Информация о документе

Цена 20000UZS
Размер 85.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 03 Июнь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Экономика

Продавец

Nurali Axmedov

Дата регистрации 24 Октябрь 2024

40 Продаж

Infratuzilmasini loyihalash va tashkil etishda biznes rejani asosiy qismlar va tuzilmasini xususiyatlari

Купить
Infratuzilmasini loyihalash va tashkil etishda biznes rejani asosiy qismlar va tuzilmasini xususiyatlari Mundareja: Kirish 3 Asosiy qism 5 I BOB. INFRATUZILMANING XUSUSIYATLARI VA BIZNES REJASIDA O‘Z O‘RNINI TOPISHI 1.1 Biznes rejaning asosiy qismlari 7 1.2 Risklarni baholash va xavfni boshqarish 11 1.3 Biznes rejasining tuzilmasi va tashkil etish 16 II BOB. BIZNES-REJA , UNING MAZMUNI VA ISHLAB CHIQISH TARTIBI 2.1 Biznes-reja, uning mazmuni va ishlab chiqish tartibi 21 Xulosa 35 Foydalangan adabiyot 36 1 Kirish Infratuzilma   ( lotincha :   infra   —  „ostida“)   —   ishlab   chiqarish   va   tovar muomalasi,  shuningdek,  inson  hayot  faoliyati  uchun  zarur  bo lgan  me yoriy ʻ ʼ sharoitni  ta minlashga  xizmat  kiluvchi  turli-tuman  yordamchi  xizmat  ko rsatuvchi ʼ ʻ sohalar  (tashkilot,  korxona  va  muassasa)  majmui;  nomoddiy  ishlab  chiqarish sektori.  Infratuzilma  xizmatlari  moddiy  shaklga  ega  bo lmagan  tovarlar  bo lib,  ular ʻ ʻ hayotiy  ehtiyojlarni  qondiradi.   Infratuzilma  zaruriy  shart  bo lganidan  uning  ishlab ʻ turishini  ta minlashga  iqtisodiy  resurslarning  bir  qismi  jalb  etiladi.  Infratuzilma ʼ xizmat  ko rsatish  sohasiga  ko ra  ishlab  chiqarish  infratuzilmasi  (ishlab  chiqarish ʻ ʻ ga  xizmat  ko rsatuvchi  sohalar ʻ   —  yuk  tashish  transporti,  elektr  va  issiqlik ta minoti,  yo l  xo jaligi,  suv  xo jaligi,  ombor  xujaligi,  ilmiy  konstruktorlik  xizmati, ʼ ʻ ʻ ʻ axborot  xizmati  va  boshqalar)  va  ijtimoiy-maishiy  infratu-zilma  (aholiga  xizmat ko rsatib,  uning  ehtiyojini  qondiruvchi  sohalar ʻ   —  maorif,  sog liqni  saqlash, ʻ jismoniy  tarbiya  va  sport,   maishiy  xizmat   va  boshqalar)  ga  ajraladi.  Infratuzilma xizmati  tovar  bo lganidan  oldi-sotdi  etiladi.  Uning  asosiy  vazifasi  insonga  xizmat ʻ ko rsatish,  ammo  bu  ish  pulli,  bepul  va  imtiyozli  tarzda  bajarilishi  mumkin. ʻ Infratuzilma   xizmatlarini   harakteriga   ko ra   guruxlaganda ʻ   bozor infratuzilmasi   ajralib  turadi.  Chunki  unda  bozor  munosabatlarini  amalga oshiruvchi  xizmatlar  ko rsatiladi.  Qaysi  darajada  xizmat  ko rsatilishiga  ko ra, ʻ ʻ ʻ korxona,  tarmoq  ishlab  chiqarish  majmualari  va  hududiy  infratuzilma  ham  mavjud. Infratuzilma  sohasida  yaratilgan  xizmatlar  ishlab  chiqarish  va  inson  uchun  naf keltiradi.  Infratuzilma  xizmat  ko rsatishini  tashkil  etish  uchun  mablag lar ʻ ʻ sarflanadi.  Shuning  uchun  ularni  hisoblash  mumkin  va  ular   yalpi  milliy mahsulot   tarkibiga  kiritiladi.  Infratuzilma  ni  yaratuvchi  mehnat  ham  unumli hisoblanadi.  Infratuzilma  ning  samaradorligi  ko rsatilgan  xizmatlarning  sarf- ʻ harajatlarga  nisbati  orqali  aniqlanadi Biznes  reja  —  bu  kompaniyaning  faoliyatini  tashkil  etish,  uning  rivojlanish istiqbollari  va  muammolarini  hal  qilish  yo‘llarini  ko‘rsatuvchi  hujjatdir.  U ko‘pincha  yangi  biznesni  boshlash,  investitsiya  jalb  qilish  yoki  mavjud  biznesni kengaytirish  uchun  ishlab  chiqiladi.  Biznes  rejasining  asosiy  maqsadi  — 2 kompaniyaning kelajakdagi  faoliyatini  aniq  va  aniq  rejalashtirish  va  investorlarni jalb  qilishdir.  Infratuzilma  loyihalari,  o‘z  navbatida,  biror  hududda  iqtisodiy faoliyatni  tashkil  qilish  va  rivojlantirish  uchun  zarur  bo‘lgan  jismoniy  va  texnik infratuzilmani  o‘z  ichiga  oladi.  Bu,  o‘z  navbatida,  biznes  rejasini  tuzishda  alohida e'tibor  talab  etadi. Bugungi  kunda  rivojlangan  va  rivojlanayotgan  mamlakatlar  tajribasidan  shuni kuzatish  mumkinki,  davlat-xususiy  sheriklik  munosabatlari  aholi  turmush farovonligini   yaxshilash,   mamlakat   infratuzilmasini   rivojlantirish   va pirovardida,mamlakatlar  iqtisodiy  taraqqiyotini  ta minlashda  muhim  o rin ʼ ʻ tutmoqda.  Shuning  uchun,  bugungi  kunda  davlatxususiy  sheriklik  amaliyotini mamlakat  iqtisodiyotida  kengroq  joriy  etish,  davlat-xususiy  sherikchilik munosabatlariga  xususiy  investorlarni  qiziqishini  oshirish,  xususiy  investorlarning infratuzilma  loyihalarini  moliyalashtirishdan  oladigan  daromadliligini  oshirish  va bu  orqali  mamlakat  iqtisodiyotini  rivojlantirish  dolzarb  hisoblanadi.  Davlat- xususiy  sheriklik  amaliyotida  muvaffaqiyatli  xorij  mamlakatlari  tajribasini o rganish,  mamlakatimizda  qo llanishi  mumkin  bo lgan  jihatlarni  tahlil  qilish, ʻ ʻ ʻ iqtisodiyotimiz  uchun  xos  bo lgan  jihatlarni  joriy  etish  muhim  hisoblanadi. ʻ Mamlakatimiz  iqtisodiy  taraqqiyotida  muhim  bo lgan  sohalar,  sog liqni  saqlash, ʻ ʻ ta lim,  transport,  energetika  sohalarida  davlat-xususiy  sheriklik  amaliyotini  yanada ʼ kengroq  joriy  etish,  xususiy  investorlarni  kengroq  jalb  etish,  loyihalarni moliyalashtirishda  xususiy  investorlar  mablag laridan  foydalanish  muhim ʻ ahamiyat  kasb  etadi  O‘zbekistonda  ta’lim,  sog‘liqni  saqlash,  kommunal  xo‘jalik, energetika,  transport,  axborot  kommunikatsiya  texnologiyalari  kabi  sohalarni rivojlantirish  dolzarb  bo‘lib  turgan  ayni  vaqtda  davlat-xususiy  sheriklik munosabatlari,  ijtimoiy  muhim  infratuzilma  loyihalarini  amalga  oshirishda  xususiy sektor  mablag‘laridan  foydalanish  borasidagi  islohotlarga  qaramasdan,  sohaga xususiy  sektor  mablag‘larini  yo‘naltirish  darajasi  pastligicha  qolmoqda. Mamlakatimizda  2026-yilgacha  xorijiy  va  mahalliy  investitsiyalarni  jalb  etish strategiyasini  amalga  oshirish  va  bunda  davlat-xususiy  sheriklik  asosida energetika,  transport,  sog‘liqni  saqlash,  ta’lim,  ekologiya,  kommunal  xizmatlar, 3 suv xo‘jaligi  va  boshqa  sohalarga  14  milliard  AQSh  dollarga  teng  investitsiya  jalb etish  [1],  hamda,  davlat  va  biznesning  hamkorligini  zamonaviy  shakllarda  tashkil etish,  loyihalarni  moliyalashtirish  mexanizmlarini  aniqlash,  ijtimoiy  ahamiyatga ega  bo‘lgan  vazifalarni  o‘zaro  manfaatli  sharoitlarda  tezkorlik  bilan  hal  etish, shuningdek,   davlat-xususiy   sheriklik   tizimini   samarali   boshqarish   va muvofiqlashtirishni  talab  etmoqda.  Bu  esa  davlat  va  xususiy  sheriklik  amaliyotida moliyaviy  munosabatlarni  takomillashtirish  bo‘yicha  ilmiy-tadqiqotlarni  keng amalga  oshirish  zaruriyatini  belgilaydi. Asosiy qism Davlat  va  xususiy  sheriklik  (DXSh)  - “xususiy  sherik  va  davlat  o‘rtasida davlat  mulki  yoki  xizmatlarini  taqdim  etish  bo‘yicha  uzoq  muddatli  shartnoma bo‘lib,  bunda  xususiy  tomon  muhim  ish  haqi  to‘lovi,  faoliyat  natijasi  bilan  bog‘liq risk  va  boshqaruv  mas’uliyatini  o‘z  zimmasiga  oladi”  deb  ta’riflanadi.  (Jahon banki,  2019  yil).  DXShning  ildizlarini  Leybenshteyn  (1966)  bilan  bog'lash mumkin,  u «X-samaradorlik»  tushunchasini  kiritdi,  davlat  va  xususiy  firmalar o'rtasidagi  unumdorlikdagi  farqlarni  mehnatni  boshqarish  munosabatlari,  tashkiliy tuzilmalar,  rag'batlantirish  kabi  nomoddiy  «X-omillar»  bilan  bog’liq  holda  bunday amaliyotning  samaradorligini  o‘rgangan.  Leybenshteynning  takliflariga  muvofiq, DXSH  hukumatlar  va  xususiy  korxonalar  uchun  ularning  faoliyatida  yuzaga keladigan  samarasizlikni  kamaytirish  uchun  zarur  bo'lishi  mumkin.  Darhaqiqat, davlat-xususiy  sheriklik  loyihalari  infratuzilma  investitsiyalari  uchun  kapital miqdorini  va  xususiy  sektor  tajribasidan  foydalanish  orqali  faoliyat  samaradorligini oshirishi  mumkin,  ammo  bunday  jarayonlar  har  doim  ham  har  bir  DXSH  loyihasi uchun  avtomatik  ravishda  amalga  oshirilmaydi.  Davlat  investitsiyalarining  klassik shaklida  infratuzilma  loyihalari  mamlakatlarning  soliq  va  davlat  qarzi  vositalari tomonidan  moliyalashtiriladi  va  infratuzilma  aktiviga  to‘liq  egalik  qiladi. Hukumat  nafaqat  infratuzilma  ob'ektini  quradi,  balki  u o'zi  yoki  ba'zi  pudratchilar yordamida  aholiga  xizmatlar  ko'rsatadi.  Biroq,  Davlat  investitsiyalari  jarayonida muqobil  usullardan  foydalanish  mumkin.  Ya'ni  infratuzilma  loyihasini  qurish xususiy  pudratchi  tomonidan  amalga  oshirilishi  mumkin.  Mamlakatda  davlat 4 investitsiyalarining, klassik  shaklida,  qurilishdan  to  ekspluatatsiya  qilishgacha bo'lgan  loyihalarning  to'liq  tavakkalchiligini  o'z  zimmalariga  olishsa,  DXSH munosabatlarida  daromad  olishni  maqsad  qilgan  xususiy  investor  risklarning  katta qismini  o'z  zimmasiga  oladi  Tahlillar  shuni  ko'rsatadiki,  iqtisodiy  va  infratuzilmaga bo’lgan  talabning  oshib  borishi  davlatning  DXSh  munosabatlarini  kengayishiga ta’sir  qiluvchi  eng  muhim  omil  hisoblanadi.  Davlat  qarzi  darajasi  va  infratuzilmaga bo'lgan  talab  DXShni  kengayishiga  eng  ko’p  ta’sir  qiluvchi  omillar  hisoblanadi. DSXHlarning  potentsial  iqtisodiy  foydalari  ko'p  hollarda  ularni  asoslash  uchun keltirilgan  eng  muhim  sabablardan  biri  hisoblanadi  [9].  