlariga o rgatish, ularda mummoning mohiyatini aniqlash bo yicha
‘ ‘
malakalarni shakllantirish, mummoni yechishning ba zi usullari bilan tanishtirish
’
40

va mummoni yechishda mos mummoni yechishdagi xatti-harakatlarini to g ri‘ ‘
aniqlashga o rgatish.
‘
Mashg ulotni o tkazish tartibi:
‘ ‘
O qituvchi talabalarni guruhlarga ajratib, ularni mos o rinlarga joylashtirishdan
‘ ‘
so ng, mashg ulotni bosqichli bo lishini va har bir bosqich talabalardan
‘ ‘ ‘
maksimum diqqat-etibor talab qilishini, mashg ulot davomida ular yakka, guruh
‘
va jamoa bo lib ishlarini aytadi. Bunday kayfiyat talabalarga berilgan
‘
topshiriqlarni bajarishga tayyor bo lishlariga yordam beradi va bajarish qiziqish
‘
uyg otadi. Mashg ulotni o tkazish tartib-qoidalari va talablari tushuntirilgach,
‘ ‘ ‘
mashg ulot boshlanadi;
‘
 talabalar tomonidan mashg ulot uchun tayyorlangan kinolavhani diqqat
‘
bilan tomosha qilib, unda yoritilgan mummoni aniqlashga harakat qilish, xotirada
saqlab qolish yoki daftarlariga belgilab qo yish (agar kinofilm ko rsatishning
‘ ‘
imkoniyati bo lmasa, u holda o qituvchi o quv predmetining mavzusi
‘ ‘ ‘
bo yicha plakat, rasm, afisha yoki biror muammo bayon qilingan matn, kitobdagi
‘
o quv materialidan foydalanish mumkin);
‘
 har bir guruh a zolari tomonidan ushbu lavhadan (rasmdan, matndan
’
hayotiy voqeadan) birgalikda aniqlangan muammolarni vatman yoki A-3
formatdgi qog ozga flomaster bilan yozib chiqadi;
‘
 berilgan aniq vaqt tugagach, tayyorlangan ishni guruh vakili tomonidan
o qib eshittiriladi;
‘
 o qituvchi guruhlar tomonidan tanlangan va muammolar yozilgan
‘
qog ozlarni almashtirgan holda guruhlarga tarqatiladi;
‘
 tarqatilgan qog ozlarga guruhlar tomonidan yozilgan muammolardan har
‘
bir guruh a zosi o zini qiziqtirgan muammodan birini tanalb oladi;
’ ‘
 o qituvchi tomonidan tarqatilgan quyidagi chizmaga har bir guruh a zosi
‘ ’
tanlab olgan muammosini yozib, mustaqil ravishda tahlil etiladi.
Masalan:
Muammoning turi Muammoni kelib chiqish
sabablari Muammoni yechish yo llari
‘
va sizning harakatlaringiz
41

Toza ichimlik suvining
kamligi Suvni toza saqlashga
e tiborning kamligi’ Tabiat va suvni saqlashga oid
tadbirlaro tkazish ‘
 yakka tartibdagi faoliyat tugagandan so ng har bir talaba bajargan tahliliy
‘
ishini barchaga o qib eshittiriladi;
‘
 muammolar va ularning yechimi bo yicha jamoaviy fikr almashiladi;
‘
 himoyadan so ng o qituvchi mashg ulotga yakun ysaydi. Kichik
‘ ‘ ‘
guruhlarga qiziqarli ishlariuchun minnatdorchilik bildiriladi.
Bunday texnologiya bilan o tkazilgan mashg ulot natijasida talabalar
‘ ‘
qaysidir muammoni yechishdan avval uning sababini aniqlanishi kerakligini, keyin
esa ularga zarur bo lgan uslub va usullarnitanlashi hamda o z harakatlarini aniq
‘ ‘
belgilab olishlari kerakligini bilib oladilar.
LABIRINT TEXNOLOGIYASI
“ ”
Texnologiyaning maqsadi: talabalarning o quv va xayotiy faoliyatlarida
‘
uchraydigan turli holat va vaziyatlardan o z obro larini saqlagan holda chiqish,
‘ ‘
vaziyatni to g ribaholashva tezlik bilan kerkli yechimini toppish ko nikmalarini
‘ ‘ ‘
shakllantirish, shu boradagi malakalarini oshirishga ko maklashish, ularning
‘
fikrlash qobilyati va nutqiy faoliyatini o stirish hamda muloqat qilish
‘
madaniyatini shakllantirish.
Mashg ulotni o tkazish tartibi:
‘ ‘ o qituvchi mashg ulot boshlanishi ‘ ‘
oldidan talabalar uchun stullardan doira shaklida joy tayyorlaydi (doira shaklidagi
joining o rtasiga savat (yoki tuvak)dagiguldatani qo yish maqsadga muvofiq.
‘ ‘
Joyni bunday jihozlanishi mashg ulotni ochiq havoda, ya nitabiat qo ynida
‘ ’ ‘
o tkazilsa, u holda talabalar yashil maysalar ustida doira shaklida bemalol
‘
joylashib olsalar ham bo ladi.
‘
O qituvchi mashg ulot boshlanishi bilan talabalarni shu davradan joy
‘ ‘
egallashlarini so raydi.
‘
So ngra talabalarning faoliyati rang-barang va hamisha har turli qiziq
‘
voqealar, hodisalar, vaziyatlarga boy ekanligi haqidagi qisqacha suhbat bilan
mashg ulotni boshlaydi. Misol tariqasida o qituvchi, talabalar faoliyatida
‘ ‘
42

uchragan yoki uchraydigan vaziyatlardan biri to g risida gapirib beradi va shu‘ ‘
vaziyatdan chiqish yo lini so raydi (yoki o qituvchi vaziyatniaytib, uning uchta
‘ ‘ ‘
yechimini ham aytadi va talabalardan uchta to g ri variantdan bittasini
‘ ‘
tanlashlarini va nima uchun shu variantni tanlaganliklari tushuntirib berishlarini
so raydi. Shundan so ng o qituvchi va talabalar ni xohishlariga ko ra,uch
‘ ‘ ‘ ‘
kishidan iborat kichik guruhlarga ajratadi va ularga har bir kichik guruh a zolari
’
o z ish tajribalaridan kelib chiqqan holda, o quv va tarbiyaviy jarayonlarda
‘ ‘
o qituvchi va talabalar faoliyatida uchraydigan yoki uchragan biron bir
‘
muammoli vaziyatlarni eslashlari, ulardan eng qiziqarli, eng muammolisini tanlab,
ularning yechimini (vaziyat, muammoni yechimi uch variantdan test yoki aniq bir
javobdan iborat bo lishi mumkin) ham topib qo yish topshirig ini beradi.
‘ ‘ ‘
O qituvchi yordamida har bir kichik guruh navbati bilan o zlari tayyorlangan
‘ ‘
vaziyat yoki muammolarni boshqalarga og zaki bayon etadilar. Kichik guruhlar
‘
tomonidan aytilgan vaziyat yoki muammoni yechimini toppish uchun o qituvchi
‘
ularga aniq vaqt belgilab beradi. Berilgan vaqt ichida kichik guruh tanlagan
vaziyat yoki muammo yana bir marotaba esga tushiriladi vaqolgan kichik guruhlar
navbati bilan ushbu vaziyat va muammoga o z yechimlarini aytadilar. Barcha
‘
kichik guruhlar o zlari tanlagan javoblarn aytib bo lishgach vaziyat yoki
‘ ‘
muammoni o rtaga tashlagan kichik guruh fikrlariniumumlashtiradi. So ngra,
‘ ‘
ikkinchi guruh o rtaga tashlangan vaziyat yoki mummoni muhokamasiga
‘
o tiladi, shukabidavradagi guruhlar tomonidan o rtaga tashlagan vaziyat yoki
‘ ‘
mummolar muhokamasi o tkaziladi.
‘
Mashg ulot oxirida o qituvchi talabalar vaguruhlar ishiga baho beradi va
‘ ‘
vaziyat yoki muammolarni yechimini topishda nimalarga ko proq etiborini
‘
qaratish kerkligito g risida tavsiyalar beradi, so ng mashg ulotni yakunlaydi.
‘ ‘ ‘ ‘
Izoh: ushbu texnologiyani o quv jarayonida tashkil etiladigan dars (amaliy yoki
‘
laboratoriya) mashg ulotlarida ham qo llash mumkin. Masalan, o quv
‘ ‘ ‘
predmeti bo yicha o zlashtirilgan mavzular yoki bo limlaridan talaba hayotiy
‘ ‘ ‘
faoliyatlarida uchraydigan muammoli vaziyatlar, shuningdek, darsda
o tilayotgan mavzular ichidagi muammolarni yechimini topish bo yicha fikrlarni
‘ ‘
43

