Informatikani o`qitishda interfaol ta’lim va uning didaktik imkoniyatlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	1.5MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	30 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Informatika va AT

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Informatikani o`qitishda interfaol ta’lim va uning didaktik imkoniyatlari

Sotib olish

MUNDARIJA
Kirish . …………………………………………………………………………… 2
I bob. Informatika fani va uni o qitishni tashkil etish...................................... 5
’
1.1. Axborot va uning turlari...................................................................................5
1.2. Informatika o qitishning tashkiliy shakllari
‘ . .................. 9 ……………………
1.3 Informatikani o qitishda didaktik tamoyillar...................................
‘ ..............
16
II bob. O qitishda
’ interfaol metodlar dan foydalanish .. . ……………………… …
21
2. 1 Interfaol ta lim va uning didaktik imkoniyatlari..............................................
’
21
2.2 Interfaol ta limning asosiy belgilari.................................................................
’
25
2.3 O qitishning interfaol
’
usullari...........................................................................29
2.3 Qiziqtiruvchi texnologiyalar … 37
………………………………………………
2.5 Informatika faniga oid dars ishlanmasi 41
………………………………………
Xulosa .46
…………………………………………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati
‘ .....................47 …………………………………
2

KIRISH
Ta`lim to`g`risida gi qonun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturi ning“ ” “ ”
qabul qilinishi bilan uzluksiz ta`lim tizimi orqali zamonaviy kadrlar
tayyorlashning asosi yaratildi.
Ta`lim jarayoni samaradorligini oshirish, ta`lim oluvchilarning
mustahkam nazariy bilim, faoliyat, ko`nikma va malakalarini shakllantirish,
ularni kasbiy mahoratga aylanishini ta`minlash maqsadida o`quv tarbiya
jarayonida interfaol metodlardan foydalanish davr taqozosi hamda ijtimoiy
zaruriyat sifatida kun tartibiga qo`yilmoqda.
O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2012 yil 28 maydagi Malakali
“
pedagog kadrlar tayyorlash hamda o`rta maxsus kasb-hunar ta`limi
muassasalarini shunday kadrlar bilan ta`minlash tizimini takomillashtirishga
oid chora-tadbirlar to`g`risida qabul qilgan qarorida zamonaviy fikrlovchi
”
pedagogik kadrlar tayyorlashga, ta`lim jarayonida ilg`or pedagogik va
axborot- kommunikatsiya texnologiyalari, shuningdek elektron talim resurslari
va mul`timedia taqdimotlaridan foydalanishni yo`lga qo`yishga alohida
e`tbor qaratilishiga urg`u berilgan. Shu munosabat bilan bugungi kunda
yuqorida aytilgan bilimlarni pedagoglar tomonidan o`rganish dolzarb
vazifalardan biri hisoblanadi.
Ishning dolzarbligi . Pedagogik texnologiyalarning rivojlanishi va ularning
o`quv-tarbiya jarayoniga kirib kelishi, shuningdek, axborot
texnologiyalarining tez almashinuvi va takomillashuvi jarayonida har bir
inson uchun o`z kasbiy tayyorgarligini, mahoratini kuchaytirish imkoniyati
3

yaratiladi. Ta`lim-tarbiya jarayoniga interfaol metodlarni tadbiq etish kadrlar
tayyorlashga yo`naltirilgan umumiy jarayon mazmunining sifat jihatdan
o`zgarishni ta`minlaydi.
O qitishda interfaol metodlarni informatika darslarida qo llash bo yicha’ ’ ’
A.A.Abduqodirov, F.Zokirova, D. Ro ziyeva va boshqa shu kabi olimlar
’
tomonidan o qitish jarayonida foydalanish imkoniyatlari o rganilgan.[5,22]
‘ ‘
Lekin informatikani o qitishda interfaol metodlardan foydalanishni uzluksiz
’
ta lim tizimining barcha bo g inlarida qo llash borasidagi ilmiy tadqiqotlar
’ ’ ’ ’
yetar-licha o rganilmagan.
’
H ozirgi kunda o qitishda
’ interfaol metodlardan foydalanish uning mazmun
mohiyatini bilish juda muhimdir. Uning ta limda qo llanilishi esa o quv
’ ’ ’
jarayonini samaradorligini oshirish yo llaridan biri bo lib hisoblanadi. Shu
’ ’
jihatdan olganda ishning muammosi dolzarb hisoblanadi.
Ishning obyekti : kasb-hunar kollejlarida, o quv yurtlarida
’ informatikani
o qitishda
’ interfaol metodlarni qo llash ’ jarayoni, ularni amaliyotga joriy etish va
foydalanish.
Ishning predmeti: o quv jarayonida informatikani o qitishda interfaol
’ ’
metodlarni qo llash
’ va undan foydalanish muammolari va istiqbollari.
Ishining asosiy maqsadi:
- interfaol metodlarni qo llab
’ informatikani o qitish ’ jarayoni samaradorligi
bo yicha ishlarni tahlil etish va
’ informatikani o qitishda interfaol metodlarni ’
qo llash imkoniyatlarini aniqlashdan iborat;
’
Buning uchun quydagi vazifalarni amalga oshirish lozim:
- interfaol metodlarni informatikani o qitish
’ jarayoniga ko maklashish ’
samaradorligi bo yicha ishlarni tahlil etish;
’
- interfaol metodlar ning imkoniyatlarini o rganish
’ ;
- interfaol metodlarni informatikani o qitish
’ jarayoniga foydalanish bo yicha ’
ko rsatmalar tayyorlash.
’
4

Ishning ilmiy yangiligi : interfaol metodlarni informatikani o qitish ’ jarayoniga
ko maklashish samadorligini aniqlash va undan foydalanish
’ bo yicha ’
ko rsatmalar ishlab chiqish.
’
Ishning nazariy ahamiyati
1. interfaol metodlarning o quv jarayonini rivojlantirish
’ i tahlil qilingan va
ularning ta lim jarayonidagi o rni aniqlangan
’ ’ .
2 . O qitish jarayoniga ko maklashishga yo naltirilgan
’ ’ ’ interfaol metodlarni
informatikani o qitishda
’ foydalanish bo yicha ko rsatmalar va tamoyillari ’ ’
aniqlangan;
Ishning amaliy ahamiyati
1. Ishning natijasidan akademik litsey, kasb-hunar kollejlari, hamda oliy o quv
’
yurtlarida foydalanish mumkin.

5

I bob. Informatika fani va uni o qitishni tashkil etish’
1.1. Axborot va uning turlari
Har bir inson hayoti davomida doimo tevarak atrofidan ma lumotlar oladi
’
va ularni o z miyasida qayta ishlaydi. Masalan, o quvchi yoki talaba ertalab turib
’ ’
yuvinish uchun suv yoki boshqa kerakli narsalarni borligi haqida ma lumotni
’
anglaydi va so ngra kerakli ishni bajarishga kirishadi. Yoki darsga borishi uchun
’
dars jadvali haqidagi ma lumotni eslaydi. Shyunga ko ra, zaruriy kitob yoki
’ ’
daftarlarni o qish uchun tayyorlaydi. Darsga borib o qituvchi tomonidan biror
’ ’
mavzuga ta aluqli ma lumotlarni oladi va uni qayta ishlaydi. Demak, inson
’ ’
ma lumotlar bilan doimo ish ko radi. Ma lumotni zarur bilib, biror maqsadda
’ ’ ’
ishlatish-bu axborot demakdir. Ma lumot va axborot tushunchasi bir-biriga juda
’
yaqin tushunchalar hisoblanadi. Ma lumotsiz axborot bo lmaydi, ya ni
’ ’ ’
ma lumot axborot sifatida ishlatilmasa, bunday ma lumot keraksiz bo lib
’ ’ ’
qoladi. Axborotni inson o z qabul qilish a zolari yordamida idrok etadi,
’ ’
tushunadi. Inson birov bilan suhbatlashadimi, darsda ma ruza tinglaydimi, radio
’
eshitadimi, kitob, jurnal, gazeta o qiydimi barcha hollarda ham ma lumotlar
’ ’
oladi, axborotga ega bo ladi. O z-o zidan ko rinib turubdiki, biz kitob yoki
’ ’ ’ ’
gazetalardan asosan matn korinishdagi (bunda rasmlar bo lishi ham mumkin),
’
ma ruzani tinglaganimizda yoki radio eshitganimizda tovush yordamidagi,
’
televizor yoki video ko rganimizda esa harakatli tasvir ko rinishidagi axborotni
’ ’
olamiz. Bu esa axborotning ma lum bir turdagi ko rinishlari hisoblanadi.
’ ’
Axborotning amalda qo llanilishi zarur sharti uning o z vaqtidaligi va
‘ ‘
adekvatligidir. Adekvatlik bu olingan axborot asosida qurilgan obrazning haqiqiy
ob`ektga qanchalik mosligini beradi va u uchta formada ifodalanadi:
6

Sintaktik adekvatlilik - bu axborotni uzatish tezligi, aniqligi, kodlashtirish
tizimi, tashqi ta sirlarning mavjudligi va shu kabi jarayonlardan iborat.’
Semantik adekvatliligi - uzatiladigan axborotning ma naviy tarkibi, ob`ekt
’
obraziga va haqiqiy ko rinishiga mos kelishligi hisobga olinadi.
‘
Pragmatik adekvatlilik - olingan axborotning asosiy boshqariladigan jarayon
bilan mos kelishini belgilaydi.[13,21]
Bularni yanada yaxshiroq tasavvur etish uchun hayotiy bir misol olamiz.
Faraz qilaylik, siz avtomobil bozorida ishlovchi firmada menedjer bo lib ishlaysiz
‘
va avtomobil texnikasini namoyish etuvchi ko rgazmaga taklifnoma oldingiz. Bu
‘
taklifnomada ko rgazma bo ladigan vaqt, joyi, ishtirokchilar tarkibi
‘ ‘
to g risidagi ma lumotlar bo lishi mumkin. Agar ko rgazma yopilgandan
‘ ‘ ’ ‘ ‘
so ng bu taklifnomani olganingizda, u sizga kerak bo lmay qolardi. O z vaqtida
‘ ‘ ‘
emasligi sababli foydalanib bo lmaydi.
‘
Sintaktik adekvatlik talablarini bajarish uchun taklifnoma varaqasi butun
bo lishi, qattiq qog ozdan tayyorlanganligi, shriftlarning oson o qiladiganligini
‘ ‘ ‘
ta minlaydi. Ya ni bu yerda biz faqat axborotni uzatish jarayoni to g risida
’ ’ ‘ ‘
bosh qotiramiz va unda nima yozilganligi bizni qiziqtirmaydi. Semantik adekvatlik
bizdan taklifnomadagi xabarning haqiqatga mos kelishini talab qiladi. Bu
ma noda pavilyon tartib raqamlari, ishtirokchilar nomlari, tadbirning bo lish
’ ‘
vaqti kabilar mos kelishi tekshiriladi.
Pragmatik adekvatlik taklifnomadagi ma lumotlarning foydaliligi bilan
’
aniqlanadi. Ya ni, taklifnomadan foydalanib, kerakli ko rgazma zalini tez va
’ ‘
vaqtida topa olsangiz - o z vaqtingizni tejagan va asablaringizni asragan
‘
bo lasiz.
‘
Ma lumot yoki axborot tarixan moddiy va ma naviy boyliklar qatoridagi
’ ’
qadriyatlardan bo lib kelgan. Tinch hayot davrida xom-ashyoni qayta ishlash,
‘
inshootlarni puxta qilib yaratish, tabiat injiqliklariga bardosh bera olishga doir
tajriba xulosalari yozma yoki og izdan-og izga ko chuvchi ma lumot, oila,
‘ ‘ ‘ ’
qabila va millat-elatlarni mavqeini belgilovchi manba va boylik sifatida
qadrlangan. Urush yoki tahlikali kunlarda esa dushman qurolli kuchlari, rejalari,
7

mudofaa imkoniyatlari haqidagi ma lumot hayot-mamot masalasi bo lgan. Shu’ ‘
bois ma lumotga nisbatan har doim uni saqlash, tezkorlikda uzatish va to g ri
’ ‘ ‘
tahlil qilish kabi masalalar dolzarb bo lib kelgan. Masalan, ma lumotni qulay va
‘ ’
ishonchli saqlash maqsadida qog oz ixtiro qilingan, tezkorlikda va ta sirchan
‘ ’
uzatish uchun telegraf telefon, radio, televideniye ixtiro qilingan. To g ri va
‘ ‘
tezkor tarzda katta hajmdagi ma lumotni qayta ishlash maqsadida esa komputer
’
ixtiro qilingan deyish mumkin.
Ishlab chiqarish kuchlari imkoniyatlari hamda fan-texnika yuqori
cho qqilarga ko tarilgan zamonida ham ma lumot yoki axborot o ta muhim
‘ ‘ ’ ‘
ahamiyatga ega tovar sifatida namoyon bo ladi. Endi yangi ma lumot yoki
‘ ’
bilimlarni yaratuvchi bir qator mutaxassisliklar mavjudki, muayyan shaxs,
tashkilot, tarmoq hatto davlatlar taqdiri va salohiyati ulardan o z vaqtida olingan
‘
sifatli ma lumotlarga bog liq desak mubolag a bo lmaydi. Bu mutaxassislarni
’ ‘ ‘ ‘
kuch-qudrati bir tomondan o z sohalaridagi yuqori malakasi bilan belgilansa,
‘
ikkinchi tomondan hisoblash mashinalari (komputerlar) zamonaviy informatsion
texnologiyalarni o zlashtirganliklarida namoyon bo ladi. Haqiqatan ham
‘ ‘
komputer, aniqrog i u va unga ulanadigan nihoyatda va uning imkoniyatlarini
‘
kengaytiradigan yordamchi qurilmalar majmuasi, quyidagi tizimga ko ra
‘
ma lumotni qayta ishlaydi: axborot-komputer-axborot.
’
Ko p hollarda komputerga kiritiladigan axborot bilimlar yoki ma lumotlar
‘ ’
bazasi sifatida namoyon bo ladi, unda hosil qilingan axborot esa o z
‘ ‘
iste molchisiga ega bo lgan yuqori baholarga ega tovar sifatida qadrlanadi.
’ ‘
Kompyuter texnikasining paydo bo lishi informatikaning mustaqil fan
’
sifatida ajralib chiqishiga olib keldi. 1960 yillarda Informatika axborotni
kompyuter yordamida qayta ishlash bilan shug ullanuvchi sohani ifodalaydigan
’
atama sifatida Fransiyada yuzaga keldi. Kompyuterda axborotni 0
“ ” yoki 1 “ ”
ko rinishidagi raqamlar ketma-ketligi kodlar yordamida ifodalanadi. Kompyuter
’
dastlab hisoblash ishini bajaruvchi vosita sifatida yaratilgan bo lsada, hozirgi
’
kunda axborot ustida bajariladigan amallarning barchasini sifatli uddalaydigan eng
universal va zamonaviy takomillashgan texnik vositaga aylandi.
8