Keltirilgan  tadqiqotlarga suyangan  holda  etirof  etish  mumkinki,  iqtisodiy  rivojlanishiga  to‘sqinlik  qilishi mumkin  bo‘lgan  asosiy  omillardan  biri  sifatida  infratuzilma  tarmoqlarining rivojlanishiga  moliyaviy  resurslarning  yetishmasligi  hisoblanadi.  Shuningdek, iqtisodiyot  tarmoqlarida  infratuzilma  ob’ektlarini  rivojlantirish  va  modernizatsiya qilish  bo‘yicha  zarur  investitsion  loyihalarni  amalga  oshirish  uchun  xususiy investitsiyalarning  salmog‘ining  yetarli  darajada  emasligi  va  zamonaviy texnologiyalarni  jalb  etish  darajasining  pastligi  asosiy  muammolardan hisoblanganligi  mazkur  yo‘nalishdagi  tadqoqitlarni  amalga  oshirish  lozimligini taqozo  etadi  va  muhim  ilmiy  ahamiyat  kasb  etadi. 5 I BOB. INFRATUZILMANING XUSUSIYATLARI VA BIZNES REJASIDA O‘Z O‘RNINI TOPISHI 1.1 Biznes rejaning asosiy qismlari Biznes rejasining  tarkibi  va  tuzilmasi  har  bir  loyiha  yoki  tashkilot  uchun alohida  bo‘lishi  mumkin,  ammo  umumiy  ravishda  quyidagi  qismlarga  bo‘linadi: Biznes  rejasining  qisqacha  va  samarali  tavsifi.  Bu  qismda  loyiha  maqsadlari, muhim  moliyaviy  ko‘rsatkichlar  va  loyihaning  umumiy  tasviri  keltiriladi. Investorlar  yoki  boshqa  qiziqqan  tomonlar  uchun  biznes  rejasining  ajralmas qismidir. Loyihaning  Tasnifi  va  Maqsadlari.  Ushbu  bo‘limda  infratuzilma  loyihasi  yoki biznesning  asosiy  maqsadlari,  uning  ahamiyati  va  qanday  vazifalarni  hal  qilishiga oid  ma'lumotlar  beriladi.  Masalan,  yangi  infratuzilmaning  ijtimoiy  va  iqtisodiy ta'siri  haqida  so‘z  borishi  mumkin. Bozor  Tahlili  va  Tahliliy  Tadqiqotlar. Bu  bo‘limda  bozorni  o‘rganish, raqobatchilarni  tahlil  qilish,  mijozlarni  aniqlash  va  bozor  tendentsiyalarini o‘rganish  kabi  tahliliy  ishlar  amalga  oshiriladi.  Shuningdek,  infratuzilma  loyihalari uchun  ehtiyojlarni  baholash  ham  muhim  hisoblanadi. Tashkiliy  Tuzilma  va  Xodimlar. Infratuzilma  loyihalarini  amalga  oshirish uchun  zarur  bo‘lgan  xodimlar  va  ularning  roli  haqida  ma'lumot  beriladi. Loyihaning  tashkilot  tuzilmasi,  rahbarlar  va  boshqaruv  jamoasining  tajribasi, malakasi  haqida  ham  so‘z  boradi. Marketing  Strategiyasi.  Ushbu  bo‘limda  loyihani  amalga  oshirish  va  uni bozorda  muvaffaqiyatli  targ‘ib  qilish  uchun  kerakli  marketing  faoliyatlari  belgilab olinadi.  Bu  reklama,  PR,  brending  va  sotish  strategiyalarini  o‘z  ichiga  olishi mumkin. Operatsion  Reja.  Infratuzilma  loyihasi  qanday  amalga  oshirilishi,  ishlab chiqarish  jarayonlari,  materiallar  va  resurslar  bilan  ta'minlash,  ta'minot  zanjirini boshqarish  va  boshqa  amaliyotlar  haqida  ma'lumot  beriladi. 6 Moliyaviy Reja.  Loyihaning  moliyaviy  tomonlari,  jumladan,  investitsiya miqdori,  kutilgan  daromad  va  xarajatlar,  rentabellik,  xavflar  va  foyda  tahlilini  o‘z ichiga  oladi.  Bu  bo‘limda  o‘zgarishlar  va  ularning  natijalari  hisobga  olinadi. Davlat  byudjeti-2021  ga  uni  amalga  oshirish  uchun  17,1  trln  so m  va  yana  1,5 ʻ trln  so m  - Prezident  topshiriqlariga  muvofiq  hududlarni  ijtimoiy-iqtisodiy ʻ rivojlantirish   х arajatlari  uchun  kiritiladi.  Dasturni  shakllantirish  va  amalga  oshirish doirasida  soha  vazirliklariga  qo shimcha  vazifalar  yuklatildi. ʻ   2021  yildan  boshlab  bunday  dasturlar  doirasida  quyidagi  tadbirlarni moliyalashtirish  uchun  alohida  satrlarda  mablag lar  nazarda  tutiladi: ʻ a)   EIZni,  KSZni  hamda  to g ridan-to g ri   ʻ ʻ ʻ ʻ х orijiy  investitsiyalar  ishtirokidagi yirik  ishlab  chiqarish  loyihalarini  muhandislik-kommunikatsiya  infratuzilmasi bilan  ta’minlash; b)   tuman   markazlari   va   shaharlarning   me’moriy   qiyofasini zamonaviylashtirish  va  obodonlashtirish.  2021  yilda  buning  uchun     1,4  trln  so m ʻ ajratiladi.     Qoraqalpog iston  Vazirlar  Kengashi,  viloyatlar  va  poyta ʻ х t  hokimliklari ajratilgan  mablag lar  hisobidan  quyidagi  ishlarni  amalga  oshiradi: ʻ  tuman  markazlari,  shaharlar  va  yirik  aholi  punktlarida  park  zonalarini rivojlantirish,  tashqi  yoritish,  sug orish  va  drenaj  tizimlarini  yaratish,  shuningdek, ʻ piyoda  va  velosiped  yo laklarini  qurish; ʻ  har  bir  tuman  markazi  va  shaharda  kamida  bittadan  markaziy  ko chani ʻ zamonaviy  shaharsozlik  loyihalari  asosida  rejalashtirgan  holda  mukammal ta’mirlash.   Dasturning  manzilli  qismiga,  birinchi  navbatda,  avvalgi  yillardan  o tuvchi  va ʻ qurilish-montaj  ishlari  yakunlanmagan  ob’yektlar,  shuningdek,  moliyaviy  resurslar bilan  to liq  ta’minlanmaganligi  sababli  tugatilmay  qolgan  ob’yektlar  kiritiladi. ʻ Shuningdek,  ularni  foydalanishga  topshirish  uchun  zarur  mablag lar  nazarda ʻ tutiladi.  Mudofaa  va  huquqni  muhofaza  qiluvchi  organlarning  moddiy-te х nika bazasini   rivojlantirishga   mazkur   tashkilotlarning   byudjetdan   tashqari jamg armalari  hisobidan  mablag lar  ajratilishi  munosabati  bilan,  ularga ʻ ʻ yo naltiriladigan  markazlashgan  investitsiya  hajmlari  mos  ravishda  qisqartiriladi. ʻ 7 2022 yildan  boshlab  esa  byudjet  tashkilotlarining  byudjetdan  tashqari jamg armalari  hisobidan  amalga  oshirilayotgan  loyihalar  ijtimoiy  va  ishlab ʻ chiqarish  infratuzilmasini  rivojlantirish  dasturlariga  kiritiladi.   Qurilish  vazirligining  hududiy  boshqarmalariga  quyidagilarni  ishlab  chiqish bo yicha  buyurtmachi  funksiyalari  o tkazildi: ʻ ʻ  shaharlar  va  shahar  tipidagi  posyolkalarining  bosh  rejalarini;  qishloqlar  (ovullar)  fuqarolar  yig inlari  hududlarini  ar ʻ х itektura-rejalashtirish jihatidan  tashkil  etish  loyihalarini.   Bundan  tashqari,  hajmli  norma  ijodkorligi  ishlari  rejalashtirilgan: birinchidan,   ob’yektlarning  loyihaoldi  va  loyiha-smeta  hujjatlarini  ishlab chiqish,  ularni  qabul  qilish  tizimini  hamda  ushbu  sohada  davlat   х izmatlarini ko rsatishning  ma’muriy  tartiblarini  yanada  takomillashtirish  rejalashtirilmoqda. ʻ Xususan:  loyiha-smeta  hujjatlarining  sifati,  ishonchliligi  va  asoslanganligi  hamda me’moriy  va  teхnik  yechimlarning  maqbulligi  yuzasidan  loyiha  tashkilotlarining javobgarligini  kuchaytirish,  loyiha  hujjatlarini  ekspertizadan  o tkazishdaʻ ob’yektning  tavsiyaviy  qiymatini  emas,  cheklangan  qiymatini  aniq  belgilash;  shaharsozlik  hujjatlari  mavjud  bo lmagan  va  moliyaviy  resurslar  bilan ʻ ta’minlanmagan  ob’yektlarda  qurish-montaj  ishlarini  amalga  oshirishga  yo l ʻ qo ygan  yuridik  va  jismoniy  shaхslarning  javobgarligini  kuchaytirish,  shuningdek, ʻ tegishli  vakolatlarga  ega  bo lmagan  shaхslarning  qurilish  jarayoniga  hamda ʻ tasdiqlangan  loyiha-smeta  hujjatlariga  o zgartirishlar  kiritilishiga  aralashuvini ʻ qat’iyan  taqiqlash.   Zarur  hollarda,  ularni  jinoiy  javobgarlikka  tortishni  nazarda tutuvchi  normalarni  qonunchilikka  kiritish;  2022  yil  1  yanvardan  boshlab  qurilish-montaj  ishlari  yakunlanganligi to g risida  qurilish  sohasida  hududiy  nazorat  inspeksiyalarining  foydalanishga ʻ ʻ ru х sati  olinmagan  ob’yektlarni  joriy  saqlash  uchun  Davlat  byudjetidan  mablag lar ʻ ajratmaslik;  qurilish  sohasida  elektron  davlat   х aridlarini  joriy  qilish. 8   ikkinchidan,   "Davlat investitsiyalarini  boshqarishni  baholash  (PIMA)" tizimini  joriy  etishni  yakunlash  ko zlanmoqda.  U  dastlab  sinov  tariqasida  ayrim ʻ tarmoqlarda  qo llaniladi,  tajriba  natijalari  asosida  bosqichma-bosqich  qolgan ʻ sohalarga  joriy  etiladi. Qurilish  va  ta'mirlash  ishlari  har  doim  talabga  ega  bo'lgan.  Doimiy  ravishda yangi  uylar  qurilmoqda,  eskirganlari  vaqti-vaqti  bilan  ta'mirga  muhtoj.  To'g'ri tashkil  etilgan  qurilish  biznesi  korxona  uchun  barqaror  foyda  olish  uchun  birinchi qadamdir.  Siz  biznes-rejani  ishlab  chiqish  bilan  qurilish  tashkilotini  ro'yxatdan o'tkazishni  boshlashingiz  kerak. Biznes-reja  - bu  kelajakdagi  korxonangizning  barcha  faoliyatini  aks  ettiruvchi hujjat.  U  barcha  daromad  va  xarajatlar  manbalarini  aks  ettiradi.  Qurilish biznesingizni  targ'ib  qilish  uchun  siz  biznes-rejani  malakali  ravishda  tuzishingiz kerak. Klassik  biznes-reja  bo'yicha  maslahatlardan  foydalaning.  Hujjatning  sarlavha sahifasini  tayyorlang.  Unda  sizning  qurilish  kompaniyangizning  to'liq  ismini, loyiha  tashkilotchisining  ismini,  rejaning  shartlarini  va  uni  tayyorlash  sanasini, kompaniyaning  aloqa  ma'lumotlarini  kiriting. O'zingizning  firma  uchun  asosiy  biznes  g'oyani  ishlab  chiqing.  Qaysi  turdagi qurilish  ishlari  bilan  shug'ullanmoqchi  ekanligingizni  tanlang:  to'g'ridan-to'g'ri binolarni  qurish  yoki  ta'mirlash  ishlarini  bajarish.  Sizning  rahbarligingizda  qurilish kompaniyasini  muvaffaqiyatli  targ'ib  qilishga  yordam  beradigan  omillarni ko'rsating.  Bu  sizning  xizmat  ko'rsatish  sohangizdagi  past  raqobat  yoki  boshqa ijobiy  jihatlar  bo'lishi  mumkin. Qurilish  kompaniyangiz  turini  ko'rsating:  MChJ  yoki  yakka  tartibdagi tadbirkor.  