aniqlashda ushbu texnologiyaning qo llanilishi talabalar tomonidan egallangan‘
bilim, ko nikma va malakalarni yanada chuqurroq mustahkamlashlariga, ularni
‘
amaliyotda qo llashlarida yechimni to g ri topishlariga yordam beradi.
‘ ‘ ‘
BLITS-SO ROV USULI
“ ” ‘
Usulning tavsifi. Ushbu usul talabalarni harakatlar ketma-ketligini to g ri
‘ ‘
tashkil etishga, mantiqiy fikrlashga, o rganayotgan predmeti asosida xilma xil
‘
fikrlar, ma lumotlar ichidan kerkligini tanlab olishni, shu bilan bir qatorda,
’
o zgalar fikrini hurmat qilish ularga o z fikrini o tza olish hamda o z faoliyati,
‘ ‘ ‘ ‘
kunini rejalashtirib olishni o rgatishga qaratilgan.
‘
Usulning maqsadi: ushbu usul orqali talabalarga tarqatilgan qog zlarda
‘
ko rsatilgan harakatlar ketma-ketligini avval yakka tartibda mustaqil ravishda
‘
belgilash, kichik guruhlarda o z fikrini boshqalarga o tkaza olish yoki o z
‘ ‘ ‘
fikrida qolish, boshqalar bilan hamfikr bo la olish kabi ko nikmalarni
‘ ‘
shakllantirish.
Mashg ulotni o tkazish tartibi.
‘ ‘
Ushbu usulbir necha bosqichda o tkaziladi:
‘
 o qituvchi talabalarga ushbu mashg ulot bir necha bosqichda o tkazilishi
‘ ‘ ‘
haqida tushuncha beradi. Har bir bosqichga mo ljallangan vazifalarni bajarishga
‘
aniq vaqt berilishi, tinglovchilar esa shu vaqtdan unumli foydalishlari kerakligi
haqida ularni ogohlantiradi;
 o qituvchi hamma talabalarga alohida-alohida tarqatma material beradi va ulardan
‘
ushbu materialni sinchklab o rganishlarini so raydi.
‘ ‘
 o qituvchi tarqatma material mazmuni va bajariladigan vazifa (tarqatma
‘
materialda berilgan harakatlar ketma-ketliginito g ri belgilash, belgini
‘ ‘
qog ozda alohida ajratilgan bo limga raqamlar bilan qo yish kerakligi)ni
‘ ‘ ‘
ushuntiradi;
 tarqatma materialda berilgan vazifa dastlab yakka tartibda bajarilishini
ta kidlaydi;
’
44

 har bir talaba o zining shaxsiy fikri asosida tarqatma materialdagi ‘ “ yakka
baho bo limiga berilganharakatlarning mantiqiy ketma-ketligini raqamlar bilan
” ‘
belgilab chiqadi;
 talabalarning yakka tartibdagi ishlari tugagach,o qituvchi ulardan 3kishidan iborat
‘
kichik guruhlar talabalarning xohishlarigaqarab yokiraqamlar bo yicha tashkil
‘
etilishi mumkin;
 kichik guruhlardagi talabalarning har bir o z qog ozidagi
‘ ‘ “ yakka
baho b o l imida belgilangan haeakatlar ketma-ketligi bilan bir-birlarini
”
tanishtiradilar, keyin ular 3 kishidan uch xil bo lgan ketma-ketlikni birgalasib
‘
(bir- birlari bilan tortishib, bahslashib, birlariga ta sir o tkazib, o z fikrlariga
’ ‘ ‘
ishontirib) kelishgan holda, tarqatilgan qog ozdafi
‘ “ guruh bahosi bo limiga ” ‘
muqobil raqamlarini belgilab chiqadilar;
 Barcha kichik guruhlar o z ishlarini tugatgach, o qituvchi harakatlar ketma-
‘ ‘
ketligi bo yicha to g ri javobni beradi, yani talabalardan ularga tarqatilgan
‘ ‘ ‘
qog ozlardagi
‘ “ to g ri javob ‘ ‘ bo imiga u tomonidan aytilgan harakatlar ” ‘
ketma-ketligi raqamlarini yozishni so raydi.
‘
 o qituvchi
‘ “ to g ri javob ‘ ‘ bo imida berilgan raqamlar bilan ” “ ‘ yakka
baho
” “ guruh bahosi hamda bo imidagi raqamlarni solishtirish va kattasida- ” ‘
kichigini ayirish, ayirmalarni mos Hilda
“ yakka xato va ” “ guruh xato ”
bo imlariga yozishlarini so raydi;
‘ ‘
 o qituvchi yakka va guruh xatolarining umumiy soni bo yicha tushuncha beradi
‘ ‘
va ularni har birini alohida alohida sharhlab beradi;
 o qituvchi mashg ulotni yakunlab, bazi guruhlarning mashg ulot mobaynidagi
‘ ‘ ‘
ish faoliyatlariga o z fikrini bildiradi va talabalar bilimini ilovadagi mezonlar
‘
asosida baholaydi yoki mos krlgan to g ri javoblar soniga qarab har bir talaba
‘ ‘
o z bahosini ilovada ko rsatilganidek aniqlaydi.
‘ ‘
Izoh: misol tariqasida Mustaqillik yillari mavzusidagi blits-so rovning
“ ” ‘
jadvalini keltirish mumkin (har bir o qituvchi o z predmeti bo yicha
‘ ‘ ‘
o tayotgan yoki avval o tgan mavzusi asosida yoki avval o tgan mavzusi
‘ ‘ ‘
asosida ushbu jadvaldan foydalanib blits-so rov tuzish mumkin).
‘
45

Blits-so rov: Mustaqillik yillari‘ “ ”
Guruh a
zosi
’
Guruh xatosi
To
g
ri
‘
’
javob
Yakka xato
Yakka baho
Yillarning nomlanishi yillar
12 Ijtimoiy himoya yili 2007
1 Amir Temur yili 1996
17 Mustahkam oila 2012
11 Homiylar va shifokorlar yili 2006
2 Inson manfaatlari yili 1997
10 Sihat-salomatlik yili 2005
3 Oila yili 1998
16 Kichik beznis va hususiy
tadbirkorlar yili 2011
9 Mehr-muruvvat yili 2004
4 Ayollar yili 1999
8 Obod mahalla yili 2003
15 Barkamol avlod yili 2010
5 Sog lom avlod yili
’ 2000
7 Qariyalarni qadrlash yili 2002
14 Xomiylar va shifokorlar yili 2009
6 Ona va bola yili 2001
13 Yoshlar yili 2008
8-10 ta to g ri javob qoniqarli
‘ ’ –“ ”
11-14 ta to‘g’ri javob –“yaxshi ”
15-17 ta to‘g’ri javob –“a’lo”
«Blits-so‘rov» savollari savol-javob vaqtida to‘ldiriladi.
№ Savollar Javoblar
1. Fayl-arxiv deganda nimani tushunasiz?
46

2. Arxivatorlarning vazifasi nimadan iborat?
3. WinZip arxivatori ishchi oynasi qanday tuzilgan?
4. Arxiv fayl oddiy fayldan nimasi bilan farq qiladi?
5. WinZip arxivatori WinRAR arxivatoridan nimasi
bilan farq qiladi?
6. WinRAR arxivatorining ishchi stoli asosiy
elementlarini sanab bering.
7. Arxivatorlarning yana qanday funksiyalarini
bilasiz?
8. Arxiv fayl oddiy fayldan nimasi bilan farq qiladi?
FSMU TEXNOLOGIYASI
Texnologiyaning tavsifi. Ushbu texnologiyaning munozarali masalalarini
hal etishda, bahs-munozaralar o tkazishda yoki o quv-seminari yakunida‘ ‘
(talabalarning o quv mashg ulotlari hamda o tilgan mavzu va bo limlardagi ba zi
‘ ‘ ‘ ‘ ’
mavzular, muammolarga nisbatan fikrlarini bilish maqsadida ) yoki o quv rejasi
‘
asosida biror bir bo lim o rganilgach qo llanilishi mumkin. Chunki bu texnologiya
‘ ‘ ‘
(talabalarni o z fikrini himoya qilishga, erkin fikrlash va o z fikrini boshqalarga
‘ ‘
o tkazishga,ochiq holda bahslashishga, shu bilan bir qatorda o quvchi-talabalar
‘ ‘
tomonidan o quv jarayonida egallangan bilimlarini tahlil etishga va egallaganlik
‘
darajasini aniqlashga, baholashga hamda tinglovchilarni bahslashish madaniyatiga
o rgatadi.
‘
Texnologiyaning maqsadi. Ushbu texnologiya talabalarni tarqatilgan oddiy
qog ozga o z fikrlarin aniq va qisqa holatda ifoda etib, tasdiqlovchi dalillar yoki
‘ ‘
inkor etuvchi fikrlarini bayon etishga yordam beradi.
Mashg ulotni o tkazish tartibi.
‘ ‘
- O qituvchi har bir talabalar texnologiyasining to rt bosqichi yozilgan
‘ ‘
qog oz varaqalarini tarqatadi va yakka tartibda ularni to ldirishni iltimos qiladi.
‘ ‘
Bu yerda:
47

- F-fikringizni bayon eting;
- S-fikringiz bayoniga sabab ko rsatining;‘
- M-ko rsatgan sababingizni asoslovchi misol keltiring;
‘
- U-fikringizni umumlashtiring.
- O qituvchi talabalar bilan bahs mavzusi (yoki muammo) nibelgilab oladi;
‘
- Yakka tartibdagi ish tugagach, talabalar kichik guruhlarga ajratiladi va
o qituvchi kichik guruhlarga FSMU texnologiyasining to rt bosqichi yozilgan
‘ ‘
katta formatdagi qog ozlarni tarqatadi;
‘
- kichik guruhlarga har birlari yozgan qog ozlardagi fikr va dalilarni katta
‘
formatda umumlashtirgan holda to rt bosqich bo yicha yozishlarinitaklif etiladi;
‘ ‘
- O qituvchi kichik guruhlarning yozgan fikrlarini jamoa o rtasidahimoya
‘ ‘
qilishlarini so raydi;
‘
- Mashg ulot o qituvchi tomonidan muammo bo yicha bildirilgan fikrlarni
‘ ‘ ‘
umumlashtirish bilan yakunlanadi.
Tarqatma materiallarning taxminiy nusxasi
Katta hajmdagi fayllar bilan ishlash qanday muammolarga olib keladi?
F (Fikringizni bayon eting).
S (Fikringiz bayoniga biror sabab ko rsating).
‘
M (Ko rsatilgan sababga tushuntiruvchi misol keltiring).
‘
U (Fikringizni umumlashtiring).
SKARABEY TEXNOLOGIYASI
“ ”
Skarabey interfaol texnologiya bo lib, talabalarda fikriy bog liqlik,
“ ” ‘ ‘
mantiqiy fikrlash, xotiralarning rivojlanishiga imkoniyat yaratadi, qandaydir
muammoni hal qilishda o z fikrini ochiq va erkin ifodalash mahoratini
‘
shakllantiradi. Mazkur texnologiyao quvchilarga mustaqil ravishda o z
‘ ‘
bilimlarining sifati va saviyasini xolisona baholashga, o rganilayotgan maxzu
‘
48