0 va 1 raqamlaridan tashkil topgan bir necha hadli ketma-ketliklar
yordamida sonlarni, turli matnlarni va umuman ixtiyoriy axborotni ifodalash
imkoniyatlari mavjud. Axborotlarni bunday ifodalash ikkilik sanoq sistemasida
ifodalash deyiladi. Bu sanoq sistemadagi 0 va 1 raqamlari esa, bitlar (inglizcha
binary digit so zlarining qisqartma shakli bo lib ikkili raqam degani) deb ataladi’ ’ .
EHMda saqlanadigan eng kichik axborot o lchov birligi
’ bit deb qabul
qilingan. 8 bitdan iborat ketma-ketlik bayt (inglizcha byte - belgi degani) deb
ataladi. Har bitta belgi harf, son uchun kompyuter xotirasidan 1 bayt joy ajratiladi.
SHunday qilib, 8 ta 0 va 1 raqamlaridan tashkil topgan ketma-ketliklar jami
256 ta bo lib, ular 256 xil turli belgilarni kodlash, masalan, kirill va lotin
’
alifbosining katta va kichik harflarini, raqamlarni, tinish belgilarni va boshqalarni
kodlash imkonini beradi.
Bit va baytlardan tashkari quyidagi kattaroq birliklardan ham ikkilik
ma lumotlarda axborotning miqdorini o lchash uchun foydalaniladi:
‘ ’
1 Kbayt=2 10
bayt=1024 bayt (taxminan 1 ming bayt)
1 Mbayt =2 20
bayt (taxminan 1 mln bayt)
1 Gbayt =2 30
bayt (taxminan 1 mlrd bayt) Agar bir odam kuniga to xtovsiz
’
8 soat gapirsa, u holda 70 yil mobaynida u 10 Gbaytga yaqin axborotni gapirishi
mumkin ekan.
EHM yoki kompyuter axborotlarni qayta ishlash printsipiga ega bo lgan
’
raqamli avtomatdir. Unda axborotni saqlash uchun kerak bo ladigan maxsus
’
xotira qurilmalari ham mavjud. Bu qurilmalarni xarakterlaydigan asosiy
kattaliklardan biri bu uning hajmi hisoblanib, u axborot miqdoriga nisbatan
baytlarda o lchanadi. Bir bayt hajm birligida kompyuterning xotirasida birorta
’
harfni, raqamni, maxsus belgini va boshqalarni saqlashi mumkin. Kompyuter
xotirasida ma lumotlarni uzoq vaqt saqlash uchun vinchestr deb ataluvchi qattiq
‘
disk mavjud bo lib, u turli hajmga ega bo ladi.
’ ’
Bundan tashqari dastur, hujjat, matn kabi axborotlarni bir kompyuterdan boshqasiga
o’tkazish, saqlab qo’yish uchun disketalardan foydalaniladi
1 .2 Informatika o‘qitishning tashkiliy shakllari .
9

Informatika − bu insoniyat faoliyatining bir sohasi bo’lib, u axborotni hosil
qilish, saqlash va kompyuter yordamida ularni qayta ishlash, shu bilan bir qatorda
tadbiq muhiti bilan o’zaro bog’liq bo’lgan jarayonlarning aloqadorliklarini o’z
ichiga oladigan ko’nikma va vositalar tizimidir.
Informatikadan darslarni tashkil qilish uchun avvalo ushbu fan rivojining
hozirgi bosqichida informatikani o qitish vazifalarini aniq belgilab olish lozim.‘
Shuning bilan birga uzluksiz ta lim tizimida informatikani o qitish
’ ‘
konsepsiyasi va davlat ta Iim standartlariga asosan bu vazifalarni informatikani
’
o qitishdagi o ziga xos tomonlarini tahlil etish lozim.
‘ ‘
Informatika o'qitish mazmunini aniqlashda informatikani fan va o quv
‘
predmeti ekanligi haqidagi tasavvurlardan kelib chiqish kerak. Informatika fani
va informatika o quv predmeti bir-biridan avvalambor mazmunining hajmi va
‘
chuqurligi bilan farq qiladi. Informatika o quv predmeti informatika fanidan
‘
o quvchilarda informatika haqida bir butun, yaxlit bilimlar tizimini hosil
‘
qiladigan va kelajak amaliy faoliyatlarida zarur bo ladigan ma lumotlarnigina
‘ ’
oladi. Informatika o quv predmeti sifatida o quv dasturlari va darsliklarda o z
‘ ‘ ‘
aksini topadi.
Informatika o quv predmeti tarkibiga kiritilgan o quv materiaiining hajmi
‘ ‘
to g risidagi masala hal etilganidan so ng, ushbu o quv materialni
‘ ‘ ‘ ‘
o quvchilarga qanday ketma-ketlikda yetkazib berilishi maqsadga muvofiq
‘
ekanligini aniqlash lozim.
Informatika o qitish uslubiyotining xususiyatlaridan biri o quvchilarni
‘ ‘
informatikaning mazmunini va unga xos ilmiy izlanish usullarini egallash,
amaliy bilimlar va ish ko nikmalarini egallashning usul va yo llarini belgilash
‘ ‘
masalasidir.
Bularga o quv materialini o rganish usullari hamda zamonaviy pedagogik
‘ ‘
va psixologik tadqiqotlar asosida o'quv mashg ulotlarini tashkil etish shakllari
‘
kiradi.
Informatikadan mashg ulotlarni samarali o tkazish uchun tegishli moddiy
‘ ‘
baza, ya ni maxsus jihozlangan informatika xonasi bo lishi lozim. Undagi
’ ‘
10

xavfsizlik texnikasi qoidalariga asosan, xonaning zamonaviy talablarni hisobga
olgan holda tanlash va jihozlashni hal etish informatika o qitish uslibiyotining‘
yana bir masalasini tashkil etadi.
Informatika o qitish metodikasining masalalari qatoriga, aniqrog i,
‘ ‘
uning maxsus qismiga informatika kursining barcha bo limlarini ularni bayon
‘
qilish mahoratini hisob ga olgan holda qarab chiqish kiradi.
Informatika o qitish uslubiyotiga Informatika o'quv predmetini
‘ “ ”
o qitish uchun o quv-metodik, dasturiy, tashkiliy va texnik ta minotni tadqiq
‘ ‘ ’
etish hamda ishlab chiqish bilan shug ullanadigan, pedagogika va informatika
‘
fanining bir shoxobchasi sifatida qarash mumkin.
O quv-metodik taminot soha
’ ’ s ida informatika o qitish uslubiyati o z oldiga ‘ ‘
o quvchilar uchun darsliklar va o quv qo'llanmalarini, o'qituvchilar uchun esa
‘ ‘
uslubiy ishlanmalarni yaratishni maqsad qilib qo ydi.
‘
O quv-metodik ta minot o quv dasturlari, darsliklar, o quv va uslubiy
’ ’ ‘ ‘
qo llanmalarni, shu jumladan, ularhing elektron ko rinishdagi versiyalarini
‘ ‘
o z ichiga oladi. Bunda asosiy o rin darslik va o quv qo llanmalariga
‘ ‘ ‘ ‘
ajratilgan. Qolgan o quv-uslubiy ta minot asosiy darslik bilan yaqindan
‘ ’
bog langan bo'lib, darslikdagi g oyalarni tushuntirish va rivojlantirishga
‘ ‘
xizmat qilishi lozim.
O quv-metodik ta minot tarkibiga davriy nashrlardagi, oliy va o rta
‘ ’ ‘
maxsus ta lim va xalq ta limi vazirliklari nashrlaridagi uslubiy materiallarni va
’ ’
me yoriy hujjatlarni kiritish mumkin.
’
O quv-metodik ta minotning hozirgi davrdagi muhim komponenti elektron
’ ’
o quv-uslubiy materiallardir.
‘
O zbekiston Respublikasida o quv jarayoniga elektron darsliklar keng joriy
‘ ‘
qilinmoqda. Qabul qilingan o quv-uslubiy adabiyotlarning yangi avlodini
‘
yaratish konsepsiyasi, an anaviy materiallardan foydalanishdan tashqari,
’
quyidagi elektron o quv-uslubiy materiallarni ishlab chiqishni va o quv-tarbiya
‘ ‘
jarayoniga joriy etishni ham nazarda tutadi:
— elektron ma lumotnomalar;
’
11

— elektron o quv qollanmalar;‘
— elektron darsliklar;
— elektron ensiklopediyalar va h.k.
Dasturiy ta minot sohasida
’ informatika o qitish uslubiyoti yangi dasturiy ‘
mahsulotni ishlab chiqishni, muayyan dasturiy mahsulotdan foydalanish
maqsadga muvofiqligini asoslab beradi. Informatika kursining dasturiy
ta minoti kompyuterlarning bazaviy (tayanch) dasturiy ta minoti va
’ ’
informatika kursining ma lum bir mavzularini o rganishga yordam beradigan
’ ‘
pedagogik dasturiy vositalar kompleksidan tashkil topadi.
Bazaviy dasturiy ta minot quyidagilardan tashkil topgan:
’
> klaviatura trenajyori;
> dasturlash tillari;
> Microsoft office paketi;
> matn muharriri;
> grafik muharrir yoki protsessor;
> elektron jadvallar;
> ma lumotlar omborini boshqarish tizimlari;
’
> lakal tarmoq bilan ishlash dasturlari va boshqalar.
Pedagogik dasturiy vositalar quyidagilardan iborat:
> o quv-o yin dasturlari;
‘ ‘
> o rgatuvchi va mashq qildiruvchi dasturlar;
‘
> test dasturlari;
> elektron o quv materiallarini yaratish uchun uskunaviy dasturiy vositalar;
‘
> ma lumotnoma tizimlari va boshqalar.
’
Tashkiliy tamimot
’ s ohasida informatika o qitish uslubiyoti pedagogik ‘
dasturiy vositalar va axbofot texnologiyalarini o qitishda samarali qo llash
‘ ‘
maqsadida, ta lim muassasalar xodimlari faoliyatini faollashtirishni ko zda
’ ‘
tutadi.
Textiik ta minot sohasida
’ informatika o qitish uslubiyotining maqsadi ‘
quyidagilardan iborat:
12

— o quv-tarbiya jarayonida foydalanadigan texnik vositalarni tanlashni‘
iqtisodiy asoslash;
— kelajakda foydalanish istiqbollarini hisobga olgan holda informatika
xonasining parametrlarini, jihozlarini aniqlash.
Informatika didaktikasi va o qitish metodikasida o qitishning tashkiliy
‘ ‘
shakllari markaziy o rinlardan birini egallaydi.
‘
O qitishning tashkiliy shakllari deganda o qituvchi va o'quvchining o zaro
‘ ‘ ‘
munosabatlarini tashkil etish yo llari tushuniladi
‘ .
O qitishning tashkiliy shakllari bir qator mezonlar bo yicha tasniflanadi:
‘ ‘
O quvchilar soni, o qish joyi va boshqalar. Birinchi mezon bo yicha tasnifini
‘ ‘ ‘
ko rib chiqamiz (1- rasm).
‘
O quvchi faoliyati ta lim jarayoni qatnashchilari orasidagi
‘ — ’
o zaro munosabatlarning bir bo'lagidir. Shu sababli u o qitishning tashkiliy
‘ ‘
shakllari tavsifi tarkibiga kiradi. o quvchilarni individual faoliyatini nazarda
’
tutuvchi shakllar ham mavjuddir (masalan, informatikadan mustaqil ishlar
13

bajarish). Boshqa shakllar esa, masalan EHMda amaliy mashg ulot, guruh‘
bo lib ishlashni talab etadi. O qitishning tashkiliy shakllarining ko pchiligi
‘ ‘ ‘
frontaldir (masalan, ma ruza shaklida).
’
O qish joyiga qarab o qitishning maktabda-ustaxonada, laboratoriyada
‘ ‘
ishlash va maktabdan tashqari-uy vazifalarini bajarish, ekskursiyalar va b.
shakllari mavjud.
O qitishning guruhli shakli.
‘ AQSHda ta lim bo yicha instruktorlar asosan ’ ‘
guruh bilan ish olib borishni tavsiya etadilar. Zamonaviy tadqiqotlar
o qitishning ushbu shakli o quvchilar orasidagi salbiy munosabatlarning oldini
‘ ‘
olishning samarali vositasi ekanligini ko rsatmoqda. Guruhda ishlash tajribasi
‘
tafakkur uslubini biz va ular dan biz ko rinishiga o zgartiradi.
“ ” “ ” ‘ ‘
Kichik guruhlarda ishlash yuzma-yuz ishlashni taqozo etadi. Shu sababli
o tirish joylarini an anaviy, ya ni o'quvchilar o'zidan oldingi o quvchi
‘ ’ ’ ‘
boshining orqa tomonini va o'qituvchining yuzini ko ra oladigan holatda
‘
joylashtirish maqsadga muvofiq emas. O'quvchilarning o rnini o'zgartirish
‘ —
guruhda muomala qilish imkonini beradigan kichik zonalar tashkil etish kerak
bo ladi. Bunda kichik guruhlar va har bir guruhdagi o'quvchilar sonini hisobga
‘
olish lozim (uch, to rt, yetti va h.k. o quvchi).
‘ ‘
Guruh bilan ishlashda o'quvchilar o rinlarini joylashtirishning quyidagi
‘
variantlari mavjud(2-rasm)
14