Sarmoyalangan  mablag'lar  miqdorini  va  ularni  qaytarish  shartlarini hisoblang. Raqobatchilar  bilan  taqqoslaganda  ularning  rentabelligini  ko'rsatib,  asosiy xizmatlarni  va  ularning  xarajatlarini  tahlil  qiling. 9 Kompaniyani ro'yxatdan  o'tkazishdan,  ofis  uchun  binolar  arenasidan,  yollash va  reklama  kompaniyasidan  boshlab,  qurilish  tashkilotini  tashkil  qilishning  barcha bosqichlarida  bosqichma-bosqich  ishlash. Agar  o'zingiz  biznes-rejani  tuzishda  qiynalayotgan  bo'lsangiz,  sizga  yordam beradigan  maxsus  idoralarga  murojaat  qiling.  Agentlik  xodimlari  siz  uchun  biznes- reja  ishlab  chiqadi  va  qurilish  biznesingizni  muvaffaqiyatli  boshlashingizga yordam  beradi. 2010  yil  boshidan  buyon,  agar  sizning  firma  mahalliy  o'zini  o'zi  boshqarish tashkilotining  (SRO)  a'zosi  bo'lsa,  qurilish  xizmatlarini  ko'rsatish  uchun litsenziyalarni  olish  tartibi  bekor  qilindi.  Sizning  biznes-rejangiz  SRO-da  ishtirok etishni,  kirish  xarajatlari  uchun  moliyaviy  xarajatlarga  pul  qo'shishni  nazarda tutadi. 1.2 Risklarni baholash va xavfni boshqarish Loyihada  yuzaga  kelishi  mumkin  bo‘lgan  xavflar  va  muammolarni  aniqlash va  ularni  qanday  boshqarish  to‘g‘risida  tavsiyalar  beriladi. Loyihani amalga oshirish va vaqt jadvali Loyihaning  amalga  oshirilish  jarayoni,  vaqt  bo‘yicha  bosqichlarga  bo‘linadi va  har  bir  bosqich  uchun  amalga  oshirilishi  kerak  bo‘lgan  ishlar  belgilab  olinadi. Infratuzilma  loyihalari  o‘ziga  xos  xususiyatlarga  ega.  Ularga  quyidagilar kiradi: Keng qamrovli resurslar talab etilishi. Infratuzilma  loyihalari  katta miqdordagi  moliyaviy  va  inson  resurslarini  talab  qiladi.  Shuning  uchun,  biznes rejada  resurslarni  taqsimlash,  ularning  samarali  ishlatilishi  haqida  batafsil ma'lumot  keltiriladi. Davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlik. Ko‘p  hollarda  infratuzilma loyihalari  davlat  tomonidan  moliyalashtiriladi  yoki  davlat  va  xususiy  sektor hamkorligida  amalga  oshiriladi.  Bu  holatni  hisobga  olib,  biznes  rejada  hamkorlik shartlari,  moliyaviy  modeli  va  foydalanuvchilarni  aniqlash  zarur. 10 Kuzatuv va baholash tizimi. Infratuzilma  loyihalari   amalga oshirilayotganda,  ularning  samaradorligi  va  natijalari  doimiy  ravishda  baholanishi kerak.  Ushbu  jarayonlar  biznes  rejasida  aks  ettirilishi  lozim. Barqarorlik va ekologik masalalar: Infratuzilma  loyihalari  ko‘pincha  ekologik  ta'sir  va  barqaror  rivojlanish tamoyillariga  moslashtiriladi.  Shuning  uchun  biznes  rejasida  ekologik  xavfsizlik, resurslarni  tejash  va  barqaror  rivojlanish  masalalari  ko‘rib  chiqilishi  lozim. Mazkur  tadqiqotlarni  amalga  oshirishda  ilmiy  abstraksiyalash,  tasviriy statistika,   ekspert  baholash   guruhlashtirish,   dinamik   tahlil   usullaridan foydalanilgan.  Tahlil  jarayonida  statistik  ma’lumotlarni  to‘plash,  jadval  grafiklar, bundan  tashqari  tasviriy  statistika  ko rsatkichlari  va  o‘rtacha  miqdorlardan ʻ foydalanilgan.   Maqolada   davlat-xususiy   sheriklik   munosabatlarini moliyalashtirishda  xususiy  investorlarni  ishtiroki  tahlil  qilingan  shu  bilan  birga muallif  tomonidan  xulosa  va  takliflar  keltirib  o tilgan.ʻ   Tahlil  va  natijalar.  Xalqaro moliya  institutlari  ko'pincha  kam  daromadli  mamlakatlarda  DXSH-ni  amalga oshirishni  qo’llab-quvvatlaydi.  Masalan,  soliq  tushumlari  cheklangan  milliy hukumatlar  infratuzilmaga  sarmoya  kiritish  uchun  boshqa  muqobil  manbaga  ega bo'lmasligi  mumkin.  (Osiyo  taraqqiyot  banki,  2008;  Xalqaro  moliya korporatsiyasi,  2009;  Davlat-xususiy  infratuzilma  bo'yicha  maslahat  fondi,  2013; Birlashgan  Millatlar  Tashkiloti,  2009).  Fikrimizcha,  bunday  sharoitlarda infratuzilmani  moliyalashtirishning  eng  maqbul  variantlaridan  biri  bu  davlat xususiy  sheriklik  munosabatlari  hisoblanadi.  Rivojlanayotgan  mamlakatlarda byudjet  mablag’larini  yetishmasligi,  davlat  qarzining  balandligi,  yetarli mablag’larning   mavjud   bo’lmasligi   rivojlanayotgan   mamlakatlarda infratuzilmalarni  moliyalashtirishda  muqobil  manbalardan  foydalanishga  ehtiyojni yuzaga  keltiradi.  Past  daromadli  va  rivojlanayotgan  mamlakatlarda  bunday muqobil  moliyalashtirish  manbalari  orasida  Davlat-xususiy  sheriklik  orqali infratuzlmaga  investitsiylar  jalb  etish  va  moliyalashtirish  amaliyoti  juda  keng tarqalmoqda.  Biroq,  xususiy  biznes  iqtisodiy-moliyaviy  va  siyosiy  risklar  yuqori bo’lgan  muhitda,  davlatxususiy  sheriklik  munosabatlarida  ishtirok  etishi  uchun 11 yetarli darajada  rag’batlarga  ega  bo’lmasa,  bunday  munosabatlarga  qiziqishi  yuqori bo’lmaydi.  Aynan  shuning  davlat-xususiy  sheriklikda  yuzaga  keladigan  moliyaviy munosabatlarni  tadqiq  etish  dolzarb  hisoblanadi.  Ushbu  tadqiqot  ishimizda  yalpi ichki  mahsulot,  aholi  jon  boshiga  to’g’ri  keladigan  daromad,  davlat  byudjeti, davlat  qarzi,  inflyatsiya,  pul  massasi  kabi  ko’rsatkichlarini  DXSh  samaradorlik ko’rsatkichlari  va  infratuzilmaga  xususiy  investitsiyalar  salmog’iga  ta’sirni makroiqtisodiy  jihatdan  tahlil  qilamiz.  YaIMga  nisbatan  DXSh  loyihalari  soni  va DXShga  investitsiyalar  salmog’i  bunday  munosabatlarda  tadqiq  etilishi  lozim bo’lgan   muhim   ko’rsatkichlar   sanaladi.   Dunyoda   iqtisodiy-moliyaviy munosabatlarning  globallashuvi,  2022-yilning  butun  dunyoda  global  siyosiy- moliyaviy  keskinlashuvning  kuchayganligi,  mamlakatlar  markaziy  banklarining pul-kredit  siyosatidagi  keskin  choralari,  byudjet  taqchilligi  va  davlat  qarzlarining oshishi,  natijada  mamlakatda  infratuzilmaga  ajratilishi  rejalashtirilgan  mablag’lar ko’lamining  keskin  kamayishi  sabab  bo’lmoqda.  “Infratuzlmaga  davlat investitsiyalari  salmog’ining  kamayishi  mamlakat  iqtisodiyotiga  keskin  salbiy ta’sir  ko’rsatadi,  bunday  sharoitda,  davlat  xususiy  sektor  uchun  infratuzilmaga qilgan  investitsiyalardan  oladigan  moddiy  rag’batini  oshirish  orqali  xususiy investitsiylarni  infratuzilmani  moliyalashtirishga  jalb  etishi  lozim”.  Fikrimizcha, DXSh  munosabatlarini  mamlakatda  rivojlantirish  orqali  bunga  erishish  mumkin bo’ladi.  Jahon  miqyosida  davlat-xususiy  sheriklik  loyihalarining  amalga  oshirilishi yillar  kesimida  tahlil  qilinganda  2011-2012  yillar  oralig’ida  eng  ko’p  loy   ihalar amalga  oshirilgan  loyihalar  uchun  xususiy  investitsiyalar  salmog’i  ham  eng  ko’p miqdorda  amalga  oshirilgan.  2020-yil  Covid-19  pandemiyasi  paytida  loyihalar salmog’i  va  xususiy  investitsiylar  ko’lamida  tushish  qayd  etilgan.  Jahon  banki tomonidan  taqdim  etilgan  ma'lumotlar  bazasidan  foydalangan  holda,  ushbu tadqiqot  1991  va  2022  yillar  oralig'ida  136  ta  kam  daromadli  va  rivojlanayotgan mamlakatlar  o'rtasida  infratuzilmada  DXSh  faoliyatini  amalga  oshiruvchi  omillarni tahlil  qilishga  harakat  qilinmoqda.  Tahlillar  ko’rsatadiki,  DXSh  loyihalar  sonida ham,  DXSh  faoliyatida  xususiy  investitsiyalar  miqdorida  ham  hal  qiluvchi  omil ekanligi  aniqlandi.  Davlat  va  xususiy  sheriklik  (DXSh)  - “xususiy  sherik  va  davlat 12 o‘rtasida davlat  mulki  yoki  xizmatlarini  taqdim  etish  bo‘yicha  uzoq  muddatli shartnoma  bo‘lib,  bunda  xususiy  tomon  muhim  ish  haqi  to‘lovi  natija  bilan  bog‘liq risk  va  boshqaruv  mas’uliyatini   o‘z  zimmasiga  oladi”  deb  ta’riflanadi. Davlatxususiy  sheriklikda  moliyaviy  munosabatlar  samaradorligi  bo’yicha davlatning  va  xususiy  sherikligining  samaradorliklarini  alohida  taqqoslangan holda,  xususiy  sherik  mehnatni  boshqarish  munosabatlari,  tashkiliy  tuzilmalar, rag'batlantirish  tizimlari  xodimlarni  tanlash  va  boshqa  ko’rsatkichlarda  davlatdan ko’ra  samarali  faoliyat  ko’rsatishi  mumkin.  Bunda,  DXSh  davlatlar  va  xususiy sektor  uchun  ularning  infratuzilmani  boshqarishda  tashkiliy  tuzilmalarda  yuzaga keladigan  samarasizlikni  kamaytirish  uchun  zarur  bo'lishi  mumkin.  Darhaqiqat, DXSh  xususiy  sektor  tajribasini  qo’llash  orqali  infratuzilma  investitsiyalari  uchun kapital  miqdorini  va  faoliyat  samaradorligini  oshirishi  mumkin.  Ammo  bu jarayonlar  har  doim  ham  turli  xil  loyihalar  uchun  bir  xilda  samarali  amalga oshirilavermaydi.  Bunda  loyiha  xususiyati  daromadliligi  muhim  ahamiyat  kasb etadi.  Shuning  uchun  davlat-xususiy  sheriklikda  infratuzlmaning  turli  xil sohalariga  turlicha  yondashuv  zarur  bo’ladi.  “Iqtisodiy  va  ijtimoiy  hayotning  bir qancha  sohalarida  DXSh  ning  turli  xil  potentsial  afzalliklari  mavjud  bo'lsa-da, yaxshi  tashkil  etilgan  DXSh  amali   yoti  tizimli  va  samarali  moliyaviy munosabatlarda  aks  ettirilmasa,  muvaffaqiyatsizlik  ehtimoli  muvaffaqiyat ehtimolidan  yuqori  bo'lishi  mumkin”.  Shuningdek,  davlat-xususiy  sheriklikning muvaffaqiyatli  bo’lishida  davlat  moliyasining  barqarorligi  va  bozor  hajmi infratuzilmaga  investitsiyalar  ko’lamiga  ijobiy  ta’sir  ko’rsatsa,  soliq  yukining baland  bo’lishi  hamda  yuqori  darajada  inflyatsiya  salbiy  ta’sirini  namoyon  qiladi. Milliy  va  global  miqyosdagi  beqaror  iqtisodiy  va  siyosiy  muhitni  hisobga  olgan holda,  davlatlar  va  xususiy  firmalar  infratuzilmaga  xususiy  investitsiyalari  bo'yicha oqilona  qarorlar  qabul  qilish  uchun  zamonaviy  va  dolzarb  yondashuvlarga asoslanishi  talab  etiladi.  