haqidagi tushuncha va tasavvurlarni aniqlashga zamin yaratadi. U ayni paytda turli
g oyalarni ifodalash va ular orasidagi bog;liklarni aniqlashga ham xizmat qiladi.‘
Skarabey texnologiyasi universal texnologiyalardan bo lib, undan
“ ” ‘
o quv materiallarini talabalar tomonidan egallashning turli bosqichlarida ya ni:
‘ ’
-boshida- o quv faoliyatini rag batlantirish sifatida ( Aqliy hujum ) uslubi;
‘ ‘ “ ”
-mavzuni o rganish jarayonida- uning mohiyati, tuzilishi va mazmunini belgilash;
‘
mavzu mazmuni ichidagi asosiy qismlar, tushunchalar, aloqalar xarakterini
aniqlash, mazmunni yanada chuqurroq o rganish, yangi jihatlarini ko rsatishda;
‘ ‘
-oxirida-olingan bilimlarni mustahkamlash va yakunlash maqsadida foydalanish
mumkin.
Skarabey texnologiyasi talabalar tomonidan oson qabul qilinadi, chunki
“ ”
u faoliyatining fikrlash, bilish xususiyatlari inobatga olgan holda ishlab chiqilgan.
Texnologiya talabalar tajribasidan foydalashni ko zda tutadi, reflektiv
‘
kuzatishlarni amalga oshiradi, faol ijodiy izlash va fikriy tajriba o tkazish
‘
imkoniyatlariga ega.
Mazkur texnologiyaning ayrim afzalliklari sifatida idrok qilish
yengillashtiruvchi chizma shakllardan foydalanishni ko rsatish mumkin.
‘
Skarabey texnologiyasidan yakka holda, kichik guruhlar va jamoa
“ ”
bo lib ishlashlarida foydalanish mumkin.
‘
Ta limdan tashqari mazkur uslub tarbiyaviy xarakterdagi:
’
-o zgalar fikrini hyrmat qilish;
‘
-jamoa bilan ishlash mahorati;
-faollik;
-xushmuomalalik;
-ishga ijodiy yondashish;
-mavjud imkoniyatlarini tekshirish;
-o z qobilyati va imkoniyatlarini tekshirish;
‘
- men ini ifodalash;
“ ”
-o z faoliyati natijalariga mas ullik va qiziqish uyg otish kabi qator
‘ ’ ‘
sifatlarini shakllantirish imkoniyatini ham beradi.
49

Skarabey texnologiyasida uchraydigan asosiy tushunchalar“ ”
Assotsiatsiya- mantiqiy bog liqlik bo lib, sezgi, tasavvur, idrok qilish,
‘ ‘
g oya va boshqalar orasida hosil qilinuvchi mantiqiy aloqadir.
‘
Ranjirllash (muayyan tartib)-ahamiyati,muhimligi, mazmuni darajasiga
qarab tartiblash.
YELPIG ICH TEXNOLOGIYASI.
“ ” ‘
Bu texnologiya murakkab va ko ptarmoqli bo lib, muammoli mavzularni
‘ ‘
o rganishga qaratilgan.
‘
Texnologiyaning mohiyati shundan iboratki, bunda mavzuning turli
tarmoqlari bo yicha bir yo la axborot beriladi. Ayni paytda, ularning har biri
‘ ‘
alohida nuqtalaridan muhokama etiladi. Masalan, ijobiy va salbiy tomonlari,
afzallik va kamchiliklari, foyda va zaralari belgilanadi.
Bu interfaol texnologiya talabalarga tanqidiy, tahliliy va aniq mantiqiy
fikrlashlarini muvaffaqiyatli rivojlantirishga hamda o z g oyalari, fikrlarini
‘ ‘
yozma va og zaki shaklda ixcham bayon etish, shuningdekuni himoya qilishga
‘
imkoniyat yaratadi.
Yelpig ich
“ ” ‘ texnologiyasi umumiy mavzuning ayrim tarmoqlarini
muhokama qiluvchi kichik guruhlarning, har bir qatnashchining va umuman
guruhning faol ishlashiga qaratilgan.
Yelpig ich
“ ” ‘ texnologiyasi mavzuni o rganishning turli bosqichlarida: ‘
-boshida-o z bilimlarini erkin faollashtirish;
‘
-mavzuni o rganish jarayonida-uning asoslarini chuqur fahmlash va anglab yetish;
‘
-yakunlash bosqichida olingan bilimlarni tartibga solishda qo llanilishi
– ‘
mumkin.
Yelpig ich texnologiyasida uchraydigan asosiy tushunchalar:
“ ” ‘
Aspekt (nuqtai nazar) bilan predmet, hodisa, tushuncha tekshiriladi.
Afzallik -biror narsa bilan qiyoslashda ustunlik, imtiyoz.
Fazilat
– ijobiy sifat.
50

Nuqson – nomukammalik, qoidalariga, mezonlarga nomuvofiqlik.
Xulosa muayyan bir fikrga, mantiqiy qoidalar bo yicha dalildan natijaga
– ‘
kelish.
Ta limdan tashqari
’ Yelpig ich “ ” ‘ texnologiyasi tarbiyaviy xarakterdagi:
-jamoa, guruhlarda ishlash mahorati;
-muammolar, vaziyatlarni turli nuqtai nazardan muhokama qilishmahorati;
-murosali qarorlarni topa olish mahorati;
-o zgalar fikrini hurmat qilish;
‘
- xushmuomalalik;
- ishga ijodiy yondashish
-faollik;
-muammoga diqqatni jamlay lish mahorati kabi qator sifatlarni shakllantirish
imkonini ham beradi.
MULOQAT TEXNOLOGIYASI
“ ”
Texnologiyaning tavsifi. Ushbu texnologiya talabalarning dars jarayonida
mustaqil fikrlashiga, o z fikrlarini erkin bayon etishiga hamda ularda bahslashish
‘
madaniyatini tarbiyalashga qaratilgan bo lib, odatda, bundaymashg ulot
‘ ‘
talabalarning kichik guruhlarga ajratgan holda o tkaziladi.
‘
Texnologiyaning maqsadi. Tanlangan mavzu, muammo asosida
talabalarning fikrlarini hamda ushbu mavzuga bo lgan munosabatlarni aniqlash,
‘
mustaqil holda umumiy bir fikrga kelishlari va to g ri xulosa chiqarishlariga
‘ ‘
yordam berish, erkin holda bahslashishlariga sharoit yaratish, muloqatga kirishish
va muloqat qila olishga o rgatish.
‘
Texnologiyaning qo llanilishi.
‘ Amaliy, laboratoriya, fakultativ
mashg uloylarda va darsdan tashqari vaqtda o tkaziladigan tarbiyaviy soatlarda
‘ ‘
qo llanishi mumkin bo lib, mashg ulot jamoa va kichik guruh shaklida o quv
‘ ‘ ‘ ‘
auditoriyasida yoki tabiat qo ynida o tkaxilishi mumkin.
‘ ‘
Mashg ulotda foydalaniladigan vositalar:
‘ Vatman qog oz, flomaster, ‘
markerlar.
51

Mashg ulotni o tkazish tartibi:‘ ‘
-o qituvchi mashg ulotni boshlashdan avval talabalarning muloqot, bahs-
‘ ‘
munozarani o tkazishga qo yilgan talablar, qoidalar bilan tanishtiradi, so ngra
‘ ‘ ‘
ushbu darsning bosqichma-bosqich o tkazilishi tushuntiriladi;
‘
- o qituvchi talabalarni mavzu yo nalishlar bo yicha guruhlarga ajratadi;
‘ ‘ ‘
- har bir kichik guruh jamoasi o z yo nalishi bo yicha tayyorgarlik ko ra
‘ ‘ ‘ ‘
boshlaydi: boshqa kichik guruhlar bilan muloqotga kirisha olishi uchun yo nalishi
‘
bo yicha turli materiallar, ko rgazmali qurollar, turli rivoyat olim va
‘ ‘
mutafakkirlarning fikrlari va sh.k. kabilarni tayyorlaydi;
- kichik guruhlar o rtasida asosiy mavzu va uning yo nalishlari bo yicha
‘ ‘ ‘
muloqot boshlanadi;
- o qituvchi guruhlarning fikrlarini maqsadli yo naltirib boradi va asosiy mavzu
‘ ‘
kichik guruhlar tomonidan yoritilgach, u aytilgan fikrlarga o zining
‘
munosabatinibildirgan holda muloqotni yakunlatdi.
Texnologiyaning o tkazilish algoritmi:
‘
1-bosqich. O qituvchi mashg ulotni muloqotning mavzusini aniqlashdan
‘ ‘
boshlaydi. Masalan, Siz qaysi madaniyat tarafdorisiz: Sharq yoki Ovro pa. Shu
“ ‘
mavzuni o rtaga tashlab talabalardan Sharq madaniyati Yevropa madaniyati
‘
tarafdorlarini (kiyinish, muomala qilish, munosabat o rnatishva h.k. ) aniqlab
‘
oladi. Ularni shu tartibda guruhlarga ajratadi ularga tayyorgalik ko rishlari uchun
‘
sharoit hamda imkoniyatga qarab vaqt belgilaydi.
2-bosqich. Har bir kichik guruhdagi talabalar o z mavzulari asosida kerakli
‘
materiallar (dalillar, misollar, aniq fikrlar, o z fikrlarini tasdiqlovchi ko rgazmali
‘ ‘
materiallar, imkon bo lsa, videofilm, maqollar, mutafakkir vaolimlarning
‘
so zlari va boshqalar)ni tayyorlaydilar. Kichik guruhdan bir kishini himoya uchun
‘
tanlaydilar, olganlar esa o z fikrlarini qo shimcha kishilarni mumkin.
‘ ‘
3-bosqich. Kichik guruhlar himoyaga tayyor bo lgach, o qituvchi kichik
‘ ‘
guruhlarning biriga himoya uchun so z beradi (himoyaga chiqish ixtiyoriy
‘
ravishda bo lishi mumkin). Kichik guruh vakili so zini tugatgach, jamoaning
‘ ‘
qolgan a zolari o z fikrlari bilan qo shimcha qilishlari mumkin.
’ ‘ ‘
52