2-rasm
E tibor berilishi lozim bo lgan navbatdagi masala, kichik guruhlarni’ ‘
shakllantirish jarayonini yaxshilab o rganib chiqishdan iborat. O quvchilar
‘ ’
guruhlarda nafaqat o'quv masalasini yecha olishlari, balki kommunikativ
ko nikmalarni ham egallashlari va mustahkamlashlari zarur.
‘
Kichik guruhlarni tashkil etishda o quvchilarning o z istaklariga ham
‘ ‘
qarash mumkin. Bunday yondashishning ijobiy tomoni o quvchilarning
‘
o zaro shaxsiy xayrxohliklarini hisobga olinishidir. Ba zi salbiy jihatlari
‘ ’
ham bor. Bunda kuch bo yicha bir-biriga teng bo lmagan guruhlar tashkil
‘ ‘
qilinishi mumkin. Bu esa hamkorlikda olib borilgan faoliyat natijalari ham
keskin farq qilishiga olib keladi.
Guruhlarni shakllantirganda yechiladigan masalaning maz munini ham
e tiborga olish lozim. Masalan, o qituvchi har bir guruhga yechilayotgan
’ ‘
masalaga nisbatan nuqtai nazari qarama-qarshi bo lgan o quvchilarni
‘ ‘
kiritishi mumkin. Natijada masalani yechish jarayonidagi muhokama jonli va
qiziqarli chiqadi. Yoki, aksincha, a zolari bir sohaga qiziqishlari bilan
’
tavsiflanuvchi gomogen guruhlarni tuzish ham mumkin.
Quyida sinf o'quvchilarini tez va qiziqarli tarzda kichik guruhlarga
bo lish yo llaridan bir nechtasini keltirib o tamiz. Ushbu usullar sinfni
‘ ‘ ‘
har birida 6 tadan o quvchi bo lgan 6 ta kichik guruhlarga bo lishga
‘ ‘ ‘
imkon beradi. Guruhdagi o quvchilar sonini 5, 7 yoki 8 taga o zgartirib,
‘ ‘
sinfni 5, 7 yoki 8 ta guruhga ajratish ham mumkin.
• Qog ozning kichik bo laklariga Al, A2,
‘ ‘ A3, A4, A5, A6, Bl, B2, B3, ... va
hokazo belgilarni yozing. Stollarni A, B, D, E, F, G deb belgilang. Shundan
so ng qog ozlarni ishtirokchilarga (o quvchilarga) tarqating va unda yozilgan
‘ ‘ ‘
harfli stol atrofiga o tirishni tavsiya eting.
‘
• 6 ta rasm tayyorlang va har birini 6 ta bo lakka boiling. Bo'lakchalarni
‘
aralashtirib stol ustiga qo ying va ishtirokchidan (o'quvchidan) bittadan
‘
bo lakchani tanlab olishni iltimos qiling. Shundan so ng o quvchilar
‘ ‘ ‘
bo lakchaiarni birlashtirib, yaxlit rasmni hosil qilishlari va bitta stol atrofiga
‘
15

o'tirishlari kerak bo ladi.‘
• Olti xil rangdan oltitadan (qizil, oq, qora, sariq, ko k, yashil), jami 36 ta
‘
kartochka tayyorlang. Sinfdagi o quvchining har biri o ziga yoqqan rangli
‘ ‘
kartochkani tanlab oladi va bir xil rangli kartochkani olgan o quvchilar bitta stol
‘
atrofiga o tirishadi.
‘
• Barcha o quvchilar 1, 2, 3, 4, 5, 6 raqamlar bo yicha tartib bilan sanaladi.
‘ ‘
Shundan so ng 1 raqamlilar bitta guruhga, 2 raqamlilar ikkinchi guruhga va h.k.
‘
birlashishadi.
`O qituvchi biror bir belgi bo yicha jamlangan predmedlar nomi yozilgan
‘ ‘
yoki rasmlari tushirilgan kartochkalarni oldindan tayyorlaydi. Masalan:
daraxtlar olma, olcha, o'rik, nok, xurmo, shaftoli;
—
gullar lola, atirgul, gladiolus, chinnigul, boychechak;
—
idish-tovoqlar qozon, choynak, piyola, likopcha, qoshiq, cho mich va h.k. .
— ‘
O quvchilar kartochkalarni tanlaydilar va belgilar bo yicha (daraxtlar,
‘ ‘
gullar, idish-tovoqlar va h.k.) guruhlarga birlashadilar.
Navbatdagi masala har bir kichik guruhning fikrini tinglashdir. Xo sh,
‘
ularning fikrini tinglashning qanday shakllari mavjud?
O quv masalasi yechimining guruh a zolari tomonidan taqdimoti
’ ’
(prezentatsiyasi) turli shakllarda amalga oshirilishi mumkin:
— birga l ikda individual
— : har bir guruh o z faoliyati natijasini taqdim etadi, ‘
yechimlar muhokama etiladi va ulardan eng yaxshisi tanlanadi;
— birgalikda ketma-ket
— : har bir guruh faoliyatining natijasi, mozaikadagi kabi,
muammoning umumiy yechimi uchun zarur bo'lgan mustaqil bo lak bo lib
‘ ‘
hisoblanadi;
— birgalikda ozaro aloqadorlikda
— ‘ : tavsiya etilganlardan guruhli yechimlarning
ma lum jihatlari tanlab olinadi va ular asosida butun jamoa uchun umumiy
’
bo lgan yakun ishlab chiqiladi.
‘
Klasterlarga bo lish
’ . Bu pedagogik srategiya bo lib, talabalarning u yoki bu ’
mavzu bo yicha erkin va bemalol o ylashga yordam beradi. U faqat g oyalar
’ ’ ’
16

orasidagi bog lanishlarni fikrlashlarni ta minlash imkoniyatini beradigan’ ’
tuzilmani aniqlab olishni talab qiladi. U fikrlarning oddiy shakli emas, balki miya
faoliyati bilan bog lanadi. Klasterlarga bo lishdan axborotlarni chorlash
’ ’
bosqichida ham, fikrlash bosqichida ham foydalaniladi. U muayyan mavzuni
sinchiklab o rganilguncha fikrlash faoliyatini ta minlashda foydalanish
’ ’
mumkin. Klasterlarga bo lish talabalarning tasavvurlarini yangi bosqichlari yoki
’
ularning grafikifodalari ko rinishlarini ta minlovchi sifatida ham
’ ’
o tganliklarini yakunlash vositasi sifatida qo llanilishi mumkin. Bu o z
’ ’ ’
bilimlarga, muayyan mavzu to g risiga va uni tushunishga yo l ochadigan
’ ’ ’
nazardagi strategiyadir.
1. 3- §. Informatikani o'qitishda didaktik tamoyillar .
Informatika kursining mazmuni va tuzilishini aniqlashda, shuningdek, uni
o'qitish jarayonida umumiy didaktika (o'qitish nazariyasi) tomonidan ko'rsatilgan
asosiy tamoyillarga rioya qilish zarur. Ana shu tamoyillardan biri ilmiylik
tamoyilidir.
Ilmiylik, o'rganilayotgan masalalarga yuzaki qarash yoki unga oid
ma'lumotlar soni bilan emas, balki masalaning tub mohiyatiga chuqur kirib borish
bilan belgilanadi. O'quvchilarga yetkazilayotgan barcha bilimlar, ma'lumotlar
to'g'ri bo'lib, zamonaviy fan nazariyasiga muvofiq kelishi lozim. Informatika tez
—
rivojlanib borayotgan fan. Keyingi o'n yil ichida informatikaga juda ko'p yangi
tushunchalar kiritildi, yangi nazariyalar paydo bo'ldi, yangi EHM lar va ularning
qurilmalari yaratildi. Shuning uchun o'quv kursining mazmuni va tuzilishi doimo
yangilab turilishi lozim. Informatika kursi qanchalik elementar bo'lmasin, u doimo
ilmiy bo'lishi shart.
Progressiv didaktik sistemalar amaliyoti ilmiylik tamoyilini amalga
oshirishning bir qator qoidalarini ishlab chiqishga imkon yaratadi. Bular
quyidagilar:
- o'quvchilarni informatikadagi yangiliklar bilan sistemali ravishda xabardor
qilib borish;
17

- zamonaviy ilmiy atamalarni qo'llash,
- o'quvchilarni kibernetika va informatika sohasidagi olimlarning tarjimai
holi, ularning fan rivojiga qo'shgan hissalari bilan tanishtirish imkoniyatlaridan
keng foydalanish.
Informatikaning rivojlanish tarixi, uning asosiy g'oya va usullarini
shakllantirish jarayonlarini o'rganish uchun tarixiy materiallardan foydalanish
lozim. Shundagina informatika fani o'quvchilar ko'z o'ngida qotib qolgan va
shakllanib bo'lgan fan sifatida emas, balki rivojlanishda, ijodiy yaratuvchanlik
jarayonida namoyon bo'ladi. Fan tarixi uning harakatlantiruvchi kuchini ko'rish,
ilmiy bilish va inson amaliy faoliyatining bir-biriga bog'liqligini harakatda kuzatish
imkonini beradi. Bu esa o'quvchilarda didaktik-materialistik dunyoqarashni va
ilmiy tafakkurni shakllantirishga yordam beradi.
Informatika mashg'ulotlarida tarixiy materiallardan foydalanishning bir
necha turlarini keltirib o'tamiz.
1. Informatika tarixiga epizodik ekskurs.
Masalan, «EHM avlodlari» mavzusini o'tganda o'qituvchi O'zbekistondagi
«Algoritm» zavodida EHM ning 4- avlodini yig'ish tarixi haqida o'quvchilarga
gapirib berishi foydadan holi bo'lmaydi.
2. Akademiklar V.SQobulov, F.B.Abutaliyev, M.M.Komilov, professor
M.Z.Ziyoxo'jayevlar misolida vatanimizdagi kibernetika va informatika sohasiga
katta xizmat qilgan olimlarning hayoti hamda ijodi haqida ma'lumotlar berib
borish.
3. Ma'lum davrlarda olingan, kashf qilingan tarixiy natijalar sharhi
(kompyuterlar yangi turlarining paydo bo lishi, biror dasturlash atamasining ’
paydo bo'lishi va boshqalar). Masalan, dasturlash tilini o'rganishda Ada Lavleys
xonim haqida so'zlab berish mumkin.
4. Ma'lum bir tarixiy mavzuni o'rganish. Masalan, sanoq sistemalari tarixini
o'rganish (qadimiy bobilliklardan EHM largacha).
18

5. Buyuk olimlar va allomalarning (mutafakkirlarning) kibernetika,
informatika va dasturlash haqidagi so'zlari. O'quvchilarda vatanparvarlik
xislatlarini shakllantirish maqsadida ularni Qadimiy Sharqning
al-Xorazmiy, al-Beruniy kabi buyuk olimlarining ilmiy natijalari haqidagi
materiallar bilan tanishtirib borish nihoyatda foydalidir.
Mavzuni ilmiy bayon qilish masalasi bilan uzviy bog liqlikda turgan ’
masala mavzuni sistemali va izchil bayon qilishdir. Informatika o'quv predmeti bir-
biriga bog'liq bo'lmagan faktlar va ta'riflar yig'indisidan emas, balki o'quvchilar
oldida aniq ketma-ketlikda ochib beriladigan bilimlar sistemasidan iborat bo'lishi
lozim. Ushbu tamoyil amaliyotda quyidagi asosiy qoidalar yordamida amalga
oshiriladi:
1. Informatika kursidagi turli mavzularining o'zaro aloqalarni ko'rsatuvchi
sxemalar, plakatlar, klasterlardan foyda lanish.
2. O'zlashtirilgan mavzularni takrorlash va takomillashtirish.
3. Oldingi o'tilgan materialni batafsil takrorlash.
4. Yangi materialni tushuntirishda u bilan oddiy, sodda va tabiiy aloqada
bo'ladigan ma'lumotlardan boshqa ma'lumotlarni qo'shmaslik.
5. O'quvchilarning o'z fikrini bayon qilish usul va shakllarini doimo kuzatib
borish.
6. Har bir bo'lim so'ngida umumlashtiruvchi va sistemalashtiruvchi
darslarni o'tkazish.
Tushunarlilik tamoyili ko'p asrlik o'qitish amaliyoti davomida ishlab
chiqilgan talablardan kelib chiqadi. Turli ilmiy materialni bayon qilishda
o'quvchining yoshi, rivojlanishi va mavjud vaqt budjeti qat'iy hisobga olinishi
lozim. O'quvchiga ta'limning har bir bosqichida shunday va shuncha material
berilishi kerakki, u o'zining rivojlanishi darajasiga ko'ra ushbu materialni qamrab
olishi va o'zlashtirishi uchun imkon yarata oladigan bo'lsin. Har bir bosqichdagi
savollar doirasi qat'iy chegaralangan bo'lishi shart.
19

