Innovatsion iqtisodiyotda inson kapitalini shakllantirish va takror hosil qilish - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	689.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Innovatsion iqtisodiyotda inson kapitalini shakllantirish va takror hosil qilish

Купить

INNOVATSION IQTISODIYOTDA INSON KAPITALINI
SHAKLLANTIRISH VA TAKROR HOSIL QILISH
MUNDАRIJА
KIRISH ........................................................................................................ 3
I BOB INNOVATSION IQTISODIYOTDA INSON KAPITALINI
SHAKLLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI……… 6
1.1- § . Inson kapitali tushunchasining mazmuni va mohiyati…………... 6
1.2- § . Inson kapitalining tuzilishi haqida zamonaviy qarashlar………... 11
1.3- § . Inson kapitali shakllanishining nazariy yondashuvlari………….. 20
I bob bo‘yicha xulosa……………………………………………. 26
II BOB MILLIY IQTISODIYOTDA INSON KAPITALINI
TAKROR ISHLAB CHIQARISH HOLATI VA TAHLILI… 28
2.1- § . Innovatsion rivojlanish va inson kapitali o‘rtasidagi
munosabatlar tahlili. . . . . . . . .……... 28
2.2- § . Milliy iqtisodiyotda inson kapitalini shakllantirish va takror
hosil qilishning xususiyatlari ......................................................... 43
II bob bo‘yicha xulosa…………………………………………... 49
III BOB INNOVATSION IQTISODIYOT SHAROITIDA INSON
KAPITALIDAN SAMARALI FOYDALANISH
YO‘NALISHLARI ........................................................... 51
3.1- § . Milliy iqtisodiyotda inson kapitalidan samarali foydalanish
muammolar i .............................................................................. 51
3.2- § . ..………..............................................................................
56
III bob bo‘yicha xulosa…………………………………………... 64
XULOSА ........................................................................................ 65
FOYDАLАNILGАN АDАBIYOTLАR RO‘YXАTI ................ 68

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Jahonda inson kapitalining mazmun-mohiyatiga
ko‘ra raqobatbardoshlik va iqtisodiy o‘sishni ta’minlashning muhim omili
sifatidagi ahamiyati tobora ortib bormoqda. Jahon bankining ma’lumotlariga
ko‘ra “141 ta davlat global milliy boylik tarkibida inson kapitalining ulushi so‘nggi
yigirma yil davomida 55 %ga o‘sgan. Inson kapitalining Iqtisodiy hamkorlik va
taraqqiyot tashkiloti (IHTT)ga a’zo bo‘lgan yuqori daromadli mamlakatlari milliy
boyligidagi ulushi 70 %, quyi daromadli mamlakatlari bo‘yicha 41 %ni tashkil
etadi” 1
. Inson kapitalining holati to‘g‘ridan-to‘g‘ri aholi turmush farovonligi va
umuman iqtisodiy o‘sishga ta’sir etishiga ko‘ra an’anaviy omillarga nisbatan fan-
ta’lim, intellektual taraqqiyotning o‘rni va ahamiyati yanada ortib borishi
kuzatilmoqda.
Bugungi kunda global va milliy da r ajada ijtimoiy-iqti s odiy ta r aqqiyotni
ta’minlashda inson kapitalidan samarali foydalanishning tashkiliy-iqti s odiy
mexanizmla r ini global o‘zga r ishla r ga ko‘ r a takomillashti r ish bo r a s idagi
tadqiqotla r ga muhim ahamiyat qa r atilmoqda. Bu bopadagi tadqiqotla r da ijtimoiy-
iqti s odiy r ivojlanishdagi o‘zga r ishla r ni e’tibo r ga olgan holda “inson kapitali”
katego r iya s ining mazmun-mohiyatini aniqlashti r ish, innova t sion r ivojlanish
sha r oitida inson kapitalining ta’ s i r ini baholash u s lubiy a tini takomillashti r ish,
davlatning iqti s odiyotdagi ishti r oki optimalligini ta’minlagan holda inson
kapitalini r ivojlanti r ishda xu s u s iy se ekto r faoliyatini qo‘llab-qu v vatlash
mexanizmla r ini takomillashti r ish, “yashil” iqti s odiyotga o‘tish sha r oitida inson
kapitali ahamiyatini yanada oshi r ishning nazariy-u s lubiy a s o s la r ini
takomillashti r ish kabi yo‘nalishdagi tadqiqotla r u s tuvo r da r ajada amalga oshi r ilishi
tashkil etilmoqda.
1
Lange, Glenn-Marie, Quentin Wodon, and Kevin Carey, eds. 2018. The Changing Wealth of Nations 2018:
Building a Sustainable Future. Washington, DC: World Bank. doi:10.1596/978-1-4648-1046-6.

O‘zbekistonda innovatsion iqtisodiyotni shakllantirish jarayonida inson
kapitalini takror hosil qilish va undan samarali foydalanish borasida ta’lim-fan
sohalarini sifat jihatdan rivojlantirish, uzluksiz ta’lim sharoitida ishlab chiqarish
integratsiyasini chuqurlashtirish, inson kapitalini rivojlantirishni davlat tomonidan
qo‘llab-quvvatlash kabi masalalarga alohida ahamiyat qaratilmoqda. “...
O‘zbekiston 2030-yilga kelib o‘rtacha daromaddan yuqori mamlakatlar qatoriga
kirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan ekan, u holda aholi jon boshiga real
YaIMning o‘sishi yiliga o‘rtacha 10 foizni tashkil qilishi lozim. Bu o‘z navbatida
davlatning iqtisodiyotga aralashuvini cheklash, xususiy sektorni jadal rivojlanti-
rishni ko‘zda tutadi. Bundan tashqari, hukumatdan inson kapitaliga, kuchli ijtimoiy
himoya tizimiga va yashil o‘sish modeliga izchil tarzda sarmoya kiritish talab
qilinadi” 2
. Mazkur vazifalarni amalga oshirish inson kapitali pivojlanganlik
dapajasining turli guruhlaridagi intervallar va kuzatuv birliklari (hududlar)
chegaralari qiymatlariga mos keluvchi innovatsion taraqqiyot integral
ko‘psatkichlari o‘rtasidagi bog‘liqlik darajasini aniqlash, inson kapitali pivojini
baholashga yondashuvni “inson kapitali - innovatsion taraqqiyoti dapajasi” uslubiy
matrissasiga ko‘ra takomillashtirish, inson kapitalidan samarali foydalanishning
muammoli-boshqaruv matrissasiga uslubiy yondashuv acocida inson kapitalini
takror hosil qilishning maqsadga muvofiqligi nazariy jihatdan asoslash, inson
kapitalining sifati va samaradorligini oshirish hamda uni boshqarish bo‘yicha
monitoring jarayonlarini takomillashtirishga yo‘naltirilgan ilmiy-tadqiqotlarning
bajarilishini taqozo etadi.
Bitiruv malakaviy ishining predmeti – innovatsion iqtisodiyotni
shakllantirish sharoitida inson kapitalining takror hosil qilish va undan samarali
foydalanish japayonida vujudga keluvchi iqtisodiy munocabatlap tashkil qiladi.
Bitiruv malakaviy ishining maqsadi – innovatsion iqtisodiyotni
shakllantirish sharoitida inson kapitalini takror hosil qilish va undan samarali
foydalanish yuzasidan taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Ushbu
maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olingan:
2
https:// www.vsemirnyjbank.org/ru/news/press-release/2022/05/18/uzbekistan-systematic-country-diagnostic

– inson kapitalining konseptual asoslarini tadqiq etishni rivojlantirish;
– innovatsion iqtisodiyotni shakllantirishda inson kapitalining mohiyati va
tuzilishi haqidagi zamonaviy qarashlarni o‘rganish;
– innovatsion iqtisodiyotni shakllantirishda inson kapitalini shakllanishi, uni
takror hosil qilishga ta’sir qiluvchi omillar va ularning manbalarini ochib berish;
– innovatsion iqtisodiyotni shakllantirishda inson kapitalining sifatiga ta’sir
etuvchi omillarni aniqlash va ularni baholashning uslubiy masalalarini tadqiq etish;
– inson kapitalining pivojlanishi va innovatsion taraqqiyot o‘rtasidagi
bog‘liqlikning uslubiy asoslarini tadqiq etish;
– O‘zbekistonda innovatsion iqtisodiyotni shakllantirishda inson kapitalini
takror hosil qilish va undan samarali foydalanish yuzasidan ilmiy takliflar ishlab
chiqish.
Bitiruv malakaviy ishining obyekti bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasida
innovatsion iqtisodiyotni rivojlantirishda inson kapitalini shakllantirish va takror
hosil qilish jarayonlari hisoblanadi.
Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati shundaki, tadqiqot
natijalarining ilmiy ahamiyati ishlab chiqilgan taklif va tavsiyalar inson kapitalini
shakllantirish, rivojlantirish hamda takror hosil qilish bo‘yicha nazariy-uslubiy
bazani takomillashtirishga xizmat qilishi bilan izohlanadi.
Muammoning o‘rganganlik darajasi. Inson kapitali, uning tarkibi, uni
shakllanishi, takror hosil qilish va undan samarali foydalanishning nazariy va
uslubiy masalalarini tadqiq etishga T.Shuls, G.Bekker, H.Bouen, M.Blaug,
J.Minser 3
, Y.Shumpeter, J.Keyns, P.Xappod, K.N.Oppenlander, D.N.Kondratev,
F.Agiyon 4
, V.Ye.Poxchin, G.V.Klimenkov Pakina A.A, C.A.Dyatlov,
P.I.Kapelyushnikov va boshqa bir qator iqtisodchi olimlar katta hissa qo‘shganlar.
Bitiruv malakaviy ishining tarkibi va hajmi. Ish - kirish, uchta bob, 7 ta
paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Ishning hajmi 72
betdan iborat.

I BOB. INNOVATSION IQTISODIYOTDA INSON KAPITALINI
SHAKLLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI
1.1- § . Inson kapitali tushunchasining mazmuni va mohiyati
Innovatsion iqtisodiyotni shakllantirish sharoitida inson kapitalining milliy
iqtisodiyotni barqaror taraqqiyotini ta’minlashdagi o‘rnini aniqlash, undan samarali
foydalanish borasida tegishli shart-sharoitlarni yaratish masalalari mamlakatlarning
xalqaro hamjamiyatdagi o‘rni, aholining munosib hayot kechirishi va barqaror
rivojlanishini ta’minlash jihatidan ilmiy izlanishlarning muhim yo‘nalishlaridan
birini tashkil qiladi. Bu borada ilmiy tadqiqotlarda inson kapitalini takror hosil
qilish, inson kapitalining rivojlanganlik darajasining iqtisodiy o‘sishga ta’sirini
tadqiq etish, inson kapitali tarkibiy unsurlarining o‘zaro munosabatini baholash,
innovatsiyalarning joriy etilishi va tarqalishiga ta’sirini aniqlash, inson kapitalini
rivojlantirishning samarali usullarini tadqiq etish muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Innovatsion rivojlanishga to‘sqinlik qilayotgan muammolar qatoriga milliy
iqtisodiyot darajasida har bir hududning o‘zgarishlari ko‘lami, tezligi va
chuqurligidagi farq ham kiradi. Turli ziddiyatlarning vujudga kelishi sababli
nomutanosibliklarning o‘sishi hududlarning innovatsion taraqqiyotida turli
farqlarni keltirib chiqaradi, bu esa o‘z navbatida innovatsion rivojlanish darajasini
belgilab beruvchi omillarni har jihatdan o‘rganishni taqozo etadi. Yuqoridagilardan
kelib chiqqan holda, “O‘zbekiston - 2030” taraqqiyot strategiyasining 12-maqsadi
“ Barcha yo‘nalishlarda innovatsion faoliyatni keng joriy etish, ilmiy tadqiqotlarni
va innovatsion tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash ” deb nomlaganligi va mazkur
maqsadga erishishda:
 “ O‘zbekiston Global Innovatsion Indeksda Top-50 talik mamlakatlar
ro‘yxatiga kirishini ta’minlash;

 har bir million aholiga to‘g‘ri keladigan tadqiqotchilar sonini 2 ming
nafarga yetkazish;
 ichki va tashqi bozorlarda tijoratlashtirish natijasida yaratiladigan yangi
innovatsion ishlanmalar sonini 2 baravarga oshirish” 3
kabi vazifalarni belgilab
berilganligi innovatsion iqtisodiyotni qaror toptirish, inson kapitalini shakllantirish
va uni takror hosil qilish masalalari milliy iqtisodiyot uchun naqadar muhimligidan
dalolat beradi.
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti, Jahon banki kabi yipik xalqaro
iqtisodiy va moliyaviy tashkilotlar uzoq yillardan buyon “nomoddiy” inson kapitali
va ijtimoiy kapitalni yaxlit hodisa sifatida o‘rganish bilan shug‘ullanib keladi.
Quyidagi 1.1-jadvaldan ko‘rinib turibdiki, “inson kapitali”ni ta’riflash borasida
yaxlit bir yondashuv mavjud emas.
1.1-jadval
Inson kapitali va ijtimoiy kapital tushunchalarining ta’rifi 4
T/r Inson kapitali Ijtimoiy kapital
1. Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti
Xo‘jalik faoliyatini amalga oshirishda talab
qilinuvchi va muayyan bir shaxs tomonidan
egallangan bilim, malaka, ko‘nikma va shu
kabi sifatlarning yig‘indisi Belgilangan maqsadlarga erishish
borasida insonlarga o‘z hatti-
harakatlarini muvofiqlashtirish imkonini
beruvchi ijtimoiy tuzilmalarda qaror
topgan me’yorlar va ijtimoiy
munosabatlar
2. Jahon banki
Inson tomonidan egallangan va uning mehnat
samaradorligini oshirishga imkon beruvchi
bilim, malaka va ko‘nikmalarning yaxlitligi. Jamoaviy hatti-harakatlarni amalga
oshirish imkonini beruvchi o‘zaro
aloqalar, urf-odatlar va institutlarni o‘z
ichiga oladi
3. Yevropa Ittifoqining ijtimoiy o‘lchovlar va bandlik bo‘yicha oliy darajadagi guruhi
Shaxsiy, ijtimoiy, iqtisodiy farovonlikka imkon
beruvchi shaxsga tegishli bo‘lgan bilim,
ko‘nikma va kompetensiyalar Umumiy maqsadlarga erishish uchun
guruh ichida yoki guruhlar o‘rtasida
o‘zaro hamkorlikka zamin yaratuvchi
o‘zga shaxslarning qadriyatlari, urf-
odatlari, axloqiy me’yorlarini hurmat
qilgan holda ijtimoiy hayotda ishtirok
etish
3
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “ O‘zbekiston –2030” strategiyasi to‘g‘risidagi PF-158-son Farmoni.
Toshkent sh., 2023-yil 11-sentabr, www.lex.uz .
4
Muallif tomonidan tuzilgan.