4-bosqich. Mashg ulotning 3-bosqichidagi kabi bu bosqichda ham o qituvchi‘ ‘
navbatdagi guruh vakiliga himoya uchun so z beradi. Ikkinchi
‘ kichik guruh ham
birinchi kichik guruh kabi o z mavzusi bo yicha himoya qiladi. Himoya
‘ ‘
tugatgach, o qituvchi mashg ulotning keying bosqichiga o tadi.
‘ ‘ ‘
Izoh: Har ikkala kichik guruhning himoyasi vaqtida o qituvchi iloji boricha
‘
ularga halaqit bermaslikka, o z fikr-mulohazasini bildirmaslikka, savol
‘
bermaslikka harakat qiladi. Hech qaysi kichik guruhga yon bosmagan holda
muloqotni o tkazishga qo yilgan talab, qoidalarini to liq ajratishiga
‘ ‘ ‘
erishishga harakat qiladi. Bu bosqichda asosan, ikki kichik guruh erkin, mustaqil
faoliyat ko rsatishlari kerak bo ladi.
‘ ‘
5-bosqich. Kichik guruhlar bir-birlariga savollar berishni boshlaydilar. Kichik
guruhlar tomonidan beriladigan savollar, ularning himoyasi vaqtida aytilgan
dalilar, misollar, fikrlarni yanada oydinlashtirish maqsadida o z guruhlarining
‘
fikrlarni yanada ta kidlab, isbotlab, qolganalrini ham shu fikrga qo shilishlariga
’ ‘
da vat qilish uchun berilishi mumkin. Talaba lar erkin holda o zlarining
’ ‘
chiqishlari bilan barchaga ta sir ko rsatishga, o z kirlarini maqullashga harakat
’ ‘ ‘
qiladilar. O qituvchi bunday holatga sharoit, imkoniyat yaratgan holda bahs-
‘
munozarani samimiylik bilan boshqaradi.
6-bosqich O qituvchi har ikkala tomonning savollari, fikrlari, ma qullaydigan
‘ ’
so zlari tugagach, ular tomonidan aytilgan fikrlarni umumlashtiradi va o zining
‘ ‘
bu masala haqidagi fikr-mulohazasini bayon qiladi. Kichik guruh ishtirokchilari
tomonidan tushgan savollarga kerakli javobni berishga harakat qiladi.
Mashg ulot oxirida o qituvchi har ikkala guruhning mashg ulot
‘ ‘ ‘
jarayonidagi faoliyatlarini tahlil etib, ularga minnatdorchilik bildiradi va
mashg ulotni yakunlaydi
‘
Ushbu maashg ulotning davomiyligi sharoitga qarab belgilanadi
‘
KBI (KUZATISH, BAHSLASHISH, ISHONTIRISH)
TEXNOLOGIYASI
Texnologiyaning maqsadi: talabalarni hayotga faol o rninitopishlarini,
‘
peshqadamlik va sardorliksifatlarini, jamoada ishlash ko nikmalarini, shuningdek,
‘
53

o zgalar fikrini xurmat qilgan holda dalil keltira olish, asoslash, ishontirish,‘
munozara olibborish mahoratilarini hamda murosaga kelish,izlanish qobilyatlarini
shakllantirish va rivojlantirish.
Mashg ulotni o tkazish tartibi:
‘ ‘
Bu texnologiya qo llaniladigan mashg ulot talabalardan oldindan
‘ ‘
bo ladigan tayyorgarlikni talab qiladi. Mashg ulot mavzusi talabalar
‘ ‘
auditoriyasiga oldindan ma lum qilinadi, vazufalarni bajarish uchun
’
tayyorlanishgaberiladigananiq vaqt, mavzu mazmuni, uning murakkabligi va
darajasiga qarab belgilanadi.
Ushbu mashg ulot bahs-munozara uslubiga asoslangan bo lib,o zining
‘ ‘ ‘
aniq o tkazilish vaqti va tatibiga egadir. O qituvchi dastlab talabalarni
‘ ‘
mashg ulot o tkazish tartib-qoidalari bilan tanishtiradi va ularni kichik
‘ ‘
guruhlarga ajratadi. Misol tariqasida, Shaxs va madaniy axloq mavzusidagi
“ ”
mashg ulotni o tkazish tartibini ko rib chiqamiz. Mashg ulotning boshida
‘ ‘ ‘ ‘
talabalar muhokama qilishlari uchun bir necha savollar oladilar.
Masalan:
-Madaniyat nima?
-Axloqiy madaniyat nima?
-shaxsiy sifati ko rinishida axloq-odobning o rni qanday?
‘ ‘
-Qandatqilib madaniyatli bo lish mumkin?
‘
Kichik guruh qatnashchilari o z xohishlari bo yicha bittadan savol tanlab
‘ ‘
oladilar va so zga chiqishga tayyorlanadilar. Ular o zlari tanlagan savol
‘ ‘
yuzasidan o z tushunchalari, mavzuga bo lgan yndashuvlari,
‘ ‘
munosabatlarihamda ushbu savollarga javoblarini berishda o zlarining egallagan
‘
holatlari qanchalik to g ri ekanligiga chiqishlari orqali talabalarni ishontirishga
‘ ‘
harakat qiladilar. O qituvchi ko rsatmasiga binoan, boshqa kichik
‘ ‘
guruhqatnashchilari aytilgan fikr va so zga chiqqan talabalarni agallagan
‘
holatlariga qarshi fikrlar aytadi, ya ni so zga chiqqan kichik guruh tanlagan
’ ‘
yo lni rad etadilar va shu orqali ularni bahs-munozara, tortishuvga undaydilar.
‘
54

Bahs-munozara yakunida har bir so zga chiqqan kichik guruh boshqa‘
kichik guruh azolarini o zlarining tortishuvdagi fikrlari, tanlagan holatlari, dalil
‘
va isbotlari qanchalik to g ri ekanligiga ularniishontira olishlari va o z
‘ ‘ ‘
tomonlariga og dira olishlari, ilojibo lsa ularni o z guruhlariga qo sha olishlari
‘ ‘ ‘ ‘
kerak.
Mashg ulotning oxirgi bosqichiga o qituvchi yakun yasaydi va bahs-
‘ ‘
munozara bo yicha o z fikrini bildiradi.
‘ ‘
KBI texnologiyasi bir qancha variantda o tkazilishi mumkin.
‘
Masalan, tinglovchilardan (o z xohishlariga qarab) tashabbuskorlar guruhini tuzib
‘
olish mumkin va bu guruh bahs-munozara davomida aytilgan qiziqarli fikrlar,
dalillar, asosiy tushunchlar, vaziyatdan chiquvchi holatlar, qiziqarli javoblar,
mulohaza, takliflar va boshqalarni o quv xonasining taxtasiga yoki vatmanga
‘
yozib boradi. Tashabbuskorlar guruhining vazifalari qatoriga: bahs-munozarani
borishininazorat qilish, qatnashchilarni faollashtirish, kerak bo lsa, ba zilarga
‘ ’
alohida tanbeh va tilaklar bildirishni ham kiritish mumkin. Bunday tashabbuskorlar
guruhi auditoriyasida bir-biriga o xshash fikrlar bildirilishi, guruhlarni
‘
faollashtiradi, ularni erkin holatda o z fikrlarini aytishlariga kerakli muhit va
‘
sharoitni yaratadi. Shuningdek bu guruh mashg ulotning xulosa qismida ham
‘
ishtirok etib guruhlarning tanlangan holatlari, bildirgan fikrlariva tortishuvlariga
o z munosabatlarini bildirishlari mumkin.
‘
Bahs-munozara tashkil etish uchun quyidagi savollardan foydalanish mumkin:
-jamoat transporidagi madaniyat odobi;
-ta lim muassasi (dars jarayoni, tanaffus vaqti)dagi madaniyat odobi;
’
-stol atrofidagi (ovqatlanish, suhbat, uchrashuv) madaniyat odobi;
-oiladagi madaniyat odobi;
-jamoadagi madaniyat odobi;
-jamoat joylardagi madaniyat odobi;
-yoshlarning madaniyat odobi;
-so zlashish (telefonda, suhbatda, uchrashuv) madaniyati;
‘
55

-an analr va madaniyat;’
-salomlashish odobi va boshqalar.
Yuqoridagi bahs-munozalarnio tkazish mavzulari odob-axloq madaniyat
‘
yo nalishida (masalan, Mening hayotda tutgan o rnim , Odob-axloqli,
‘ “ ‘ ” “
madaniyatli bo lishim uchun nima qilishim kerak? va sh.q.k.) bo lgani
‘ ” ‘
maqsadga muvofiq, chunki bu mavzular yoshlarni ko proq qiziqtiradi.
‘
YOZMA BAHS (DEBAT)LAR USLIBI
Uslubning maqsadi: talabalarga o quv xonasidagi tengdoshlari bilan
‘
birgalikda shu oila jamoatchilik fikrini to lqinlantirayotgan mavzularda
‘
muloqatlar rejalashtirish imkonini berish. Uslib talabalarning berilgan mavzu
sohasidagi bilimlarini chuqurlashtirish sharoitini yaratish, munozara madaniyatini
o rgatish va fikrini asoslash qobilyatini rivojlantirish.
‘
Bu uslubdan foydalanishda o qituvchi talabalarni baholash uchun asos
‘
xizmatini o tovchi ajoyib materialga ega bo ladi. Yozma bahslar uslubiyoti
‘ ‘
bunday muloqatlarni o quv xonasidagi barcha talabalar ishtirokida yozma
‘
shaklida o tkazish imkonini beradi.
‘
Mashg ulotni o tkazish tartibi:
‘ ‘
Talabalar bahs mavzusi bo lishi kerak bo lgan mavzu bilan uy (yoki oldin
‘ ‘
o tkazilganmashg ulotlar)da tanishadilar. Bahs arafasida o qituvchi bo lajak
‘ ‘ ‘ ‘
mavzu to g risida o quvchilarga axborot berar ekan, bahslar qay tarzda
‘ ‘ ‘
o tishini qisqacha tushuntiradi (bu, albatta,bahslarbirinchi marta
‘
o tkazilayotganbo lsa, juda muhimdir).
‘ ‘
Rahbar guruh talabalarni ikkiga ajratadi va ularni o quv xonasining ikki
‘
tomoniga qator qo yilgan stollartonigao tkazadi va har bir guruh qatnashchilari
‘ ‘
qaysi nuqtai nazarni himoya qilishlarini belgilaydi (masalan, 1-guruh-ijobiy
holatjoriy qilinishi tarofdorlari, guruh-bunga qarshilari).
Shundan so ng, rahbar talabalarni juftlaydi, har bir juftda qarama qarshi
‘ –
qarashlar tarafdorlari bo lishi kerak. Juftlarni tartib raqami yoki alifbo harflari
‘
bilan belgilaymiz. Agar o quv xonasida talabalar soni toq bo lsa, o qituvchi
‘ ‘ ‘
56