Ko'rgazmalilik tamoyili boshqa fanlarni o'qitishdagi kabi, informatikani
o'qitish jarayonida ham asosiy va muhim hisoblanadi: ushbu tamoyil qadim
zamonlardan beri qo'llanib kelinayotgan mashhur o'qitish tamoyillaridan biridir.
Mavzuning bayoni doskadagi va o'quvchilar daftaridagi yozuvlar bilan
birgalikda olib boriladi. Doskada yozuv va rasmlar o'qituvchi tushintirayotgan
paytda, o'quvchilar esa doska oldida javob berayotganda bajariladi. Doskadan
foydalanish o'qitishdagi muhim bo'g'indir. Masala yechishda, takrorlashda,
o'quvchilardan so'rashda, xullas, barcha hollarda to'la ko'rgazmalilik bo'lishi lozim.
Doskadagi rasmlar bilan bir qatorda jadvallar, diapozitivlar, kinofilmlar,
kodoskoplar, proyeksion apparatlar va boshqalar bilan namoyish etish
ko'rgazmalilikni ta'minlaydi. Jadvalning roli ikki xil bo'lishi mumkin. Birinchidan,
jadvaldan o'qituvchi dars jarayonida, sinf oldida mavzuni tushuntirish paytida
foydalanishi mumkin. Bunda jadvallar o'qituvchining bayonini va yozuvlarni
to'ldirib boradi. Ikkinchidan, jadvallarni ko'rinadigan joyga uzoq muddat ilib
qo'yish mumkin. O'qituvchilarga diapozitivlar va proyeksion apparatlar uchun
plyonkalardan foydalanish katta yordam beradi. Diapozitivlarni o'qituchining o'zi
kompyuterdan yoki printer uchun maxsus varaqlardan foydalanib tez va oson
tayyorlashi mumkin. Diapozitivlar katta o'lchamdagi tasvirlarni hosil qilish
imkonini beradi. Lekin, foydalanganda sinf xonalarini qorong'ilatish kerak. Bu esa
ayrim noqulayliklarni keltirib chiqaradi. Agar epidiaskop bo'lsa, ekranga shaffof
bo'lmagan tavsiflarni ham proyek-siyalash mumkin. Bunda kitob va jurnallardagi
rasmlardan ham foydalansa bo'ladi. Hozirgi kunda zamonaviy multimediaviy video
proyektorlardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Ular tasvirni bevosita
kompyuterdan katta ekranga proyeksiyalash imkonini beradi.
Bilimlarni mustahkam o 'zlashtirish jarayoni juda murakkabdir. Shu sababli
o'qituvchilarga qisqa, lezis shaklidagi tavsiyalar bilan cheklanamiz:
1. Zamonaviy o'qitishda tafakkur xotiraga nisbatan yuqoridir.
2. O'quvchilar ongli ravishda o'zlashtirgan bilimlarinigina eslab qolishlari
kerak.
20

3. Eslab qolinishi kerak bo lgan ma lumotlar qatoridan o'quvchining o'zi ’ ’
keltirib chiqaradiganlarni chiqarib tashlash lozim.
4. Yangi bilimlarni o'rganishga kirishishdan oldin, ijobiy motivlar va
stimullar bilan ta'minlash lozim.
5. O'rganilganlarni takrorlash va mustahkamlashni shunday o'tkazish
kerakki, bunda o'quvchilarning faqatgina xotirasini faollashtiribgina qolmasdan,
balki ularning tafakkurini va his tuyg'ularini ham faollashtirish lozim.
O'quvchilarning informatikani egallashlarida asosiy bilish manbayi bu
amaliyotdir. Ushbu holat hozirgi jamiyatda har bir kishining hayotida EHM ni
amaliyotda qo'llashlari zaruratidan kelib chiqadi. O'quvchilarning dunyoqarashini
rivojlantirish, tafakkurini shakllantirish informatika o'qitishda amaliyot va
nazariyani to'g'ri uyg'unlashtirish, informatika tarixi bo'yicha ma'lumotlarni,
qiziqarlilikni kiritish, nazariya hamda amaliyotning birligini ta'minlash orqaligina
amalga oshirilishi mumkin.
Agar o'quvchilarning o'zlari faol ishtirok etsalar, informa tika bo'yicha katta
hajmli, murakkab va har xil material o'quvchilar tomonidan ongli ravishda
o'zlashtirilishi mumkin. Bunga erishish uchun o'qituvchi o'quvchilar bilan
ishlashnmg faol (interaktiv, progressiv) shakl va usullaridan foydalanishi lozim.
II BOB. O qitishda
’ interfaol metodlar dan foydalanish
2.1 Interfaol ta lim va uning didaktik imkoniyatlari
’
Zamonaviy sharoitda ta’lim samaradorligini oshirishning eng
maqbul yo’li - bu mashg’ulotning interfaol metodlar yordamida tashki etish
deb hisoblanmoqda.Xo’sh, interfaol metodlarning o’zi nima? Ular qanday
didaktik imkoniyatlarga ega? Ta lim jarayonida interfaol metodlarning
’
o rinli, maqsadga muvofiq q llanilishi qanday samaralarni kafolatlaydi?
’ ’
Quyidagi ana shu kabi savollarga qisqacha javob topiladi.
21

Yuqoridagi savollarga javob topishda eng to g ri qadam tayanch’ ’
tushuncha- interfaol atamasining lug aviy ma nosi bilan tanishishdir
“ ” ’ ’
.

“ Interfaol ” tushunchasi ingliz tilida interact (rus tilida interaktiv ) “ ” “ ”
ifodalanib, lug aviy nuqtai nazardan inter o zaro, ikki taraflama,
’ “ ” – ’
act harakat qilmoq, ish ko rmoq kabi ma nolarni anglatadi
“ ” – ’ ’

Interfaol ta lim
’ – ta lim jarayoni ishtirokchilarining bilim, ’
ko nikma, malaka hamda muayyan ahloqiy sifarlarni o zlashtirish
’ ’
yo lida birgalikda, o zaro hamkorlikka asoslangan harakatni tashkil
’ ’
etishga asoslanuvchi ta lim
’
Interfaollik ta lim jarayoni ishtirokchilarining bilim, ko nikma,
’ ’
malaka hamda muayyan ahloqiy sifarlarni o zlashtirish yo lida
’ ’
birgalikda, o zaro hamkorlikka asoslangan harakatni tashkil etish
’
layoqatiga egaliklaridir
Mantiqiy nuqtai nazardan intarfaollik, eng avvalo, ijtimoiy subyektlarning
suhbat (dialog), o zaro hamkorlikka asoslangan harakat, faoliyatning olib
’
borilishlarini ifodalaydi.
Ta lim sohasida faoliyat yuritayotgan har bir mutaxassis yaxshi biladiki,
’
an anviy ta lim ham suhbat (dialog)ga asoslangan va bu suhbat quyidagi
’ ’
o zaro munosabat shakllarida tashkil etiladi:
’
An anaviy ta limda ham tabiiy ravishda suhbat asosini axborot tashkil
’ ’
etadi. Ammo axborot uzatishning asosiy manbai o qituvchining tajribasi
’
bo lib, bu jarayonda u yetakchilik, dominantlik qiladi, ya ni u darsning asosiy
’ ’ O qituvchi-
’
o quvchi
’ An anaviy
’
ta limdagi suhbat
’
ishtirokchilari O qituvchi-
’
o quvchilar guruhi
’
(jamoasi)
22

vaqtida bilimlarni og zaki tarzida o quvchi (talaba)larga yetkazib berishga’ ’
intiladi. Faollik ko rsatish o qituvchigagina xos bo lib, o quvchi (talaba)lar
’ ’ ’ ’
bu vaziyatda sust tinglovchi bo lib qoladi. Ularning asosiy vazifasi
’
o qituvchini tinglash, zarur o rinlarda yozish, savollar bilan murojaat
’ ’
qilinganida javob qaytarsh, kam holatlarda ruxsat etilganidagina so zlashdan
’
iboratdir.
An anaviy ta limdagi bir tomonlamalik oily ta lim tizimidagi faqat
’ ’ ’
ma ruza mashg ulotlarida emas, seminar darslarda ham ustuvorlik qiladi.
’ ’
Unga ko ra, yetkazib beruvchi rolida endi o qituvchi emas, balki
’ “ ” ’
o quvchi namoyon (talaba) namoyon bo ladi. O quvchi (talaba), asosan,
’ ’ ’
o zi o zlashtirgan bilimlarni namoyish etadi, o qituvchi esa uning fikrlarini
’ ’ ’
tinglaydi, zarur o rinlarda savollar bilan murojaat qiladi. O quvchi (talaba)lar
’ ’
guruhi (jamoasi) bu vaziyatda butunlay sust ishtirokchi, tinglovchi bo lib
’
qoladi. Bir qarashda o quvchi (talaba) yoki o qituvchi tomonidn
’ ’
uzatilayotgan axborotlarning qabul qilinishi talabalar guruhi (jamoasi) uchun
bilimlarni o zlashtirish imkoniyatini yaratayotgandek taassurot uyg otadi.
’ ’
Biroq, psixologik tadqiqot natijaalarning ko rsatishicha, shu tarzda qabul
’
qiingan bilim (ma lumotlar)juda tez unutiladi. Xususan, amerikalik psixolog
’
R.Karnikau va F.Makelrouning o rganishlariga ko ra shaxsning tabiiy
’ ’
fiziologik-psixologik imkoniyatlari muayyan shakllarda o zlashtirilgan
’
bilmlarni turli darajada saqlab qolish imkonini beradi. Ya ni shaxs:manbani
’
o zi o qiganida 10%; ma lumotlarni eshitganida 20%; sodir bo lgan voqea,
’ ’ ’ ’
hodisa yoki jarayonni ko rganida 30%; sodir voqea, hodisa yoki jarayonni
’
ko rib, ular to g risidagi ma lumotlarni eshitganida 50%; ma;lumot
’ ’ ’ ’
(axborot)larni o zi uzatganida (so zlaganida, bilimlarni namoyish etganida)
’ ’
80%; o zlashtirgan bilim (ma lumot, axborot)larni o z faoliyatida tatbiq
’ ’ ’
etganida 90% hajmdagi ma;lumotlarni yodda saqlash imkoniyatiga ega.
Shunga ko ra interfaol o qitish ta lm jarayonining asosiy
’ ’ “ ’
shtirokchilari o qituvchi, o quvchi va o quvchilar guruhi o rtasida
– ’ ’ ’ ’
yuzaga keladigan hamkorlik, qizg in bahs-munozaralar, o zaro fikr almashish
’ ’
23

ikoiyatga egalik asosida tashkil etiladi, ularda erkin fikrlash, shaxsiy
qarashlarini ikkilanmay bayon etish, muammoli vaziyatlarda yechimlarni
birgalikda izlash, o quv materiallarini o zlashtirishda o quvchilarning’ ’ ’
o zaro yaqinliklarini yuzaga keltirish, o qituvchi o quvchi
’ ” ’ – ’ –
o quvchlar guruhi ning o zaro bir-birlarini hurmat qilishlari, tushunishlari
’ ” ’
va qo llab quvvatlarishlari, samimiy munosabatda bo lishlari, ruhiy birlikka
’ ’
erishishlari kabi bilan tavsiflanadi .[22]
”
Zamonaviy ta lim, shu jumladan, uning tobora ommalashib
’
borayotgan shakli interfaol o qitishda esa shaxslar o rtasidagi suhbat
– ’ ’
(dialog) quyidagi shaxslar o rtasida tashkil etiladi:
’
Interfaol ta lim mohiyatiga ko ra suhbating o quvchi axborot
’ ’ “ ’ –
kommunikatsion texnologiyalar shalkida tashkil etilishi o quvchi (talaba)lar
– ” ’
tomonidan mustaqil ravishda yoki o qituvchi rahbarligaida axborot
‘
texnologiyalari yordamida bilim, ko nikma, malakalarning o zlashtirilishini
’ ’
anglatadi.
O qitishning interfaol ta limga asoslanishi bir qarashda nihoyatda oddiy,
’ ’
soda va hatto bolalar o yini kabi taassurot uyg otadi. Biroq, bunda
“ ” ’ ’
o qituvchining ma lum darajada quyidagi omillarga ega bo lishi talab qilinadi:
’ ’ ’
O quvchi o quvchi (juftlikda ishlash)
’ – ’
O quvchi o quvchilar guruhi ( kichik guruhda
’ – ’
ishlash)
O quvchi o quvchilar jamoasi ( jamoasida ishlash)
’ – ’
O quvchi axborot-kommunikatsion texnologiyalar
’ –
Inte
rfaol
ta
l’ imda
gi suhb
at ishtir
okch
ilari
24