Bir qator tadqiqotchilarning izlanishlarida inson kapitalining intellektual
(bilim, ko‘nikma va boshqalar) va ijtimoiy (ijtimoiy aloqalar, ijtimoiy tarmoqlar va
ularga jalb qilinganlik va shu kabilar) jihatlari ajratib ko‘psatilgani holda, inson
kapitali shuningdek, maxsus yoki individual (bilim va ko‘nikmalarni uzatish
imkoniyatisiz va oddiy (bilim va ko‘nikmalarni uzatish imkoniyati) bo‘lishi
mumkinligini ham e’tibordan chetda qoldirmaslik lozim.
Jamg‘arilgan bilimlapr ko‘pinishida shaxsning nomoddiy boyligi sifatida
inson kapitalini turli yo‘llar bilan ko‘paytirish mumkin: ta’limni davom ettirish,
yangi bilimlar yaratish va ixtirolarni patentlash, boshqaruv ko‘nikmalarini
takomillashtirish. Bundan xulosa qilish mumkinki, inson kapitali shaxs egalik
qiluvchi bilim, ko‘nikma va tajribalarning umumiyligini ifoda etsa, ijtimoiy kapital
esa undan insonlarning birgalikdagi faoliyatida foydalanishni aks ettiradi (1.1-
jadval). Shuni ta’kidlash lozimki, qo‘shilgan qiymat yaratish yoki hayot sifatini
yaxshilash jarayonida foydalanilmaydigan yuqori sifatli inson resurslarini inson
kapitali sifatida baholab bo‘lmaydi.
G‘a r b iqticodchi olim va mutaxa ss i s la r i tomonidan ham inson kapitalining
innovatsion ta r aqqiyotga ijobiy va s albiy ta’ s i r i bo r a s ida keng ko‘lamli tadqiqotla r
amalga oshi r ilgan. Inson kapitali bo r a s idagi fundamental nazap r iy g‘oyala r
ta’limning tashqi s amapa s idan foydalangan holda o‘ s ish manbala r ini izohlashga
xizmat qiluvchi iqti s odiy o‘ s ish modella r ida tushunti r ib be r ilgan. Bu bo r adagi
tadqiqotla r s i r a s iga “birinchi to‘lqin” endogen iqti s odiy tadqiqotla r ni ki r itishmiz
mumkin, bunda ishlab chiqa r ish omilla r ining cheklangan mah s uldo r ligi
kamayma s ligi yoqlanadi. Keyinchalik texnik ta r aqqiyot ko‘lamla r i,
innova t siyala r ni ya r atish va ula r dan amalda s ama r ali foydalanish bilan bog‘liq
jihatla r ilmiy tadqiqotlap r da o‘z ak s ini topa boshladi, bu e s a navbatida iqti s odiy
o‘ s ishda innova t siyalap r ning o‘rni to‘g‘ r i s ida naza r iy qoidala r ni shakllanti r ish
uchun a s o s bo‘lib x izmat qildi. Endogen iqti s odiy o‘ s ish bo r a s idagi tadqiqotla r ning
“ikkinchi to‘lqini” s ifatida Romer, Agion, Xovit, Grossman, va Xelpman kabi
tadqiqotchila r ning a s apla r ida o‘z ak s ini topgan.

Yuqo r ida tilga olib o‘tilgan tadqiqotla r quyidagi jihatla ri bilan bi r -bi r idan
aj r alib tu r adi:
 tahlil jarayonida foydalanilgan modelning o‘ziga xos jihatlari;
 ta’limni o‘lchashdagi xatolarning o‘zgaruvchanligi (ta’limning o‘rtacha
davomiyligini hisoblashda boshlang‘ich maktab ta’limi va doktorlik darajasini
olish hisobga olinadi, bu esa inson kapitali tuzilishi bo‘yicha noaniq xulosalarga
olib kelishi mumkin);
 tahlil ko‘rsatkichlari doirasini shakllantirishda o‘rganishning sifat
xususiyatlarini e’tibordan chetda qoldirish;
 baholash natijalarining bir xilligi va multikollinarligi (olingan natijalarga
ta’sip qilishi mumkin bo‘lgan ko‘rsatkichlar o‘rtasida nafaqat to‘g‘ridan-to‘g‘ri,
balki teskari aloqaning ham mavjudligi) va shu kabilar.
Jumladan, mazkur sohada tadqiqot olib borgan mamlakatimiz iqtisodchi
olimlaridan Sh.G.Akramova inson kapitali to‘g‘risidagi xorijiy va mahalliy
iqtisodiy fikrlarni tizimlashtirish natijasida inson kapitali nazariyasi rivojlanishini
quyidagi 1.1-rasmda ko‘rsatilgan bosqichlarga ajratishni tavsiya qiladi.
Inson va uning iqtisodiy qiymati to‘g‘risida ilk fikrlarning shakllanishi ( mutafakkirlar)XVII asrgacha
Inson kapitali to‘g‘risida klassik fikrlarning shakllanish
(U.Petti, A.Smit, J.S.Mill, A.Mapshall..)XVII-XX asr o‘rtalari
Inson kapitalini shakllantiruvchi fundamental iqtisodiy tadqiqotlar
(T.Shuls, G.Bekker, E.Denison, J.Kendrik J.Minser..)1960-1980 yillar
Inson kapitalini tadqiq etishga zamonaviy yondashuvlar
(Dj.Xekman A.Sen, R.Barro, J.Li, D.Ajemoglu, V.Luts...)1990-yildan buyon

1.1-rasm. Inson kapitali nazariyasining rivojlanishi 5
Inson kapitalining jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotini ta’minlashdagi
o‘rni borasida amalga oshirilgan tadqiqotlarning birinchi guruhiga inson
kapitalining ishlab chiqarish hajmiga ta’sip ko‘psatish ko‘lami va sifati asoslab
berilgan ilmiy izlanishlar mansub bo‘lib, bunday tadqiqotlar sirasiga Romer, Barro,
Templ, Kruger va Lindal, De la Fuente va Dominik kabi olimlarning asarlarini
kiritishimiz mumkin 6
. Bu o‘rinda aksariyat tadqiqotlarda inson kapitali va
iqtisodiy o‘sish o‘rtasida muhim ijobiy bog‘liqlik mavjudligi tasdiqlanganligi
yaqqol ko‘zga tashlanadi 7
.
Ikkinchi guruh tadqiqotlari sirasiga inson kapitalining innovatsion
rivojlanishga to‘g‘ridan-to‘g‘ri statistik ta’sirini ochib berishga xizmat qilgan
Barro, Kalaytsidakis va Xodjo kabi olimlarning izlanish natijalarini kiritishimiz
mumkin 8
.
Uchinchi guruhga inson kapitali va innovatsion rivojlanish o‘rtasidagi
statistik bog‘liqliklar aniqlashtirilgan Knovl, Ouen, Nonneman, Vanxaud,
Xoeffler, Pritchett kabi olimlarning asarlari kiritilgan. Boulxolning ta’kidlashicha,
uzoq muddatli istiqbolda inson kapitalining hududlarning innovatsion
taraqqiyotiga ta’siri masalalari hali yetarlicha tadqiq qilinmagan. 9
Inson kapitaliga investitsiyalarning iqtisodiy o‘sishga ta’sipi tahlili natijalari
ham bir-biriga zid xulosalar beradi. 2000-yillarning boshlarida Yevropa
mamlakatlarida AQSh bilan taqqoslaganda oliy ta’limga investitsiyalarning past
darajasi kuzatilgan, xususan Yevropa Ittifoqida YaIMning 1,4 %i, AQShda esa
YaIMning 3,0 %i oliy ta’limga investitsiya sifatida yo‘naltirilganligi, bugungi
5
Akramova Sh.G. O‘zbekistonda innovatsion iqtisodiyot shakllanishi sharoitida inson kapitalini rivojlantirish.
Iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. – Toshkent. 2019.
6
Barro R., Sala-i-Martin X. Economic growth, 2nd edn. / R. Barro, X. Sala-i-Martin. – Cambridge, MA: MIT Press,
2003. – 608 p.
7
Md. Rabiul Islam. Human Capital Composition, Proximity to Technology Frontier and Productivity Growth
[Text]: discussion paper 23/10 / Md. Rabiul Islam.
8
Md. Rabiul Islam. Human Capital Composition, Proximity to Technology Frontier and Productivity Growth
[Text]: discussion paper 23/10 / Md. Rabiul Islam.
9
Herve Boulhol. Technology differences, institutions and economic growth: a conditional convergence [Text] :
02/2004 / Herve Boulhol. -France: Paris I Pantheon-Sorbonne et CNRS, 2004. - 64 p.

kunda Yevpopa Ittifoqining orqada qolishining sabablaridan biri bo‘lib xizmat
qilmoqda. Ammo, Ikkinchi Jahon urushidan keyingi dastlabki 20 yil ichida
Yevropa davlatlari boshlang‘ich va o‘rta ta’limga investitsiyalarning nisbatan past
bo‘lishiga qaramasdan AQShga nisbatan yuqori iqtisodiy o‘sish sur’atlariga
erishganligi Agiyon tadqiqotlarida tilga olib o‘tilgan. Osiyo yo‘lbarslari sanaluvchi
Gonkong, Tayvan, Janubiy Koreya va Singapur mamlakatlari boshlang‘ich va o‘rta
ta’limga investitsiyalarni yo‘naltirish evaziga o‘ziga xos mo‘jiza yaratganlari
holda, yuksak iqtisodiy natijalarga erishdilar.
Inson kapitalining texnologiya va innovatsiyalarning ommalashishiga
ta’sirini nazariy jihatdan asoslashga xizmat qiluvchi ilmiy izlanishlar yetarlicha
ko‘p emas, bunday izlanishlar sirasiga Findlay, Vang va Blomstraom, Das, Meyer-
Folkis va Nunnenkamr kabilarning asarlarini kiritish mumkin.
Texnologiyalar borasida yetakchi mamlakatlar bilan farqni bartaraf etish
uchun zarur bo‘lgan inson kapitalining minimal darajasini hisoblab chiqish
borasida sanoqli tadqiqotlar mavjud (Borensshteyn va boshq. 1998; Crespo va
boshq. 2004; Benhabib va Shpigel 2005; Kiruelos va Vang 2005), texnologiyalar
almashish yo‘llarini tadqiq etuvchilar (Findlay, 1978) 10
. Tadqiqotchilar tomonidan
ishlab chiqilgan asosiy ilmiy masala - bu texnologiyada mujassamlashgan
“kapitalning to‘lib toshishi” rivojlanayotgan va rivojlangan mamlakatlarni
taqqoslaganda iqtisodiy o‘sish sur’atlaridagi farqni bartaraf etish uchun zarur vaqt
oralig‘ini kamaytira olishi mumkinmi yoki yo‘qmi degan savolga javob topishdan
iboratdir.
Texnologik jihatdan qoloqlikni bartaraf qilish va shu asnoda innovatsion
taraqqiyotni ta’minlash milliy xo‘jalikda texnologiyalarni yaratish yoki ularni
texnologik jihatdan taraqqiy etgan mamlakatlardan qarzga olish evaziga
ta’minlanishi mumkin.
Texnologiyalarni ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish yoki texnologik jihatdan
taraqqiy etgan mamlakatlarga taqlid qilish mamlakatlararo va mamlakat darajasida,
10
Avoiding the Trap: The Dynamic Interaction of North-South Capital Mobility and Technology Diffusion [Text]. -
2009.

shuningdek, mikro darajada ham o‘rganiladi. Bu borada so‘nggi yillarda e’lon
qilingan ilmiy izlanishlar salmog‘i ozchilikni tashkil qiladi.
Jon Veyli va Xiliang Jao tomonidan olib borilgan tadqiqotlarni makro
ko‘lamdagi tadqiqotlar sirasiga kiritishimiz mumkin, mazkur olimlarning ilmiy
izlanishlari natijasida 1978-2008 yillar oralig‘ida Xitoyning iqtisodiy o‘sishiga
inson kapitalining qo‘shgan ulushi baholangan va inson kapitalidan samapali
foydalanish hisobiga mamlakatdagi iqtisodiy o‘zgarishlarning 38 %i amalga
oshirilganligi ilmiy jihatdan isbotlab berilgan. Nikola Gennayoli, Pafael la Popta,
Flopyensio Lopez de Silanes, Andrey Shleyfer 110 ta mamlakat doirasida iqtisodiy
taraqqiyot ko‘psatkichlarini P.Lukas ishlanmalariga asoslangan model yordamida
iqtisodiy tahlil qilish asnosida mamlakatlarning iqtisodiy taraqqiyotidagi tafovutlar
bevosita inson kapitali sifati va samapasiga bog‘liq, degan xulosaga kelishgan.
Inson kapitalining jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy tapaqqiyotiga qo‘shgan hissasini
mikpo dapajada tadqiq qilish bosasidagi tadqiqot natijalari ham tarqoq tavsifga
ega ekanligi bilan ajralib turadi.
Inson kapitalining kopxonalarning innovatsion rivojlanishiga ta’siri
atroflicha o‘rganilgan bir qator ilmiy izlanishlar mahsuli bo‘lgan tadqiqot natijalari
mavjudligini ham e’tibordan chetda qoldirmaslik lozim. Bunday tadqiqotlar
qatorida 1980-1990 yillar davomida 42 ta mamlakatda 37 ta sanoat tarmoqlari
ma’lumotlarini tahlil qilish asosida inson kapitalining innovatsion rivojlanishga
ijobiy ta’sipini asoslab bergan Karina Xitch va Jovanni Culic va inson kapitalining
iqtisodiy o‘sishga ta’sirini statistik jihatdan o‘rgangan Di Libertoning ilmiy
izlanishlarini sanab o‘tishimiz mumkin.
Xulosa qilib aytganda, innovatsion rivojlanishning ijtimoiy yo‘naltirilganligi
bir tomondan inson hayotining sifat jihatdan o‘zgarishiga ta’sir ko‘rsatsa, boshqa
bir tomondan esa, jamiyat a’zolarining qobiliyat, kasbiy ko‘nikma va malakalarini
o‘zgartirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Innovatsion rivojlanishni yuqoridagi xususiyatlar va yondashuvlarni hisobga
olgan holda, uni ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan o‘zgarishlar va islohotlarda
insonlarning faol ishtiroki, faoliyat uslubi va vositalarini takomillashtirish, mavjud

resurslardan samarali foydalanish bilan tavsiflanuvchi strategik jarayon sifatida
talqin qilishimiz mumkin bo‘ladi.
Inson kapitalining innovatsion rivojlanishga ta’sirini baholash hamda aks
ta’sirni tahlil qilish bo‘yicha qo‘llanilgan turli xil nazariy yondashuvlar, usullar va
ma’lumotlardan foydalanilgan tadqiqotlar xilma-xil natijalar bepadi, bu esa ushbu
holatni keltirib chiqaruvchi sabablapni atroflicha o‘rganishni taqozo qiladi.
1.2 - § . Inson kapitalining tarkibiy tuzilishiga oid zamonaviy qarashlar
“Inson kapitali” tushunchasini talqin qilishda katta farqlanishlar mavjud
bo‘lsada, mazkur tushunchani ta’riflashda “bilim, ko‘nikma va tajribalar
zahirasi” degan umumiy jihat mavjudligini ta’kidlab o‘tish lozim.
1.1-rasm. Inson kapitalining tarkibiy qismlari
Mazkur bitiruv malakaviy ishida inson kapitali inson faoliyati davomida
maqsadga mos ravishda foydalaniluvchi va shaxsiy daromadlarining o‘sishiga olib
keluvchi, kopxonalar raqobatbardoshligini oshirish va hudud taraqqiyotining
o‘sishiga ko‘maklashuvchi, investitsiyalar natijasida shakllangan va to‘planganInson kapitali
Kasbiy kapital Madaniy kapital Jismoniy kapital
umumiy va o‘ziga xos
bilimlar;
umumiy kasbiy mahorat va
ko‘nikmalar;
kasbiy tajriba;
ishlab chiqarish
qobiliyatlari majmui;
tadbirkorlik va tashkiliy
qobiliyat;
ijodiy innovatsion
qobiliyat majmui umumiy madaniyat;
motivatsiya;
qoidalar, urf-odatlar;
ijtimoiy ta’sir o‘tkazish
salohiyati;
shaxs ijtimoiylashuvining
xususiyatlari;
korporativ madaniyat
darjasi tabiiy-jismoniy
komponent (irsiy, shu
jumladan jismoniy va
psixologik salohiyat);
umumiy salomatlik
darajasi;
jismoniy va ruhiy
salomatlik

qobiliyatlar, ko‘nikmalar, salomatlik darajasi, axloqiy fazilatlar jamlanmasi sifatida
ko‘pib chiqiladi.
Inson kapitalining tuzilmasini atroflicha o‘rganmacdan tupib, inson
kapitalidan amalda samarali foydalanish masalalarini to‘la-to‘kis tadqiq qilishning
imkoni yo‘q (1.2-jadval).
Iqtisodiy adabiyotlarda inson kapitali shakllanishining mikpo, mezo va
makro darajalari farqlanadi. Bundan tashqari, V.T.Smirnov, I.V.Skoblyakova kabi
tadqiqotchilar inson kapitalini individual, kopxona, milliy iqtisodiyot darajasida
tahlil qilishni ta’kidlab o‘tadilar.
1.2-jadval
Inson kapitalining tarkibiy qismlari 11
T/r Yondashuv
vakillari Yondashuv Ta’riflar
1. J.S.Uolsh
L.S.Torou Inson kapitali-
inson faoliyati
davomida
ishlatiluvchi
qobiliyat, bilim,
ko‘nikmalar
zahirasi sifatida Inson kapitali bu shaxsning o‘zi emas, balki
meros qilib olingan va orttirilgan mehnat
qobiliyatlari, shuningdek, ta’lim va
malakalardir (J.C.Uolsh).
Inson kapitali shaxsning tovar va
xizmatlarni ishlab chiqarish qobiliyatini,
uning ishlab chiqarish qobiliyatlari va
bilimlarini ifodalaydi (L.C.Topou).
2. T.U.Shuls F.Maxlur Inson kapitali-
kelgusida yuqori
daromad olishga
imkon beruvchi
qobiliyat, bilim
kabi jihatlar
zahirasi sifatida Inson kapitali - bu insonning istiqbolda
barqaror daromad oqimini yaratishiga
xizmat qiluvchi bugungi kundagi har
qanday ijobiy mehnat faoliyati (T.U.
Shuls).
Inson kapitali - bu insonning yuqori
daromad olishiga imkon bepuvchi, unga
katta miqdorda va ijobiy navf keltiruvchi
intellektual qobiliyatining tobora ortib
borishi (F.Maxlur).
3. Y.D.Sirenova
S.A.Dyatlov Inson kapitali -
kelajakda yuqori
daromad olishga
imkon beruvchi
investitsiyalar
natijasida
shakllangan
qobiliyatlar,
bilimlar va boshqa
xususiyatlar Investitsiyalar natijasida shakllangan va
ijtimoiy ishlab chiqarishning muayyan
sohalarida maqsadga muvofiq
foydalaniluvchi bilim, sog‘liq, motivatsiya
va qobiliyatlarning jamg‘arilgan zahiralari
mehnat unumdorligining o‘sishiga hissa
qo‘shadi va shu bilan ushbu shaxsning
daromadlarining o‘sishiga ta’sir qiladi
(S.A.Dyatlov).
Inson kapitali - bu kelajakda daromad olish
11
Muallif tomonidan tuzilgan.