Shu  sababli,  ushbu  maqola  keng  qamrovli  makroiqtisodiy ma'lumotlar  to'plamidan  foydalangan  holda  DXSh  mexanizmlariga  ta'sir  qilishi mumkin  bo'lgan  omillarni  o’rganish  va  tahlil  qilish  dolzarb  hisoblanadi. Infratuzilmani  moliyalashtirishda  davlat  tashqi  qarzi  ulushini  oshib  borishi  va  ular 13 hisobiga olingan  moliyaviy  resurslar  ma lum  bir  darajada  chegaralanganligi ʼ evaziga,  davlat-xususiy  sheriklik  orqali  xususiy  investorlarning  mablag’larini infratuzilma  loyihalarini  moliyalashtirish  uchun  yo naltirish  mam ʻ   akatda  tashqi qarzga  bo lgan  ehtiyojni  ma lum  bir  darajada  chegaralash  imkonini  beradi.  2022 ʻ ʼ yil  davomida  O‘zbekiston  davlat  qarzi  2,9  milliard  dollarga  ko‘payib,  29,2  milliard dollarni  yoki  YaIMga  nisbatan  36,4  foizni  tashkil  etdi.  Davlat  qarzining  90  foizdan ortiq  qismi  xorijiy  valyutada  jalb  qilingan.  2023  yilning  1 yanvar  holatiga O‘zbekistonning  davlat  qarzi  29,2  milliard  dollarga  etdi.  Bu  – mamlakat  tarixidagi eng  yuqori  ko‘rsatkichdir.  Davlat  qarzi  2022  yil  3-choragiga  nisbatan  3,1  milliard dollarga  ko‘paygan,  YaIMga  nisbatan  ulushi  ham  2,3  foizga  oshib  34,1  foizdan 36,4  foizga  yetgan.  Taqqoslash  uchun,  2022  yilning  1 oktyabr  holatiga  davlat  qarzi 26,2  milliard  dollarni  tashkil  etgan.  Davlat  qarzining  umumiy  miqdori  yildan  yilga oshayotgan  bo‘lsa-da,  uning  yalpi  ichki  mahsulotga  nisbatan  ulushi  2020  yildan keyingi  davrda  kamaygan.  Jahon  banki  (JB)  prognozlariga  ko‘ra,  O‘zbekiston hukumati  o‘zining  qarz  olish  cheklovlariga  rioya  qilishda  davom  etishi  kutilmoqda. Davlat  qarzi  va  umumiy  tashqi  qarz  2024  yil  oxiriga  kelib  YaIMning  mos  ravishda 32  va  55  foizigacha  bosqichma-bosqich  kamayishi  mumkin.  Birinchidan, O‘zbekiston  kabi  rivojlanayotgan  mamlakatlarda  infratuzilma  loyihalarini  amalga oshirish  ko‘lami  doimo  o‘sib  boruvchi  xarakterga  ega.  Bu  kabi  vazifalarni  amalga oshirish  uchun  davlatda  2 ta  muqobil  yechim  mavjud:  soliqlarni  oshirish  yoki tashqi  qarz  va  investitsiya  mablag‘larini   rivojlantirish  rag‘batlariga  putur yetkazishi  hisobga  olinsa,  ko‘plab  rivojlangan  davlatlar  ikkinchi  yo‘lni  tanlashni afzal  ko‘rishadi.  Ikkinchidan,  kovid  va  postkovid  davri  dunyoning  ko‘plab mamlakatlarida  tashqi  qarz  o‘sishiga  olib  keldi.  Xususan,  ushbu  omillar  ta’sirida 2020  yilda  qarz  jalb  qilish  miqdori  keskin  oshganini  (17,8  milliard  dollardan  23,4 milliard  dollarga)  ko‘rish  mumkin.  Uchinchidan,  davlat  byudjeti  taqchilligining oshib  borayotgani.  2022  yilda  ushbu  ko‘rsatkich  YaIMning  3,9  foizini  yoki  qariyb 35  trln.  so‘m  tashkil  etdi.  2023  yilda  O‘zbekiston  nomidan  va  kafolati  ostida  tashqi qarzlarni  jalb  qilish  bo‘yicha  yillik  imzolanadigan  bitimlarning  umumiy  qiymati 4,5  milliard  dollarni  tashkil  qilishi,  shundan  davlat  byudjetini  qo‘llab-quvvatlash, 14 byudjet taqchilligi  uchun  2 milliard  (bu  o‘tgan  yilga  nisbatan  500  milliard  dollarga kam),  investitsiya  loyihalarini  moliyalashtirish  uchun  esa  2,5  milliard  dollar  (bu o‘tgan  yilga  nisbatan  500  mln.  dollar  ko‘p)  jalb  qilinishi  belgilangan. 15 1.3 Biznes rejasining tuzilmasi va tashkil etish Biznes rejasining  tuzilmasi  va  uni  tashkil  etish  jarayoni  quyidagi  bosqichlardan iborat: Tadqiqot va tahlil:   Biznes  rejasini  tuzishdan  avval  loyihaga  oid  bozor  va  iqtisodiy  sharoitlar  tahlil qilinishi  kerak.  Raqobatchilarni,  bozor  ehtiyojlarini  va  mavjud  infratuzilma tizimlarini  o‘rganish  zarur. Bugungi  kunda  biznes-rejalarning  ko plab  tasniflari  mavjud.  Har  bir ʻ muallifning  o'z  yo'riqnomasi  va  ushbu  tasnifni  amalga  oshirish  mumkin  bo'lgan asosiy  nuqtalari  mavjud.  Ammo  batafsil  tahlil  qilish  bilan  uchta  asosiy  yo'nalishda tavsiflanganligini  tushunish  mumkin.  Albatta,  bunday  gradatsiyani  qat'iy  va  qat'iy deb  atash  mumkin  emas.  Ammo  bularning  barchasi  bilan  siz  o'zingizning  biznes- rejangizni  ishlab  chiqish  uchun  qanday  rejalashtirish  turini  tanlash  kerakligini  to'liq tushunishingiz  mumkin,  bu  esa  qo'yilgan  vazifalarni  hisobga  olgan  holda.  Biznes- reja  - bu  firmaning  biznes  operatsiyalari  va  harakatlarini  boshqaradigan  reja  yoki dastur.  Bunday  holdahujjatda  kompaniya,  taqdim  etilayotgan  tovarlar  va  xizmatlar, ishlab  chiqarish,  rejalashtirilgan  sotish  bozorlari,  marketing,  shuningdek,  turli operatsiyalarni  tashkil  etish  va  ularning  samaradorligi  tahlili  haqida  ma'lumotlar bo'lishi  kerak. Biznes-reja  - bu  biznesni  rejalashtirish  jarayonida  ishlab  chiqiladigan  dasturiy mahsulot. Maqsad bo yicha biznes-rejalar turlari ʻ Birinchi  yo'nalish  - bu  tashqi  manbalardan  moliya  olishga  mo'ljallangan biznes-reja.   Bunday  manbalardan  foydalanish  mumkin:  bank  krediti;  biznes  hamkorlari  yoki  aktsiyadorlarining  sarmoyalari;  grant  tashkilotlaridan  olingan  mablag lar. ʻ Potentsial  investorlar  bajarilishi  kerak  bo lgan  biznes-reja  talablariga  ega. ʻ Bundan  tashqari,  ko'pincha  potentsial  investorlar  arizalarni  to'ldirish  uchun ishlatiladigan  o'z  shakllariga  ega.  Bunday  hujjatlar  standartlashtirilgan  va 16 kompaniyalar ular  ustida  yillar  davomida  ishlaydi.  Aslida,  ular  tufayli  siz  investor uchun  pulni  investitsiya  qilishning  barcha  afzalliklarini  mukammal  ko'rsatadigan ideal  biznes-rejani  tuzishingiz  mumkin. Bundan  tashqari,  faqat  ichki  foydalanish  uchun  ishlab  chiqilgan  biznes-reja  turi mavjud.  Bunday  hujjat  yuzaga  kelishi  mumkin  bo'lgan  xavflarni,  shuningdek, kelajakdagi  korxonaning  xususiyatlarini  ko'rsatishi  kerak,  jumladan:  xususiyatlar;  ishdagi  potentsial;  imkoniyatlar. Bunday  hujjatni  boshqaruv  vaqtida  tekshirish  uchun  zarur  bo lgan  o ziga  xos ʻ ʻ yo l  xaritasi  bilan  solishtirish  mumkin.kompaniya.  Qaror  qabul  qilinganda  aynan ʻ shu  xaritada  harakatlanishingiz  mumkin. Korxonaning  biznes-rejalari  turlaridan  biri  alohida  ajralib  turadi,  u allaqachon ishlayotgan  kompaniyada  biror  narsani  o'zgartirish  zarur  bo'lganda  foydalaniladi. Masalan:  yangi  xizmat  yoki  mahsulotni  taqdim  etish;  yangi  bo lim  yoki  yo nalishni  ishga  tushiring; ʻ ʻ  kompaniyani  noldan  qayta  ishga  tushiring. Yaxshi  yozilgan  biznes-reja  tufayli  siz  istalgan  natijalarga  erishish  uchun qanday  harakatlar  zarurligini  yaxlit  tushunishingiz  mumkin. Biznes-rejalarning  shunday  turlari  ham  mavjud  (rejalashtirish  ufqiga  qarab):  strategik;  qisqa  muddatli;  oraliq  muddatli;  uzoq  muddatli. Bunday  hujjatlarni  tuzish  usullari  boshqacha  bo lishi  mumkin.  Bundan ʻ tashqari,  ular  har  xil  turdagi  tashkilotlar  va  ularning  segmentlari  uchun  ishlab chiqilishi  mumkin.  Mavjud  va  yangi  tashkil  etilgan  kompaniyalar  uchun  amal qiladi. Qisqa va o rta muddatli rejalar ʻ 17 Bu turdagi  biznes-reja  qisqa  muddatli  sifatida  bir  yildan  oshmaydigan muddatga  tuziladi.  U  har  doim  mavjud  resurslarga  asoslanadi.  Shu  bilan  birga, moliyaviy  va  jamoaning  haqiqiy  holati  har  oy  rejalashtirilgan  bo'lishi  kerak. O rta  muddatli  rejalarga  kelsak,  ular  3-5  yilga  teng  bo lgan  davrni  qamrab ʻ ʻ olishi  mumkin.  Ular  korxona  faoliyatining  miqdoriy  ko'rsatkichlarini  batafsil tavsiflaydi.  Shu  bilan  birga,  rejalashtirishning  asosiy  ob'ekti  - moliyalashtirishga bo'lgan  ehtiyoj,ishlab  chiqarish  resurslari,  ilg'or  tadqiqot  va  ishlanmalar  va kompaniyaning  tashkiliy  sxemasi. Strategik biznes-reja Bunday  hujjat  odatda  5 yildan  ortiq  muddatga  ishlab  chiqiladi.  U  ancha  kam tafsilotga  ega  bo lib,  asosan  boshqaruvning  asosiy  yo nalishlari  va  rivojlanish  va ʻ ʻ o sish  uchun  belgilangan  talablarga  oid  ma lumotlarni  o z  ichiga  oladi. ʻ ʼ ʻ Strategik  reja  biznes-rejalarning  asosiy  turlarini  nazarda  tutadi  va kompaniyaning  missiyasiga  qarab  belgilanadigan  uzoq  muddatli  maqsadlarni  o'z ichiga  oladi.  Loyihani  tuzishda  maqsadlarga  erishishning  mumkin  bo'lgan  yo'llari ham  hisobga  olinadi. Rejalashtirish  ufqiga  ko p  omillar  ta sir  qiladi,  lekin  eng  muhimi  kompaniya ʻ ʼ faoliyat  yuritayotgan  muhitning  barqarorligidir.  Xatarlar  va  noaniqlik  sonining ortishi  bilan  rejalarni  qamrab  oluvchi  davr  qisqaradi.  Albatta,  rejani  hatto  yuqori xavf-xatarlar  bilan  ham  uzoq  muddatga  tuzish  mumkin,  biroq  ekspertlarning ta'kidlashicha,  bu  holda  bu  ko'proq  tavsiyadir. Loyiha turi bo yicha biznes-reja ʻ Biznes-rejalarning  ko'plab  tasniflari  mavjud  bo'lib,  ularda  loyihaning  ishlashi uchun  turli  shartlar  u yoki  bu  tarzda  belgilanadi.  Ammo  barcha  tadbirkorlar  biznes- rejalarni  loyiha  turi  bo'yicha  tasniflashni  hisobga  olishlari  kerak.   