Shu bilan birgalikda interfaol ta limda interfaol ta limning samaradorligi ’ ’
quyidagi ikkilamchi omillarga ham bog liq:
’
- O quvchilarning darsga psixologik tayyorliklari;
’
- O quvchilarning muayyan darajada hayotiy tajribalarga egaliklari;
’
- O quvchilarning o qituvchi tomonidan qo yiladigan talablarga bo ysunish
’ ’ ’ ’
xohi- shiga egaliklari;
- O quvchilarning o zlashtirish darajasi;
’ ’
- O quvchilarning tengdoshlari va o qituvchi bilan hamkorlik qilishga moyilligi;
’ ’
- O quvchilarning darsga nisbatan mas uliyatli yondashishlari, burchni anglay
’ ’
olishlari.
O qituvchi ta lim jarayonida interfaol ta lim yordamida
’ ’ ’
o quvchilarning qobiliyatlarini rivojantirish, mustaqillik, o z-o zini nazorat,
’ ’ ’
o z- zini boshqarish, samarali suhbat olib borish, tengdoshlari bilan ishlash,
’ ‘
ularning fikrlarini tinglash va tushunish, mustaqil hamda tanqidiy fikrlash, muqobil Asosiy omillar
Ish tajribasi
Tayanch pedagogik-
psixologik bilimlar
Didakti k vositalar (axborot,
tarqatma materiallar, dars
jihozlari)ga ega bo lish
’
O quvchi o quvchilar
’ ’
guruhining o zaro
’
hamkorlikka erisha olishi Metodik masala
Tashkilotchilik qobiliyati
O quvchi va o quvchilar
’ ’
guruhi o rtasidagi o zaro
’ ’
munosabatlarning ishonch va
hurmatga asoslanishi
Ta lim jarayonida demokratik
’
g oyalarning ustuvor o rin
’ ’
tutishi
25Axborotlarni taqdim etishda xilma -xil metod, vositalarning samarali,
o rinli, maqsadga muvofiq va o zaro moslikda qo llashga erishish
’ ’ ’

takliflarni ilgari surish, fikr-mulohazalarini erkin bayon qilish, o z nuqtai’
nazarlarini himoya qilish, muammoning yechimini topishga intilish, murakkab
vaziyatlardan chiqa olish kabi sifatlarni shakllantirishga muvaffaq bo ldi. Eng
’
muhimi, interfaol metodlarni qo llash orqali o qituvchi o quvchilarning aniq
’ ’ ’
ta limiy maqsadga erishish yo lida o zaro hamkorlikka asoslangan harakatlarni
’ ’ ’
tashkil etish, yo naltirish, boshqarish, nazorat va tahlil qilish orqali holis baholash
’
imkoniyatini qo lga kiritadi.
’

Interfaol ta lim jarayonida o quvchi (talaba)lar:
’ ’
- guruh yoki jamoa bilan hamkorlikda ishlash;
- tengdoshlari orasida o z g oyalarini erkin bayon qilish, bilimlarni hech
’ ’
qanday ruhiy to siqlarsiz namoyon etish;
’
- muammoni hal qilishga ijodiy yondashish;
- guruh yoki jamoadoshlari bilan ruhiy yaqinlikka erishish;
- o z ichki imkoniyat va qobiliyatlarini to liq namoyon qila olish;
’ ’
- fikrlash, fikrlarni umumlashtrish va ular orasidan ehg muhimlarini saralash;
- o z faoliyatini nazorat qilish va mustaqil baholash;
’
- o z ichki imkoniyatlari va kuchiga ishonch hosil qilish;
’
- turli vaziyatlarda harakatlanish va murakkab vaziyatlarda chiqa olish
ko nikmalarini o zlashtirish kabi imkoniyatlarga ega bo ladi;
’ ’ ’
Interfaol ta lim:
’
- ta lim oluvchi (o quvchi,talaba)larda bilimlarni o zlashtirishga bo lgan
’ ’ ’ ’
qiziqishni uyg otadi;
’
- ta lim jarayonining har bir ishtirokchisini rag batlantiradi;
’ ’
- har bir o quvchi (talaba)ning ruhiyatiga ijobiy ta sir ko rsatish;
’ ’ ’
- o quv materialning samarali o zlashtirilishi uchun qulay sharoit yaratadi;
’ ’
26Odatda interfaol metodlarga asoslangan talimiy harakatlar
quyidagi shakllarda tashkil etiladi: individual; juftlik; guruh;
jamoa bilan ishlash

- o quvchi (talaba) larda o rganilayotgan mavzular bo yicha fikr hamda ’ ’ ’
munosabatni uyg otadi;
’
- o quvchi (talaba) larda hayotiy zarur ko nikma, malakalarni
’ ’
shakllantiradi;
- o quvchi (talaba) larnng hulq-atvorini ijobiy tomonga o zgartirishni
’ ’
ta minlaydi;
’

2.2 Interfaol ta limning asosiy belgilari.
’
Interfaol ta limning asosiy belgilari quyidagilardir
’ :

( Izoh: Refleksiya (lotincha reflexio ortga qaytish, aks etish): kishining o z
“ ” – ’
xatti-harakatlari, ularning asoslarini tushunib yetishi, fahmlashiga qaratilgan
nazariy faoliyati; shaxsiy kechinmalari, his-tuyg ulari va o y-hayollari
’ ’
mohiyatini fikrlash orqali anglash).
Interfaol ta lim quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
’
1. Mashg ulot ma ruza emas, balki jamoaning umumiy ishi.
’ – ’
2. Guruhning tajribasi o qituvchi (pedagog)ning tajribasidan ko p.
’ ’
3. O quvchilar yosh, ijtimoiy mavqe va tajribaga ko ra o zaro teng.
’ ’ ’
4. Har bir o rganilayotgan muammo yuzasidan o z fikrini aytish huquqiga
’ ’
ega.
5. Mashg ulotda o quvchi shaxsi tanqid qilinmaydi (fikr tanqid qlinishi
’ ’
mumkin).Ko p fikrlilik
’
Fikrlashga asoslangan faoliyat
Tanlash imkoni mavjudligi Suhbat (dialog)
G oyalarning yaratilishi
’
Muvaffaqiyatli
vaziyatlarni hosil qilish
Refleksiya
27 Asosiy belgilar

6. Bildirilgan goyalar o quvchilarning faoliyatini boshqarmaydi, balki fikrlash’
uchun axborot (ma lumot) bo lib xizmat qiladi
’ ’
Ta limni tashkil etishga interfaol yondashuvni qaror toptirish uchun
’
o qituvchi (pedagog)lar bir qator shartlarga rioya etishlari zarur. Ular:
’
- Ta lim jarayoniga jamoadagi barcha o quvchilarning to la qamrab olinishi;
’ ’ ’
- O quvchilar soning ko p bo lmasligi (25-30 nafar o quvchi bilan kichik
’ ’ ’ ’
guruhlarda ishlashsamaralidir);
- Topshiriqni bajarish, materiallarni taqdim etish, guruhlarning ishlanmalarini
muhokama qilish uchun vaqtning aniq belgilanishi;
- O quvchi (talaba)larning mashg ulotlarga ruhan tayyorgarliklarini inobatga
’ ’
olish;
- O quv xonasining jihozlanishi (stullar doira, archa, Jonli liniya kabi
’ “ ”
shakllarda
joylashtiriladi);
- O quvchilarning kichik guruhlarga mohirona biriktirilishi (har bir guruhda faol
’
Nofaol o quvchilarning teng miqdorda bo lishi);
’ ’
Izoh: Stullar kichik va katta doira shaklida joylshtirilganda kichik doirada
o’quvchilar, katta doirada esa ekspert guruhi joylashadi.
Interfaol ta lim asosini interfaol metodlar tashkil etadi. Ta lim
’ “ ’
jarayonida o quvchilar hamda o qituvchi o rtasida hamkorlikni qaror toptirish,
’ ’ ’
faollikni oshirish ta lim oluvchilar tomonidan bilimlarni samarali o zlshtirish,
’ ’
ularda shaxsiy sifatlarni rivojlantirishga xizmat qiladigan metodlar sanaladi .
”
Interfaol o qitishning moxiyati o quv jarayonini shunday
‘ ‘
tashkil etadiki unda barcha o quvchilar bilish jarayoniga jalb qilingan
‘
bo lib, erkin fikrlash, tahlil qilish va mantiqiy fikr yuritish
‘
imkoniyatlariga ega bo ladilar.
‘
Bilish jarayonida o quvchilarning birgalikdagi faoliyati deganda,
‘
ularni har birining o ziga xos aloqada individual hissa qo shishi,
‘ ‘
o zaro bilimlar, g oyalar va faoliyat usullari bilan almashinishlari
‘ ‘
28

tushiniladi. Shu bilan birga, bularning hammasi o zaro xayri xohlik va‘
qo llab quvvatlash muhitida amalga oshiriladi.
‘ –
Bu esa o z navbatida yangi bilimlarni olishgagina imkoniyat
‘
bermasdan, balki bilish faoliyatining o zini ham rivojlantiradi, uni
‘
yanada yuqoriroq koopersiya va hamkorlik pog onalariga olib chiqadi.
‘
Bugungi kunda jahon ta lim tizimida interfaol o qitishning quyidagi
’ ’
shakllarda amalga oshirilayotganligi barchaga ma lum:
’
29Asosiy belgilar
Kichik guruhlarda ishlashIjodiy topshiriqni bajarish
Test o tkazish
’
Masofaviy ta lim
’
Muammoli vaziyatlarni hal qilish
Didaktik o yinlar (ishbilarmonlik
’
va rolli o yinlar, imitatsiya,
’
trenajyorlar vositasida tashkil
etiladigan o yinlar)
’
Ijtimoiy zahiralardan foydalanish
(mutaxassislar taklif etish, tabiiy
va ijtimoiy obyektlarga
ekskursiyalar uyushtirish) Qaytar aloqa
Chigal yozdi mashqlarini tashkil
“ ”
etish
Treninglar o tkazish
’
Ijtimoiy loyiha (musobaqa,
intervyu, forum, aksiya, tomosha
va ko rgazma)larni amalga
’
oshirish
Yangi materialni o rganish va
’
mustahkamlash (interfaol
ma ruza, ko rsatmali qurollar
’ ’
bilan ishlash, video va
audiomateriallardan foydalanish)

2.3 O qitishning interfaol usullari’
Interaktiv faoliyat o zaro tushunishga, hamkorlikda faoliyat
‘
yuritishga, umumiy, lekin har bir ishtirokchi uchun ahamiyatli
masalalarni birgalikda yechishga olib keladigan diologli aloqani
tashkil etish va rivojlantirishni ko zda tutadi.
‘ Interaktiv metod
bitta so zga chiquvchining, shuningdek bitta fikrning boshqa
‘
fikrlar ustidan dominantlik qilishligini chiqarib tashlaydi.
Dialogli o qitish jarayonida o quvchilar tanqidiy fikrlashga,
‘ ‘
shart-sharoitlarni va tegishli axborotni tahlil qilish asosida
murakkab muammolarni yechishga, alternativ fikrlarni chamalab
ko rishga, ulab va asosli ravishda qarorlar qabul qilishga,
‘
diskussiyalarda ishtirok etishga, boshqalar bilan muloqat qilishga
o rganadilar. Buning uchun darslarda individual, juftli va guruhli
‘
ishlar tashkil etiladi, izlanuvchi loyihalar, rolli o yinlar qo llaniladi,
‘ ‘
xujjatlar va axborotning turli manbalari bilan ish olib boriladi, ijodiy
ishlar qo llaniladi.
‘
Interaktiv o qitishni tashkilotchilari uchun, sof o quv
‘ ‘
maqsadlaridan tashqari quyidagi jihatlar ham muhimdir:
– guruhdagi o quvchilarning o zaro muloqatlari jarayonida,
‘ ‘
boshqalarning qadriyatlarini tushinib yetish;
– boshqalar bilan o zaro muloqatda bo lish va ularning
‘ ‘
yordamiga muhtojlik zaruratining shakllanishi;
– o quvchilarda musobaqa, raqobatchilik kayfiyatlarini
‘
rivojlantirish.
30