munozaraga yrtishmaydigan sherik huquqida qatnashishi mumkin. O qituvchi 1-‘
guruh talabalariga (keltirilgan misolda ijobiy holatni joriy qilishtarafdorlari) har
–
bir juft sanasi (ramzi) bilan belgilangan katak qog oz varaqlarini tarqatadi.
‘
Talaba lar o quv xonasining ikki tomonida o tirib, juftma-juft yozma
‘ ‘
muloqatni boshlaydilar. 1-guruh talabalariga o zlari maqullayotgan nuqtai nazar
‘
foydasiga bitta ochiq dalilni shakllantirish uchun 5 daqiqa vaqt beriladi. Ular bu
dalilni qog oz varag iga puxta tahrir qilingan paragraph shaklida yozadilar. Bu
‘ ‘
vaqtda 2-guruh talabalari o zlari bahs jarayonida bayon etishlari mumkin
‘
boo lgan nuqtai nazarlarini isbotlashlari mumkin.
‘
Yozilgan varaqlar qarshi guruhdagi sheriklarga (ijobiy holatning joriy
qilinishiga qarshi chiquvchilarga) beriladi. Ularga juft bo yicha sheriklarining
‘
dalillariga qarshi javob toppish va yozish uchun hamda o z qarshi dalillarini
‘
bayon qilishlari uchun 8 daqiqa vaqt ajratiladi.
Dalillar almashishning bunday tartibi 2-3 marta takrorlanadi, bunda har bir
talaba sherigining dalil-isbotiga javob qaytarishi va o zining aks dalilini keltirishi
‘
shart. Talaba larning bilimlarini aniqlash uchun 3-4 raund yetarlidir. Oxirgi
raundda talabalarga yakuniy paragrafni yozish imkoni beriladi. Shundan so ng,
‘
yozma ish yig ib olinadi.
‘
Bahslarga yakun chiqarishning yaxshi shakli ikkala tomonga qaratilgan
–
savoldir: Qarshi tomonning eng yaxshi dalili isbotlari qaysilar bo ldi?
“ – ‘ ”
O qituvchi ishni yakkama-yakka yoki jufti bo yicha baholashi mumkin.
‘ ‘
Agar o qituvchi yozma ishni baholashni rejalashtirgan bo lsa, u haquda
‘ ‘
talabalarni darsning boshidayoq ogohlantirishi kerak.
Ta lim muassalarning mashg ulotlarida yozma bahslar usulidan
’ ‘
foydalanish mobaynida quyidagi jadval ko rinishida keltirilgan tarqatma
‘
materialdan foydalanish mumkin:
Bahs mavzusi
HA
Javob
Dalil keltirmoq
YO Q
‘
Javob
Dalil keltirmoq
57

HA
Javob
Dalil keltirmoq
YO Q‘
Javob
Dalil keltirmoq
HA
Javob
Dalil keltirmoq
YO Q
‘
Javob
Dalil keltirmoq
HA
Javob
Dalil keltirmoq
YO Q
‘
Javob
Dalil keltirmoq
MUNOSABAT TEXNOLOGIYASI
“ ”
( Murabbiy va jamoa mavzusi misolida)
“ ”
Umumiy tushuncha:
Mashg ulot boshida o qituvchi talabalarni mashg ulotni o tkazish tartib-
‘ ‘ ‘ ‘
qoidalari va unga qo yilgan talablar bilan tanishtiradi va Yaxshi tashkil qilingan
‘ “
tarbiya, har bir insonni hayotning asosiy uchta taomiliga fuqarolik, ishchi-
–
xodim, oilaparvar bo lishiga yayyorlaydi degan fikrni o rtaga tashlaydi.
‘ ” ‘
So ngra o qituvchi talabalar orasida Aqliy hujum o tkazadi. Aqliy
‘ ‘ “ ” ‘ “
hujum ni o tkazish vaqtida talabalar yuqoridagi fikrda keltirilgan shaxsning uchta
” ‘
omili bo yicha o z fikrlarini erkin va faol bayon eta boshlaydilar.
‘ ‘
O qituvchi bu fikrlarni o quv xonasi taxtasiga yoki unga ilingan vatman
‘ ‘
qogo oziga yozib boradi:
‘
Fuqaro Ishchi-xodim Oilaparvar
Mashg ulotning ushbu bosqichi tugagach, o qituvchi talabalarni kichik
‘ ‘
guruhlarga ajralishlarini taklif qiladi. So ngra o qituvchi kichik guruhlarga
‘ ‘
vatman qogo oziga yozilgan chizma topshiriqlarni tarqatadi (yoki guruhlardan
‘
58

bittadan vakil ularni anlab olishini so rzaydi) hamda qo yilgan vazifalarni‘ ‘
bajarish, vatman qogo ozlardagi bo sh maydonlarni qanday to ldirish kerakligi
‘ ‘ ‘
haqida tushuncha beradi. So ngra talabalarni vatman qog ozning yuqori
‘ ‘
qismigayozilganasosiy mavzudan kelib chiqqan holda hayotiy
faoliyatlaridauchrashi mumkin bo lgan muammolardan birini tanlab, tarqatma
‘
materialning ,, Muammo bo limiga yozadilar va u asosida qolgan vazifalatni
” ‘
bajaradilar. Har bir kichik guruh quyidagi ko rinishdagi tarqatma materiallar
‘
bilan ishlaydilar:
Murabbiy jamoani bo ysundiradi
‘
Muammo Muammoning kelib
chiqish sabablari Muammoni hal qilish
variantlari Sizning xulosangiz
Murabbiy jamoaga bo ysunadi
‘
Muammo Muammoning kelib
chiqish sabablari Muammoni hal qilish
variantlari Sizning xulosangiz
Murabbiy jamoa bilan hamkorlikda
Muammo Muammoning kelib
chiqish sabablari Muammoni hal qilish
variantlari Sizning xulosangiz
Kichik guruhlar pedagogik jarayonda uchraydigan muammolardan birini
tanlaydigan ishtirokchilari bilan birgalikda muammoni muhokama qiladilar
materialning 1-ustuniga kartochkaga mavzuga mos kelib chiqadigan
muammolarini yozadilar. Keyin o qituvchi berilgan muammoni birgalikda
‘
muhokama qilish va qo yilgan vazifalarni qilish usullarini aniqlash uchun ishchi
‘
qog ozlarini boshqa kichik guruhlarga beradi. Har bir kichik guruh o z jamoasi
‘ ‘
bilan birgalikda muammoni muhokam qilib, ularni hal qilish yo llarini aniqlaydi.
‘
59

Har bir keying kichik guruh o z variantidagi natijalarni vatman qog ozidagi‘ ‘
tegishli ustunlarga yozib boradi.
Tarqatilgan ishchi qog ozlar kichik guruhlarni navbatma-navbat aylanib,
‘
dastlabki kichik guruhiga yetib kelgach, talabalar boshqa guruh a zolarining
’
fikrlari bilan tanishadilar va ularni muhokama qilib, muammoni hal etish bo yicha
‘
yozilgan fikrlardan eng yaxshi fikrni tanlab oladilar. Qo yilgan muammoni
‘
qanday yechilganligiga o z munosabatlarini bildiradilar hamda muammoni hal
‘
qilish uchun variant sifatida o z fikrlarini taklif etadilar.
‘
Mashg ulotning keying bosqichida kichik guruhlar o z ishlarini himoya
‘ ‘
qiladilar, ish jarayonidagi yutuq va kamchiliklarni, ijobiy va salbiy holatlarni
muhokama qilib, o qituvchi bilan hamkorlikda mashg ulotga yakun yasaydilar.
‘ ‘
O quv jarayonida ,,Munosabat texnologiyasidan foydalanib,
‘ ”
o rganilayotgan fanda turli muammolarni hal etishga, ularning kelib chiqish
‘
sabablari va bartaraf etish yo llarini topishga, o quvchilarni esa mustaqil
‘ ‘
izlanishga, fikrlashga, o z fikrlarini isbotlash hamda turli vaziyatlardan chiqishga
‘
o rgatishda ,,Muammoli vaziyat shaklini qo llash mumkin.
‘ ” ‘
,,Muammoli vaziyat
”
Vaziyat turi Vaziyatning sabablari Vaziyatdan chiqib ketish
sabablari
Intizomning yo qligi
‘ darsga qiziqmaslik;
darsga kech kelish;
tarbiyasizlik;
darsga tayyormaslik;
darsni buzish;
o qituvchining auditoriyani
‘
boshqara olmasligi. O qituvchining yakkama-
‘
yakka yondashuvi, kasbiy
darajasi, talaba ning oilaviy
sharoitini o rganishi;
‘
Tushuntira bilishi va
boshqalar.
,,IMAK ( ISHONTIRISH MAKTABI ) TEXNOLOGIYASI
”
Texnologiyaning maqsadi: talaba(yoki o quvchi )larning ishontirish
‘
( dalillartopish va ularni asoslashni bilish ) va boshqara olish malakasini hamda
60