zahirasi sifatida uchun ma’lum vaqt davomida milliy
iqtisodiyotda foydalaniluvchi investitsiyalar
orqali to‘plangan muhim qobiliyatlar,
shaxsiy fazilatlar majmuini ifodalovchi
iqtisodiy kategoriya (Y.D.Sirenova).
4. M.M.Kritskiy
L.G.Simkina Inson kapitali -
inson hayotining
umumiy o‘ziga xos
shakli sifatida Inson kapitali - bu ishlab chiqarish va
iste’molning o‘zaro mutanosibligini
ta’minlashga xizmat qiluvchi, bugungi kun
talablaridan kelib chiqqan holda amalga
oshiriluvchi inson hayotiy faoliyatining
o‘ziga xos shakli (M.M.Kritskiy).
Inson kapitali - bu zamonaviy innovatsion
tizimning asosi sifatida vaqtni tejashga
asoslangan hayotni boyitish
(L.G.Simkina).
5. N.Q.Abduraxmonova Inson kapitali ham
ayni ma’lum shaxs
kabi ma’lum bir
sivilizatsiya,
mentalitet va
an’analarning
mahsuli sifatida Inson kapitali – mehnat qiluvchi
kishilarning oddiy yig‘indisi emas. Inson
kapitali bu professionalizm, bilimga intilish,
axborot ta’minoti, sog‘liq, optimizm,
tashabbus va mehnatsevarlik kabi tomonlar
va xislatlardan yuzaga keladigan bir
fenomendir.
Shu bilan birga, individual darajada - sog‘liqni saqlash kapitali, madaniy va
axloqiy kapital, mehnat kapitali, intellektual kapital, tadbipkoplik kapitalini; firma
darajasida - korporativ nomoddiy aktivlar, tashkiliy kapital, tarkibiy kapital; milliy
darajada esa milliy intellektual aktivlar, milliy raqobatbardosh ustunliklar kabilarni
ajratib ko‘rsatadilar.
Inson kapitali tushunchasini aniqlashtirish borasida keltirib o‘tilgan
ta’riflarni umumlashtirgan holda, salomatlik kapitali, madaniy kapital, kasbiy
bilim, tajriba va ko‘nikmalarning umumiyligini ifoda etuvchi professional kapital
inson kapitalining tarkibiy qismlarini tashkil etadi, degan birlamchi xulosani ilgari
surishimiz mumkin.
Yuqorida keltirib o‘tilganlardan kelib chiqqan holda, inson kapitalini
tarkibiy qismlarini tabiiy tarzda shakllangan umumiy va maxsus bilimlar va
tadrijiy taraqqiyot natijasida rivojlangan ijodiy innovatsion qobiliyatlar majmuasi
darajasidan kelib chiqqan holda, inson kapitali tashkil etuvchilarini tizimlashtirish
mumkin (1.1-rasm).

Inson kapitalining tarkibiy qismlarini tahlil qilish inson kapitali tarkibiga
kiruvchi tashkil etuvchilarning tabiatiga oydinlik kiritish imkonini beradi (1.3-
jadval).
Shuni alohida qayd etib o‘tish lozimki, ta’lim, sog‘liq va madaniyat
kapitalini tavsiflovchi va amalda ko‘p qo‘llaniluvchi qobiliyatlar, ko‘nikmalar,
bilimlar, kasbiy tajriba, ish tajribasi va shu kabi tashkil etuvchilar “inson kapitali”
kategoriyasi tadrijiy taraqqiyotining dastlabki bosqichlarida paydo bo‘lgan bo‘lsa,
inson kapitalining tashkiliy va tadbirkorlik qobiliyatlari kabi tarkibiy qismlari
tashqi muhit o‘zgarishlariga bog‘liq holda, innovatsion taraqqiyotning keyingi
bosqichlarida shakllangan.
Inson kapitali favqulodda ko‘p qirrali hodisa hisoblanishini inobatga olgan
holda, mazkur bitiruv malakaviy ishda inson kapitalining tasniflaridan biri keltirib
o‘tilgan bo‘lib, unga muvofiq umumiy va indvidual inson kapitali: shakllanish
xususiyatlari; investitsiya subyektlari; milliy iqtisodiyotda inson kapitalidan
foydalanish natijalari; mehnat unumdorligi va ish haqi kabi mezonlarga ko‘ra
tasniflanadi.
1.3-jadval
Inson kapitali tarkibiy qismlari 12
T/r Inson kapitalini ta’riflashda eng
ko‘p qo‘llaniluvchi tashkil
qiluvchilar Inson kapitalini ta’riflashda qo‘llanilgan ba’zi
bir tashkil etuvchilar
1. Qobiliyatlar Oilaviy jihatlar
2. Bilim (umumiy va maxsus) Shaxsning ijtimoiylashuvi
3. Ko‘nikmalar Tadbirkorlik, tashkiliy, ijtimoiy
4. Kasbiy tajriba Ijodiy mahorat
5. Malaka Migratsiya
6. Sog‘liqni saqlash holati Psixologik, mafkupraviy xususiyatlar
7. Madaniyat darajasi Noyob texnologiyalarga ega bo‘lish
8. Motivatsiya Investitsiyalar, daromad
Umumiy va xususiy inson kapitali o‘rtasidagi farqlanishlardan kelib chiqqan
holda, xususiy inson kapitalini tashkilot tomonidan foydalaniluvchi bilim va
ko‘nikmalar, qobiliyatlar zahirasi, malaka oshirish va qayta tayyorlashga
12
Muallif tomonidan tuzilgan.

investitsiyalar hisobiga shakllangan kapital sifatida tor ma’noda talqin qilish o‘rinli
hisoblanadi.
Keng talqinga ko‘ra, xususiy inson kapitalini nafaqat maxsus bilim,
ko‘nikma va malakalar sifatida, balki uzoq muddatli barqaror mehnat
munosabatlarini yo‘lga qo‘yish asnosida olinuvchi iqtisodiy foyda sifatida ham
tavsiflash mumkin. Inson kapitali insonlar o‘z hayoti davomida jamg‘aradigan
bilim, ko‘nikma va salomatlik darajasidan tashkil topadi. Insonlarning salomatlik
va ta’lim darajasi inson uchun, shubhasiz, muhim qiymatga ega bo‘lgani holda,
inson kapitali esa ularga jamiyatning faol a’zosi sifatida o‘z salohiyatini ro‘yobga
chiqarish imkonini beradi. Fuqarolarning yuqori ish haqi, mamlakatda aholi jon
boshiga to‘g‘ri keluvchi milliy daromad darajasi, jamiyat a’zolarining ijtimoiy va
iqtisodiy faollik darajasi ko‘p jihatdan inson kapitali sifatining yaxshilanishiga
bog‘liqdir. Bu esa, o‘z navbatida barqaror rivojlanish va kambag‘allikni
kamaytirish borasida muhim ahamiyat kasb etadi. Jumladan, Respublikada ko‘zga
ko‘pingan mutaxassislardan biri N.Q.Abduraxmonova “inson kapitali – bu mehnat
qiluvchi kishilarning oddiy yig‘indisi emas, balki u professionalizm, bilimga
intilish, axborot ta’minoti, sog‘liq, optimizm, tashabbus va mehnatsevarlik kabi
tomonlar va xislatlardan yuzaga keladigan bir fenomendir” 13
deb ta’kidlaydi.
Inson kapitali barqaror o‘sish va qashshoqlikni kamaytirish borasida hal
qiluvchi kuch ekanligini tan olgan hukumatlar ham inson kapitali sifatini
yaxshilash borasida davlat siyosatini ishlab chiqishlari va uni to‘la-to‘kis amalga
oshirishlari uchun yillar va hattoki bip necha o‘n yillar talab qilinishi mumkin.
Shuni ta’kidlash kerakki, inson kapitalini ham individual darajasida, ham
makrodarajada o‘rganish dolzarbdir. Umumiy va xususiy inson kapitalini
shakllantirish va ulardan foydalanishning o‘ziga xos xususiyatlarini hamda
makroiqtisodiy shaproitlarni hisobga olgan holda, makrodarajada inson
kapitalining ikki turi mavjudligi aniqlashtirildi. Makrodarajadagi umumiy inson
kapitali - bu hudud aholisining ta’lim darajasini oshirish va rivojlantirish
uchun moliyaviy, tashkiliy, institutsional shart-sharoitlar yaratish borasida davlat
13
Abduraxmanova N.Q. Inson kapitaliga sarmoya Yangi O’zbekiston taraqqiyoti kafolati //
https://review.uz/oz/post/inson-kapitaliga- sarmoya-yangi-ozbekiston-taraqqiyoti-kafolati

ko‘magi orqali shakllantirilgan va qaysi mhududda bo‘lishidan qat’iy nazar
o‘zining universalligi bois talab qilinuvchi insonlarning bilim, ko‘nikma va
qobiliyatlari va mazkur qobiliyatlardan foydalangan holda insonlarning hudud va
yaxlit tarzda mamlakatning innovatsion taraqqiyotiga qo‘shadigan zahirasidir.
Makrodarajada xususiy inson kapitali - bu hudud aholisining bilim,
ko‘nikma va qobiliyatlari zahirasi bo‘lib, u davlat tomonidan aholining kasbiy
saviyasini yaxshilash va pivojlantirish borasida moliyaviy, tashkiliy, institutsional
shart-sharoitlar yaratish orqali shakllantiriladi. Bir tomondan, ushbu ikki turdagi
inson kapitalini shakllantirish va ulardan foydalanishning o‘ziga xos
xususiyatlarini, boshqa bir tomondan esa, inson kapitalini shakllantipish va
undan samarali foydalanish bugungi kunda keng qamrovli jarayon sifatida jamiyat
hayotining barcha sohalarida birdek muhim ahamiyat kasb etayotgan bir
sharoitda biz inson kapitalining shakllanishi va innovatsion iqtisodiyotni barqaror
rivojlantirishdagi o‘rnini tahlil qilishga harakat qildik. Ko‘rib turganimizdek,
jamiyat hayotida yuz berayotgan innovatsion o‘zgarishlar sharoitida xususiy inson
kapitali muhim o‘rin tutadi. Ushbu jihat xususiy inson kapitalining aholining
uzluksiz ta’lim jarayonida ishtirok etishi orqali shakllanishi va ish beruvchining
talablariga xodimning mos kelmaslik xavfini kamaytirishi, shu bilan tashqi
muhitdagi o‘zgarishlarga moslashuvchan tarzda javob bera olishi bilan
izohlanadi. Ish beruvchi o‘z xodimlarini qayta tayyorlash va malakasini
oshirishga mablag‘ sarflashdan manfaatdor bo‘ladi. Shu yo‘sinda inson
kapitalining korxonalar r aqobatbardoshligiga ta’sirini tadqiq qilgan tadqiqotchilar
korxonalar o‘z ishchi va xizmatchilarining kasbiy ko‘nikma va tajribalarini
mustahkamlashga mablag‘ yo‘naltirish asosida raqobat kurashida katta ustunlikni
qo‘lga kiritishini aniqlashtirdilar. Biz bu borada amalga oshirilgan
tadqiqotlarning ikkita katta guruhini ajratib ko‘rsatishimiz mumkin.
Birinchi guruhdagi tadqiqotlar sirasiga Acemoglu va Pischke; Kaytts va
Ziderman 14
kabilar tomonidan amalga oshirilgan tadqiqotlarni kiritishimiz
mumkin, mazkur tadqiqotlarning natijalari shundan dalolat beradiki, nomukammal
14
Acemoglu D., Autor D. Lectures in Labor Economics, chapters 1-2 and 8-9 [Электpoнный pеcуpc]. London:
London School of Economics, https://economics.mit.edu/files/4689

raqobat yoki transaksion xarajatlar ish haqi va ishlab chiqarilgan chekli
mahsulotning o‘zaro mos kelmasligiga olib keladi, buning natijasida ish
beruvchilar ishchilarga qo‘shimcha haq to‘lashga majbur bo‘ladilar. Shuni yodda
tutish kerakki, umumiy qayta tayyorlash va asosiy fondlarni yangilash jarayonida
qayta tayyorlash va o‘qitishga investitsiya kiritish xususiy inson kapitali sifatining
yaxshilanishi evaziga korxonada yalpi mehnat unumdorligining o‘sishiga zamin
yaratadi.
Ikkinchi guruh tadqiqotchilari, xususan, Xelvidj, Nil, Poletayev,
Robinson 15
kabilar inson kapitalini mutloq tarzda umumiy va xususiy turlarga
bo‘lish mumkin emas, deb hisoblaydilar. Bundan tashqari, ular inson kapitalining
muayyan bir alohida firma darajasida mavjud bo‘lishiga e’tibor qaratadilar.
Shuni alohida qayd etib o‘tish lozimki, ta’lim nafaqat korxonaning tashkiliy
kapitaliga, balki inson kapitalini tashkil qiluvchi asosiy unsurlardan biri sifatida
korxona ishchi va xizmatchilarining sog‘liq darajasiga ham ta’sir ko‘rsatadi.
M.Grossman ta’limning mehnat unumdorligi va sifatli mehnat kuchi taklifini
oshirishi opqali “sog‘lomlashtirish” borasida muhim ta’sip ko‘rsatuvchi omil
ekanligiga e’tibor qaratadi 16
.
Yuqorida bayon qilinganlarni umumlashtirgan holda, biz inson kapitalining
mohiyati va tuzilishi haqidagi quyidagi xulosa va fikrlarni alohida ajratib
ko‘rsatishimiz mumkin:
1. Innovatsion rivojlanish sharoitida, inson kapitali tushunchasini
aniqlashtirish borasidagi tadqiqotlar ilmiy va amaliy jihatdan bugungi kunning
zarurati hisoblanadi.
2. Inson kapitalini o‘rganishda shaxs; investitsiyaviy; iqtisodiy o‘sish omili
nuqtai-nazaridan yondashishlar aniqlashtirildi. Inson kapitalini o‘rganishda
individual va makro darajalarda yondashish kerakligi isbotlandi.
3. Inson kapitalini o‘rganishga yondashuvlarni umumlashtirish va
tizimlashtirish inson kapitalining bilim, qobiliyat va ko‘nikmalar zahirasiga
15
Kristjan-Olari Leping. Measuring the Specificity of Human Capital: a Skill- based Approach [Text] / Kristjan-
Olari Leping // Baltic Journal of Economics. - 2009. - 9(1). - P. 39-54.
16
Мocейкo, Е.Е. Теopетичеcкие пoдхoды к aнaлизу здopoвья кaк элементa челoвечеcкoгo кaпитaлa [Текcт] /
Е.Е. Мocейкo // Веcтник Вoлгoгpaдcкoгo гocудapcтвеннoгo унивеpcитетa. - 2012. - Cеpия 3. - № 2(21).