– Shuning uchun interaktiv o qitish guruhlarida‘
muvaffaqiyatli faoliyat ko rsatish uchun zarur bo lgan ikkita
‘ ‘
asosiy funksiyalar amalga oshirilishi lozim:
– o qitishning pragmatik jihati qo yilgan o quv masalasini
‘ ‘ ‘
yechishlikning shartligi;
– tarbiyaviy masalalarni yechish (hamkorlikdagi ish jarayonida
guruh a zolariga yordam ko rsatish, xulq-atvor normalarini
’ ‘
shakllantirish).
Ushbu faktni alohida qayt etish lozimki, o qitishning barcha
‘
interaktiv usullarini verbal (og zaki) va noverbal usullarga ajratish
‘
mumkin.
Og zakilarga quyidagilar kiradi:
‘
vizual:
– yuz ifodasi, gavdaning xolati, harakatlar, ko zlar orqali aloqa.
‘
akustik:
 intonatsiya, ovoz balandligi, tembr, nutq tempi, tovush
balandligi, nutqiy pauzalar va xokazo.
Verbal usullar orasida quyidagilarni ajratib ko rsatish mumkin:
‘
"oxiri ochiq" bo lgan savollar, ya ni yagona "to g ri" javobga
‘ ’ ‘ ‘
emas, balki muammo (savol) bo yicha turli nuqtai nazarlarni bayon
‘
qila olishga yo naltirilgan savollarni bera olish qobiliyati;
‘
o quvchilar bilan muloqatda o qituvchi tomonidan o zining
‘ ‘ ‘
nuqtai nazarini hal qiluvchi nuqtai nazar deb emas, balki neytral deb
31

aniqlanishi. Bu narsa mashg ulot paytida o quvchilarga‘ ‘
qo rqmasdan "to g ri " va "noto g ri" nuqtai nazarlarini bayon
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
etish imkoniyatini beradi;
mashg ulotning tahlil va o z-o zini tahlil qilishga tayyorgarlik.
‘ ‘ ‘
Ushbu holat mashg ulotlarda nima?, qanday? va nima uchun?
‘
sodir bo lganini, o zaro faoliyat qayerda "osilib" qolganini, u nima
‘ ‘
bilan bog liq ekanligini, keyinchalik bunday holatlarni ro y bermaslik
‘ ‘
uchun nimalar qilish kerakligi va boshqalarni tushinib olishga yordam
beradi;
 mashg ulotning borishini, uning kulminatsiyasini, natijaviyligini
‘
va boshqa kuzatish imkonini beruvchi yozma xotiralarni yozib
borish.
Birinchi bo limga alohida e tiborni qaratishni istar edik.
‘ ’
o qituvchining savoli bu, o quvchining tafakkurini bostirish yoki
‘ – ‘
rivojlantirish uchun kuchli vositadir. Savolning ikki hil turi mavjud
(interaktiv o qitish nuqtai nazaridan).
‘
o quvchining fikr doirasini chegaralab, uni bilganlarni oddiy qayta
‘
tiklashga keltirib qo yadigan savollar. Bunday savollar fikrlash
‘
jarayonini to xtatib turishga xizmat qilib, o quvchiga uning fikri hech
‘ ‘
kimni qiziqtirmasligi tushunib yetishiga olib keladi;
fikr yuritish, o ylash, tasavvur qilish, yaratish yoki sinchiklab tahlil
‘
etishga undovchi savollar. Bunday savollar fikrlash darajasini ko tarish
‘
bilan birga, o quvchilarda ularning ham fikri qimmatga ega ekanligiga
‘
ishonch uyg otadi.
‘
quyida savolni to g ri ifoda qilish bir qancha tavsiyalarni keltiriladi.
‘ ‘
32

-Savollarni aniq va qisqa qo yish lozim.‘
-Bitta savol orqali faqat bir narsani so rash.
‘
-Savol mavzu bilan bevosita bog liq bo lishi kerak.
‘ ‘
-Savoldagi barcha so zlar o quvchiga tushunarli bo lishi
‘ ‘ ‘
kerak.
-har bir savolga bir nechta javob bo lishiga harakat qiling.
‘
-Konkret predmetlardan umumiyga borishga harakat qiling. Bu
holat o quvchilarni o ylashi va savolga javob berishida
‘ ‘
yengillik tug diradi.
‘
-Faqatgina "ha" yoki "yo q", "to g ri" yoki "noto g ri" degan
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
javoblar beriladigan savollarni berishdan saqlaning.
-O quvchilarga o z tajribalariga tayangan holda javob
‘ ‘
beradigan savollarni bering.
-o zining nuqtai nazarini bildiradigan savollarni bering.
‘
-qo yilgan savolga javob berilganda, o quvchilardan "Nima
‘ ‘
uchun shunday deb o ylaysiz?" deb so rab turing.
‘ ‘
Interfaol usullar bo yicha o qitish tashkil etilganda e tibor
‘ ‘ ’
berilishi kerak bo lgan yana bir holat, bu vazifaning mazmuni
‘
masalasidir. Vazifaning mazmuni o qitishning an anviy shakllariga
‘ ’
qaraganda boshqacharoq xarakterga ega bo lishi lozim. Masalan,
‘
guruhga darslikdagi ma lum bir paragrafni konspektini olish vazifa
’
sifatida berish maqsadiga muvofiq emas, chunki har bir o quvchi bu
‘
ishni o zi, mustaqil bajarishi mumkin. Amaliyot shuni
‘
ko rsatmoqdaki, muammoni nostandart qo yilishigina,
‘ ‘
o quvchilarni bir-biridan yordam olishga, boshqalarning ham fikrini
‘
33

bilishga, natijada esa, guruhning umumiy fikrini shakllantirishga
undaydi.
Masalan, dasturlashga oid masala yechilganda, uni kichik
masalalarga bo lish mumkin. o quvchilarni ham kichik guruhlarga‘ ‘
bo lish va har biriga kichik masalani yechishni va dasturini tuzishni
‘
tavsiya etish mumkin.
Dars oxirida guruhlarning yechimlari asosida asosiy masala
yechishni tashkil qilish lozim. Buning natijasida bitta dars davomida
murakkab masalani yechish va unga ko proq o quvchilarni jalb qilish
‘ ‘
mumkin bo ladi. Ushbu usulning hozirgi davrda ta limda qo llanish
‘ ’ ‘
ko lami ortib borayotgan "Loyihalar usuli " ning ko rinishlaridan biri
‘ ‘
deb hisoblasa bo ladi.
‘
"Insert" texnologiyasi
Ushbu texnologiya yangi matn bilan ishlashga mo ljallangan
‘
bo lib, quyidagilarni o z ichiga oladi:
‘ ‘
1. Matnni qo lda qalam bilan o qib chiqish.
‘ ‘
2. o qish davomida matnda maxsus belgilar qo yib borish:
‘ ‘
+ buni bilaman;
buni bilmas edim;
–
? buni mukammal bilmoqchi edim;
3.matn bilan to la tanishib chiqilgandan so ng quyidagi jadval
‘ ‘
to ldiriladi:
‘
Buni bilar edim. Buni bilmas edim. Mukammal
bilishni xohlayman.
+ – ?
Katta aylana
34

Birinchi bosqich. Guruh orindiqlarga katta doira boyicha otirib‘ ‘ ‘
olishadi. oqituvchi muammoni ifoda etadi.
‘
Ikkinchi bosqich. Belgilangan vaqt mobaynida (masalan 10 minut)
har bir o quvchi individual ravishda qo yilgan muammoni yechish
‘ ‘
yo llarini yozib oladi.
‘
Uchinchi bosqich. Aylana bo yicha har bir o quvchi o zining
‘ ‘ ‘
takliflarini bayon qiladi. Guruhning qolgan a zolari o ning fikrini
’ ‘
izohlamay, tanqid qilmay, jim eshitishadi va har bir band bo yicha
‘
taklifni umumiy qarorga kiritish yoki kiritmaslik haqida ovoz berishdi.
Umumiy qarorga kiritilgan takliflar doskaga yozib boriladi.
"Aqliy hujum"
"Aqliy hujum" jamoa bo lib muhokama qilishning samarali
‘
metodidir. Unda biror muammoning yechimini topish barcha
ishtirokchilarning fikrini erkin ifodalash orqali amalga oshiriladi.
"Aqliy hujum"ning tamoyili juda sodda. o qituvchi sinf oldiga
‘
masalani qo yadi va o quvchilarda ushbu masalani yechish bo yicha
‘ ‘ ‘
o zlarining fikrlarini bayon qilishni so raydi. Ushbu bosqichda hech
‘ ‘
kimning boshqa ishtirokchilarning g oyalari haqida o z fikrini
‘ ‘
bildirishga yoki unga baho berishga haqqi yo q.
‘
"Aqliy hujum" yordamida bir necha daqiqa ichida o nlab
‘
g oyalarni olish mumkin. ¢oyalar soni asosiy maqsad emas. ¢oyalar
‘
to g ri yechimini ishlab chiqish uchun asos bo ladi.
‘ ‘ ‘
"Aqliy hujum" ning qoidalari quyidagilardir:
taklif etilayotgan g oyalar baholanmaydi va tanqid qilinmaydi;
– ‘
ish g oyalar soni ko p bo lishi kerak;
– ‘ ‘ ‘
35

har qanday g oyani kengaytirishga, rivojlantirishga harakat– ‘
qilish mumkin;
har bir g oya yozib boriladi (juda bo lmasa ochqich so zlar
– ‘ ‘ ‘
yoki iboralar yordamida );
aqliy xujum o tkazish vaqti qat iy o rnatiladi va unga rioya
– ‘ ’ ‘
qilinadi.
"Aqliy hujum" tugagandan so ng takliflar tahlil qilinadi va
‘
ulardan eng qimmatlilari, keyinchalik ular bilan ishlash uchun, tanlab
olinadi. Tahlil qilinganda avvalo taklifning foydali jihatlariga e tiborni
’
qaratish lozim.
"Chop etilgan materiallar bilan ishlash"
Ushbu metodika kerakli axborotni izlash, nazariy ma lumotlarni
’
mustahkamlash va tasniflash, yangi nazariy materialarni tushunib
olishda qo llanilishi mumkin.
‘
Sinf 4 6 kishidan iborat kichik guruhlarga bo linadi. Guruhlar
– ‘
bir xil yoki har xil gazeta, jurnallardan kabi chop etilgan zarur
materiallarni oladilar.
Vazifa aniq bir mavzu bo yicha axborot topish xususida bo lishi
‘ ‘
mumkin.
har bir guruh qo lidagi chop etilgan materiallardan vazifaga oid
‘
materiallarni olib (maqolalarni, rasmlarni qirqib olib) plakatlarga
yelimlab, tegishli izohli matn tayyorlashadi. Shundan so ng qilgan
‘
ishini namoyish etib, tushuntirib berishadi. Boshqa guruhlar esa
savollar beradilar va ishni baholaydilar.
36

Ushbu metod qo llanganda, izohli matnlarni tayyorlash ishi‘
tugallangandan so ng, barcha qolgan materiallar yig ishtirilib olinishi
‘ ‘
kerak. Aks holda o quvchilar gazeta yoki jurnallardagi qiziqarli
‘
maqolalarni o qishga kirishib ketadilar va boshqalarning
‘
ma ruzalarini tinglamaydilar.
’
"6*6*6 методи "
Bu shunday metodki, unga ko‘ra 36 ishtirokchi zarur vaqt
mobaynida biror masalani muhokama qilib, ko‘pchilik guruh
a’zolarining masalaga bo‘lgan munosabatlarini bilib olish mumkin.
har biri 6 kishidan iborat 6 ta guruhda ma’lum bir vaqt mobaynida
o qituvchi tomonidan qo yilgan muammo muhokama qilinadi.
‘ ‘
Shundan so ng o qituvchi yangi guruhlarni tuzadi, uning a zolari
‘ ‘ ’
orasida oldingi bahs guruhida qatnashgan bo lsin. Yangi guruhlarda
‘
ishtirokchilar o z guruhlarida qilgan ishlarining natijalarini muhokama
‘
etadilar.
Ushbu metod guruh a zolarining hammasini faollashtiradi.
’
Ularning har biri qisqa fursat davomida bahs ishtirokchisi bo lishi
‘
bilan birga, ma ruzachi vazifasini bajaradi.
’
Ushbu metod bilan mashg ulotni qanday olib borish kerak?
‘
1. Mashg ulot oldidan o qituvchi 6 ta stol atrofiga 6 ta o rindiq
‘ ‘ ‘
qo yib chiqadi.
‘
2. Sinf har biri 6 ta o quvchidan iborat 6 ta guruhga bo linadi.
‘ ‘
3. o quvchilar o z o rinlarini egallab bo lganlaridan so ng
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
o qituvchi bahs mavzusini aniqlaydi (guruhlar uchun vazifalar bir xil
‘
yoki bitta masalaning turli jihatlariga tegishli bo lishi mumkin).
‘
37