tashkilotchilik qobiliyatlarini shakllantirish , shuningdek, jamoada va turli xil
vaziyatlarda o zini tuta olishga o rgatish.‘ ‘
Mashg ulotni o tkazish tartibi:
‘ ‘
O quv jarayoni boshlanishida o qituvchi talaba ( yoki o quvchi )larni
‘ ‘ ‘
mashg ulotni o tkazish tartib-qoidalari bilan tanishtiradi. Talaba (yoki o quvchi
‘ ‘ ‘
)dan biri mashg ulot shartlariga binoan xonadan chiqadi. Qolgan ishtirokchilar
‘
esa o qituvchi va talaba o rtasidagi ziddiyatni nazarda tutuvchi muammoli
‘ ‘
holatni o ylab chiqadilar, muhokama qiladilar va tayyorlaydilar. Boshqacha
‘
aytganda, muammoli holatni rollarga bo lingan holda ijro etishga tayyorgarlik
‘
ko radilar. Masalan, talabalar muhim o quv mashg ulotiga tayyorgarlik ko rib
‘ ‘ ‘ ‘
kelganlar, ularning hammasi mashg ulotda ishtirok etishga tayyor va qiziqish
‘
katta, lekin ta lim muassasi rahbariyati mashg ulot o rniga barcha talaba ( yoki
’ ‘ ‘
o quvchi )larni hovli va bog larni tozalash, tartibga keltirish yoki ta lim
‘ ‘ ’
o tkazilayotgan tadbirni to ldirish uchun borishga ko rsatma berishi mumkin.
‘ ‘ ‘
Guruh murabbiysi ( yoki dekan muovini, o quv bo limining mudiri )
‘ ‘
rolidagi tinglovchi ushbu ijro etilayotgan sahna ko rinishida o zining
‘ ‘
tashkilotchilik qobiliyati, ishontira olish malakasi, holatni nazorat qilib turishi, turli
vaziyatlar va sharoitlarda o zini tuta bilishi, boshqara olishi, mazkur holatdan
‘
tarbiyaviy usullardan foydalangan holda vaziyatning, ziddiyatning ijibiy
yechimiga erish olishini namoyish eta olishi kerak. Ya ni talabalarni o z fikriga
’ ‘
ishontira olishi zarur, aks holda ular o qituvchiga o z ta sirlarini ko rsatishlari
‘ ‘ ’ ‘
mumkin.
Mashg ulotning keying bosqichida o qituvchi guruh bilan birgalikda
‘ ‘
murabbiy (yoki dekan muovini, o quv bo limining mudiri)ning o zini tutishi,
‘ ‘ ‘
o z fikriga qay darajada ishontira olishi, uning madaniyati va harakatlaridagi
‘
ijobiy va salbiy tomonlarini muhokama qiladi, berilgan muammoli holatdan
chiqishning qulay usullarini aniqlaydi, shunigdek, uchrab turishi mumkin bo lgan
‘
muammoli holatlar va ularni yechish usullarini bashorat qiladi.
Mashg ulotning oxirida o quvchilar Murabbiyning tashkilotchilik
‘ ‘ “
qobilyati mavzusida mustaqil o qish uchun tarqatma materiallar oladilar.
” ‘
61

Izoh: Ushbu mashg ulotning 1-yarmida videokamera yordamida‘
mashg ulotni to liq, yani talabalarning sahnalashtirilgan muammolarini
‘ ‘
ko rsatishlari va uni jamoa bilan yechishda murabbiyning hatti-harakatlari,
‘
qo llagan usullarini hammasi videokassetaga tushiriladi. Mashg ulotning 2-
‘ ‘
yarmida videokasseta televizor (yoki kompyuter) orqali namoyish etiladi.
Videolavhani tomosha qilish mobaynida uning mazmuni jamoaviy muhokama
etilishi mumkin. Bunday tahlil har bir qatnashchining o zini ko ra bilishi,
‘ ‘
kerakli xulosa chiqara olishiga katta yordam beradi.
SAN TEXNOLOGIYASI
“ ”
(uchlik- samarali, axloqiy, nazokatli)
Texnologiyaning maqsadi: talabalarda yakka, jamoaviy guruh bilan
ishlash, ijodiy va tashkilotchilik faoliyati ko nikmalarini ishga ma suliyat bilan
‘ ’
yondashuvni shakllantirish, bezash ishlari ko nikmalarini rivojlantirish.
‘
Mashg ulotni o tkazish tartibi:
‘ ‘
talabalar auditoriyasini o tkaziladigan mashg ulotning tartib-qoidalari bilan
‘ ‘
tanishtiradi va talabalarni 3 kishidan iborat kichik guruhlarga ajralishlarini iltimos
qiladi;
Kichik guruhlarda talabalar quyidagi rollarga bo linadi, rassom, adabiy
‘
muharrir, dizayner (bezakchi). Keyin har bir guruh vakili o qituvchi stolidan
‘
topshiriqlar yozilgan kartokchilar ichidan bittasini tanlab oladi.
Topshiriqlar quyidagicha bo lishi mumkin:
‘
-devorni gazeta (biron mavzuga, bayramga yoki yubileyga bag ishlangan
‘
yoki hazil mutoyibali, satiric yoki o uv fani guruh faoliyatiga bag ishlangan yoki
‘ ‘
moniyoring ekrani kabi) eskizini tayyorlash;
-bayram (yoki biror-bir tadbir)ga chorlovchi afishaning (masalan, e lon,
’
tashviqot, taklifnoma) eskizini tayyorlash;
-turli tadbirlar (masalan, bayram)ga bag ishlangan taklifnoma, pattalarning
‘
eskizi va maketini tayyorlash;
-biror tadbir o tkaziladigan joyini bezatish eskizlarini tayyorlash;
‘
62

-ikebana tayyorlash.
Kichik guruhlarga topshiriqni bajarib taqdimot qilishlari uchun
tayyorlanishlariga 30 daqiqa vaqt beriladi. Tayyorgarlik vaqti tugagach taqdimot
boshlanadi. Taqdimot vaqtida guruhlar o zlari tayyorlagan eskiz maketlari bilan‘
barchani tanishtiradilar, namoyish etadilar va asoslaydilar, jamoaviy ijodiy
faoliyatdagi o z variantlarini himoya qiladilar. Taqdimot tugagach umumiy
‘
muhokama boshlanadi. Muhokama jarayonida talabalar bezatilgan, tayyorlangan
ishlariga tegishli talablarni aniqlaydilar, o qituvchining o zi yoki alohida
‘ ‘
tuzilgan ijodiy guruh esa talabalar tomonidan bildirilgan fikr va takliflarni maxsus
xona taxtasiga yoki vatman qog oziga yozib boradi.
‘
Mashg ulot oxirida o qituvchi talabalarga yuqori berilgan turli topshiriqlar
‘ ‘
bo yicha bir necha namunaviy eskizlarlardan tarqatadi.
‘

63

II.2. INFORMATIKA FANINI O‘QITISHDA INNOVATSION
ISHLANMALAR YARATISH TEXNOLOGIYASI .
Oliy va o ‘ rta maxsus ta ’ lim vazirligi Hay ’ atining 2010 yil 17 aprel 3/1- sonli
qarori hamda Oliy va o ‘ rta maxsus ta ’ lim vazirining 2010 yil 28 apreldagi 164-
sonli buyrug ‘ iga muvofiq Toshkent davlat iqtisodiyot unversitetida 2010 yil 10-14
may kunlari “ Oliy o ‘ quv yurtida ta ’ lim texnologiyasini loyihalashtirish ,
rejalashtirish va amalga oshirish
” mavzusidagi o ‘ quv seminari tashkil etildi . Bu
seminarda ta ’ lim jarayonini innovatsion texnologiyalar asosida tashkil etish ,
uning hozirgi kundagi dolzarbligi , ta ’ lim jarayonida tutgan o ‘ rni , samarasi ,
afzalliklari haqida seminar - trening bo ‘ lib o ‘ tdi .
O zbekiston Respublikasi Prezidentining Iste dod jamg armasining
‘ “ ’ ” ‘
masofali o ‘ qitish markazi ham o z faoliyati davomida ta lim muassasalari
‘ ’
professor-o qituvchilariga
‘ Innovatsion texnologiyalar , Axborot “ ” “
texnologiyalar va masofali o qitish , Yuksak manaviyatli barkamol shaxs
‘ ” “ ”
hamda Barkamol avlodga yo naltirilgan tarbiya texnologiyasi maxsus kurslari
“ ‘ ”
o tishmoqda.
‘
Hozirgi kunda barcha ta lim muassasalarida innovatsion texnologiyalardan
’
foydalanib, o quv mashg ulotlarini tashkil etish, kafolatli natijaga erishish,
‘ ‘
o quv mashg ulotlarida qaytar aloqaga tayanish, ta lim sifati va mazmunini,
‘ ‘ ’
samaradorligini oshirish davr talabidir.
Ta lim sohasidagi ta lim beruvchi har bir o
’ ’ ‘ quv mashg ‘ ulotini yaxlit
holatda ko ra bilishi va uni tasavvur etish uchun o
‘ ‘ quv mashg ‘ ulot jarayonlari
loyhalashtirilib olinishi kerak. O quv mashg ulotlarni interaktiv metodlardan
‘ ‘
foydalanib tashkil etish, innovatsion ko rgazmali ishlanmalardan foydalanish
‘
talaba-o quvchilardagi bilim va ko nikmalarni, fikrlash qobiliyatlarini,
‘ ‘
hozirjavoblilik darajalarini o sishiga imkon yaratadi. O qituvchi tomonidan
‘ ‘
o quv mashg ulotining rejalashtirilish ko zlangan maqsadga va kafolotli
‘ ‘ ‘
natijaga erishishga zamin yaratadi. Ta lim berish jarayonida
’ ta lim beruvchi va ’
64