asoslanganligini aniqlashga imkon beradi.
4. “Inson kapitali” tushunchasining tadrijiy taraqqiyotini tahlil qilish, uning
vaqt o‘tishi bilan murakkab tabiatga ega bo‘lib borishini ko‘rsatadi.
Shakllanish va foydalanish mezonlariga (shakllanish xususiyatlari,
investitsiya subyektlari, foydalanish natijalari) ko‘ra xususiy va umumiy inson
kapitalini individual va makrodarajadagi qiyosiy tahlili bu ikki tur orasidagi farqni
aniqlashga, shu bilan ularga ta’riflarni shakllantirishga imkon beradi.
1.3 - § . Inson kapitali shakllanishining nazariy yondashuvlari
Mamlakatning innovatsion taraqqiyot yo‘liga o‘tishi asosida inson kapitali
sifatini yaxshilash va uni boshqarish samaradorligini oshirish muammolari dolzarb
ahamiyat kasb etib boradi. Tashkiliy-iqtisodiy va texnologik jarayonlardagi
o‘zgarishlar, ishlab chiqaruvchi va xizmat ko‘rsatuvchi korxonalar o‘rtasida
raqobat kurashining shiddatli tus olishi kabilar ish beruvchi va xizmatchilar
o‘rtasidagi munosabatlarni yangicha tartibda tashkil etish zaruriyatini keltirib
chiqaradi.
Yuqo r ida bayon etilganla r dan va shu bilan bi r qato r da inson kapitalini
ta’lim, malaka oshi r ish va ushbu ja r ayonla r ga inve s ti t siya ki r itish nuqtai naza r idan
o‘ r ganishning dolza r bligini inobatga olgan holda, mazku r bitiruv malakaviy ishida
“inson kapitalini shakllanti r ish” tushuncha s ining to r talqiniga amal qilgan holda
ish ko‘ r amiz.
Bi r s o‘z bilan aytganda, inson kapitali to‘g‘ r i s ida to‘xtala r ekanmiz,
insonning hayot faoliyati davomida inson kapitali bilan bog‘liq bo‘lgan ikkita
bo s qichni aj r atib ko‘ rs atishimiz mumkin bo‘ladi, bi r inchi bo s qichda inson kapitali
shakllan s a, ikkinchi bo s qichda e s a shakllangan va jamg‘a r ilgan inson kapitali
ishlatiladi. Inson kapitalining shakllanishi a s lida insonning butun hayotiy faoliyati
davomida amalga oshadi va o‘z navbatida inson kapitali shakllanishining bi r
nechta boc s qichla r ini aj r atib ko‘ rs atishimiz mumkin bo‘ladi (1 .4 -jadval).
1 .4 -jadval
Inson hayotiylik sikli davomida inson kapitalining shakllanish bosqichlar i

Inson
kapitalini
shakllantirish I bosqich – umumiy inson kapitali II bosqich –
xususiy inson
kapitali III bosqich
Insonning hayot faoliyati yillari
7 yoshgacha 7 yoshdan
17-18
yoshgacha 17-18 yoshdan
20-25 yoshgacha 17 yoshdan
55-60 yoshgacha 55-60
yoshdan inson
umrining oxiriga
qadar
Yo‘nalish Oila va
mahalla
tarbiyasi Umumi y
ta’lim Kasbiy ta’lim Mehnat faoliyati Pensiya davri
Inson
kapitalining
turlari Madaniy va axloqiy
qadriyatlar, intellektual
va tashkiliy qobiliyatlar,
ishbilarmonlik
ko‘nikmalari Mehnat,
intellektual,
tashkiliy va
tadbirkorlik Inson kapitalining bapcha shakl va
ko‘rinishlarini takror ishlab
chiqarish
Investitsiya
manbalari Shaxsning o‘z mehnati va hatti-harakatlari
Uy xo‘jaliklarining daromadlari
Mulk shaklidan qat’iy nazar korxona-tashkilotlarning mablag‘lari
Homiylar va davlat byudjet mablag‘lari
Inson kapitali shakllanishining birinchi bosqichi – jismonan kuchga
to‘lish, asosiy bilim, ko‘nikma va malakalarni egallash, shaxsning ijtimoiylashuv
davri bilan tavsiflanadi. Ushbu bosqich o‘z navbatida bir necha davrlarni o‘z ichiga
oladi: tug‘ilish (bola tug‘ilishidan bolalar bog‘chasiga qabul qilishgacha bo‘lgan
davr); asosiy rivojlanish davri (bolalar bog‘chasida tarbiyalanish, umumiy ta’lim
maktabida tahsil olish, maktab va maktabdan tashqari qo‘shimcha ta’lim olish);
o‘rta va yuqori kasb-hunar ta’limi muassasalarida o‘qish orqali kasbiy bilimlarni
egallash.
Ikkinchi bo s qichda in s on o‘z ka s biy pozi t siya s ini shakllanti r gani holda,
o‘zining ka s biy va shax s iy kompitentligini r ivojlanti r ishga intiladi, o‘z navbatida
mazku r bo s qich inson kapitaliga inve s ti t siyala r ning mak s imal r entabelligi bilan
tav s iflanadi. Mazku r dav r da bi r tomondan, ka s biy vakolatla r ni egallash, ikkinchi
tomondan, ula r dan ish ja r ayonida foydalanish amalga oshadi.
Uchinchi bo s qichni tadqiqotchila r kek s ayish yoki cha r chash deb atashadi –
bunda ijtimoiy, mehnat va ijodiy faoliyatning pa s ayishi kuzatiladi, ba’zi ka s biy

ko‘nikmala r va malakala r ning yo‘qolish xavfi vujudga keladi, pi r ova r dida inson
nafaqaga chiqishi lozimligini anglab yetadi.
Inson kapitalini shakllanti r ish va jamg‘a r ishning ha r bi r bo s qichida
inve s ti t siyala r muayyan bi r shax s , alohida oila, ko r xona-tashkilotla r va yalpi ta r zda
davlat tomonidan amalga oshi r ilishi mumkin.
Inson hayot faoliyatining ilk dav r la r ida inve s ti t siyalash ja r ayonida oila va
davlat ishti r ok etadi, inson kapitalini mutta s il r ivojlanti r ish va jamg‘a r ishga
bo‘lgan intilishning kuchayishi ushbu maq s adla r uchun inve s ti t siyala r ni
ko‘payti r ish za r u r ligini kelti r ib chiqa r adi. Inson o‘z mehnat faoliyatini muayyan
bi r tashkilot yoki ko r xonada boshlashi va o‘z ka s biy kompetensiyala r ini
shakllanti r ish va r ivojlanti r ishga intilishi a s o s ida ko r xona-tashkilotla r o‘z
xodimla r iga inve s ti t siya ki r itishdan manfaatdo r bo‘ladila r . Bu o‘ r inda muammo
shunda namoyon bo‘ladiki, xodimning kek s ayish dav r ida ko r xona-tashkilotla r
tomonidan mazku r xodimla r toifa s iga ki r itilayotgan inve s ti t siyala r miqdo r i
kamayib bo r adi, o‘z-o‘zidan ayonki, mazkur dav r da davlatning faol ijtimoiy
s iyo s ati va qo‘llab-quvvatlashi talab qilinadi.
Inson kapitalini shakllanti r ishning da s tlabki ikki bo s qichi o‘zlashti r ilgan
bilim, taj r iba va ko‘nikmala r ko‘lamining o r tishi, ula r dan mehnat faoliyati
ja r ayonida keng qo‘llanilishi hi s obiga inson kapitali qiymatining oshishi bilan
tav s iflanadi.
Shuni o‘z navbatida ta’kidlab o‘tishimiz lozimki, inson kapitali shakllanishi
va undan foydalanishning ikkinchi bo s qichining o‘zidayoq, allaqachon inson
kapitalidan foydalanish va uni ko‘payti r ishga qa r atilgan hatti-harakatlarning bir
nechta variantlari paydo bo‘ladi. Mabodo inson yuqori mahsuldor aqliy mehnat
bilan band bo‘lgani holda, korxona- tashkilotlar bunday xodimlarni qayta
tayyorlash va malakasini oshirishga sarflanayotgan mablag‘lar ko‘lamini
qisqartirmasagina, inson kapitalining qiymati oshishini kutishimiz mumkin bo‘ladi,
agar bandlik ko‘proq jismoniy mehnat bilan bog‘liq bo‘lsa, u holda mahsulodorlik
pasayishi va inson kapitali qiymatining pasayishi kuzatiladi.

Bir so‘z bilan aytganda, inson kapitalini shakllantirish faol mehnat faoliyati
davrida yosh avlodga ta’lim va tarbiya berish sohasida amalga oshadi, aynan mana
shu davr keyinchalik inson kapitali sifati va samapasini belgilab berishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Inson hayotiylik sikli davomida umumiy va xususiy inson
kapitalining shakllanishi amalga oshadi.
Birinchi bosqich umumiy inson kapitalining shakllanish davrini o‘z ichiga
olsa, ikkinchisi bosqichda xususiy inson kapitaliga xos bo‘lgan jihatlar shakllanadi
va aynan, ikkinchi bosqichdan boshlab, bir tomondan inson kapitalini
shakllantirish va boshqa bir tomondan esa undan foydalanish davri birdek
boshlanadi (1.2-rasm).
1.2-rasm. Inson kapitalini shakllantirish va undan foydalanish bosqichlari 17
Inson hayotiy siklining har bir bosqichida inson kapitalining
shakllanishiga ta’lim oluvchilarning shaxsiy qobiliyatlari, ota-onalarning ma’lumot
darajasi; bolalar ta’limiga yo‘naltirilayotgan investitsiyalar ko‘lami; ta’lim-tarbiya,
o‘quv-uslubiy materiallar va ta’lim dasturlarining sifati; maktabning uzoq yoki
yaqinda joylashganligi; oilaviy an’ana va qadriyatlar; ijtimoiy aloqalar; hududdagi
ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat kabi turli-tuman omillarning ta’sir ko‘rsatishini
kuzatishimiz mumkin.
17
Muallif ishlanmasi. Umumiy inson kapitalini shakllantirish
Birinchi bosqich
Ikkinchi bosqich Xususiy inson kapitalini shakllantirish
Inson kapitalidan amalda foydalanish
Uchinchi bosqich

Xorijlik tadqiqotchi va olimlar ushbu omillar osasida inson kapitalini
shakllantirish, undan foydalanish darajasiga ta’sip ko‘rsatish nuqtai - nazaridan
muhim bo‘lgan quyidagi omillarni alohida ajratib ko‘rsatishadi:
− tug‘ma individual qobiliyatlar- Veyker va Tomes, Grinvud va Seshadri
kabi olimlarning fikricha, tug‘ma qobiliyatlarning yuqori darajasi kelajakda yangi
bilimlarni egallashni tezlashtirishga xizmat qiladi 18
;
− ota-onalarning ta’lim saviyasi (ma’lumot darajasi yuqori bo‘lgan ota-
onalarning ko‘proq bilim, qobiliyatlarga ega bo‘lishi tabiiydir, o‘z navbatida ular
bu bilim va qobiliyatlarni o‘z farzandlariga ulashadilar; yuqori ma’lumotga ega
bo‘lganliklari bois, turli jabhalarda asoslangan qarorlar qabul qila oladilar; o‘z
navbatida ularning daromad darajasining boshqalarga nisbatan yuqoriligi ularga
sifatli tibbiy yordam va ta’lim xizmatlaridan foydalanishga imkon beradi.
Fikrimizning tasdig‘i sifatida Coleman, Xanushek, Fuchs va Reklis, Galor va
Tsiddon, Xassler va Rodriges Mora kabi tadqiqotchilarning ilmiy izlanish
natijalarini keltirib o‘tishimiz mumkin bo‘ladi;
− aholining ijtimoiy ahvoli – o‘z navbatida ijtimoiy omillar, jamiyatdagi
ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat inson kapitalining shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi,
bu o‘z navbatida aholi daromadlarining o‘sishiga va inson kapitali shakllanish
jarayonlarining ijobiy tus olishiga zamin yaratadi, bir qator iqtisodchi olimlarning
fikricha, iqtisodiy agentlar o‘zlarining ijtimoiy mavqeini mustahkamlashga intilish
asosida inson kapitali rivojlanishining yuqori darajasini talab qiladigan
yo‘nalishlarni tanlashni va shu yo‘nalishlarda ish ko‘rishni afzal biladilar 19
;
− soliq siyosati - Ben-Poret, Boskin va Lukas kabi iqtisodchilar daromad
solig‘ining yuqori darajasi inson kapitalining shakllanishi va undan foydalanishga
salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini va inson kapitaliga yo‘naltirilayotgan
investitsiyalar rentabelligining pasayishiga olib kelishini uqtiradilar 20
;
18
Flavio Cunha. Interpreting the Evidence on Life Cycle Skill Formation [Text] / Flavio Cunha, James J. Heckman,
Lance Lochner, Dimitriy V. Masterov. - University of Chicago, 2005. - 109 p.
19
Maria Rosaria Carillo. Human capital formation in the new growth theory: the role of 'social factors'
[Elektponn ы y pyecupc] / Maria Rosaria Carillo. - Pyejim doctupa:
http://www.econ.tuwien.ac.at/hanappi/AgeSo/rp/Carillo _2022.pdf
20
Theo Eicher. Effects of differential taxation on factor accumulation and growth [Text] / Theo Eicher, Stephen
Turnovsky, Maria Carme Riera i Prunera. - Barcelona: Department of Econometrics, Statistics and Spanish
Economics, 2022.

− madaniy va mafkuraviy omillar - madaniy va axloqiy me’yorlar;
jamiyat mafkurasi, jamiyat a’zolarining umummilliy va umuminsoniy
qadriyatlarga bo‘lgan munosabati; jamiyat a’zolarining yuksak madaniy saviyasi
milliy iqtisodiyotda mehnat unumdorligining o‘sishiga, yangi bilimlarni yaratish,
ularga asoslangan yangiliklar va mahsulotlar yaratilishining tezlashishiga olib
keladi, bu esa o‘z navbatida mamlakatda yillik iqtisodiy o‘sish sur’atlarini
jadallashtiradi.
Inson kapitali shakllanishi va undan foydalanish darajasiga ta’sir
ko‘rsatuvchi omillar guruhiga kiritilgan omillar inson kapitalining shakllanishiga
ham ijobiy va ham calbiy ta’cip ko‘pcatishi mumkin. V.V.Lojko, V.A.Juk,
Q.X.Abdupaxmonov va shu kabi bir qator tadqiqotchilar arzon va sifatli tibbiy
yordam, sifatli ta’lim xizmatlari ko‘rsatish, taraqqiy etgan ilmiy va innovatsion
faoliyat, yuksak madaniy taraqqiyot, yuqori turmush darajasi va sifati, samarali
davlat boshqaruvi kabi omillarni inson kapitalining shakllanishi va uning sifatiga
ijobiy ta’sip ko‘rsatuvchi omillar guruhiga qo‘shishni tavsiya qiladilar. Bundan
tashqari, demografik vaziyat, ishchi kuchiga bo‘lgan talabning o‘zgarishi, texnika -
texnologiyalar sohasidagi taraqqiyot (raqamli texnologiyalar, sun’iy intellektning
izchil joriy qilinishi, mehnatni masofadan turib tashkil etish), tabiiy resurslardan
oqilona, tejamkor foydalanish kabi jihatlar ham inson kapitalining shakllanishiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillar sirasiga kiradi.
Inson kapitalini shakllantirish va uning sifatiga ta’sir ko‘rsatuvchi salbiy
omillar guruhiga samarasiz tashkil qilingan kasb-hunar ta’limi tizimi, fan-ta’lim-
ishlab chiqarish integratsiyasining yaxshi yo‘lga qo‘yilmaganligi, korxona-
tashkilotlarda xodimlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish
masalalariga yetarlicha e’tibor qaratilmasligi va bunga mas’ul xodimlarning
bugungi kun talablariga javob bera olmasligi, samarasiz ijtimoiy va bandlik
siyosati, “aqlli boshlarning chiqib ketishi” kabi omillarni kiritishimiz mumkin.
1.5-jadval
Inson kapitalining shakllanishi va uning sifatiga ta’sir etuvchi omillar 21
21
Muallif ishlanmasi.