4. o qituvchi guruhlarda ish borishini nazorat qilib turadi. Barcha‘
guruh a zolarini masalaning shartini to g ri tushunganligiga
’ ‘ ‘
ishonch hosil qiladi, savollarga javob beradi va agar ishtirokchilar
yordamga muhtoj bo lib qolsalar, ularga qo shimcha ko rsatmalar
‘ ‘ ‘
beradi.
5. Belgilangan vaqt tugaganidan so ng o qituvchi shunday yangi
‘ ‘
guruhlar tuzadiki, har bir guruhda oldingi bahs guruhlaridan albatta
bittadan vakil ishtirok etsin.
6. Yakun yasaladi.
"Rolli oyinlar"
‘
Rolli oyinlar metodining mohiyati shundan iboratki, unda
‘
oquvchilar boshqa kishining roliga kirib oladilar va uning ichida
‘
xarakat qiladilar. oyinda oquvchilarga asosan tugallanmagan vaziyatlar
‘ ‘
beriladi. Ular qaror qabul qilishlari, konfliktli holatlarni bartaraf
etishlari yoki taklif etilgan vaziyatlarni nihoyasiga yetkazishlari kerak
boladi.
‘
Rolli oyinlar oquvchilarda boshqalarni tushinish, ularga xayri-
‘ ‘
xoxlik qilish konikmalarini rivojlantiradi.
‘ Boshqalar rolini o ynash ‘
orqali, uning nuqtai nazarini tushinish oson, hatto uning nimalar
haqida o ylayotgani va sezayotganini ham. Rolli o yinlar
‘ ‘
o quvchilarga turli vaziyatlarda o zini tuta bilishning modellarini
‘ ‘
berishi mumkin.
Darslarda rolli o yinlarini qo llash quyidagi bosqichlarni o z
‘ ‘ ‘
ichiga oladi.
1. o yinni vaziyatlarini tanlash. Rolli o yinlarga material bo lib
‘ ‘ ‘
xizmat qiladigan ko plab vaziyatlar mavjud. Ular individual
‘
38

qiyinchiliklarni (internet xizmati provayderi bilan muloqat qilish) va
konfliktni hal qilish vaziyatlarini (dasturiy mahsulot buyurmachisi bilan
bahs) o z ichiga oladi. o yinlar maxsus savollar yoki muammolarni‘ ‘
hal etishda qo llanilishi mumkin. Masalan, yosh bolalarga internet
‘
tarmog ining barcha ma lumotlariga kirishga ruxsat berish kerakmi
‘ ’
yoki yo qmi? degan savolga javob topishda o yin metodidan
‘ ‘
foydalanish mumkin.
2. Tayyorlash. o quvchilar vaziyat yoki muammo bilan
‘
tanishadilar va ular o rtasida rollar taqsimlanadi.
‘
3. Ishtirokchilarni tanlash. o qituvchi rolga o quvchilarni o zi
‘ ‘ ‘
tanlashi, guruhda o zlari taqsimlashlariga imkon berishi yoki
‘
xoxlovchilarni taklif etishi mumkin. ¡quvchilar o zlarining sinfi oldida
‘
chiqish qilishlari yoki bir vaqtning o zida kichik guruhlarda ishlashlari
‘
mumkin. Rolli o yinlarida ishtirok etmayotgan o quvchilar kuzatuv
‘ ‘
bo lishlari yoki boshqa rolni o ynashlari mumkin.
‘ ‘
4. oyinni otkazish. oquvchilar oyin doirasida ozlarini tutish usulini
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ozlari tanlaydilar. Bunda albatta berilgan vaziyatga tushganda inson
‘
ozini qanday tutishi mumkinligi asos qilib olinadi. oyinning borishiga
‘ ‘
oqituvchi aralashmasligi lozim.
‘ Agar o yin bor joyiga kelganda ‘
qolsagina, unga turtki berish maqsadida aralashishi mumkin. Shunda
ham aralashuv qisqa, aniq va ravshan bo lishi kerak. Ayrim hollarda
‘
o yin tugagandan keyin rollarni almashib, yana bir bor takroran o yin
‘ ‘
o tkazish foydadan holi bo lmaydi.
‘ ‘
5. Muhokama. o yin muhokama qilinishi va baholanishi kerak.
‘
Muhokama uchun quyidagi savollarni berish mumkin:
39

– Siz nimalarga organdingiz?‘
– o yin bo yicha va har bir rol bo yicha nimalarni his etayapsiz?
‘ ‘ ‘
– o yin realistik bo ldimi?
‘ ‘
– qo yilgan masala hal etildimi? Agar hal etilgan bo lsa, qanday
‘ ‘
hal etildi? Agar hal etilmagan bolsa, nima uchun?
‘
2.4. Qiziqtiruvchi texnologiyallar
Zamonaviy axborot texnologiyalarini samarali qo llash talabalarga bilim
‘
berish sifatini oshirish, uning mazmun-mohiyatini takomillashtirish, ta limni
’
zamonaviy talablar darajasida tashkil etish, ta lim muassasalarida ta lim
’ ’
samaradorligini oshirish maqsadida ta lim- tarbiya jarayoniga yangi pedagogik,
’
axborot texnologiyalarini joriy etish, ularda interfaol usul va vositalardan foydalanish
ko zda tutilgan. Shu sababli, bugungi kunda ta lim muassasalarida faoliyat
‘ ’
yuritayotgan «Informatika» fani o qituvchilari oldida quyidagi muhim vazifalar
‘
turadi:
- talabalaming mustaqil bilim olish, o rganish qobiliyatlarini shakllantirish va
‘
rivojlantirishda fanning o rni va ahamiyatini oshirish;
‘
40

- mashg ulotlarini zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish va‘
o tkazish;
‘
- talabalaming faolligini oshirish, o zlashtirish darajalarini rivojlantirishga
‘
yo naltirilgan metod va shakllarni qo llash;
‘ ‘
- ta lim jarayonida zamonaviy axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish.
’
Yuqorida sanab o tilgan vazifalardan ko rinib turibdiki, ta lim muassasalari
‘ ‘ ’
talabalarini mustaqil bilim oUshiga yo naltirilgan texnologiyalardan foydalanishga
‘
o rgatish va doimiy ravishda faolligini oshirib borish lozim. 0 quv jarayonida
‘ ‘
kompyuter texnologiyalari va axborot-kommunikatsiya vositalaridan foydalangan
holda ta lim jarayonini tashkil qilish ta lim samaradorligiga ijobiy ta sir ko rsatadi.
’ ’ ’ ‘
Shunday ekan, «Informatika» fanini o qitish samaradorligini oshirish o quv
‘ ‘
raashg ulotlarini tashkil etish hamda o tkazishda pedagogik va axborot
‘ ‘
texnologiyalaridan keng foydalanish, o‘qitish mazmuniga mos dasturiy ta’minotini
ishlab chiqish, ularrn о quv jarayomga jony etish asosiy vazilalardan hisobianadi.
Ushbu vazifalami dolzarbligini e’tiborga olgan holda «Informatika» fanini o‘qitishda
o‘yinli texnologiyalardan foydalanish holatini o rganish, tahlil etish, ulardan samarali
‘
foydalanish metodikasini, mos uslubiy tavsiyalami ishlab chiqish zarur.
0 £
yinli texnologiyalardan foydalanishning asosini talabalarning faollashtiruvchi va
jadallashtiravchi faoliyati tashldl etadi. 0 yin olimlar tadqiqotlariga ko ra mehnat va
‘ ‘
o qish bilan biigalikda faoliyatning asosiy turlaridan biri hisoblanadi. Psixologlaming
‘
ta kidlashlarieha, o yinli faoliyatning psixologik mexanizmlari shaxsning o zini
’ ‘ ‘
namoyon qilish, hayotda o z o rnini barqaror qilish, o zini o‘zi boshqarish, o‘z
‘ ‘ ‘
imkoniyatlarini amalga oshirishning fundamental ehtiyojlariga tayanadi.
О‘yin bilish va uning bir qismi (kirish, mustahkamlash, mashq, nazorat) tarzida
tashkil etiladi.
0‘yinlar turli maqsadlarga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Ular didaktik, tarbiyaviy,
faoliyatni rivojlantiruvchi va ijtimoiylashuv maqsadlarda qo llanadi.
‘ 0 £
yirming
didaktik maqsadi bilimlar doirasi, bilish faoliyati, amaliy faoliyatida bilim, malaka va
ko nikmalarni qo llash, umumta lim malaka va ko nikmalarni rivojlantirish,
‘ ‘ ’ ‘
mehnat ko nikmalarini rivojlantirishni kengaytirishga qaratilgan bo ladi. 0 vinning
‘ ‘ ‘
41

tarbiyaviy maqsadi mustaqillik, irodani tarbiyalash, muayyan yondashuvlar, nuqtai
nazarlar, ma naviy, estetik va dunyoqarashni shakllantirishdagi hamkorlikni,’
kollektivizmni, jamoaga kirishib keta olishni, kommunikativlikni tarbiyalashga
qaratilgan bo ladi[2].
‘
Rebus, krossvordlar ham o yinli texnologiyalarga sirasiga kiradi. «Rebus» so zi
‘ ‘
lotin tilidan olingan bo lib, «So zlar orqali emas, balki rasmlar orqali ifodalash»
‘ ‘
ma nosini anglatadi. Bu - biror so z yoki atamaning rasmlar, notalar, xarflar bilan
’ ‘
birgalikda ifodalanishi orqali hosil qihngan jumboqdir.
Rebus - keng tarqalgan va eng mashhur o yinlar sirasiga kiradi. U orqali
‘
maqollarni, she r qismlarini, biror iborani yoki so zni berkitish mumkin. Undan ilk
’ ‘
bor Frantsiyada XV asrda qo c
llanilgan.
Eng birinchi rebuslar to plami Etenom Taburo tomonidan Frantsiyada 1582-yili
‘
chop etilgan. Keyinchalik Angliya, Germaniya, Italiyaga tarqalgan. Rossiyada birinchi
rebuslar «Illyustratsiya» jumalida 1845-yili chop etilgan.
Rebus bu atamalami ko ngil ko taravchi xarakterdagi shifrlashdir. Quyida rebus
— ‘ ‘
qoidalariga to xtalamiz:
‘
- rasmning chap yuqorisidagi apostroflar soni rasm nomining chap tomonidan
o chiriladigan harflar soniga mos keladi;
‘
- rasmning o ng yuqorisidagi apostroflar soni rasm nomining o ng tomonidan
‘ ‘
o chiriladigan harflar soniga mos keladi;
‘
- so z o rtasidagi harflami o chirish uchun bu harflar rasm ustida yozilib
‘ ‘ ‘
ustidan chiziladi;
- so zdagi belgini almashtirish: «2=d» 2 - harfni «d» harfiga almashtirish,
‘ « г = р »
esa har bir « г » belgi « р » belgiga almashtirish tushuniladi;
- rasm nomidagi belgilaming joylashgan o‘rni tartib raqamini o‘zgartirish orqali
yangi hosil qilish mumkin;
- rasmni teskari qo‘yish orqali so‘z ham teskari o‘qiladi.
42

«Informatika» fanidan talabalar bilimini nazorat qilish va baholash uchun
quyidagi vazifalami taklif etish mumkin:
Ushbu vazifalar talabalar aqliy faolligini ostiradi, bilish jarayoniga haqiqiy qiziqish‘
uygotadi. 0yin davomida talabalar malum qiyinchiliklarni yengadilar, oz kuchlarini
‘ ‘ ’ ‘
sinaydilar, malaka va bilimlarini rivojlantiradilar.
Ko pchilikka ma lum va ommabop bo lgan krossvord o yini talabalarda
‘ ’ ‘ ‘
qiziqish uyg otishi tabiiydir. Krossvord ko rimshidagi so rov shakU talabalar
‘ ‘ ‘
uchun har doim qiziqarli va o ziga tortadigan metoddir. Ushbu o yinga talabalar shu
‘ ‘
darajada kirishib ketadilarki, hatto, o zlari ham informatikaning turU mavzulari
‘
bo yicha krossvordlar tuzishlari mumkin. Mustaqil ijodiy faohyatning bunday shakh
‘
foydali bo lishi bilan birga, faqatgina bilimdon talabalarnigina emas, balki past
‘
o zlashtiruvchilami ham qamrab oladi. Boshqa o quv fanlaridan past
‘ ‘
43

o zlashtiruvchi talabalar ko pincha informatikadan yaxshi va tirishqoq talabalarga‘ ‘
aylanadilar. Krossvord - ingliz tilidagi «cross-word» so zidan olingan bo lib,
‘ ‘
«so zlar kesishishi» degan ma noni bildiradi. Krossvordlar sodda bo lishi bilan
‘ ’ ‘
birga, mashhur olimlar, allomalar ismlariga, mavzuga aynan mos keluvchi maxsus
atamalarga diqqatini ialb etishning samarah vositasi hamdir. Quyida «Informatika»
fani bo yicha krossvordlar namunalar keltiramiz.
‘
1) Oxiri «R» bilan tugaydigan
«Informatika», «Algoritmlash va dasturlash
tillari» fanlariga doir so zlami toping, krossvordni
‘
to ldiring va har bir tushunchaga ta rif bering.
‘ ’
Ushbu krossvordda dasturlash tillariga oid so zlar
‘
lotin alifbosida yoziladi. Krossvordda or, var, unar,
binar, skaner, monitor, strimmer, protsessor
kabi so zlar ishtirok etishi mumkin.
‘
2) Krossvordlar odatda trapetsiya, to g ri
‘ ‘
to rtburchak shakllarda beriladi. Quyida biz
‘
talabalaming qiziqishini orttirish maqsadida uning
snaklini gul rasmiga
joylashtirdik.
1.Qattiq disk (vinchestor).
2.Axborotlami ko rish qurilmasi (monitor).
‘
3.Rasmlar va matnlarni kompyuter
xotirasiga kiritish uchun xizmat qiladigan
qurilma (skaner).
1. Magnit lentada arxiv ma lumotlami saqlash
’
uchun xizmat qiladigan qurilma (strimmer).
Arifmetik yoki mantiqiy amallarni bajarib, butun
sistemaning ishini nazorat qiluvchi qurilma
(protsessor). Ta lim jarayonida o yinlardan foydalanish talabalami xursand qilish
’ ‘
maqsadida foydalanilmasligi zarur. U, albatta, didaktik bo lishi, ya ni darsda hal
‘ ’
44

qilinadigan aniq o quv tarbiyaviy vazifalarga bo ysunishi kerak. Shuning uchun‘ ‘
ham, o‘yin awaldan rejalashtiriladi, lining dars tuzilmasidan о‘mi yaxshilab o'ylab
chiqiladi, uni o‘tkazish shakli belgilab olinadi va shu asosda o‘yinlar tayyorlanadi.
0‘yinli texnologiyalar o‘qitishning boshqa shaldlari va metodlari kabi yuqori samara
beradi. Talabaga har qanday fan, xususan, informatika fanining zamonaviy rivojlanish
darajasidagi bi li mlami berish o yinning asosiy maqsadi bo lishi kerak.
‘ ‘
2.5 Informatika faniga oid dars ishlanmasi .
Mavzu: CD va DVD disklar bilan ishlash dasturlari
Dars maqsadi :
Tarbiyaviy: CD va DVD disklar haqida tasovurlarga ega qilish.
Ta limiy:
’ CD va DVD disklar haqida to liq va aniq tushuncha berish. ’
Rivojlantiruvchi: talabalarning fanlarga bo lgan qiziqishlarini yanada oshirish
’
Dars metodi: Rezyume
Darsning jixozi: kompyuter, vedio proektor, ko rgazmali qurollar,
’
slaydlar,tarqatma matriallar
Adabiyotlar:
1. Aripov M.,Tillaev A. Web-sahifalar yaratish texnologiyalari. T
– : 2006 y.
2.Aripov M., Xaydarov A. Informatika asoslari. Akademik litsey va kasb hunar
–
kollejlari uchun o quv qo llanma T.
‘ ‘ – : “ O qituvchi ‘ ” , 2002 y.
Tashkiliy qism(5): Salomlashish, davomatni aniqlash
O tilgan dars yuzasidan savol-javob(15)
’ :
1. Shaxsiy kompyuterlarning qo shimcha va asosiy qurulmalariga nimalar
’
kiradi?
2. Kompyuter viruslari haqida nimalarni bilasiz?
3.Kompyuter qurilmalarini boshqaruvchi dastur nima?
Javoblar :
1.Monitor,sichqon,protsessor,klaviatura, printer,skaner.
2. kompyuter viruslari uch xil jarayonni o taydi
’
Uxlash,,ko payish, vayron qilish.
’
45