Shunday  qilib, ular  ajratishlari  mumkin:  tijorat  loyihasi;  byudjet  (yoki  shtat)  loyihasi. Ko pincha  bu  yerda  hisoblash,  shuningdek,  loyihaning  ijtimoiy  qismini ʻ o rganish  kiradi. ʻ Biznes-rejaning  quyidagi  turlari  va  shakllari  ham  mavjud: 18 1. Kengaytirilgan. 2. Mutaxassis fikri  bilan  biznes-reja. 3. texnik-iqtisodiy  asoslash  (tanlangan  loyihaning  texnik  va  iqtisodiy asoslanishini  o'z  ichiga  oladi). 4. Biznes-reja  - taqdimot. 5. Qisqartirilgan  (ushbu  biznes-reja  moliyaviy  hisob-kitoblarni  o'z  ichiga olmaydi). Maqsadlar va maqsadli auditoriya Qisqacha  aytganda,  biznes-reja  turlarini  maqsadli  auditoriyaga  qarab  ham tasniflash  mumkin.   Menejment  yoki  menejerlar  guruhi  tomonidan  ichki foydalanish  uchun  bunday  hujjatni  yaratish  mumkin.   Shuningdek,  manzillar quyidagilar  bo'lishi  mumkin:  bankirlar  kredit  olayotganda;  keyingi   moliyaviy   investitsiyalar   uchun   istiqbolli   va   jozibador kompaniyalarni  qidirayotgan  investorlar;  biznesni  kengaytirishga  qaror  qilgan  aksiyadorlar;  loyihaning  ijtimoiy  ahamiyatini  baholash  vazifasi  yuklangan  davlat xizmatchilari;  loyihada  birgalikda  ishtirok  etishga  qaror  qilgan  biznes  hamkorlar. Uni  ko pincha  maqsadiga  ko ra  tasniflash  mumkin,  ular  orasida  ko pincha ʻ ʻ ʻ quyidagilar  ajralib  turadi:  mavjud  ishlab  chiqarishni  kengaytirish;  yangi  korxona  yaratish;  kompaniyaning  moliyaviy  tiklanishi;  rivojlanish  strategiyasini  ishlab  chiqish;  kompaniyaning  zamonaviy  ish  rejasini  yaratish. Ular  tasnifni  biznes  ob'ektlari  bo'yicha  ajratadilar.  Ushbu  tur  rejalashtirishni  bir guruh  korxonalar  uchun  ham,  butun  korxona  uchun  ham  (ehtimolham  yangi,  ham ishlayotgan  bo'ling).  Investitsion  loyiha  biznes  obyekti  ham  bo lishi  mumkin. ʻ Taraqqiyot standartlari 19 Xalqaro hamjamiyat  biznes-rejalarni  ishlab  chiqishning  standart  usullarini (ularning  turlari  va  tuzilishi  boshqacha  bo'lishi  mumkin)  tuzgan  ko'plab tashkilotlarni  e'lon  qiladi.  Bunday  hujjatlarning  afzalligi  shundaki,  ular  faqat tavsiyalar  shaklida  tuziladi  va  bir  vaqtning  o'zida  turli  xil  sharoitlarda  (biznesning o'ziga  xos  xususiyatlari,  shuningdek  faoliyat  mintaqasi  va  hajmi)  tekshiriladi  va qo'llaniladi.  kompaniya,  rol  o'ynamang). Eng  mashhur  usullar: 1. UNIDO.  Birlashgan  Millatlar  Tashkilotining  sanoatni  rivojlantirish  bo'limi. U  sanoat  rivojlanishi  unchalik  yuqori  bo'lmagan  mamlakatlarda  ishlaydi.  Bundan ko‘zlangan  asosiy  maqsad  – hudud  farovonligini  oshirish.  Xalqaro  amaliyotda  bu texnika  eng  batafsil  va  juda  batafsil  hisoblanadi.  Mutaxassislar  undan  birinchi marta  batafsil  biznes-reja  ishlab  chiqish  zarurati  bilan  duch  kelgan  tadbirkorlar uchun  qo llanma  sifatida  foydalanishni  tavsiya  qiladi. ʻ 2. YETTB.  Yevropa  tiklanish  va  taraqqiyot  bankining  rejalashtirish  standarti jahon  hamjamiyatida  tan  olingan,  lekin  asosan  tajribali  tadbirkorlar  tomonidan qo‘llaniladi.  Buning  sababi  shundaki,  metodologiya  juda  ixcham  bo'lib,  katta bo'limlar  asosiy  fikrlarni  birlashtiradi.  Biznesni  rejalashtirishda  biznes-rejaning  bu turi  rejaning  moliyaviy  qismini  chuqur  o'rganishga  qaratilgan.  Shu  bilan  birga,  qarz mablag'lari   ayniqsa   ehtiyotkorlik   bilan   hisobga   olinadi   va   nazorat qilinadi.mablag'lar. 3. KPMG.  Ushbu  standart  xalqaro  kons  alting  va  audit  tarmog'i  tomonidan ishlab  chiqilgan.   U  ma lumot  miqdorini  aniqlashda  muvozanatli  yondashuvga  ega. ʼ Yuqoridagilarning  barchasi  jahon  hamjamiyati  tomonidan  tan  olingan  va bugungi  kunda  faol  foydalanilmoqda.   Ammo  boshqa  ko'plab  usullar  mavjud, masalan:  maishiy;  mintaqaviy;  sanoat. 20 Potentsial investor  bo lgan  institutlarga  aniq  belgilangan  talablar  bilan  o z ʻ ʻ standartlarini  chiqarishga  hech  kim  to sqinlik  qilmaydi.  Hujjatni  ko'rib  chiqish ʻ uchun  qabul  qilish  imkonini  beradi. II BOB. BIZNES-REJA , UNING MAZMUNI VA ISHLAB CHIQISH TARTIBI 2.1 Biznes-reja, uning mazmuni va ishlab chiqish tartibi Tadbirkorlik   korxonalar  xo’jalik  yuritish  faoliyatining  uzluksiz  qismi  bo’lib, foyda  (daromad)  olish  va  uni  ko’paytirishga  qaratilgan  bo’ladi.  Korxonalar hayotida,  u,  boqibeg’amlikka   berilish ,  turg’unlik  va  isrofgarchilikni  inkor  qilishni anglatadi.  Korxona  rahbari  yoki  mutaxassis  tadbirkorlik  va  tashabbuskorlik “ruhiga”  ega  bo’lmasa,  demak,  u bo’sh  yoki  yomon  xodim,  xizmatda  belgilangan soatlarni  o’tkazib  o’tiruvchi  shaxs  hisoblanadi.  Aksincha,  tadbirkorlik  va tashabbuskorlik  “ruhiga”  ega  bo’lgan  mutaxassis  yoki  mansabdor  shaxslar  ishlab chiqarish  samaradorligini   oshirish  va  rivojlantirish ,  mehnat  sifatini  ko’tarish  va korxonaning  oladigan  daromadlarini  ko’paytirish  yo’llarini  izlab  topadilar. Tadbirkorlikni  ko’pincha  muayyan  shaxsga  “bog’lab  qo’yadilar”  hamda  bu shaxsni  tadbirkor  yoki  biznesmen  deb  ataydilar.  Bundan  tashqari  bir  guruh shaxslardan  tashkil  topuvchi  jamoa  tadbirkorligi  ham  mavjud.  Bu  holatni  jamoa biznesi  yoki  jamoa  tadbirkorligi  deb  atash  mumkin. Agar  yakka  shaxs  individual  tarzda  yoki  kichik  bir  jamoa  vositachilik,  oldi- sotdi,  maslahat  va  boshqa  xizmatlar  bilan  shug’ullansa,  u holda  biznes-reja  talab qilinmaydi.   Boshqa  hollarda        biznes-reja   yangi  korxona  tashkil  qilish  yoki  biron-bir tijorat  loyihasini  amalga  oshirish  uchun  mo’ljallanayotgan,  asoslangan  xatti- harakatlarni  o’z  ichiga  oluvchi  hujjat  hisoblanadi.  Uning  asosiy  vazifasi  korxonaga o’z  imkoniyatlarini  baholash,  bozordagi  istiqbolni,   zaruriy  harajatlarni  aniqlash , korxona  faoliyatining  birinchi  yillarida  “suv  ostidagi  toshlar”ni  aniqlash  hamda mazkur  faoliyat  turining  foydali  yoki  zararli  ekanligini  baholash  ko’rsatkichlari yordamida  hisoblashga  yordam  berishda  deb  belgilanadi. 21 Biznes - rejani   tayyorlash   natijasida  “ Ishni nimadan boshlash kerak ?”; “ Samarali ishlab chiqarishni qanday tashkil qilish lozim ?”, “ Birinchi foyda yoki daromad qachon olinadi ?”, “ Investorlar va kreditorlar bilan qachon hisob - kitob qilish mumkin ?”, “ Yuzaga kelishi mumkin bo ’ lgan xavf - xatarni qanday kamaytirish mumkin ?”, “ Raqobatchilar bilan kurashda qanday choralardan foydalanish mumkin ?” kabi   savollarga   javob   olinadi . Biznes-rejani  tuzishda  quyidagi  shartlarga  alohida  e’tibor  qaratish  zarur:  biznes-reja  professional  va  shu  bilan  bir  paytda  sodda,  bajarish  uchun tushunarli  va  oson  bo’lishi  lozim;  biznes-reja  investor  yoki  boshqa  manfaatdor  shaxs  o’ziga  kerakli ma’lumotlarni  qidirib  topishi  uchun  bo’limlarga  (boblarga)  bo’linishi  lozim;  biznes-rejani  tayyorlashda  korxonaning  bosh  rahbari  albatta  qatnashishi shart,   chunki  investor ,  bank  yoki  boshqa  moliya  idorasi  korxona  rahbari qatnashmaganligi  yoki  boshqa  shaxsga  topshirilganligi  haqida  xabar  topsa,  biznes- rejaning  ishonchliligiga  shubha  uyg’onishi  mumkin;  biznes-rejaning  ob’yektiv  baholanishiga  erishish  kerak,  ya’ni  unda  xatolar va  noto’g’ri  hisob-kitoblar  bo’lmasligi  lozim;  biznes-rejaning  tarqatib  yuborilmasligini   nazorat  qilish  zarur ,  chunki  unda biznes  to’g’risidagi  maxfiy  ma’lumotlar  joy  olgan  bo’ladi. Rejalarning  har  bir  turi  kabi  biznes-reja  ham,  bo’lim  va  ko’rsatkichlardan  iborat bo’ladi.  O’ntagacha  bo’limni  o’z  ichiga  oluvchi  biznes-reja  mazmuni  va  tuzilishiga ko’ra  eng  maqbul  hisoblanadi.  Mavjud  adabiyotlarda  quyidagi  bo’limlarni  o’z ichiga  oluvchi  biznes-rejalar  taklif  qilinadi: 1. Tanlangan  biznes  kontseptsiyasi. 2. Hozirgi  paytdagi  holat  (maqsad,  vazifa  va  niyatlar). 3. Tashkil  qilinayotgan  korxona  va  uning  mahsulot  hamda  xizmatlari tavsifnomasi. 4.   Boshqaruv  (menejment). 5. Bozor  tadqiqoti  va  tahlili. 6. Marketing  harakatlari  rejasi. 22 7. Ishlab chiqarish  rejasi. 8. Tavakkalchilikni  baholash. 9. Moliyaviy  reja. 10.   Biznes-loyihaning  samaradorligi. 11. Tanlangan   biznes   yo’nalishining   kontseptsiyasini   tuzishda   uning raqobatbardoshligi  (sifat,  narx,  iste’molchiga  etkazib  berish  shakli,  tayyorlash texnologiyasi  va  hokazo);  mablag’larga  bo’lgan   ehtiyojlar ;  o’ziga  jalb  qilishning asoslanganligi  (taklif  qilinayotgan  mahsulotning  boshqa  mahsulotlardan afzalliklari,  mahsulot  ishlab  chiqarishning  qaysi  bosqichda  ekanligi  va  hokazo)ga katta  e’tibor  qaratish  lozim. Maqsadlar va vazifalarni belgilash: Loyiha  maqsadlari  va  ularga  erishish uchun  amalga  oshirilishi  lozim  bo‘lgan  asosiy  vazifalar  aniq  belgilanishi  kerak. Loyihani dizayni va rejalashtirish:   Infratuzilmaning  texnik  va  jismoniy dizaynini  ishlab  chiqish,  uni  amalga  oshirish  jarayonini  rejalashtirish  zarur. Moliyaviy hisob-kitoblar:   Loyihani  amalga  oshirish  uchun  zarur  bo‘lgan moliyaviy  resurslar  va  ularning  qaytarilishi  haqida  aniq  prognozlar  berish  lozim. Risklarni baholash va nazorat:   Loyihaning  amalga  oshirilishida  yuzaga  kelishi mumkin  bo‘lgan  xatarlar  va  ularni  boshqarish  usullari  haqida  batafsil  tahlil  qilish. Amalga Oshirish Rejasi:   Loyihaning  amalga  oshirilishini  bosqichma-bosqich rejalashtirish  va  vaqt  belgilash  zarur.  