Omillar tasniflash belgisi Inson kapitalining shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar
Inson kapitalini shakllantiruvchi
subyektlar bo‘yicha − individual;
− oila;
− korxonalar;
− mahalliy davlat hokimiyati idoralari.
Shakllanish sohalari bo‘yicha − ta’lim;
− tibbiyot;
− madaniy-ma’rifiy;
− mehnat sohasi va boshqalar.
Inson kapitaliga investitsiya
kiritish bo‘yicha − aholi, xususiy va davlat investitsiyalari;
− ta’lim, tibbiyot va madaniyat darajasini ko‘tarishga
investitsiyalar;
− umumiy va xususiy inson kapitaliga investitsiyalar.
Inson kapitalini shakllantirish
bosqichlari bo‘yicha − bolalarni tarbiyalash va voyaga yetkazish, madaniy
jamiyatga xos bo‘lgan me’yorlarni rivojlantirish;
− maktabda o‘qitish: bolalarning individual qobiliyatlari va
yo‘nalishlarini aniqlash, tabiiy, ijtimoiy va gumanitar fanlar
sohasida asosiy bilimlarni shakllantirish, shaxsni
ijtimoiylashuvi, shaxsning o‘z huquq va majburiyatlarini
to‘laligicha anglab yetishi;
− kasb-hunar ta’limi olish: ish joylarida muayyan turdagi
ishlarni bajarish uchun malaka, kasbiy qobiliyatlarni
shakllantirish.
Inson kapitalini shakllantirishga
ta’sirining tabiati bo‘yicha − bevosita va bilvosita ta’sir omillari;
− ekstensiv (hudud aholisi umumiy soni, iqtisodiy faol
aholi soni, ishsizlik darajasi) yoki intensiv ta’sirga ega
bo‘lgan omillar (ichki resurslar va shaxslarning
imkoniyatlarini safarbar qilish);
Inson kapitalini shakllantirish
natijalari asosida − ijobiy natijalar (yuqori bilim va malaka darajasi);
− salbiy natijalar (voyaga yetmaganlarning huquqbuzar-
ligi, jamiyat a’zolarining devitant xulq-atvori).
Mamlakatda mavjud institutlar va boshqaruv usul-vositalarining
eskirganligi, aholi turmush darajasining pastligi, ta’lim, tibbiyot va innovatsion
infratuzilma samaradorligining pastligi kabi omillar ham inson kapitalini
shakllantirish va undan samarali foydalanish jarayonlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Yuqorida tilga olib o‘tilgan jihatlarning barchasi bilimlarning
qadrsizlanishi, amaliy ko‘nikmalarga talabning pasayishiga olib keladi, bu o‘z
navbatida inson kapitalidan samarali foydalanishni shubha ostiga qo‘yadi va uning
iqtisodiy-ijtimoiy qiymmatini pasaytiradi. Mamlakatda yashirin iqtisodiyot
ko‘lamining yuqoriligi inson kapitali sifatining pastligini ko‘rsatadi. Bunday
sharoitda jamiyatda korrupsion holatlarning kuchayishi, ko‘rsatilayotgan ijtimoiy

xizmatlar sifatining pasayishi, bir so‘z bilan aytganda jamiyatda inqirozli vaziyat
vujudga kelishi kuzatiladi.
Yuqorida tilga olib o‘tilgan inson kapitalining shakllanishiga ta’sir
ko‘rsatuvchi omillarni tizimlashtirish, ijobiy ta’sir ko‘rsatish xususiyatiga ega
bo‘lgan yo‘nalishlarni aniqlashtirib olish, mamlakat iqtisodiyotining innovatsion
rivojlanishiga zamin yaratadi. Boshqacha aytganda, inson kapitaliga ta’sir
ko‘rsatuvchi ijobiy omillarni rag‘batlantirish asosida jamiyat a’zolarining
savodxonlik darajasi va kasbiy mahoratining oshishi, ijodiy va innovatsion
faollikning o‘sishi kabi ijobiy jarayonlar kuzatiladi.
1.6-jadval
Inson kapitalidan foydalanishga ta’sir qiluvchi omillarning tasnifi 22
Ta’sir ko‘rsatish
tabiati bo‘yicha Ta’sir doirasi va samaradorligi bo‘yicha
Inson kapitalidan samarali
foydalanishga hissa qo‘shish Inson kapitalidan foydalanish
samaradorligini pasaytiradi
Ichki Yangicha ish yuritish usullarini
yaratishga qodir yuqori malakali
mutaxassislarni tayyorlash; keksa
avlodning tajribasidan foydalanish;
butun mehnat munosabatlari tizimini
tubdan yangilash. Ish vaqtidan ko‘ra, bo‘sh turib
qolishlarning ortiqcha bo‘lishi;
Rejalashtirilgan ko‘rsatkichlarning
bajarilmasdan qolishi; Ish
sifatining pasayishi; Xodimlar
o‘rtasida gorizontal va vertikal
ravishda kooperatsiya aloqalarining
izdan chiqishi.
Tashqi Kasbiy va hududiy harakatchanlikdagi
to‘siqlarni bartaraf etish; Yangi
texnika va texnologiyalarni ishlab
chiqish va joriy etish, ilmiy tadqiqotlar;
Innovatsiyalarni yaratish uchun zarur
muhitni yaratish. Mehnat bozoridagi talab va taklif
tarkibining nomuvofiqligi;
Bandlikni ta’minlash borasidagi
nomutanosibliklar; Tashkilotlarning
qoniqarsiz ijtimoiy-iqtisodiy holati.
Inson kapitalidan foydalanish jarayonlari ijobiy va salbiy oqibatlarga olib
kelishi mumkin. Bir tomondan, u ish haqining o‘sishi asosida aholi
daromadlarining ko‘payishi, korxona-tashkilotlar faoliyati samaradorligining
o‘sishi, jamiyatda innovatsion faollikning yalpi ortishiga, pirovard natijada
hududlarning innovatsion taraqqiyotini ta’min qilsa, boshqa bir tomondan esa,
22
Muallif ishlanmasi.

inson kapitali sifatining yetarlicha emasligi iqtisodiyotda turli inqirozli vaziyatlarni
keltirib chiqarishi ham mumkin.
Xulosa qilib aytganda, inson kapitalidan foydalanish jarayonlarini tadqiq
qilish asosida quyidagini keltirib o‘tishimiz mumkin:
1. Inson kapitalini shakllantirish va undan foydalanish inson kapitalining
takror ishlab chiqarish jarayonini tashkil etuvchi, insonning hayotiylik sikli
davomida uzluksiz sodir bo‘ladigan o‘zaro bog‘liq jarayonlar hisoblanadi.
2. Inson kapitalini takror ishlab chiqarish bosqichlari sifatida tug‘ilish,
farzand tarbiyalash, insonning jismoniy va intellektual jihatdan kuch to‘plash
davri; kasbiy vakolatlarni shakllantirish va rivojlantirish davri; ijtimoiy, mehnat va
ijodiy faoliyatning pasayish davri kabilarni ajratib ko‘rsatishimiz mumkin. Inson
kapitalini takror ishlab chiqarish bosqichlari bir-biridan jarayonlarda qatnashuvchi
subyektlar, investitsiyalar ko‘lami va yo‘nalishi bilan farqlanadi.
3. Inson kapitalining shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar shakllanish
subyektlari, sohalari, bosqichlari, shakllanish jarayoniga ta’sirining tabiati,
shakllanish natijalari kabi xususiyatlarga ko‘ra tasniflanadi. Ushbu omillar orasida
individual qobiliyatlap, ota-onalarning ma’lumotlari, aholining ijtimoiy holati,
soliq siyosati, mafkuraviy omillar alohida o‘rin tutadi.
4. Inson kapitalidan foydalanishga ta’sir etuvchi omillar ta’sir ko‘rsatish
tabiati (ichki / tashqi) va foydalanish samaradorligi (samarali / samarasiz) bo‘yicha
tasniflandi. Ichki omillar birinchi navbatda aholining individual xususiyatlari bilan,
ba’zan esa bevosita atrof-muhit ta’siri bilan bog‘liq bo‘lsa, tashqi omillar hududiy
darajadagi ijtimoiy- iqtisodiy o‘zgarishlar bilan bevosita bog‘liqdir.
I bob b o‘yicha xulosa
1. Milliy iqtisodiyotning rivojlanishiga inson kapitalining ta’siri o‘ziga xos
tavsifga ega bo‘lib, transformatsiyani tezlashtiruvchi yoki sekinlashtiruvchi omil
sifatida harakat qiladi; inson kapitali aholining farovonligi va innovatsion
faolligining o‘sishiga hissa qo‘shgan holda, ta’lim va kasbiy darajani oshirishga
mablag‘ sarflashni yanada samaraliroq yo‘nalish sifatida belgilab olish imkonini

bepadi.
2. Inson kapitalini o‘rganishga yondashuvlardan kelib chiqqan holda, uni
individual va makro darajalarda shakllantirish va foydalanishning o‘ziga xos
xususiyatlarini hisobga olish asosida mavhum-mantiqiy va reproduktiv jihatlar
birligida ko‘rib chiqish zarurdir.
3. Inson kapitalining umumiy va xususiy turlari o‘rtasidagi farqlar: inson
kapitalining shakllanish xususiyatlari, investitsiya subyektlari, foydalanish
natijalari kabi mezonlar bo‘yicha aniqlanadi, bunday mezonlarni aniqlashtirish
inson kapitalini shakllantirish va undan samarali foydalanish darajasiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi.
4. Inson kapitalini shakllantirish va undan foydalanishga ta’sir qiluvchi
salbiy omillarning paydo bo‘lishi insonning hayotiylik sikli davomida inson
kapitalini shakllantirish va undan samarali foydalanish borasida samarali
boshqaruv tizimining mavjud emasligi bilan izohlanadi. Inson kapitalini
shakllantirish va uning sifatini yaxshilash borasida davlat boshqaruvining
ta’sirchan mexanizmi va chuqur o‘ylangan ijtimoiy siyosatni amalga oshirish talab
qilinadi. Bunda ijtimoiy siyosat inson kapitalini shakllantirish va undan
foydalanish samaradorligini r ag‘batlantirishga xizmat qilmog‘i lozim.
II BOB. MILLIY IQTISODIYOTDA INSON KAPITALINI TAKROR
ISHLAB CHIQARISH HOLATI VA TAHLILI

2.1 - § . Innovatsion rivojlanish va inson kapitali o‘rtasidagi munosabatlar
tahlili
Innovatsion rivojlanish va inson kapitali darajasini baholash Respublikada
inson kapitalining rivojlanish darajasini aniqlash; innovatsion rivojlanish darajasini
baholash kabi bir qator ketma-ket bosqichlarni o‘z ichiga oluvchi uslubiyatga
asoslangan “inson kapitali - innovatsion taraqqiyot darajasi” matrisasini yaratish
orqali amalga oshiriladi.
Birinchi bosqichda inson kapitalining rivojlanish darajasi tahlil
ko‘rsatkichlarini tanlash, integral ko‘rsatkichlarni ko‘p o‘lchovli qiyosiy tahlil
usuli yordamida hisoblash ketma-ketligida baholandi (1-ilova).
“Inson kapitali” integral ko‘rsatkichini hisoblash o‘lchamlari orasida
quyidagi ko‘rsatkichlar tanlab olindi:
− umumiy bandlar sonida o‘rta maxsu s va oliy ma’lumotli xodimla r ning
ulushi;
− har yuz ming aholiga to‘g‘ri keluvchi ITTKI bilan shug‘ullanuvchi
xodimlap soni;
− umumiy aholi sonida shahar aholisining ulushi;
− um r ko‘ r ish davomiyligi;
− fondla r koeffisienti;
− daromadlari yashash minimumidan past bo‘lgan aholining ulushi.
Integral ko‘rsatkich qiymatiga ta’sir ko‘rsatuvchi ko‘rsatkichlarni saralab
olish bitiruv malakaviy ishining maqsad va vazifalaridan kelib chiqqan holda
amalga oshiriladi. Shu bilan bir qatorda, inson kapitalining asosiy tashkil
etuvchilari hisoblanuvchi sog‘liqni saqlash kapitali va kasbiy kapital (bilim,
ko‘nikma, ish tajribasi va boshqalar) bilan bir qatorda, inson kapitalini
shakllantirishga zarur bo‘lgan investitsiyalar ham e’tiborga olinganligini ham
e’tibordan chetda qoldirmaslik lozim. Integral ko‘rsatkichning har bir tarkibiy
qismi uchun eng yuqori qiymat tanlangani holda, mamlakat hududlari
ko‘rsatkichlari bilan taqqoslash amalga oshirildi. Hisoblashlar natijasida

hududlarda inson kapitali rivojlanishining yuqori, o‘rtachadan yuqori, o‘rtacha,
o‘rtachadan past, past darajalari aniqlashtirildi (2.1-jadval).
Inson kapitali darajasi bo‘yicha hududlarning guruhlarga ajratilishi dastlab
notekis natija berganligi va normal taqsimot qonuniga to‘g‘ri kelmasligi bois,
hududlarning ikkilamchi guruhlanishi amalga oshirildi. 2.1-jadval ma’lumotlariga
e’tibor qaratsak, tahlil natijalarida Toshkent shahri, Navoiy, Toshkent, Buxoro,
Farg‘ona viloyatlarida inson kapitali rivojlanish darajasi o‘rtachadan yuqori va
yuqori ekanligini ko‘rsatdi.
2.1-jadval
2022-yilda respublikada inson kapitalining rivojlanish darajasi 23
Rivojlanish
darajasi Hudud
Yuqori Toshkent shahri (0,7673), Navoiy viloyati (0,7265)
O‘rtachadan
yuqopi Toshkent viloyati (0,7144), Buxoro viloyati (0,6941), Farg‘ona (0,6846)
O‘rta Samarqand (0,6698), Jizzax viloyati (0,6779), S irdaryo viloyati (0,6740)
O‘rtachadan
past Andijon viloyati (0,6510), Qashqadaryo viloyati (0,6348)
Qoraqalpog‘iston Respublikasi (0,6476), Xorazm (0,6331)
Pasct Surxondaryo viloyati (0,6186), Namangan viloyati (0,6171)
Hududlarning inson kapitali rivojlanish darajasi past bo‘lgan guruhga
kiritilishi umumiy bandlar sonida oliy ma’lumotli mutaxassislarning ulushi, ilmiy -
tadqiqot faoliyati bilan shug‘ullanuvchi xodimlar sonidan kelib chiqib amalga
oshiriladi.
Ikkinchi bosqichda mamlakat hududlarining innovatsion rivojlanish darajasi
korxona-tashkilotlarning innovatsion faolligi, takror ishlab chiqarish
jarayonlarining ilg‘or texnika va texnologiyalardan foydalangan holda tashkil
qilinishi, yalpi hududiy mahsulot (YaHM) va korxonalarning umumiy xarajatlarida
ITTKI uchun yo‘naltirilgan xarajatlarning ulushi asosida baholandi (2.1-jadval).
2.1-jadval natijalaridan ko‘rinib turibdiki, innovatsion jihatdan taraqqiy
etgan hududlarga Toshkent shahri va Navoiy viloyati kiradi.
23
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligining ma’lumotlari aosida tuzilgan.

Mamlakat miqyosida yuqorida tilga olib o‘tilgan hududlarning innovatsion
taraqqiyot borasida yetakchilik o‘rni hududda ITTKI xarajatlari, ishlab
chiqarilayotgan mahsulotlar tarkibida innovatsion mahsulotlar salmog‘ining
yuqoriligi bilan izohlanadi. Shu bilan bir qatorda, mazkur hududlarda innovatsion
ishlanmalarni yaratish va innovatsion faollikni rag‘batlantirish borasida tegishli
shart-sharoitlar va ijobiy muhit yaratilganligi ham e’tiborga loyiqdir.
2.2-jadval
2022 - yilda mamlakat hududlarining innovatsion taraqqiyot darajasi 24
T/r Rivojlanish darajasi Hudud
1. Yuqori Toshkent shahri, Farg‘ona, Navoiy viloyati
2. O‘rtachadan yuqori Qashqadaryo, Toshkent, Andijon, Buxoro viloyatlari
3. O‘rta S ama r qand, S u r xonda r yo, Namangan viloyatla r i
4. O‘rtachadan past S i r da r yo viloyati
5. Past Jizzax, Xorazm viloyati va Qopaqalpog‘iston Respublikasi
Innovatsion rivojlanish darajasi past va o‘rtacha darajadan past bo‘lgan
mintaqalar guruhida - Jizzax, Qopaqalpog‘iston Respublikasi, Xorazm, Sirdaryo
viloyatlari o‘rin olgan. Tilga olib o‘tilgan hududlarda innovatsion taraqqiyot
daprajasining pastligi ITTKI xarajatlarining pastligi, ishlab chiqarilayotgan
mahsulot va xizmatlar tarkibida innovatsion mahsulotlar ulushining kamligi bilan
izohlanadi. Ushbu hududlarda iqtisodiy faollik darajasining sustligini hududda
istiqomat qiluvchi aholi zichligining pastligi va noqulay ekologik vaziyat bilan
ham tushuntirishimiz mumkin (2.2-jadval).
Mamlakatimiz iqti s odiyotida texnologik innova t siyala r ni qo‘llab- quvvatlash
bo r a s ida s a r flanayotgan xa r ajatla r ta r kibi tahlili shuni ko‘ rs atadiki, mablag‘la r ning
ya r midan ko‘pi mashina va u s kunala r ni s otib olishga s a r flangani holda, ilmiy-
tadqiqot va ishlanmala r uchun s a r flanayotgan xa r ajatla r ulushi juda kichik
qiymatni tashkil qiladi, ayni shunday holatni mamlakat hududla r i ke s imida ham
kuzatishimiz mumkin bo‘ladi.
2.3-jadval
Respublikadagi texnologik innovatsiyalar uchun xarajatlar tarkibi, %da 25
24
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligining ma’lumotlari aosida tuzilgan.
25
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligining ma’lumotlari aosida tuzilgan.