3.Operatsion tizim kompyuter qurulmalarini boshqaradi va kompyuter bilan
foydalanuvchi o rtasidagi muloqotni taminlaydi’
Yangi mavzuning bayoni (45):
Mavzu : С D va DVD disklar bilan ishlash dasturlari
Reja:
1.Kompakt disk haqida
2. CD va DVD ROM
3. Kompakt diskga yozish, o`qish
4. Diskda malumotlarni uzoq vaqt saqlash
Optik disklarning birinchi ko‘rinishlari 1973-
yilda Jim Rassеl tomonidan yaratilgan edi.
1974-yilda Jimning 78 va 127 millimеtrli
disklarida bir qancha tеlеshoular suratga
tushirildi va efirga uzatildi. 1977- yilga kеlib
Sony va Philips firmalari tomonidan yagona
raqamli optik format standarti yaratildi. Ikki yildan so‘ng raqamli audiodisklar
ishlab chiqarila boshlandi. Bu audiodisklarning sotuvi 1982-yilga kеlib
ommalashdi.
1995-yil sеntabr oyiga kеlib, Yaponiyada yangi formatdagi disklar ishlab chiqarila
boshladi. Bu yangi formatga DVD (di-vi-di, ing Digital Versatile Disc — raqamli
sеrqirra disk) nomi bеrildi. CD va DVD larning hajmi bir xil, 120 mm ga tеng edi.
Dastlabki DVD disklarga yuqori sifatli videoma'lumotlar yozilgan bo'lib, tasvir va
ovoz sifati ko'rsatkichlari sezilarli darajada yuqori bo'lgan. Keyinchalik ulardan
nafaqat video, balki boshqa ma'lumotlarni (data) ham yozishda foydalanilmoqda.
Shaxsiy kompyuterda DVD disklarni ochish uchun unga DVD ROM qurilmasi
o'rnatilgan bo'lishi kerak.
O'lchamlari CD-ROM DVD-ROM
Diametr 120 mm 120 mm
Kengligi 1,2 mm 1,2 mm (0,6 mm qatlam)
Oraliq masofasi 1,6 mkm 0,74 mkm
46

To'lqin uzunligi 780 nm infraqizil 640 nm qizil
Hajmi 700 Mb 4,7 Gb
Qatlamlar soni 1 1, 2, 4
DVD disklarning hajmi ularning turiga bog'liq bo'ladi:
Bir tomonlama bitta qatlamli DVD disk 4,7 Gb
Bir tomonlama ikkita qatlamli DVD disk 8,5 Gb
Ikki tomonlama har tomonida bittadan qatlamga ega DVD disk 9,4 Gb
Ikki tomonlama har tomonida ikkaitadan qatlamga ega DVD disk 17 Gb
Diskdan ma’lumotlarni o’qish
Ma’lumotlarni o‘qishda lazеrli diod joylashtirilgan optik qurilmadan foydalaniladi.
Lazеrli optik qurilma diskka nur jo‘natadi
va nur diskning yozish qatlamida sinadi, bu
singan nurni diskning akslantirish qatlami
yana optik qurilmaga qayta jo‘natadi.
Singan nurni qabul qilib olgan optik
qurilma uning to‘lqin uzunligini hisoblaydi.
Akslantiruvchi qatlamdan kеlayotgan har
xil to‘lqin uzunliklariga qarab
ma’lumotlarni ikkilik sanoq sistеmasida qayta tiklaydi va disk o‘quvchi protsеssoriga
jo‘natadi. Protsеssor esa uni qayta ishlab matn, ovoz yoki tasvir ko‘rinishiga kеltiradi.
Disklarni saqlashda quyidagi talab va
takliflarga amal qiling:
• Diskka ma’lumot yozuvchi (DVD-
ROM,CD-ROM) larning sifatiga katta
e’tibor qarating. Chunki past sifatda
yozilgan ma’lumotni uzoq vaqt saqlay
olmaysiz.
• Diskka yozish t е zligi. Har doim diskka
ma’lumot yozmoqchi bo‘lsangiz, kompyut е r sizdan ma’lumot yozish t е zligi haqida
so‘raydi. Diskka ma’lumot qancha katta t е zlikda yozilsa, uning sifati shuncha past
47

$bo‘ladi. Huddi fotoapparatdagid е k. Fotoapparatda qancha katta t е zlikda suratga olsangiz rasmning sifati ham shuncha past bo‘ladi. Disklarda ham huddi shunday. Shuning uchun disklarni h е ch qachon maksimal (52x) t е zlikda yozmang. Disklar uchun tavsiya qilingan t е zliklar bu- 8x va 16x dir. Izoh: (1x) birligida o‘qish \`yozish d е ganda, bir soniyada diskka yoziladigan axborot hajmi tushuniladi. (1x) t е zlikda diskka s е kundiga 1 385 000 bayt yoki 1,32 Mbayt axborot yoziladi. 16-t е zlik (16x) da esa 16? 1,32 q 21,12 Mbayt\s, ya’ni, soniyaga 21,12 Mbayt d е ganidir. • Disklarni namlikdan saqlang. Optik diskning asosini tashkil qiluvchi polikorbanat namlikka juda s е zuvchan bo‘lib, hatto nam atmosf е rada saqlangan holda ham diskning sifati buziladi. Yangi mavzuni mustahkamlash. (О‘qituvchi guruhni uchta kichik guruhga ajratadi va har bir guruhga quyidagi kо‘rinishdagi tarqatma materialni tarqatadi. CD va DVD disklari haqida fikrlaringiz CD va DVD disklarning foydalanuvchilar uchun qulayligi CD va DVD disklarning kamchiliklari Xulosa: Guruh a ’ zolari kelishgan holda bu tarqatma materialni t о‘ ldiradilar va xulosa qismida о‘ z xulosalarini bayon etadilar . Informatikaning axborotlashgan jamiyatdagi о‘rni va ahamiyati mavzusidagi varaqalarning о‘quvchilar tomonidan namunaviy tо‘ldirilishi quyidagicha bо‘lishi mumkin : CD va DVD disklari haqida fikrlaringiz CD va DVD disklarning foydalanuvchilar uchun qulayligi CD va DVD disklarning kamchiliklari 48$

Axborotlarni o’zaro almashish
osonlashadi.
Axborotlarni uzoq vaqt saqlanadi.
Ovozli va tasvirli multimedialarni uy
sharoitida ko rish imkonini beradi.’ Shaklining noqulayligi.
Hajmining cheklanganligi.
Optik tolalarining nozikliligi va
qayta tiklanmasligi.
Xulosa : CD va DVD disklar jamiyatda axborot almashishi va ishlab
chiqarishni rivojlantiradi . Axborotlar uzoq vaqt zararsiz saqlanadi
Tarqatma material t о‘ ldirishga berilgan vaqt tugaganidan s о‘ ng , har bir guruhning
bittadan о‘ quvchisi doskaga chiqib , guruh fikrini himoya qiladi . Boshqa guruh
о‘ quvchilari bergan savollarga javob beradi , javoblar t о‘ liq b о‘ lmay qolsa , shu
guruhning boshqa о‘ quvchilari javobni t о‘ ldiradilar va baholanadilar .
О‘ tilgan mavzuning hajmidan kelib chiqib guruhlarga beriladigan varaqadagi
savollar , unga mos xulosalar ham turlicha b о‘ lishi mumkin .
О ‘qituvchi berilgan javoblarga munosabat bildirib guruh a’zolarini baholaydi.
Darsni xulosalaydi va uyga vazifa beriladi.
Xulosa
I nterfaol metodlar dan o quv jarayoni samaradorligini oshirishda
’
foydalanish bugungi kunda muhim bo lib hisoblanadi. O qitish texnologiyasi
’ ’
49

kasb hunar kollejlarida o qitiladigan barcha fanlar singari informatika fanini– ’
o qitish jarayonini takomillashtirish, har bir ta lim oluvchining potensial
’ ’
imkoniyatini rivojlantirish, o quv biluv faoliyatini faollashtirish bilimlarini
’
mustahkam bo lishini ta minlaydi. Ularning ko nikmalarini shakllanishi va
’ ’ ’
bilimlarini oshishiga olib keladi. Mazkur bitiruv malakaviy ishda quyidagi
natijalarga erishildi:
-Informatika o qitishda
’ interfaol metodlar dan foydalanishni mazmun mohiyati
o rganilib, uni o qitishda foydalanilganligi o rganib chiqildi.
’ ’ ’
- interfaol metodlarni informatikani o qitish
’ jarayoniga ko maklashish ’
samaradorligi bo yicha ishlarni tahlil eti
’ ldi ;
- interfaol metodlar ning imkoniyatlarini o rganildi
’ ;
-Informatikani o qitishda
’ interfaol metodlar dan foydalanish o quvchilarda ’
mustaqil fikrlash, o z olgan bilimlari darajasini o zlari baholay olish
’ ’
imkoniyatlarini yaratadi.
- interfaol metodlarni informatikani o qitish
’ jarayoniga foydalanish bo yicha ’
ko rsatmalar tayyorlandi.
’
Foydalanilgan adabiyotlar ro yhati:
’
1. Karimov I.A. O zbekiston XXI asrga intilmoqda. -
‘ Т .: O ’
zbekiston,
1999. - 48 b.
50

2. I.Karimov. Barkamol avlod – О‘zbekiston taraqqiyotining poydevori.
T.: “О‘zbekiston”. – 1998
3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: «Ma’naviyat»,
2008.
4. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. T: 1997.
5. A.A.Abduqodirov, A.X.Pardayev Ta’lim jarayonini texnologiyalashtirish
hazariyasi va metodologiyasi. Toshkent – 2012
6. Азизходжаева H.H. Педагогические технологии и педагогическое
мастерство. Учеб. пособие. - Т.: ТДПУ 2003. - 192 с.
7. Azizxodjayeva N.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – T.,
2005. – 202 b.
8. Астранов М.Ж., Пидкасистый П.И., Хайдаров Ж.С. Проблемно –
моделноэ обучениэ: вопроси теории и технологии. – Алма – Ата:
“Мектеп” 1980. 208 с.
9. Чошанов М. А Гибкая технология проблемно-модульного обучения.
М.:1996.
10. Щуркова Н. Е Педагогическая технология: Педагогическое воздействие
в процессе воспитания школника. – М.: 1992. – 88с
11. Никишина И.Б Использование интерактивных форм и метод в процессе
обучения учащихся и педагогов. 2-у изд., стереотип. – Волгоград:
«Учитель», 2008. – 91с
12. Монахов В.М Технологическиe основы проектирования и
конструирования учебного процесса. – Волгоград, 1995.
13. Makarova N.V. “Informatika”T.:”Talqin”2005,344 b.
14. Eshmuxammedov R. O’quv jarayonida interfaol uslublar va pedagogik
texnologiyalarni qo’llash uslubiyati. – T.: RBIMM, 2008. – 68 b.
15. Кузнецова Н.Э. Педагогические технологии в предметном обучении:
лекции. – Спб.: Оброзавание, 1995.-50 c
16. Кларин М.В. Педагогическая технология в учебном процессе. – М.:
Знание. 1989. 75 с.
51

17. Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. Qarshi. – Nasaf. 2000. 80 b.
18. Sayidahmedov N. Pedagogik mahorat va va pedagogik texnologiya. T.:
–
O zMU. 2003. - 66 bet.
‘
19. Sayidahmedov N. Pedagogik amaliyotda yangi texnologiyalarni qo llash
‘
namunalari. T.: RTM. 2000. 46 bet.
– –
20. Farberman B.L. Ilg or pedagogik texnologiyalar. T.: O z. R.FA. Fan.
‘ – ‘
2000. 128 bet.
–
21.Aripov M., Haydarov A. Informatika asoslari T.:2002
“ “
22.Ro ziyeva D.,Usmanboyeva M.,Holiqova Z. Interfaol metodlar:mohiyati va
’
qo llanilishi. metodik qo llanma.-T., TDPU. 2013.-116 b.
’ ’
1. www.ziyonet.uz
2. www.tatu.uz
3.www.edu.uz
52

Sotib olish

Dokument ma'lumotlari

Sotuvchi

Informatikani o`qitishda interfaol ta’lim va uning didaktik imkoniyatlari

O'xshash dokumentlar