ta lim oluvchi faoliyati bos’ q ichlarining ketma-ketligi va mazmuni h amda ularda
qo
‘ llaniladigan vositalar t exnologik xaritada o z aksini topadi[27] ‘ .
Informatika fanining ma ruza, amaliy va laboratoriya mashg ulotlarida
’ ‘
interaktiv metodlarni to g ri tanlash va undan to g ri foydalanish o tilayotgan
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
mavzuning mazmun-mohiyatini to liq ochib berishga xizmat qiladi. Natijada
‘
ta lim beruvchi o z oldiga qo ygan maqsadga erishadi, hamda kelgusidagi
’ ‘ ‘
ishlarni rejalashtiradi, ya ni o tilgan mashg ulotni tahlil qiladi va o zgarishlar
’ ‘ ‘ ‘
kiritishni belgilab oladi. O quv jarayoni maqsad va vazifaga, mazmunga, amalga
‘
oshirish texnologiyasiga, kutiladigan natijalarga va kelgusidagi rejalarga
bog liqdir. Ta lim berish jarayonida metodning mohiyati shundan iboratki,
‘ ’
bunda mavzuning turli tarmoqlari bo yicha to la axborot beriladi. Shu sababli,
‘ ‘
ularning har biri alohida nuqtalardan muhokama etiladi. Masalan: ijobiy, salbiy
tomonlari, afzalliklari va kamchiliklari, foyda va zararlari belgilanadi. Bu
interaktiv metodlar tanqidiy, aniq mantiqiy fikrlashni muvaffaqiyatli
rivojlantirishga hamda o z g oyalari, fikrlarini yozma va og zaki shaklda
‘ ‘ ‘
ixcham bayon etish, himoya qilishga imkoniyat yaratadi.
Informatika fanini o qitishda innovatsion ko rgazmali, didaktik
‘ ‘
ishlanmalar o quvchi-talabalarning muammoli vaziyatlarni hal qilishga bo lgan
‘ ‘
fikrlash qobiliyatini o stirishga xizmat qiladi[26].
‘
Biz quyida Informatika fanini o qitishda innovatsion ko rgazmali, didaktik
‘ ‘
ishlanmalar yordamida o quvchi-talabalarga dars berishning namunaviy
‘
ko rinishini keltirmoqdamiz. Informatika va axborot texnologiyalar fanida
‘
Internet-global kompyuter tarmog i
“ ‘ . mavzusini talabalarga jonli va qiziqali, ”
mulohazalarga boy qilib o tish hozirgi kunning talabi hisoblanadi. Ushbu
‘
innovatsion ko rgazmali, didaktik ishlanmada mavzuning bayoni, o yinlar, test
‘ ‘
savollari o z aksini topgan. Innovatsion ko rgazmali-didaktik ishlanma MS
‘ ‘
Power Point dasturida tayyorlangan. Ishlanma o zining yaxshi tartibda tuzilgani
‘
bilan talabani zerktirib qo ymaydi. Talabani mulohaza yuritishga majbur qiladi,
‘
mavzuni mukammal o rganishga imkon yaratadi hamda o qituvchi (ta lim
‘ ‘ ’
beruvchi)ning kafolatli natijaga erishishiga sababchi bo ladi.
‘
65

Ma ruzani olib borish texnologiyasi’
Talabalar soni: 20-50ta Vaqti: 4 soat .
O
‘ q uv mash g ‘ ulotining
shakli Maruza ’ anjuman –
Maruza rejasi
’ 1. Internet tarmog ining vujudga kelish tarixi ‘ va
Internet ning asosiy tushunchalari.
2. Internet da saqlanadigan fayllar turlari.
3. Internet arxitekturasi va Inetrnet sonli manzillari.
4. Elektron pochta imkoniyatlari va Elektron pochta
dasturlari .
5. Elektron pochta manzillari
O quv mashg ulotining
‘ ‘
maqsadi INTERNET global kompyuter tarmog i haqida – ‘
ma lumot berish. Ushbu mavzu bo yicha talabalar bilimini
’ ‘
nazariy jihatdan oshirish.
Pedagogik vazifalar: O quv faoliyati natijalari:
‘
Internet tarmog ining
‘
vujudga kelish tarixi va
Internet ning asosiy
tushunchalari haqida
ma lumot beradi.
’ Internet tarmog ining vujudga kelish tarixini
‘ va Internet ning
asosiy tushunchalarini bilib oladi.
Internet da saqlanadigan
fayllar turlari tushuntiradi . Internet da saqlanadigan fayllar turlarini o rganadi
‘ .
Internet arxitekturasini va
sonli manzillarni tushuntiradi. Internet arxitekturasini va sonli manzillarni biladi.
Elektron pochta
imkoniyatlarini va
dasturlarini tushuntirish. Elektron pochta imkoniyatlarini va dasturlarini bilib oladilar.
Elektron pochtaning
afzalliklari va undagi
muammolarni haqida
ma lumot berish
’ . Elektron pochtaning afzalliklari va kamchiliklari haqida
ma lumot bera oladilar
’ .
Oqitish vositalari
‘ Maruza matni, ’ lazerli proyektor, kompyuter texnologiyasi, ’
maruzachilar tomonidan tayyorlangan k
’ o ‘ rgazmalar.
Oqitish shakli
‘ Kollektiv ish
Oqitish shart-sharoitlari
‘ Texnik vositalar bilan taminlangan, ’ o q ‘ itish usullarini
qo
‘ llash mumkin b o ‘ lgan o q ‘ uv xona.
Monitoring va baxolash Kuzatish, ogzaki nazorat, yozma nazorat,
‘ test savol-javobli
sorov, oquv topshiriq.
‘ ‘
66

2.1-rasm.
2.2.-rasm.
O qituvchi mavzuni bayonida dars mashg`ulotini boshlasa, kompyuter‘
tarmoqlari haqida ma lumot beradi(2.3-rasm). Modem(2.4-rasm), Internet,
’
internet provayderlari(2.5-rasm), uning asosiy xizmatlari(2.6-rasm), elektron
pochta, har bir foydalanuvchi uchun elektron pochta yaratish va uning umumiy
ko rininshi (2.7-rasm) haqidagi ma lumotlar o rin olgan. Outlook express
‘ ’ ‘
dasturi oynasining umumiy ko rinishi, internet xizmatlari, veb saytlar, ulardan
‘
foydalanish(2.8-rasm), veb brauzerlarning turlari(2.9-rasm) ulardan foydalanish
usullarini talaba dars davomida ushbu innovatsion ishlanmadan bilib olishi
mumkin.
67

2.3-rasm.
2.4-rasm.
2.5-rasm.
68

2.6-rasm.
2.7-rasm.
69

2.8-rasm.
2.9-rasm.
70

Ta lim beruvchi dars mashg`uloti davomida o yinlar bo limga kirsa’ ‘ ‘
(2.10-rasm), quyida keltirilgan slaydlarda tasvirlangan savollarga to g`ri yoki
‘
noto g`ri javob berganligini qizqarli holatlarda ko rish imkoniga ega
‘ ‘
bo ladi(2.11-2.13-rasmlar).
‘
2.10-rasm.
2.11-rasm.
71

2.12-rasm.
2.13-rasm.
Qiziqali savollardan tashkil topgan jarayonni davom ettirsak, quyida
keltirilgan 2.14-rasmdan 2.17-rasmgacha bo lgan savollarga javob izlash mumkin‘
bu yerda auditoriyadagi talabalar 4 ta guruhga bo linadi va slaydlarda
‘
ko rsatilgan nomlar bilan nomlanib, savollarga qanday javob berishlari tekshirilib,
‘
sovrin va jarimalar berib boriladi. Eng ko p gulcha yig`gan guruh g`olib
‘
hisoblanadi. Bu jarayon 2.18-rasmdan 2.21-rasmgacha bo lgan slaydlarda o z
‘ ‘
aksini topgan.
72

2.14-rasm.
2.15-rasm.
73

2.16-rasm.
2.17-rasm.
74

2.18-rasm.
2.19-rasm.
75

2.20-rasm.
2.21-rasm.
76

O qtiuvchi(ta lim beruvchi) dars mashg`uloti davomida test savollariga‘ ’
ham murojat qilish kerak bo lari (2.22-rasm), natijada dars mashg`uloti davomida
‘
talabalarning mavzuni qanday o zlashtirganliklarini bilib olishlari mumkin.
‘
Quyida keltirilgan slaydlarda tasvirlangan tets savollarga to g`ri yoki noto g`ri
‘ ‘
javob berganligini ko rish imkoniga ega bo ladi(2.23-2.34-rasmlar).
‘ ‘
2.22-rasm.
2.23-rasm.
77

2.24-rasm.
2.25-rasm.
78

2.26-rasm.
2.27-rasm.
79

2.28-rasm.
2.29-rasm.
80

2.30-rasm.
2.31-rasm.
81

2.32-rasm.
2.33-rasm.
82

2.34-rasm.
2.35-rasm.
83

XULOSA
Hozirgi kunda ta lim jarayonida interfaol uslublardan foydalanib,’
ta limning samaradorligini ko tarishga bo lgan qiziqish, etibor kundan-kunga
’ ‘ ‘
kuchayib bormoqda. Zamonaviy texnologiyalar qo llanilgan mashg ulotlar
‘ ‘
talabalar egallayotgan bilimlarni o zlari qidirib topishlariga, mustaqil o rganib,
‘ ‘
tahlil qilishlariga qaratilgan. O qituvchi bu jarayonda shaxs va jamoaning
‘
rivojlanishi, shakllanishi, bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi, shu bilan
bir qatorda, boshqaruvchilik, yo naltiruvchi vazifasini bajaradi. Bunday o quv
‘ ‘
jarayonida talaba asosiy figuraga aylanadi.
O quv-tarbiya jarayonida pedagogik texnologiyalarning to g ri joriy
‘ ‘ ‘
etilishi o qituvchining bu jarayonida asosiy tashkilotchi yoki maslahatchi sifatida
‘
faoliyat yuritishiga olib keladi. Bu esa talabadan ko proq mustaqillikni, ijodni va
‘
irodaviy sifatlarni talab etadi.
Har qanday pedagogik texnololgiyaning o quv-tarbiya jarayonida
‘
qo llanilishi shaxsiyxarakterdan kelib chiqqan holda, talabani kim
‘
o qitayotganligi va o qituvchi kimni o qitayotganiga bog liq.
‘ ‘ ‘ ‘
Pedagogik texnologiya asosida o tkazilgan mashg ulotlar yoshlarning
‘ ‘
muhim hayotiy yutuq va mummolariga o z munosabatlarini bildirishlariga
‘
intilishlarini qondirib, ularni fikrlashga, o z nuqtai nazarlarini asoslashga
‘
imkoniyat yaratadi.
Hozirgi davrda sodir bo layotgan innovatsion jarayonlarda ta lim tizimi
‘ ’
oldidagi mummolarni hal etish uchun yangi axborotni o zlashtirish va
‘
o zlashtirgan bilimlarini o zlari tomonidan baholashga qodir, zarur qarorlar
‘ ‘
qabul qiluvchi, mustaqil va erkin firlaydigan shaxslar kerak.
Shuning uchun ham ta lim muassalarining o quv-tarbiyaviy jarayonida
’ ‘
zamonaviy o qitish uslublari - interfaol uslublar, innovatsion texnologiyalarning
‘
o rni va ahamiyati beqiyosdir. Pedagogik texnologiya va ularning ta limida
‘ ’
qo llanishiga oid bilimlar, tajriba talaba (yoki o quvchi)larni bilimli va yetuk
‘ ‘
malakaga ega bo;lishlarini ta minlaydi.
’
84