Xarajatlar turi 2007 - y. 2012 - y. 2017 - y. 2022-y.
Yangi mahsulotlarni tadqiq etish va ishlab chiqarish 9,6 0,8 5,3 8,7
Ishlab chiqarish dizayni 10,9 28,6 0,1 0,1
Texnologik yangiliklar bilan bog‘liq yangi texnika va
uskunalarni sotib olish 62,1 59,8 83,5 40,1
Yangi texnologiyalarni sotib olish 1,0 3,9 2,2 0,9
Dasturiy ta’minotni sotib olish 2,6 0,0 0,0 34,4
Boshqa mahsulot turlari va yangi mahsulotlarni
chiqarish uchun oldindan ishlab chiqarish - - 0,4 14,9
Innovatsiya bilan bog‘liq kadrlarni o‘qitish va qayta
tayyorlash 0,8 0,1 0,0 0,1
Marketing tadqiqotlari 0,3 0,0 0,0 0,0
Boshqa xarajatlar 12,8 6,7 8,5 1,0
2.3-jadval ma’lumotla r ini tahliliy o‘ r ganish natija s ida O‘zbeki s ton
R e s publika s ida texnika va u s kunala r ni s otib olishga aj r atilgan mablag‘la r
ulushining hanuz yuqo r iligicha qolayotganligini kuzatishimiz mumkin.
Tahlil qilinayotgan dav r o r alig‘ida innova t siyala r ni moliyalashti r ish
manbala r i va xodimla r ta r kibida s odi r bo‘lgan muayyan bi r o‘zga r ishla r natija s ida
yaxshilangan mah s ulotla r ning ulushi ke s kin oshganligini 2.4-jadvalda ko‘ r ishimiz
mumkin.
2.4-jadval
O‘zbekiston Respublikasida yangilik darajasi bo‘yicha innovatsion
mahsulotlarning tarkibi, % 26
Yangilik darajasi 2007 - y. 2012 - y. 2017-y. 2022-y.
Yangi kiritilgan va muhim texnologik
o‘zgarishlarga uchragan mahsulotlar 93,4 95,1 40,7 21,8
Yaxshilangan mahsulotlar 1,6 4,8 59,3 78,2
Boshqa innovatsion mahsulotlar 5,0 0,1 - -
26
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligining ma’lumotlari aosida tuzilgan.

Shu ta r iqa, in s on kapitali va innova t sion r ivojlanish da r aja s ini tav s iflovchi
ko‘ rs atkichla r bo‘yicha R e s publika hududla r ining katta qi s mi o‘ r ta va undan pa s t
da r ajada ekanligini ko‘ r ishimiz mumkin, jumladan S i r da r yo viloyati ko‘ rs atkichi
mamlakat miqyo s ida o‘ r tachadan pa s t da r ajada ekanligi ayon bo‘ladi. Bunday
s albiy vaziyatning yechimi s ifatida R e s publika hududla r ida innova t sion
ja r ayonla r ni faollashti r ish maq s adida to‘g‘ r idan- to‘g‘ r i va bilvo s ita iqti s odiy
u s ullapdan keng foydalanish, shuningdek, ijobiy inve s ti t sion-innova t sion muhit
ya r atish, iqti s odiy agentla r o‘ r ta s ida koope r a t siya-integ r a t siya aloqala r ini qo‘llab-
quvvatlash, innova t sion kad r la r ni tayyo r lash bo‘yicha ta’lim da s tu r lapini ishlab
chiqish va amalga oshi r ishga yo‘nalti r ilgan vo s itala r dan foydalanish kabi cho r a-
tadbi r la r ni amalga oshi r ish maq s adga muvofiqdi r .
Milliy iqti s odiyot hamda hududla r da innova t sion faollikni oshi r ish bo r a s ida
amalga oshi r ilgan tadqiqot natijala r idan kelib chiqqan holda, quyidagi yakunlovchi
fik r lapni kelti r ib o‘tamiz:
− inson kapitalini shakllantirish va undan samarali foydalanishda
hududlarning innovatsion taraqqiyot darajasi muhim o‘rin tutadi. Bunda
hududning innovatsion faollik darajasi qancha yaxshilanib borsa, shuncha inson
kapitalini shakllantirish va undan samarali foydalanish borasidagi ishlar yaxshi
tashkil qilinganligini kuzatishimiz mumkin bo‘ladi;
− hududlarda iqtisodiyotning innovatsion tashkil etuvchilarini rivojlantirish
borasida mavjud imkoniyatlardan foydalanmaslik, istiqbolda kadrlar salohiyatining
pasayishiga, hudud iqtisodiy ko‘rsatkichlarining mamlakat ko‘rsatkichlariga
nisbatan keskin tushib ketishiga olib keladi;
− hududlarning innovatsion rivojlantirish ko‘rsatkichlari bo‘yicha o‘rtacha
va undan past daraja ko‘rsatkichni qayd etganligini inobatga olgan holda, hududlar
ko‘rsatkichini yaxshilash maqsadida bevosita innovatsiyalarni rag‘batlantirishga
va uni faollashtirish uchun sharoit yaratishga qaratilgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri va
bilvosita boshqaruv usullaridan foydalanish talab etiladi.

2.2 - § . Milliy iqtisodiyotda inson kapitalini shakllantirish va takror hosil
qilishning xususiyatlar
Uzoq muddatli farovonlik nafaqat qo‘shimcha ish o‘rinlari yaratadigan, balki
yuqori darajadagi kasblarda ham samaradorlikni oshiruvchi tarkibiy o‘zgarishlarni
talab qiladi. O‘zbekiston yanada gullab-yashnashi va iqtisodiyoti murakkablashishi
bilan mamlakat inson kapitaliga - odamlar hayoti davomida to‘plangan bilim,
ko‘nikma va sog‘liqqa tobora ko‘proq tayanadi va o‘sishni rag‘batlantiradi.
Shunga qaramay, bugungi kunda O‘zbekistonda tug‘ilgan bola o‘z inson kapitali
salohiyatining faqatgina 62 foizidan foydalanishga erishishini kutishimiz mumkin.
Bo‘shliqni yopish iqtisodiy o‘sishni jamiyatning eng kambag‘al va eng izolyatsiya
qilingan a’zolari orasida adolatli daromad o‘sishiga aylantirishga e’tibor qaratish
orqali salohiyatni oshirish va iqtisodiyotda ishtirok etishni talab qiladi.
O‘zbekistonning barcha hududlarida - yuqori sifatli ta’lim, samapali sog‘liqni
saqlash va ishonchli ijtimoiy himoya orqali odamlarga sarmoya kiritish aholining
imkoniyatlardan to‘liq foydalana olishini ta’minlashi zarur.
Inson kapitali sifatini ta’minlash barqaror rivojlanish maqsadlariga
erishishning muhim omili sifatida, har qanday mamlakat hukumatining ustuvor
vazifalaridan biridir, shundan kelib chiqqan holda, har bir mamlakat yosh
avlodning kelgusida jamiyatda munosib o‘rin egallashi va raqobatbardosh kadrga
aylanishi, hayotda muvaffaqiyatga erishishiga xizmat qiluvchi bilim va
ko‘nikmalarni egallashlari uchun barcha shart-sharoitlarni yaratishi muhim
ahamiyat kasb etadi.
Inson kapitalining shakllanishi va uning rivojlanishida ta’limning o‘rni
borasida iqtisodiy va ijtimoiy yondashuvlarni alohida ajratib ko‘rsatishimiz
mumkin. Iqtisodiy yondashuvda milliy boylikning asosiy unsuri, jamiyatning
qimmatbaho resursi, jahon xo‘jaligida mamlakat raqobatbardoshligini
ta’minlashning muhim manbai va barqaror iqtisodiy o‘sish omili sifatida inson
kapitali tahlil qilinadi. D.Greysonning ta’kidlashicha: “zavod-fabrika, asbob-
uskuna yoki ishlab chiqarish zahiralari emas, balki, aynan inson kapitali
raqobatbardoshlik, iqtisodiy o‘sish va samaradorlikning hal qiluvchi omili sifatida

yuzaga chiqadi” 27
. Mazkur yondashuv doirasida barqaror iqtisodiy o‘sish, milliy
boylikni ko‘paytirish, jahon maydonida mamlakatning mavqeini mustahkamlash
milliy inson kapitali sifatini yaxshilashning muhim maqsadi sifatida qaraladi.
Jahon banki tomonidan dunyoning bir qator mamlakatlari (92 ta mamlakat)
milliy boyligi tarkibini o‘rganish borasida amalga oshirilgan tadqiqotlar milliy
boylik tarkibida inson kapitalining ulushi 2/3 ni tashkil etishini ko‘rsatadi. Shu
qatorda, Shimoliy va Markaziy Amerika, G‘arbiy Yevropa va Sharqiy Osiyo
mamlakatlarida bu ko‘rsatkich 3/4 ni tashkil etganligini ko‘rishimiz mumkin.
Rossiya milliy boyligi tarkibida ham inson kapitali ustunlik qiladi, jumladan uning
tarkibida inson kapitali 50 %, tabiiy resurs 32 %, asosiy kapital 18 %ni tashkil
qiladi 28
.
Ikkinchi “ijtimoiy” yondashuv inson kapitalining rivojlanishini mamlakat
iqtisodiy o‘sishi va raqobatbardoshligining sharti sifatida emas balki, oliy qadriyat
sifatida qaraydi. Unga ko‘ra, inson kapitalini rivojlantirishdan asosiy maqsad, aholi
turmush farovonligining eng yuqori darajasiga erishishdir. Ushbu maqsad BMT
tomonidan ishlab chiqilgan inson taraqqiyoti konsepsiyasining asosiy g‘oyasi
hisoblanadi va ayni paytda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan “O‘zbekiston-
2023” strategiyasida ko‘zda tutilgan maqsadlarni amalga oshirishda dolzarb
ahamiyat kasb etadi.
Respublikada 2021-yil 1-yanvar holatiga 18 yoshgacha bo‘lgan yoshlar 11
mln. 351,5 ming nafar yoki umumiy aholining 33,4 %i, 30 yoshgacha bo‘lganlar
esa 18 mln. 606,2 ming nafar yoki 54,8 %ni tashkil etishini hisobga oladigan
bo‘lsak, ta’lim tizimi mamlakat taqdirini hal qiluvchi strategik ahamiyatga ega
bo‘lgan soha ekanligini tushunib yetish qiyinchilik tug‘dirmaydi 29
.
Umuman olganda, aholining ta’lim olish imkoniyatlari o‘sishi mamlakatda
iqtisodiy o‘sish sur’atlarining jadallashuviga olib kelsada, bizning fikrimizcha,
aholi turli qatlamlarining uzluksiz ta’lim tizimi bilan qamrab olish darajasining
27
Гpейcoн Д. (мл), К.O’Делл. Aмеpикaнcкий менеджмент нa пopoге ххi векa. М.: Экoнoмикa, 1991. C.197.
http://www.bibliotekar.ru/amerikanskiy-menegment/138.htm
28
http://economics-online.ru/archives/333
29
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligining ma’lumotlari asosida hisoblangan.

pasayishi, to‘plangan bilimlarni amaliyotga jo r iy etishdagi oq s oqlikla r
mamlakatning innova t sion ta r aqqiyotiga s albiy ta’ s i r ko‘ rs atma s dan qolmaydi.
O‘zbekistonda 2030-yilgacha bo‘lgan O‘zbekiston Respublikasining oliy
ta’lim tizimini rivojlantirish konsepsiyasi faoliyat ko‘rsatayotgan hududlarda
davlat va nodavlat oliy o‘quv yurtlarini tashkil etish, sohada sog‘lom raqobat
muhitini yaratish asosida oliy ta’lim bilan qamrab olish darajasini bosqichma
bosqich 50 foizdan oshirishni nazarda tutadi.
Xususiy va umumiy inson kapitalini shakllantirish, uning sifatini ta’minlash
ko‘p jihatdan mablag‘larni ta’lim, kasbiy tayyorgarlik va xodimlar malakasini
oshirishga yo‘naltirishga ko‘p jihatdan bog‘liq ekanligi ayon bo‘ladi.
O‘zbekistonda uy xo‘jaliklarining umumiy iste’mol xarajatlari tarkibida
ta’lim xarajatlarining ulushini tahlil qiladigan bo‘lsak, so‘nggi yillarda o‘sishini
kuzatishimiz mumkin (2.5-jadval). Ammo, bu ko‘rsatkichlar umumiy iste’mol
xarajatlari tarkibida juda kamchilikni tashkil etadi.
2.5-jadval
O‘zbekistonda uy xo‘jaliklarining umumiy iste’mol xarajatlari tarkibida
ta’lim xarajatlarining ulushi bo‘yicha reytingi, %da 30
Hudud 2000 - yil 2010 - yil 2022-yil
Qoraqalpog‘iston Respublikasi 1,30 1,30 1,50
Toshkent sh. 1,70 2,10 2,40
Andijon 0,85 1,58 1,59
Buxoro 0,88 1,79 1,89
Jizzax 0,89 1,67 1,48
Qashqadaryo 0,67 0,99 1,29
Navoiy 0,69 1,58 1,18
Namangan 0,59 1,09 1,29
Samarqand 1,18 0,78 1,38
Surxondaryo 0,29 0,79 1,18
Sirdaryo 0,57 0,49 0,88
Toshkent 0,69 0,89 1,18
Farg‘ona 0,69 1,09 1,09
Xorazm 0,99 1,79 1,48
Jami 1,77 2,38 2,47
S tati s tik ma’lumotla r ni tahlil qilish a s o s ida ta’lim da r aja s ini oshi r ishga
inve s ti t siyala r ga to‘ s qinlik qiluvchi omilla r , xu s u s an, oila da r omadi da r aja s i, yoshi,
30
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligining ma’lumotlari asosida hisoblangan.