Bu  bosqichlar  davomida  amalga  oshirilishi kerak  bo‘lgan  ishlar  va  ishlatiladigan  resurslar  aniq  ko‘rsatiladi. Yozma  rejasiz  harakat  qilish  mumkin.  Ammo  bunday  tadbirkor  o'rmonda kompassiz  sayohat  qilgan  sayohatchiga  o'xshaydi.  Psixologik  jihat  ham  bor  - qog'ozga  yozilgan  narsa  boshda  aniqroq  ifodalanadi.  Ehtimol,  bu  har  qanday biznes-reja,  birinchi  navbatda,  jiddiy  tahliliy  ish  ekanligi  bilan  bog'liq.  Biznes algoritmining  o'z  maqsadiga  ko'ra  tahliliy  ishi  ikki  xil:  o'zingiz  uchun  va  investor uchun  biznes-reja.  Ammo,  bundan  qat'i  nazar,  odam  uchta  omilni  aniq  aks  ettirishi kerak:  o'z  imkoniyatlarining  moddiy  va  resurslar  va  bilimlarda  ifodalangan  eng ob'ektiv  bahosi; 23  natijalar prognozi;  aniq  vaqt  doirasi. Investor  uchun  biznes-reja  bitta  muhim  funktsiyani  bajaradi  - u begona  odamni boshqa  birovning  biznesiga  pul  qo'yish  maqsadga  muvofiqligiga  ishontiradi.  Fikr imkon  qadar  ixcham,  kuchli  dalillar  bilan,  xatarlarni  xolis  baholagan  holda  va mantiqiy  o‘ylangan  holda  taqdim  etilishi  kerak.  Tajribatadbirkorlar  uchun  xavfni biroz  kamaytirishga  ruxsat  beriladi.  Lekin,  albatta,  ortiqcha  va'da  berishga arzimaydi. Reja  o zingiz  uchun  tuzilganda,  siz  taqdimot  va  rasmiy  belgilarda  barni  biroz ʻ pasaytirishingiz  mumkin.  Lekin  siz  bir  nuqtani  o'tkazib  yubora  olmaysiz.  Algoritm iloji  boricha  batafsil  yozilishi  kerak. Tajribali  tadbirkorlardan  yana  bir  maslahat:  investorning  pulini  qanday  tejash haqida  emas,  balki  nimaga  va  qanday  sarflash  haqida  gapirgan  ma'qul. Birinchi  bosqichda  potentsial  investor  tizer  so rashi  mumkin  - loyihaning  eng ʻ ixcham  tavsifi.  Tizer  katta  bo'lmasligi  kerak,  ruxsat  etilgan  maksimal  hajm  1 dan  3 sahifagacha.  Biror  kishi  uni  3-5  daqiqa  ichida  o'qishga  ulgurishi  kerak.  Agar  tizer uni  ishontirsa,  investor  uchun  batafsilroq  biznes-reja  taqdim  etilishi  mumkin. Tizersiz  qilish  mumkinmi?  Tizersiz  biznes-reja  maqsadga  erishishi  mumkin. Ammo  agar  faqat  tizer  bo'lsa,  unda  investorlar  bilan  uchrashuvning  samaradorligi past  bo'ladi.  Kompilyatsiya  algoritmiga  ko'ra,  investor  uchun  biznes-reja  ham birinchi  bo'lishi  kerak.  Unga  asoslanib  tizer  yozish  oson.  Bu  bo limning  boshqa ʻ nomi  xulosadir. Biznes-reja maqsadlari Biznes-reja  - bu  kelajakdagi  biznesingiz  uchun  yo'l  xaritasi.  U  hal  qiladigan  eng mashhur  vazifalar  ro yxati: ʻ  g`oyani  xolisona  baholash,  kuchli  va  zaif  tomonlarini  aniqlash;  ishga  tushirishga  tayyorlanmoqda;  mas'ul  shaxslar  uchun  harakatlar  algoritmi;  potentsial  investorlar  uchun  taqdimotrivojlantirish  yoki  boshlash  uchun mablag'  olish  uchun; 24  bankdan kredit  olish;  davlat  investitsiyalarini  subsidiyalar  yoki  grantlar  shaklida  olish;  biznes  istiqboli;  maxsus  iqtisodiy  maqomga  ega  bo lish  yoki  ixtisoslashgan  jamoalarga ʻ qo shilish. ʻ Yakka  tartibdagi  tadbirkorlar  duch  keladigan  eng  keng  tarqalgan  muammo  - bu shaxsiy   mablag'larning   etishmasligi.   Bunda   iqtisodiyotda   moliyaviy munosabatlarning  o'ziga  xos  shakli  - investisiyalar  vujudga  keladi.   Agar  investor ushbu  biznesda  istiqbollarni  ko'rsa,  u ixtiyoriy  asosda  amalga  oshiriladi. Keyinchalik,  investor  uchun  biznes-rejani  qanday  tuzish  kerakligi  haqidagi savolga  to'xtalamiz Taqdimot usullari Etakchi  tashkilotlar  tomonidan  ishlab  chiqilgan  metodologiyalar.  Ko'p  sonli standartlarga  qaramay,  ular  tuzilishda  o'xshashdir.  Ular  ustuvorliklarda  farqlanadi. Ba'zi  standartlarni  ko'rib  chiqing:  UNIDO  standarti  - har  bir  elementning  batafsil  tavsifiga  qaratilgan.  TACIS  standarti.  TACIS  MDH  mamlakatlaridagi  ishbilarmonlarga  texnik yordam  ko rsatuvchi  tashkilotdir.  Shunga  ko'ra,  TACIS  investorlarini  jalb  qilish ʻ bo'yicha  biznes-reja  texnik  xavflarga  maksimal  darajada  e'tibor  qaratishi  kerak.  YETTB  andozasi.  YeTTB  asosan  sanoat  tarmoqlarini  moliyalashtiradi. To'g'ridan-to'g'ri  moliyalashtirish  ham,  YeTTBning  boshqa  hamkor  banklari  orqali ham  qo'llaniladi.  Investitsiyalarning  sanoat  yo'nalishini  hisobga  olgan  holda, investor  nuqtai  nazaridan  biznes-rejaning  asosiy  bo'limi  xavf  tahlili  va  SWOT tahlilidir.  BFM   Group   kons   alting   kompaniyasi   shablonida   xavf-xatarni ta'kidlaydiqo'shilgan  qiymat  va  moliyaviy  biznes  modellari.  KPMG  xalqaro  kons  alting  kompaniyasi  shabloni.  Kompaniya  audit  va boshqa  biznes  kons  alting  bo'yicha  ixtisoslashgan  bo'lib,  bu  ularga  biznesni rivojlantirishda  boshqa  mavqega  ega  bo'lish  imkonini  beradi.  Shunday  qilib, 25 investor nuqtai  nazaridan  KPMG  standarti  bo'yicha  biznes-rejaning  asosiy  bo'limi bozor  tahlili  va  mahsulotni  ilgari  surish  yo'llari  hisoblanadi. Bundan  tashqari,  VEB,  Sberbank,  FRP  va  Rosselxozbank  standartlari  keng qo'llaniladi.  Eng  kentarqalgani  UNIDO  standartidir.  U  1978-yilda  ishlab  chiqilgan va  bugungi  kunda  ham  dolzarbdir. Biznes-reja tuzilishi Investor  uchun  biznes-rejani  ishlab  chiqish  qaysi  standartga  muvofiq  amalga oshirilishidan  qat'i  nazar,  quyidagi  fikrlarni  batafsil  ko'rib  chiqish  kerak:  biznes  tushunchasi;  loyiha  tavsifi;  jamoa  - mas'ul  shaxslar,  ularning  malakasi,  tajribasi  va  biznesiga  qarashlari;  bozor  tahlili;  marketing,  tarqatish  va  sotish;  xavflar;  ishlab  chiqarish  rejasi;  investitsiya  rejasi;  moliyaviy  reja. Ushbu  elementlarning  har  biri  biznesning  ajralmas  qismidir.  Shuning  uchun investor  uchun  biznes-reja  loyihasi  har  bir  bandni  batafsil  ko'rib  chiqishni  talab qiladi. Biznes konsepsiyasi Biznes  tushunchasi  ostida  turli  talqinlar  taqdim  etiladi.  Xulosa  qilib  aytadigan bo'lsak,  kontseptsiya  - bu  sizning  biznesingizning  jamiyatdagi  roli  haqidagi  shaxsiy tushunchangiz,  qarashingiz.  G'arbda  kontseptsiya  biroz  oldinga  bordi.  Birinchi yillardan  boshlabjoriy  asrda  uning  ijtimoiy  roli  u yerdagi  biznes  uchun  dolzarbdir. Biznes  faqat  ta'sischilarga  foyda  keltirish  bilan  cheklanmasligi  kerak,  deb ishoniladi.  Bu  nafaqat  iste'molchi  muammolarini  hal  qilishi  kerak.  Kompaniya ijtimoiy  muammolarni  hal  qilishda  ishtirok  etishga,  o'z  nuqtai  nazariga  ega bo'lishga  va  atrof-muhitni  yaxshilashga  munosib  hissa  qo'shishga  da'vat  etiladi. 26 Bunday chora-tadbirlar  bir  qarashda  marketing  hiylasiga  o xshaydi:  savdo ʻ kompaniyasi  nogiron  bolalarni  qo llab-quvvatlash  aksiyasini  o tkazmoqda  va ʻ ʻ boshqalarni  ham  befarq  qolmaslikka  chaqirmoqda.  Ammo  kontseptsiya  sizning kompaniyangiz  doimo  amal  qiladigan  insonparvarlik  g'oyasidir.  Shuning  uchun  u nafaqat  foyda  olish,  balki  ba'zi  muammolarni  hal  qilishni  ham  maqsad  qiladi. MDH  mamlakatlarida  bu  g oya  yirik  korporatsiyalar  tomonidan  endigina ʻ o zlashtirilmoqda.  O'rta  va  kichik  biznes  vakillari  uchun,  ayniqsa  startap ʻ bosqichida  u yoki  bu  g'oyaning  ashaddiy  tarafdori  bo'lish  shart  emas.  Ammo biznes-rejani  investorga  taqdim  etish  kompaniya  qanday  ijtimoiy  muammoni  hal qila  olishi  haqida  o'ylashdan  boshlansa,  ortiqcha  bo'lmaydi. Loyiha tavsifi Ushbu  bo'limda  kompaniya  haqida,  agar  u allaqachon  mavjud  bo'lsa,  eng batafsil  ma'lumotlar  bo'lishi  kerak.  Agar  hali  bo'lmasa,  unda  siz  tadbirkorning qarashlarini  ochib  berishingiz  kerak.  Mavjud  kompaniyalar  uchun  ushbu  bo'lim ishlarning  joriy  holati,  tarix,  amalga  oshirishning  o'tgan  bosqichlari  va  bu  natijalar qanday  qo'llab-quvvatlanishi  haqida  gapirish  uchun  foydalidir. Birinchi  sotuvlar  natijalari,  tarqatish  kanali  vabirinchi  savdodan  foyda. Kompaniyani  rivojlantirish  jarayonida  yuzaga  kelgan  tanqidiy  vaziyatlarga  va ulardan  chiqish  yo'llariga  e'tibor  qaratish  lozim.  Bu  investor  uchun  biznes-rejani qanday  yozish  kerakligi  haqidagi  savolning  muhim  nuqtalaridan  biridir.  Ushbu band  natijalariga  asoslanib,  u siz  qo'pol  g'oyani  emas,  balki  puxta  ishlab  chiqilgan, istiqbolli  loyihani  ilgari  surayotganingizni  tushunishi  kerak. Masul shaxslar Investorning  ijobiy  qaroriga  ta'sir  etuvchi  asosiy  masalalardan  biri  bu  tadbirkor va  uning  jamoasi  kimligidir.  Bu  bo'limni  "Jamoa  tavsifi",  "Ijrochilar"  va  hokazo deb  atash  mumkin.  Lekin  bu  bo'limdan  jamoaning  qanchalik  professional  ekanligi, xodimlarning  to'g'ri  mutaxassislar  (moliyachi,  marketolog,  texnolog  va  boshqalar) bilan  ta'minlanganligi  aniq  bo'lishi  kerak. Har  bir  a'zoning  tajribasi  va  muvaffaqiyatli  loyihalarini  ham  qayd  etish  foydali bo'lardi.  