Informatika va axborot texnologiyalari fani o quv mashg ulotlarni‘ ‘
interfaol metodlardan foydalanib tashkil etish, talaba-o quvchilardagi bilim va
‘
ko nikmalarni, ularning fikrlash qobilyatini, hozir javoblilik darajasini o sishiga
‘ ‘
sababchi bo lmoqda. O qituvchi tomonidan rejalashtirilgan maqsadga, kafolotli
‘ ‘
natija erishish koeffetsenti oshadi. Ta lim beruvchi (o qituvchi) o quv
’ ‘ ‘
mashg ulotlarni tashkil etishda uni olib borishda, asosan texnologik xaritani
‘
auditoriya holatidan, undagi o quv va texnik vositalarning barqarorligidan kelib
‘
chiqib rejalashtirmog i va tuzmog i lozim.
‘ ‘
Ta limni tashkil etishda kadrlar tayyorlash milliy dasturining sifat
’
bosqichlari talablariga binonan zamonaviy ta lim texnologiyalaridan, turli xil
’
metodlardan foydalanilganda ta lim oluvchilarning faolligi oshadi, darsga
’
bo lgan qiziqishi ortadi, muloqotga kirishish ko nikmasi shakllanadi.
‘ ‘
Metodning mohiyati shundan iboratki, bunda mavzuning turli tarmoqlari
bo yicha bir yo la axborot beriladi. Ayni paytda, ularning har biri alohida
‘ ‘
nuqtalardan muhokama etiladi. Masalan, ijobiy, salbiy tomonlari, afzalliklari va
kamchiliklari, foyda va zararlari belgilanadi. Bu interfaol metodlar tanqidiy, aniq
mantiqiy fikrlashni muvaffaqiyatli rivojlantirishga hamda o z g oyalari,
‘ ‘
fikrlarini yozma va og zaki shaklda ixcham bayon etish, himoya qilishga
‘
imkoniyat yaratadi.
Informatika fanini o qitishda ilg or pedagogik va axborot
‘ ‘
texnologiyalaridan foydalaniladi. Tajriba mashg ulotlari bevosita kompyuter bilan
‘
jihozlangan xonalarda olib boriladi.
Ushbu magistrlik dissertatsiyasi
“ Informatika fanini o qitishda ‘
innovatsion ishlanmalar yaratish texnologiyasi deb nomlanib, u ikki bobdan,
”
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.
‘
Magistrlik dissertatsiyasining birinchi bobida ta lim texnologiyasining
’
mohiyatli belgi va xususiyalari, an anaviy va zamonaviy ta limning yutuq va
’ ’
kamchiliklari, talabalarning bilimini baholash turlari va ularning avzallik hamda
kamchiliklari haqidagi ma lumotlar keltirilgan. Ikkinchi bobda informatika
’
85

fanining o quv mashg`ulotlarida qo llash mumkin bo lgan interfaol usullar va‘ ‘ ‘
ularning qo llash uslublari haqidagi ma lumotlar
‘ ’ o z aksini topgan. ‘
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI
‘
1. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. Toshkent.
’ – –
O zbekiston, 2008. 176 b.
‘ –
2. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O zbekiston sharoitida uni
‘
bartaraf etishning yo llari va choralari. T: O zbekiston,
‘ – ‘ 2009. 56 b. –
3. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz
–
farovonligini yanada yuksaltirishdir.
– Prezident Islom Karimovning 2009
yilning asosiy yakunlari va 2010 yilda O zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy
‘
rivojlantirishning eng muhim ustuvor yo nalishlariga bag ishlangan Vazirlar
‘ ‘
Mahkamasining majlisidagi ma ruzasi //
’ Xalq so zi, ‘ 2010 yil 30 yanvar.
4. Karimov I.A. Mamlakatimizni modernizasiya qilish va kuchli fuqarolik
jamiyati barpo etish ustuvor
– maqsadimizdir. Prezident Islom Karimovning –
O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining
‘
qo shma majlisidagi ma ruzasi
‘ ’ // Xalq so zi, ‘ 2010 yil 28 yanvar.
5. Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. - O zbekiston Respublikasi
‘
Prezidenti Islom Karimovning O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
‘
Qonunchilik palatasi va Senatining qo shma majlisidagi ma ruzasi // -T.:
‘ ’
15.11.2010 yil.
6. Ishmuhamedov R., Abduqodirov A., Pardayev A. Ta limda innovatsion
’
texnologiyalar(ta lim muassasalari pedagog-o qituvchilari uchun amaliy
’ ‘
tavsiyalar). T.:Iste dod, 2008.-180 b.
– ’
7. Yuldashev U. Yu., Boqiyev R. R., Zokirova F. M. Informatika o qitish
‘
metodikasi. ( o q
‘ ituvchilar uchun qo ‘ llanma) .T:-2004.-121 b
8. G
‘ ulomov S.S, Alimov R.X . va boshqalar. Axborot tizimlari va
texnologiyalari. T.: Sharq, 2000. 212 b.
– –
86

9. G‘ ulomov S.S. Shermuhammedov A.T, Begalov B. A. Iqtisodiy informatika.
T.: O
– ‘ zbekiston, 1999. 321 b. –
10. Xayitmatov O .T., Fayzullayev S.X. va boshqalar. Informatika va axborot
‘
texnologiyalari. T.: TKTI, 2005.
– 212 b. –
11. G
‘ ulomovning S.S. umumiy tahriri ostida. Iqtisodiy masalalarni shaxsiy
kompyuterlarda yechish texnologiyalari. T.: TDIU, 2005. 321 b.
– –
12. Alimov R, Xodiyev B va boshqalar. Axborot texnologiyasi. T.: TDIU, 2004.
–
320 b.
–
13. Azizxojayeva N.N. Pedagogika va pedagogik mahorat - T.: TDPI, Nizomiy
“ ”
2003 yil.
14. Avliyoqulov N . Zamonaviy o qitish texnalogiyalari - T.:, 2001
“ ‘ ” yil .
15. Yo ldoshev J., Usmonov S. Pedagogik texnalogiya asoslari - T.:
‘ “ ”
O qituvchi 2004 yil.
‘
16. Ochilov M. Yangi pedagogik texnalogiyalar - Qarshi, 2000
“ ” yil .
17. Saidaxmedov N.S. Pedagogik amaliyotda yangi pedagogik texnalogiyalarni
“
qo llash namunalari - T.: PTM , 2000 yil .
‘ ”
18. Tolipov O ., Usmonboyeva M. Pedagogik texnologiya nazariya va
‘ “
amaliyot - T.: Fan, 2005 yil.
”
19. Axunova G.N., Golish L.V., Fayzullayeva D.M. Pedagogik texnalogiyalarni
loyihalashtirish va rejalashtirish: O quv-uslubiy qo llanma. Zamonaviy
‘ ‘
ta lim texnologiya seriyasi. – T.: “Iqsodiyot” nashr., 2009. 206 b.
’
20. Беспалько В.П. Слагаемые педагогической технологии . - М.: Педагогика,
1989.
21. Голиш Л.В. Технологии обучения на лекциях и семинарах : Учебное
пособие //Под общ . р ед . ака д. С.С. Гулямова. - Т.: ТГЭУ, 2005.
22. Кларин М.В. Педагогическая технология в учебном процессе. Анализ
зарубежного опыта .- М.: Знание, 1989 / Новое в жизни, науке, технике.
Сер. “Педагогика и психология”. № 6.
23. Кушнир А.М. Методический плюрализм . //Школьные технологии .- 2004.
№ 4.
87

24. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии: Учебное
пособие. - М.: Народное образование, 1998.
25. Karshiyeva G. Informatika fanini o‘ q itis h da innovatsion is h lanma lar .//
Professor-o ‘ qituvchilar va talabalarning XX VII ilmiy-amaliy konferensiyasi
materiallari to ‘ plami. III-qism. Navoiy-20 12 . 155 - 156 bet.
26. Karshiyeva G., Ermatov S. Interfaol metodlarning informatika fani mavzularni
o‘ q itis h da tutgan o‘rni .// Professor-o ‘ qituvchilar va talabalarning XX VII
ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari to ‘ plami. III-qism. Navoiy-20 12 . 157 -
158 bet.
Internet- sayt manzillari:
27. http: // www.edu.uz . - O zbekiston Respublikasi oily va o rta ta lim
‘ ‘ ’
vazirligi portali.
28. http: // www.pedagogika.uz.- pedagogik ta lim muassasalari portali
’
29. http: // www.ziyonet.uz.- Axborot ta lim tarmog i.
’ ‘
30. http: // www.ref.uz.- referatlar, kurs ishlar banki
88

Sotib olish