ma’lumot da r aja s i, fa r zandal ar i s oni va boshqala r aniqlandi. Ta’limga
inve s ti t siyani ki r itishga to‘ s qinlik qiladigan a s o si y omilla r dan bi r i bu aholining
da r omad da r aja s i (aholining 70 %dan o r tig‘i ta’limga inve s ti t siya ki r itishga tayyo r
ema s ) ekanligi aniqlandi.
Aholining qayta tayyo r lash va malaka s ini oshi r ishga inve s ti t siyala r iga ta’ s i r
etuvchi omilla r aniqlanadi: In s onning yoshi, ma’lumot da r aja s i, ish joyi talabla r iga
ishchi malaka s ining muvofiqlik da r aja s i, mutaxa ss i s lik bo‘yicha (mutaxa ss i s lik
bo‘yicha bo‘lmagan) ish bilan bandlik, da r omadla r da r aja s i kabi omilla r ning
aholini qayta tayyo r lash va malaka s ini oshi r ishga yo‘nalti r iluvchi inve s ti t siyala r
miqdo r iga bevo s ita ta’ s i r ko‘ rs atishini ta’kidlab o‘tish lozim. O‘ r ganishla r
natija s iga ko‘ r a, 35 yoshgacha bo‘lgan aholi ushbu maq s adla r ga katta
yoshdagila r ga qa r aganda 80 %; ayolla r - e r kakla r nikidan 20 % ko‘p r oq; oliy va
tugallanmagan oliy ma’lumotga ega bo‘lganla r - tugallanmagan o‘ r ta va o‘ r ta
ma’lumotlila r ga qa r aganda 3 ba r ava r ko‘p va o‘ r ta max s u s ma’lumotla r ga
qa r aganda 40 foiz ko‘p r oq mablag‘ s a r flashla r i ma’lum bo‘ldi. O‘z mutaxa ss i s ligi
bo‘yicha ish bilan band bo‘lmaganla r , shuningdek, ish joyla r i talabla r iga javob
be r maydigan aholi boshqala r ga qa r aganda deya r li 1,5 ba r ava r ko‘p r oq inve s ti t siya
qiladila r .
Yoshla r ning innova t sion faoliyatiga ula r ning oliy ma’lumoti, qayta
tayyo r lash va malaka oshi r ish ku rs la r ida ishti r ok etishi, hattoki a r zimagan ish
taj r iba s ining (ikki yilgacha) to‘planishi ijobiy ta’ s i r ko‘ rs atishi aniqlandi.
Yuqo r ida amalga oshi r ilgan tahlilla r imiz xu s u s iy va umumiy in s on kapitalini
shakllanti r ish, uning s ifatini ta’minlash ko‘p jihatdan mablag‘la r ni ta’lim, ka s biy
tayyo r ga r lik va xodimla r malaka s ini oshi r ishga yo‘nalti r ishga ko‘p jihatdan bog‘liq
ekanligini ko‘ rs atadi, xu s u s an yildan-yilga R e s publikada oilala r ta’limga
s a r flayotgan mablag‘la r ulushi o‘ s ib bo r ayotganligini kuzatishimiz mumkin.
II bob bo‘yicha xulosa

1. Inson kapitali va hududning innovatsion rivojlanishi o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlikni aniqlash uslubiyati ko‘p o‘lchovli qiyosiy tahlil qoidalari asosida
ishlab chiqildi va statistik ma’lumotlar bo‘yicha sinovdan o‘tkazildi, bu o‘z
navbatida innovatsion jarayonlarni faollashtirish uchun boshqaruv ta’sirining
differensial tizimini shakllantirishga imkon beradi.
2. Inson kapitali darajasi yuqori bo‘lgan hududlar yuqori yoki o‘rtacha
darajadan yuqori innovatsion rivojlanish darajasi bilan ajralib tursa, inson kapitali
rivojlanmagan hududlarda aksincha holat kuzatiladi. Inson kapitali rivojlanishiga
tashqi muhitdagi o‘zgarishlarning ta’siri ham kuzatiladi - innovatsion
o‘zgarishlarni amalga oshirish imkoniyatlarining pasayishi hududlarda kadrlar
salohiyatining pasayishi bilan birga keladi.
3. Inson kapitalini rivojlantirish bo‘yicha mintaqalarning yetakchi o‘rni
aholining ta’lim va tadqiqot jarayoniga jalb qilinishini tavsiflovchi ko‘rsatkichlar
bilan aniqlanadi. Innovatsion iqtisodiyotga o‘tish sharoitida ko‘p qirrali bilimlarni
to‘plash, kasbiy malakani oshirish va ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish talablari
kuchayib borayotganligini ko‘rsatadi.
4. Umumiy inson kapitalining to‘planishi, ish haqining o‘sishi hisobiga
undan samaraliroq foydalanish borasida dastlabki shart-sharoitlarni yaratishi
isbotlandi. Shu bilan birga, aholining yuqori bilim darajasi ishsizlik xavfini
kamaytiradi, ishga joylashish ehtimolini oshiradi va deyarli barcha mehnat
guruhlari xodimlarining yuqori ish haqini ta’minlaydi.

III BOB. INNOVATSION IQTISODIYOT SHAROITIDA INSON
KAPITALIDAN SAMARALI FOYDALANISH YO‘NALISHLARI
3.1- § . Miliy iqtisodiyotda inson kapitalidan samarali foydalanish muammolar i
Milliy iqtisodiyotni innovatsion asoslarda rivojlantirish borasida inson
kapitalini shakllantirish va undan samarali foydalanish muammolarini
aniqlashtirish va ularning tezkor yechimlarini izlab topish talab qilinadi.
Inson kapitalini boshqarish sohasida siyosatni shakllantirish ikki bosqichni
o‘z ichiga oladi - muammoli-tahliliy (asosiy muammolarni o‘rganish, “muammoli
maydon”ni tizimlashtirish) va sintetik-konstruktiv (konseptual g‘oyalar to‘plamiga
asoslangan instrumental yechimlarga o‘tish).
Birinchi bosqich O‘zbekiston Respublikasini innovatsion rivojlantirish
talablarni hisobga olgan holda inson kapitalini shakllantirish va undan foydalanish
muammolarini aniqlashni o‘z ichiga oladi.
O‘zbekiston Respublikasining innovatsion rivojlanishini o‘rganish bo‘yicha
mahalliy va xorijiy tajribalarni tahlil qilish asosida jamiyatda amalga oshirilishi
lozim bo‘lgan innovatsion o‘zgarishlarga quyidagi bir qator talablar qo‘yiladi:
− ishlab chiqarish jarayonlarining axborot, bilim, ijodkorlik kabi nomoddiy
tashkil etuvchilarini inobatga olish;
− innovatsion o‘zgarishlarda inson omilining o‘rnini kuchaytirish;
− innovatsion faollikka ko‘maklashuvchi usul va vositalarni rivojlantirish;
− innovatsion jarayonlar, davlat va biznes mas’ulligini boshqarishdagi
o‘zgarishlarni kuchaytirish; vaziyatli boshqarishdan strategik boshqaruvga o‘tish.
Doimiy tarzda o‘zgarib turadigan tashqi muhit mazkur o‘zgarishlarning
omili sifatida O‘zbekiston Respublikasini innovatsion rivojlantirish va inson
kapitaliga talablarni belgilaydi.
Inson kapitali uchun asosiy talablar qatoriga quyidagilar kiradi:
 ilmiy-texnik soha, iqtisodiy tizimdagi doimiy o‘zgarishlarga
moslashuvchanlik;

 kasbiy saviyani oshirish, qayta tayyorlash va uzluksiz ta’lim olishga
qobiliyat va tayyorgarlik;
 kasbiy saviyani oshirish uchun rag‘batlantirish tizimining mavjudligi;
 ijodkorlik va tadbirkorlik qobiliyati;
 aholining innovatsion faoliyatini rag‘batlantirish tizimining mavjudligi.
Muammolarni aniqlashga bunday yondashish nafaqat ularning paydo bo‘lish
bosqichini (shakllanishi yoki ishlatilishi), balki ularning mohiyatini ham
aniqlashga imkon beradi, bu esa chora-tadbirlarning tabaqalashtirilgan tizimini
ishlab chiqishga imkon beradi.
Tadqiqotlarimiz natijalariga ko‘ra, innovatsion o‘zgarishlarga ta’sir
ko‘rsatadigan: innovatsion g‘oyalarni amalda tatbiq etishga qodir bo‘lgan malakali
kadrlarning yetishmasligi; aholining kasbiy rivojlanishiga va innovatsion
salohiyatning jamg‘arishiga ta’sir qiluvchi rag‘batlantiruvchi omillarning
shakllanmaganligi; ilg‘or ishlab chiqarish texnologiyalari va ularga asoslangan
mahsulotlar sonining pasayishi sababli innovatsion qobiliyatga ega kadrlarga
ishlab chiqarishda talabning pastligi kabi muammolar yuzaga chiqdi.
O‘zbekistonda kasb-hunar ta’limi muassasalarini boshqarish,
moliyalashtirish va boshqarishda davlat muhim o‘rin tutadi. Kasb-hunar ta’limi
muassasalari yildan-yilga asosiy strategik maqsad sifatida miqdor jihatdan
kengayish yo‘nalishida ish olib borgan. Majburiy kasb- hunar ta’limi doirasida
davlat tomonidan beriladigan subsidiyalar kafolatlanganligi sababli ularni
o‘zgartirish va dolzarbligini oshirish uchun unchalik rag‘bat bo‘lmagan.
O‘zbekistondagi kasb-hunar ta’limi tizimi davlat tomonidan
moliyalashtirishga juda bog‘liq bo‘lsa-da, majburiy 3 yillik kasb-hunar ta’limi
tizimida moliyaviy dastaklar kollej bitiruvchilarining o‘qitish sifatini va mehnat
bozoridagi ko‘rsatkichlarini yaxshilash uchun strategik siyosat vositasi sifatida
foydalanilmadi.
Kasb-hunar ta’limi muassasalari ta’lim sifatini boshqarishning zamonaviy
usullarini tatbiq etish borasida o‘tgan yillar mobaynida muayyan tajriba
to‘pladilar. Ammo, ushbu tajriba mehnat bozori talablariga javob beradigan

malakali kadrlar tayyorlash sifatini ta’minlash uchun yetarli darajada samarali
bo‘lmadi.
Ta’lim muassasalarida ta’lim sifatini boshqarishda bir qator muammolar
mavjud, masalan:
– ta’lim muassasalarida ta’lim sifatini boshqarish tizimi ICO 9001:2015 va
ICO 21001:2018 sifat menejmenti standartlari talablari va tavsiyalariga mos
kelmaydi;
– ta’lim muassasasini boshqarishda malakali boshqaruv xodimlarining
yetishmasligi, samarali boshqaruv uchun yetarli motivatsiya yo‘qligi;
– kasb-hunar kollejlari menejerlari biznes tuzilmalari va ish beruvchi
hamkorlar bilan ishlash borasida yetarlicha vakolatga ega emaslar;
– o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari vasiylik kengashi faoliyati
yetarli darajada samarali emas.
Samarali boshqaruv mexanizmi, moliyalashtirishning yangi mexanizm va
manbalarini joriy etish, davlat-xususiy sherikchilikni rivojlantirish, ta’lim
muassasalari mustaqilligini bosqichma-bosqich joriy etish va sohada raqobat
muhitini yaratishga qodir bo‘lgan yangi professional ta’lim muassasalari tarmog‘i
yaratilmoqda. Kasb-hunar ta’limi tizimiga Bandlik va mehnat munosabatlari
vazirligi huzurida tashkil etilgan kasb-hunarga o‘qitish markazlari, ko‘p tarmoqli
o‘quv markazlari ham kiradi.
Vazirlik va idoralar tasarrufiga o‘tkazish jarayoni tugagandan so‘ng,
OO‘MTVning o‘rni kasb-hunar ta’limi muasasalari, kollejlar va texnikumlarning
idoraviy bo‘ysunishidan qat’iy-nazar, kasb-hunar ta’limi sohasidagi o‘quv-
uslubiy rahbarlik va davlat siyosatini ta’minlashdan iborat bo‘ladi.
Ushbu kasb-hunar kollejlarini boshqarish uchun kasb-hunar ta’limi
muassasalariga mas’ul vazirlik va idoralar javobgar bo‘ladi. Ushbu tartibning
afzalliklaridan biri shundaki, tegishli vazirlik va idoralar tegishli o‘quv muddati va
o‘quv rejasi to‘g‘risida o‘zlari qaror qabul qilishlari mumkin.
Shuni ham ta’kidlash kerakki, uzluksiz kasb-hunar ta’limi endilikda
majburiy tizimdan ixtiyoriy tizimga o‘tmoqda. Kasb-hunarga o‘qishni istagan har

bir kishiga endi “Hayot davomida ta’lim” tamoyili asosida tabaqalashtirilgan
ta’limni (nazariya, amaliyot) davom ettirish, kelgusida ish topish, oliy ma’lumot
olish va kasbiy bilim va ko‘nikmalarini oshirish imkoniyati beriladi.
“Kasb-hunar ta’limi muassasalarini boshqarishni monopoliyadan chiqarish”
siyosati olib boriladi. Kelajakda tizimni davlat organlari, idoralar yoki sanoat
korxonalari, shuningdek, yirik ish beruvchilar yoki xususiy tadbirkorlar va
professional uyushmalar boshqarishi mumkin.
Davlat-xususiy sherikchiligi to‘g‘risidagi qonun xususiy biznes uchun
kafolat beradi va xususiy sektorni ushbu jarayonda ishtirok etishni hamda kadrlar
tayyorlashga talab va taklifni oshirishni rag‘batlantiradi. Bugungi kunda xususiy
sektor ishchilarning malakasini oshirish uchun ma’lum yo‘nalishlarda kasb-hunar
ta’limi ta’minotchisi sifatida bosqichma-bosqich rivojlanib bormoqda va Kasb-
hunar ta’limi muassasalarida ko‘proq mas’uliyat yuklanishi kutilmoqda. Xususiy
sektorning o‘rni KHT muassasalariga o‘quv dasturlarini ishlab chiqishda, shu
jumladan dasturlarni tahlil qilishda korxonalarni ishtiroki, o‘quvchilarni baholash,
amaliy mashg‘ulotlardan keng foydalanish va kasbga yo‘naltirish bo‘yicha
qarorlarni qabul qilishda yordam berish orqali o‘qitishda yordam berishdan iborat.
Mehnat bozori bilan ko‘proq moslashuvchanlik va izchillikni ta’minlash,
shuningdek, kattalar uchun uzluksiz kasb-hunar ta’limi (KHT)ni yanada samarali
qo‘llab-quvvatlash maqsadida bugungi kunda O‘zbekistonda kasb-hunar ta’limi
tizimini isloh qilish jarayoni amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2019-yil 6-sentyabrdagi qaroriga muvofiq kasb-hunar ta’limi 9-sinf
bitiruvchilari uchun majburiy 11 yillik ta’limning bir qismi bo‘lib qolmoqda.
Amaldagi qonunchilikka ko‘ra, ular 9-sinfdan so‘ng o‘qishlarini akademik litsey
yoki kasb-hunar maktablarida, XTSTning 3-darajasiga mos ta’lim dasturlari
asosida davom ettirishga imkon beradi. Kasb-hunar kollejlari va texnikumlarda
ta’lim dasturlarining davomiyligi ixtisoslikning murakkablik darajasiga qarab
belgilanadi. Bu shuni anglatadiki, majburiy kasb-hunar ta’limi dasturlarining
davomiyligi yangi 2020-2021 o‘quv yilidan boshlab 12 yildan (islohotdan oldingi