Jamoaning  har  bir  a'zosi  tajribaga  ega  bo'lishi  shart  emas,  lekin  asosiy 27 xodimlar yuqori  professional  bo'lishi  va  o'z  sohasida  ma'lum  yutuqlarga  ega bo'lishi  kerak. Ammo  agar  gap  yangi,  endigina  tashkil  etilgan  jamoa  haqida  ketayotgan  bo lsa, ʻ unda  bu  bo limda  kompaniya  o z  oldiga  qo ygan  bar  va  maqsadlarga  erishish ʻ ʻ ʻ yo llarini  ko rsatgan  ma qul. ʻ ʻ ʼ Investor  uchun  biznes-reja  yozish  har  bir  tadbirkor  uchun  bajariladigan vazifadir.  Ammo  loyihani  amalga  oshirish  jarayonida  yoki  hatto  undan  oldin  u o'z biznesining  asosiy  omillarini  tushunishi  kerak.  Kadrlar  ushbu  toifaga  kiradi.  Shuni yodda  tutish  kerakki,  hatto  eng  istiqbolli  g'oya  ham  ijrochilarning  qobiliyatsizligi tufayli  muvaffaqiyatsiz  bo'lishi  mumkin.  Aksincha,  mutaxassislar  hatto  umidsiz g'oyalarni  ham  muvaffaqiyatli  amalga  oshirishga  qodir. Masalan,  PayPal  to'lov  tizimi.  Uning  rivojlanish  tarixini  kam  odam  biladi. Dastlab,  ikkita  portativ  kompyuter  o'rtasida  operatsiyalarni  bajarishga  imkon beruvchi  tizimni  yaratish  kerak  edi.  G'oya  muvaffaqiyatga  erishmadi  va  bu  dastur ishlamadi.  Lekin  jamoa  haqiqiy  mutaxassislardan  iborat  edi.  Ularning  tashabbusi tufayli  tizimni  qayta  formatlash  mumkin  bo‘ldi  – onlayn  to‘lovlarni  joriy  etishga qaror  qilindi.  Natijada  tizim  aktsiyalari  bir  yarim  milliard  dollargacha  o'sdi. Bozor tahlili Kengaytirish,  yangi  bosqichga  ko tarilish,  hatto  yangi  biznes  boshlash  ham  katta ʻ moliyaviy  sarmoyani  talab  qiladi.  Agar  g'oya  istiqbolli  bo'lsa  va  ishlashga  intilish kuchayib  borayotgan  bo'lsa,  tashqi  moliyalashtirishning  an'anaviy  modeli  - investitsiyalardan  foydalanish  maqsadga  muvofiqdir.  Ammo  investorni  o'z rejalarining  jiddiyligiga  ishontirish  uchun  biznes-rejani  qanday  yozish  kerak? Buni  amalga  oshirish  uchun  siz  g'oyani  turli  jihatlardan  tasvirlab  berishingiz kerak  bo'ladi,  ularning  asosiysi  bozor  tahlilidir.   Tahlil  quyidagi  yo'nalishlarda o'tkazilishi  kerak:  Sanoat  haqida  nimalar  ma'lum?  Ushbu  bo'limda  siz  butun  sanoatning rivojlanishini  tahlil  qilishingiz  kerak:  bozor  hajmi,  qanday  tendentsiyalar  paydo bo'lmoqda,  kompaniyangiz  qanday  pozitsiyani  egallaydi  yoki  egallaydi?  Yig ilgan ʻ ma lumotlar  marketing  strategiyasida  ham  qo llaniladi. ʼ ʻ 28  Raqobat. Biznes-reja  investor  uchun  o'z  investitsiyalari  istiqbollarini aniqlash  uchun  zarurdir.  Baholash  mezonlaridan  biri  tadbirkorning  raqobatchilar haqida   qanchalik   bilimga   ega   ekanligidir.   Bu,   ehtimol,   talab qiladiraqobatchilarning  kuchli  va  zaif  tomonlarini  aniqlashi  kerak  bo'lgan  o'z tadqiqotingizni  o'tkazing.  Tadqiqot  raqobatchi  mahsulotining  funktsional xususiyatlariga,  narx  omiliga,  reklama  strategiyasiga,  marketing  vositalariga  va boshqaruviga  to'xtalishi  kerak.  Bu  nima  uchun?  Investor  uchun  biznes-reja  yozish bo'yicha  tadqiqot  jarayonida  raqobatchining  zaif  tomonlarini  aniqlash  mumkin. Bunday  holda,  sizning  shaxsiy  strategiyangiz  ularga  tayanadi.  Maqsadli  auditoriya.  Bu  masalada  mutaxassislar  ofis  tadqiqotlari  bilan cheklanmaslikni  tavsiya  qiladilar.  Birinchi  qo'l  ma'lumotlari  (potentsial iste'molchilarning  fikrlari)  qanchalik  ko'p  bo'lsa,  shuncha  yaxshi  bo'ladi.  Amalda, aksariyat  tadbirkorlar  maqsadli  auditoriya  haqidagi  rasmiy  ma'lumotlarga tayanadilar.  Natijada,  ko'tarilish  kutilmagan  omillar  bilan  birga  keladi  va  strategiya amalga  oshirish  jarayonida  allaqachon  tuzatishni  talab  qiladi.  Javob  beradigan odatiy  savollar:  potentsial  mijozlar  kimlar?  Qanday  muammolar  bor? Mahsulot/xizmatingiz  qanday  yordam  beradi?  Foydalar.  Tom  ma'noda  o'n  yil  oldin,  biznes  kitoblari  talab  ortib  borayotgan joyni  izlashni  maslahat  bergan.  Gurular  erkin  sanoatda  biznes  ochishni  tavsiya qildilar.  Lekin,  bugungi  voqelik  shundayki,  ham  birinchi,  ham  ikkinchi  omilni topish  qiyin.  An'anaviy  bozorlar  o'yinchilarning  etishmasligidan  ko'ra  to'lib ketishga  yaqinroq.  Ammo  tadbirkor  uchun  xaridorni  ajablantiradigan  narsa  bo'lsa, bu  to'sqinlik  qilmasligi  kerak. Bu  to rtta  element  bo lishi  kerakinvestor  uchun  biznes-rejani  qanday  yozishni ʻ ʻ qiziqtirganlar  tomonidan  diqqat  bilan  o'rganiladi.  Amalda,  bu  bosqich  yangi  ishlab chiqarilgan  brend  uchun  haqiqat  testi  deb  ataladi.  Afsuski,  kompaniyalarning aksariyati  bunga  chiday  olmaydi. Marketing Biznes-reja  sizning  g'oyangiz  uchun  yo'l  xaritasi,  marketing  esa  mahsulot  yoki xizmat  uchun  yo'l  xaritasi.  Shu  bilan  birga,  jiddiy  kompaniya  uchun  marketing 29 ishlab chiqarish  jarayonining  ajralmas  qismiga  aylanishi  kerak.  Bu  alohida strategiya.  Investor  uchun  biznes-rejani  tuzishda  ushbu  strategiyani  ham  batafsil tahlil  qilish  kerak.   Xususan,  quyidagi  savollarga  javob  berish  kerak:  Mintaqada  va  vaqt  oralig'ida  talabning  tahlili:  ma'lum  bir  shaharda  qanday mahsulot  hajmini  sotish  rejalashtirilgan?  Kelgusi  yil  uchun  prognoz  - talab  qanday o'zgaradi  va  kompaniya  bunday  sharoitda  qanday  harakat  qiladi?   Talabga  qanday ta'sir  qilish  mumkin?  Raqobatchilar  o'z  mahsuloti  yoki  xizmatlarini  qanday  targ'ib  qilishadi?  Bu erda  siz  yuqoridagi  ma'lumotlardan  foydalanishingiz  mumkin.  Agar  batafsil  tahlil bo'lsa,  bu  ma'qul.  Talabga  qanday  omillar  ta'sir  qiladi  har  qanday  biznes  uchun  asosiy savollardan  biri.  Iloji  boricha  aniq  aniqlash  muhim:  xaridorlarni  mahsulotni  sotib olish  yoki  sotib  olmasliklariga  nima  majbur  qiladi:  narx,  mavsum  yoki  mahsulot sifati?  Shuningdek,  ularning  daromad  darajasi  va  xaridlar  chastotasini  hisobga olish  muhimdir.  Sotish  usullari:  chakana,  ulgurji,  onlaynmi?  Shu  bilan  birga,  usullardan  qaysi biri  maksimal  foyda  darajasini  ta'minlashini  aniqlash  kerak.  Narx  siyosati:  narx  nimadan  iborat  editovarlar?  Narx  va  sotish  marjasi qancha?  Yakuniy  maqsad:  Marketing  strategiyasi  muvaffaqiyatli  yoki  aksincha ekanligini  ko rsatadigan  ba zi  belgilar  qanday?  Aynan  bir  xil  so'zlar  bilan  ushbu ʻ ʼ savolni  birinchi  nuqtaga  qo'yish  mumkin,  ammo  mohiyati  bir  xil  bo'lib  qoladi: marketing  oxirida  nima  berishi  kerak?  Bu  sotishning  ma'lum  usullarini rag'batlantirish,  brend  xabardorligini  oshirish,  mijozlarning  sodiqligini  oshirish, uning  e'tiborini  jalb  qilish  yoki  takroriy  savdo  bo'lishi  mumkin. Xavflar Xavfni  baholashda  turli  usullar  qo'llaniladi.   Eng  mashhurlari:  Monte-Karlo  tahlili;  sezuvchanlik  tahlili;  stsenariy  tahlili. 30 Shuningdek, risk  kompaniyaning  hayoti  bilan  chambarchas  mutanosib  bo'lgan o'z  dinamikasi  bilan  tavsiflanadi.  Xavfning  eng  yuqori  darajasi  odatda  loyihaning boshlang'ich  bosqichida  sodir  bo'ladi.  Vaqt  o'tishi  bilan  kompaniya  kuchayib  borar ekan,  u pastga  tushishga  intiladi,  lekin  butunlay  yo'qolmaydi.  Biroq,  oldingi tahlilning  to'g'ri  darajasi  bilan  xavflarni  boshqarish  mumkin.  Agar  tadbirkor investor  uchun  biznes-rejani  qanday  tayyorlash  haqida  tashvishlansa,  unda  bu bandni  batafsil  ishlab  chiqish  kerak.  Aynan  u asosiy  baholash  mezonlaridan  biri hisoblanadi. Yuqoridagi  usullardan  istalgan  birini  tahlil  qilish  uchun  ishlatish  mumkin.  Ular moliyaviy  biznes  modelini  ishlab  chiqish  bosqichida  ham  qo'llanilishi  mumkin. Agar  bunday  tadqiqotlarning  maqsadi  haqida  gapiradigan  bo'lsak,  ular  loyihaning turli  omillarga,  masalan,  narx  yoki  hajmga  bog'liqligini  vizual  ravishda  ko'rishga yordam  beradi.savdo. Shuningdek,  xavf  tahlili  "xavfsizlik  chegarasi"  kabi  omilni  vizual  ko'rishga yordam  beradi.  Ushbu  atama  loyihaning  odatiy  shartlari  o'zgarganda  ma'lum tendentsiyalarning  yuzaga  kelish  ehtimolini  anglatadi.  Misol  uchun,  agar  mahsulot narxi  20%  ga  oshsa,  kompaniyaning  moliyaviy  ko'rsatkichlari  qanday  o'zgaradi? Agar  narx,  aksincha,  20%  ga  tushsa  nima  bo'ladi? Olingan  natijalarga  qarab,  muqobil  rejalar  tayyorlanmoqda.  Misol  uchun,  agar narxlar  ko'tarilsa,  kompaniya  ish  haqini  oshiradi,  agar  narxlar  pasaysa,  u investitsiyalarni  ko'paytirishga  majbur  bo'ladi.  Bunday  qarorlar  boshqa  nomga  ega -  kompensatsiya  choralari. Agar  loyiha  allaqachon  ishlayotgan  bo'lsa,  demak,  tadbirkor  xavflarni  yengish tajribasiga  ega.  Ularni  aks  ettirish  ham  tavsiya  etiladi.  Bu  bandni  o rganishʻ investorga  tadbirkorning  biznes  masalalarida  qanchalik  ehtiyotkor  yoki  tajribali ekanligini  ko rsatadi. ʻ Ishlab chiqarish rejasi Agar  loyiha  ishlab  chiqarish  xarakteriga  ega  bo lsa,  bu  element  juda  muhim. ʻ Agar  bu  xizmat  yoki  boshqa  faoliyat  bo lsa,  bu  bo limda  ofis  jihozlari, ʻ ʻ mutaxassislarni  qo llab-quvvatlash  yoki  maxsus  treningga  ehtiyoj  bor. ʻ 31 Ishlab chiqarish  rejasi  ikkita  katta  guruhdan  iborat:  zaruriy  aylanma  mablag'lar va  aylanma  mablag'lar.   Birinchisi:  ishlab  chiqarish  uchun  xom  ashyo;  materiallar;  aksiya;  yarim  tayyor  mahsulotlar;  Xarid  qilingan  tovarlar  uchun  QQS;  naqd  va  h.k. Soddalashtirish   uchun   aylanma   aktivlarga   muddati   bo'lgan   aktivlar kiradifoydalanish  muddati  12  oydan  oshmaydi.  Uzoqroq  bo'lgan  narsa  aylanma aktivlardir.  Xususan,  bular:  binolar  va  inshootlar;  uskunalar;  kompaniyaning  intellektual  mulki;  uzoq  foydalanish  muddati  bilan  naqd  pul;  kechiktirilgan  soliq  aktivlari;  moddiy  qiymatlar. Bo'lim  shu  bilan  tugamaydi.  Ta'minlovchilar  bilan  oldindan  bog'lanish  va narxlar  ro'yxati  bilan  ularning  tijorat  takliflarini  olish  kerak  bo'ladi.  Agar  loyiha allaqachon  ishlayotgan  bo'lsa,  unda  mavjud  etkazib  beruvchilarning  raqamlari ko'rsatilishi  kerak.  Muxtasar  qilib  aytganda,  ushbu  bo'limdan  investor  ishlab chiqarishdagi  asosiy  jarayonlarni  tushunishi  kerak. Investitsiya rejasi Ushbu  bo'limda  investor  va  tadbirkor  o'rtasidagi  moliyaviy  masalalar  bo'yicha ma'lumotlar  bo'lishi  kerak.   Xususan,  quyidagi  savollarga  javob  berish  kerak:  kerakli  investitsiyalar  hajmi,  ularning  jadvali;  qanday  jihozlar  kerak;  investitsiya  shartlari;  loyihaning  investitsiya  bosqichi;  investitsiya  bosqichida  nima  qilinadi  va  hokazo. 32 Qanday qilib  investor  uchun  biznes-rejani  qisqacha  va  ma'lumotni  taqdim  etish uchun  qulay  bo'lishi  uchun  tuzish  kerak?  Buning  uchun  ko plab  tadbirkorlar  Gantt ʻ diagrammasidan  foydalanadilar. Gantt  diagrammasida  investitsiya  bosqichidan  tashqari  siz  investitsiya  davrining uzaytirilishiga  olib  kelishi  mumkin  bo lgan  muhim  egri  chiziqlarni  ham ʻ ko rsatishingiz  mumkin. ʻ Moliyaviy reja Yakuniy,  lekin  eng  muhim  bo'lim.  Bu  erda  potentsial  uchun  biznes-rejaning qisqacha  mazmuni  tuziladiinvestorlar  aniq  iqtisodiy  hisob-kitoblar  shaklida  va quyidagi  elementlarni  o'z  ichiga  olishi  kerak: 1. Loyiha  narxi. 2. Kutilayotgan  daromad. 3. Mahsulot  narxi. 4. Investitsiya  xarajatlari. 5. Xarajatlar  turlari  bo yicha  hisob-kitoblar:  to g ridan-to g ri  va  bilvosita. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 6. Investitsiya  fondlarini  amalga  oshirish  jadvali. 7. Pul  oqimi  to g risidagi  hisobot. ʻ ʻ 8. Investitsiya  samaradorligi  ko'rsatkichlari,  jumladan:  NPV  - loyihaning  sof joriy  qiymati,  o'zini  oqlash  muddati,  PI  - rentabellik  indeksi,  IRR  - daromadning ichki  darajasi,  NCF  - sof  pul  oqimi  va  boshqalar. 9. Raqamlarda  loyiha  sezgirligi  tahlili. 10. Moliyaviy  hisobot. 11. Daromad. 12. Sof  foyda. 13. Marja. 14. EBITDA. 15. Loyihaning  umumiy  narxini  hisoblang. Yakuniy maslahatlar Agar  siz  yuqoridagi  barcha  fikrlarni  bajarsangiz,  qattiq  qog'ozlar  to'plamiga  ega bo'lasiz.  Ammo  shuni  yodda  tutingki,  investorlar  yuzlab  so'rovlarga  qarashadi  va 33 ularning har  biriga  vaqt  sarflashni  yoqtirmaydilar.  Shuning  uchun  ma'lumotlar mantiqiy  tuzilishga  qat'iy  rioya  qilgan  holda  qisqa  va  ixcham  tarzda  taqdim  etilishi kerak. Chizma  va  grafiklar  moliyaviy  ma'lumotlarning  ajralmas  qismidir.  Har  bir alohida  ma lumot  blokini  ko rish  maqsadga  muvofiqdir. ʼ ʻ Yana  bir  muhim  tafsilot  - axborot  manbalari.  Statistik  ma'lumotlar  qaerdan paydo  bo'ldi,  u yoki  bu  raqamlar?  Manbaga  havola  kerak.  Bundan  tashqari,  tayyor ma'lumotlarni  ishlatishdan  oldin  resurs  obro'si  va  ishonchlilik  darajasini  hisobga olishingiz  kerak. Umumiy  xatoko'plab  intiluvchan  tadbirkorlar  - yanada  ishonchli  ko'rinish  uchun professional  terminologiyani  suiiste'mol  qilish.  Ammo  bu  yondashuv  teskari  ta'sir ko'rsatishi  mumkin.  Shuning  uchun  biznes-reja  moliyaviy  masalalardan  uzoq odamga  ham  tushunarli  bo'ladigan  tarzda  yozilishi  kerak. 34 Xulosa Infratuzilma loyihalarini  amalga  oshirishda  biznes  rejasining  roli  juda  katta. Biznes  reja,  nafaqat  loyihaning  maqsadlarini  amalga  oshirish  uchun  zarur  bo‘lgan resurslar  va  xarajatlarni  rejalashtirish,  balki  bozorni  tahlil  qilish,  xavflarni  baholash va  loyihaning  moliyaviy  tomonlarini  aniq  hisoblash  uchun  ham  muhim  vositadir. Shuning  uchun,  yaxshi  tuzilgan  biznes  rejasi  loyihaning  muvaffaqiyatli  amalga oshirilishida  muhim  omil  hisoblanadi. Mamlakat  aholisining  tez  suratlarda  o sishi  va  infratuzilmaga  bo’lgan ʻ talabning  keskin  oshishi  davlat  xizmatlari  va  infratuzilmani  yangilash  uchun  katta xarajatlarni  talab  etadi.  Fikrimizcha,  bunday  sharoitlarda  davlat  tashqi  qarzga  katta e tibor  qaratmasdan,  davlat-xususiy  sheriklik  asosida  xususiy  investorlarni  kengroq ʼ jalb  etishi,  xususiy  investorlarni  infratuzilmani  moliyalashtirishdan  oladigan manfaatdorligini  oshirish  orqali  xususiy  sherik  mablag larini  yo naltirishi ʻ ʻ maqsadga  muvofiqdir.  Shuningdek,  iqtisodiyotining  bugungi  sharoitida  davlat- xususiy  sheriklik  asosidagi  infratuzilma  loyihalari  uchun  xususiy  investitsiyalarni yo‘naltirish  va  xorijiy  investorlar  uchun  qulay  sharoitlar  va  imkoniyatlar  yaratish hamda   ustuvor   yo‘nalishlarni   belgilash,   ijtimoiy   loyihalarga   xususiy investitsiyalarni  jalb  etishning  optimal  mexanizmlarini  joriy  etish  yo‘llarini  ilmiy tadqiq  etishga  e’tiborni  kuchaytirish  talab  etiladi.  Davlat-xususiy  sherikligini faqatgina  ijtimoiymadaniy  soha  hamda  infratuzilmani  rivojlantirish  darajasini belgilovchi  omil  sifatida  emas,  balki,  mamlakat  iqtisodiyotini  rivojlanishining yangi  bosqichga  olib  chiqadigan  alohida  dastaklardan  biri  sifatida  e’tirof  etish lozimdir.  Yaqin  kelajakda  davlat-xususiy  sherikligini  amalga  oshirish  bo‘yicha loyihalar  bazasini  yaratish  va  ochiq,  real  ma’lumotlar  bilan  shakllantirib  borish  va muntazam  tahlil  etib  borish,  davlat-xususiy  sheriklik  loyihalari  uchun  muntazam malaka  oshirib  borish  tizimini  yaratish,  infratuzilmani  va  ijtimoiy  sohani qo‘shimcha  rivojlantirish  borasida  izchil  ishlarni  belgilash,  eng  muhimi,  xususiy sherikni  tanlashda  shaffof  va  adolatli  tizim  ishlab  chiqish  lozimdir   35 Foydalanilgan Adabiyotlar: 1. O‘zbekiston  Respublikasi  Prezidentining  28.01.2022  yildagi  “2022  — 2026-yillarga  mo‘ljallangan  yangi  O‘zbekistonning  Taraqqiyot  strategiyasi to‘g‘risida”gi  PF-60-son,  https://  lex.uz/uz/docs/-5841063   2.  The  World  Bank.  (2019).  What  are  public  private  partnerships?. https://ppp.worldbank.org/   public-private-partnership/overview/what-are- publicprivate-partnerships.   3.  Leibenstein,  H.  (1966).  Allocative  efficiency  vs.  X-efficiency.  The American  Economic  Review,  56(3),  392e415.   4.  De  Bettignies,  J.-E.,  &  Ross,  T.  W.  (2004).  The  economics  of  public-private partnerships.  Canadian  Public  Policy/Analyse  de  Politiques,  30(2),  135e154.   5.  Iossa,  E.,  &  Martimort,  D.  (2015).  The  simple  microeconomics  of publicprivate  partnerships.  Journal  of  Public  Economic  Theory,  17(1),  4e48.   6.  Alfen,  H.  W.,  Kalidindi,  S.  N.,  Ogunlana,  S.,  Wang,  S.,  Abednego,  M.  P., Jungbecker,  A.  F.,  Jan,  Y.  A.,  Ke,  Y.,  Liu,  Y.,  Singh,  B.,  &  Zhao,  G.  (2009).   7.  Ismail,  S.  (2013).  Critical  success  factors  of  public  private  partnership (PPP)  implementation  in  Malaysia.  Asia-Pacific  Journal  of  Business Administration,  5(1),  6e19.   8.  Wang,  Q.,  Li,  J. J.,  Ross,  W.  T.,  &  Craighead,  C.  W.  (2013).  The  interplay of  drivers  and  deterrents  of  opportunism  in  buyeresupplier  relationships.  Journal  of the  Academy  of  Marketing  Science,  41(1),  111e131.   9.  Delmon,  J.  (2011).  Public-private  partnerships  in  infrastructure:  An essential  guide  for  policymakers.  New  York,  NY:  Cambridge  University  Press   10.  Yurdakul,  Hakan,  Rıfat  Kamaşak,  and  Tülay  Yazar  Öztürk. “Macroeconomic  drivers  of  Public  Private  Partnership  (PPP)  projects  in  low income  and  developing  countries:  A  panel  data  analysis.”  Borsa  Istanbul  Review 22.1  (2022):  37-46.   11.  The  World  Bank.  (2019).  What  are  public  private  partnerships?. https://ppp.   worldbank.   org/public-private-partnership/overview/what-are- publicprivate-partnerships.   36 12. Leibenstein,  H.  (1966).  Allocative  efficiency  vs.  X-efficiency.  The American  Economic  Review,  56(3),  392e415.   13.  Ahwireng-Obeng,  F.,  &  Mokgohlwa,  J.  P.  (2002).  Entrepreneurial  risk allocation  in  publicprivate  infrastructure  provision  in  South  Africa.  South  African Journal  of  Business  Management,  33(4),  29e39.   14.  Hammami,  M.,  Ruhashyankiko,  J.-F.,  &  Yehoue,  E.  B.  (2006). Determinants  of  public  private  partnership  in  infrastructure.  IMF  working  paper, WP/06/  99.   15.  The  World  Bank  Private  Participation  Infrastructure  Database. https://ppi.worldbank.org/ en/visualization#sector=&status=&ppi=&investment=&region=&ida=&ncome=& ppp=&mdb  =&year=&excel=false&map=&header=true   16.  Муминов  Н.Г.,  Хамраев  О.Я.  Концепция  “нового  государственного управления”  и  зарубежный  опыт  в  сфере  социального  партнерства  // Актуальные  научные  исследования  в современном  мире  (Украина).  №6  (38), часть  4.  2018.  С.  119-123. 37

Infratuzilmasini loyihalash va tashkil etishda biznes rejani asosiy qismlar va tuzilmasini xususiyatlari

Купить