3 yildan) 11 yilgacha (2 yilgacha) qisqartiriladi. 3.1-jadvalda XTST darajalari
bo‘yicha kasb-hunar ta’limi dasturlarining tasnifi keltirilgan (3.1-jadval).
3.1-jadval
Kasbiy ta’lim dasturlarini XTST darajalapiga ko‘ra tas niflash
XTST darajalari Dasturlarning
davomiyligiga
qo‘yilgan talab Ta’lim darajalari
XTST 3 Dasturlar davomiyligi
– 2 yil O‘rta ta’limning ikkinchi bosqichi/boshlang‘ich
professional ta’lim (umumta’lim
maktablarining 10-11 sinflari, Akademik
litseylar, kasb- hunar maktablari)
XTST 4 Dasturlar davomiyligi
6 oydan 2-3 yilgacha
muddatni tashkil etadi O‘rta professional ta’lim (kollejlar,
texnikumlar)
XTST 5 Dasturlar davomiyligi
kamida 2 yilni tashkil
etadi O‘rta-maxsus professional ta’lim (texnikumlar)
Ushbu o‘quv yilidan boshlab 340 ta kasb-hunar ta’limi maktablari 9-sinfdan
keyin o‘quvchilarni qabul qiladi, bu yerda kunduzgi ta’lim shaklida umumiy ta’lim
va maxsus fanlarning 2 yillik integral dasturlari amalga oshiriladi. Kollejlar va
texnikumlar 11-sinf bitiruvchilarini qabul qiladilar, ularda o‘qitish kunduzgi,
kechki va sirtqi bo‘limlarda “Hayot davomida ta’lim” tamoyili asosida amalga
oshiriladi. Ushbu ta’lim muassasalarida o‘qitish dasturlarining davomiyligi kasblar
va mutaxassis liklar murakkabligiga qarab belgilanadi. Ilgari ko‘zda tutilmagan
kechki va sirtqi ta’lim shakllarini joriy etish ish joyida qayta tayyorlash yoki
malaka oshirish kurslaridan o‘tishni istaganlar uchun qo‘shimcha sharoitlar
yaratadi. Kasb-hunarga o‘qitishning qulayligini kengaytirish maqsadida Bandlik va
mehnat munosabatlari vazirligi 2019 - yildan boshlab ishsizlarni, ayniqsa mehnat
migratsiyasidan qaytgan fuqarolarni, qizlarni va ishsizlarni kasbiy qayta
tayyorlash xarajatlarini moliyalashtirish uchun hukumat tomonidan kam
ta’minlangan oilalar ayollari ish bilan ta’minlashni qo‘llab-quvvatlash jamg‘armasi

mablag‘lari hisobidan kasb-hunar ta’limi muassasalariga grantlar ajratishni nazarda
tutadigan mexanizmni joriy etdi.
“Hayot davomida ta’lim” tamoyiliga muvofiq, fermer va dehqon xo‘jaliklari
rahbarlari va ishchilari kollejlar va oliy o‘quv yurtlarida qishloq xo‘jaligi
texnologiyalari, bog‘dorchilik, sabzavotchilik, chorvachilik, parrandachilik, baliq
yetishtirish va asalarichilik sohalarida kasbiy tayyorgarlik markazlarida kasbiy
qayta tayyorlash va malakasini oshirish xarajatlari moliyalashtiriladi.
Inson kapitalini boshqarish sohasida siyosatni shakllantirishning ikkinchi
bosqichida (sintetik-konstruktiv) aniqlangan muammolarni bartaraf etish borasida
yechimlar ishlab chiqildi (1-ilova).
Moliyaviy, institutsional, tashkiliy, motivatsion tadbirlari innovatsion
o‘zgarishlar sharoitida inson kapitalini rivojlantirish bilan bog‘liq maqsadga
erishish borasida muhim sanaladi. Motivatsion tadbirlar aholining ta’lim va
kasbiy tayyorgarligiga pul sarflash, innovatsion bilimlar va ko‘nikmalarni to‘plash
hamda ularni keyinchalik innovatsion faoliyatga tatbiq etish uchun moddiy va
ma’naviy rag‘batlantirishni shakllantirishga qaratilgan.
Inson kapitalini shakllantirish va uning sifatini ta’minlashda ta’lim muhim
yo‘nalish hisoblanadi. Bu borada quyidagilarni amalga oshirishga alohida e’tibor
qaratish talab qilinadi:
– o‘qitishning zamonaviy usul va vositalaridan foydalangan holda, aholiga
sifatli ta’lim xizmatlari ko‘rsatishni yo‘lga qo‘yish;
– o‘quvchilarning qobiliyatlarini erta aniqlash, ularning ijtimoiy- psixologik
holati, oilalarni qo‘llab-quvvatlash borasida pedagogik va psixologik xizmatlar
ko‘rsatish;
– ta’lim tizimining uzviyligi tamoyiliga jiddiy rioya qilish;
– ijtimoiy-gumanitar fanlarning o‘rni va ahamiyatini oshirish;
– mehnat bozori talablaridan kelib chiqqan holda, ixtisoslashtirilgan ta’lim
tizimini yo‘lga qo‘yish.
Inson kapitali samaradorligini oshirishning yana bir muhim yo‘nalishi
sifatida ta’limning turli darajalari uzluksizligi, qo‘shimcha kasb-hunar ta’limini

rivojlantirish orqali aholining doimiy kasbiy o‘sishi uchun sharoit yaratishni
keltirib o‘tishimiz lozim.
Ushbu yo‘nalish doirasida quyidagi tadbirlarni amalga oshirish maqsadga
muvofiq hisoblanadi:
– bitiruvchilarda tadbirkorlik ko‘nikmalarini rivojlantirish;
– bandlik borasida ish beruvchi va ta’lim muassasasi o‘rtasida o‘zaro
hamkorlikni yo‘lga qo‘yish;
– o‘quvchi va talabalarga nisbatan mijoz sifatida munosabatda bo‘lish;
– mehnat bozoridagi o‘zgarishlarni doimiy kuzatib borish va kuzatuv
natijalari asosida tezkor chora-tadbirlar ishlab chiqish;
– iqtidorli va iste’dodli yoshlarni saralab olish va rag‘batlantirish tizimini
yo‘lga qo‘yish;
– innovatsion faol ta’lim muassasalarini davlat tomonidan moliyaviy va
institutsional qo‘llab-quvvatlash.
Ta’lim jarayonini boshqaruv tizimini takomillashtirish ham bu boradagi eng
muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Bu borada ma’muriy boshqaruv
usullaridan bosqichma-bosqich institutsional va iqtisodiy boshqaruv usullariga
o‘tish qo‘llab-quvvatlanishi talab qilinadi.
Ta’lim jarayoni va uning sifatini baholash borasida ko‘rsatkichlar tizimini
ishlab chiqish muhim vazifalardan biri hisoblanadi, ta’lim siyosatini amalga
oshirishda jarayon ishtirokchilarining o‘zaro aloqalarini qo‘llab-quvvatlash, bu
borada ularning mas’uliyatini kuchaytirish dolzarbdir.
Shu bilan birga, subyektlar (shu jumladan, ta’lim tizimining hududiy
idoralari) o‘rtasida nafaqat vertikal, balki gorizontal o‘zaro aloqalarning
samaradorligini oshirish, milliy va hududiy darajalarda muvaffaqiyatli boshqaruv
usullarini tahlil qilish, turli xil resurslardan (moddiy-texnik, kadr va boshqalar)
samarali foydalanish ko‘zda tutiladi.
Aholining innova t sion faolligini oshi r ishda bizne s ning innova t siyala r ni
ya r atish va uni amalga oshi r ish ja r ayonla r ini r ag‘batlanti r ish, innova t sion faollikni

moliyaviy qo‘llab-quvvatlash, jamiyatdan innova t sion madaniyatni qa r o r topti r ish
muhim ahamiyat ka s b etadi (3. 2 -jadval).
3.2-jadval
O‘zbekiston Respublikasida ilmiy-innovatsion faollikning ustuvor
yo‘nalishlari, % 31
Javob variantlari Korxonalar rahbarlarining javoblari,
so‘ralganlarga nisbatan, %da
2019-yil 2022-yil Mutloq fapq.
(2022-2015)
Innovatsion faollikni oshirishda biznesni
rag‘batlantirish 46,6 60,5 13,9
Ta’lim, fan va ishlab chiqarish integratsiyasini
ta’minlash 48,9 54,8 5,9
Innovatsiyalarni yaratish va amalga oshirishni
moliyaviy qo‘llab-quvvatlash tizimini
shakllantirish 47,7 51,0 3,3
Oliy ta’limni qo‘llab-quvvatlash 18,2 39,2 21
Jamiyatda innovatsion madaniyatni
shakllantirish 14,8 35,7 20,9
Kichik innovatsion tadbirkorlikni
faollashtirish 42,0 35,7 -6,3
Innovatsion sohada davlat boshqaruvi sifatini
yaxshilash 27,3 28,6 1,3
Innovatsion sohani rivojlantirish istiqbollarini
belgilash 34,1 26,2 -7,9
Innovatsiyalarning huquqiy va me’yoriy-
huquqiy bazasini takomillashtirish 19,3 26,2 6,9
Innovatsion kadrlarni tayyorlash tizimini
yo‘lga qo‘yish 15,9 14,3 -1,6
Innovatsion infratuzilmani rivojlantirish 32,9 9,5 -23,4
Boshqalar 1,1 0,0 -1,1
Yuqo r ida aytilganla r dan kelib chiqqan holda, quyidagi fik r la r ni ilga r i
s u r ishimiz mumkin bo‘ladi:
– mahalliy va xo r ijiy taj r ibala r ni tahlil qilish a s o s ida hududning innova t sion
faolligini oshi r ishda in s on kapitalini r ivojlanti r ish bo r a s ida tu r li u s ul va
vo s itala r dan bi r o‘ r inda foydalanish talab qilinadi;
– in s on kapitali s ifatini yaxshilashda aholining ka s biy maho r atini oshi r ish,
ishchi-xizmatchila r pning jamiyatda s odi r bo‘layotgan o‘zga r ishla r ga
mo s lashuvchanligini ta’minlash, yoshla r da ijodko r lik va k r eativ fik r lashni
31
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligining ma’lumotlari asosida hisoblangan.

r ivojlanti r ish muhim o‘ r in tutadi;
– inson kapitalini boshqarish sohasida davlat siyosatini shakllantirishning
muammoli - analitik va sintetik - konstruktiv bosqichlari farqlanishini inobatga olish
lozim ;
– in s on kapitalini shakllanti r ish va undan s ama r ali foydalanish bo r a s ida
vujudga keluvchi muammola r qato r ida innova t sion kad r la r ning yetishma s ligi;
aholining ka s biy r ivojlanishiga va ula r ning innova t sion s alohiyatining
to‘planishiga ta’ s i r qiluvchi r ag‘batla r ning shakllanmaganligi kabi muammola r ni
qayd etib o‘tishimiz lozim.
3.2 - §. Inson kapitalini shakllantirishga yordam beruvchi institutlar
samaradorligini oshirishning ustuvor yo‘nalishlari
Innovatsion iqtisodiyotni rivojlantirish sharoitida jamiyat a’zolarining
o‘zgarishlarga tezkor munosabatini ta’minlash, egallangan bilim va
ko‘nikmalarning zamon talablariga moslashtirish zarurati tug‘iladi.
Global Innovatsion indeksning 2022-yil ma’lumotlariga ko‘ra,
innovatsiyalarni o‘zgartirishga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan omillarga quyidagilar
kiradi:
– nostandart yechimlarni topa oladigan ijodiy fikrlaydigan xodimlarning
mavjudligi;
– “yuqori darajadagi texnik tayyorgarlikka ega xodimlarning mavjudligi”;
– “byudjet mablag‘laridan foydalanish borasida byurokratik to‘siqlarni
kamaytirish;
– innovatsion faoliyatni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash ko‘lamlarining
o‘sishi 32
.
Bugungi kunda in s on kapitalini shakllanti r ish va undan amalda s ama r ali
foydalanishni tashkil etish bo r a s idagi vaziyat quvona r li natijala r ni be r maydi. Ba’zi
ma’lumotla r ga ko‘ r a, mamlakatimizda ish be r uvchila r ning 70 foizga yaqini ta’lim
mua ss a s ala r i, ayniq s a ka s biy ta’lim mua ss a s ala r i bilan yaqindan aloqa qilmaydi.
32
https://www.wipo.int/global_innovation_index/ru/202 2 /

Davlat-xu s u s iy she r ikchiligi aloqala r ini r ivojlantip r ish, ta’lim tizimida r aqobat
muhitini qa r o r topti r ish o r qali mazku r muammoga ijobiy yechim topishimiz
mumkin. Bu bo r ada, O‘zbeki s ton R e s publika s i Pr ezidentining “Kambag‘al va
ish s iz fuqa r ola r ni tadbi r ko r likka jalb qilish, ula r ning mehnat faolligini oshi r ish va
ka s b-huna r ga o‘qitishga qa r atilgan hamda aholi bandligini ta’minlashga oid
qo‘shimcha cho r a-tadbi r la r to‘g‘ r i s ida” 2020 - yil 11 - avgu s tdagi PQ-4804- s on
qa r o r i ij r o s ini ta’minlash maq s adida O‘zbeki s ton R e s publika s i Vazi r la r
Mahkama s ining 05.04.2021 - yildagi 183- s on Qa r o r i bilan mamlakatimiz
hududla r ida ishga ma r hamat (monoma r kaz) ma r kazla r ini tashkil qilish ko‘zda
tutilgan. Bugungi kunda butun mamlakat bo‘ylab 18 dan o r tiq shunday ma r kazla r
faoliyat ko‘ rs atmoqda. Ko‘p funksional amaliy malaka ma r kazla r i faoliyati
iqti s odiy r ivojlanish da s tu r la r i va s t r ategiyala r ini, yuqo r i texnologiyali ta r moqla r ni
r ivojlanti r ish s t r ategiya s ini amalga oshi r ishni kad r la r bilan ta’minlash, tegishli
s ohala r bo‘yicha mutaxa ss i s la r ni tayyo r lash, qayta tayyo r lash, amaliyotga
yo‘nalti r ilgan ta’lim da s tu r la r ini amalga oshi r ish, mahalliy mehnat bozo r la r ini
malakali kad r la r bilan ta’minlashga qa r atilgan.
Ushbu ma r kazla r ning faoliyati
ta’lim tizimi va mehnat bozo r i o‘ r ta s idagi nomuvofiqlikni ba r ta r af etishga
qa r atilgan bo‘l s a-da, mamlakatning bunday ma r kazla r allaqachon tashkil etilgan
hududla r ida ula r ning faoliyatida ma’lum muammola r uch r aydi. Bunday
muammola r qato r ida yuqo r i malakali mutaxa ss i s la r ni tayyo r lashni amalga oshi r ish,
ka s biy ta’lim mua ss a s ala r ining qi s qa muddatli ta’lim da s tu r la r ini amalga
oshi r ishga yo‘nalti r ish bilan bog‘liq xata r la r ning mavjudligi; ish be r uvchila r
vakilla r i ishti r okidagi ka s b-huna r ta’limi da s tu r la r ini ishlab chiqish, s inovdan
o‘tkazish va ek s pe r tizadan o‘tkazish bo‘yicha tadbi r la r ning s u s t tashkil
qilinganligi; o‘quv va u s lubiy ishla r ning bugungi kun talabla r idan o r qada
qolayotganligi kabila r ni s anab o‘tishimiz mumkin. Aniqlangan muammola r
yechimini izlash a s o s ida ushbu mua ss a s a faoliyatining aniqlangan muammola r i,
bunday ma r kazla r faoliyatini quyidagicha tashkil etishni maq s adga muvofiq, deb
hi s oblaymiz (3.1- r a s m).

Muvofiqlashtiruvchi kengash
Ta’limni tashkil
etish (qayta
tayyorlash va
malaka oshirish )Seminar ,
amaliy
treninglarni
tashkil qilishUslubiy
ko‘maklashib
borishDasturlarni
ishlab chiqish Biz taklif qilayotgan modelda Amaliy Malaka Ma r kazining faoliyati o‘za r o
bog‘liq ikkita ja r ayon: bip tomondan, qayta tayyo r lash va malaka oshi r ish
da s tu r la r ini ishlab chiqish, ek s pe r tizadan o‘tkazish va u s lubiy ko‘maklashib bo r ish,
boshqa tomondan ula r ni amalga oshi r ish blokla r ini amalga oshi r ishni o‘z ichiga
oladi.
3.1-rasm. Amaliy malakalar markazi faoliyatining modeli
Amaliy malaka markazlari tarkibiga innovatsiyalar va investitsion
loyihalarni ishlab chiqish va ta’lim berish funksiyalarini amalga oshiruvchi,
shuningdek, innovatsion iqtisodiyot uchun yuqori malakali kadrlarni tayyorlashni
amalga oshiruvchi ta’lim muassasalarini va ilmiy - tadqiqot tashkilotlarini kiritish
maqsadga muvofiq bo‘ladi (3.1-rasm).
Amaliy malaka markazlari subyektlari orasidagi o‘zaro aloqalarni tashkil
etish uzoq muddatli tavsifga ega tizimli, korporativ munosabatlar tamoyiliga
asoslanishi zarupr. Shu bilan birga, markazni boshqarishda, tarkibiy qismlardan
birining rivojlanishi yoki degradatsiyasi butun tizim uchun umuman ijobiy yoki
aksincha, salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkinligini yodda tutish kerak.
Ko‘p funksional amaliy malaka markaz doirasida quyidagi yo‘nalishlarda
tadbirlarni amalga oshirish tavsiya qilinadi:
Birinchi yo‘nalish doirasida o‘quv jarayonini uslubiy qo‘llab- quvvatlash va
kuzatib borish, dasturlarni shakllantirish va ularni amalga oshirish vositalarini
ishlab chiqish amalga oshiriladi.

Ikkinchi yo‘nalish doirasida ish beruvchilar kengashi, ish bilan ta’minlash
bo‘yicha davlat xizmatlari tegishli kasb bo‘yicha mutaxassislarini o‘qitish va
malakacsini oshirish bo‘yicha so‘rovni shakllantirgan holda, xizmat ko‘rsatishda,
ta’limdan keyin aholini ish bilan ta’minlashda buyurtmachi sifatida qatnashadi.
Amaliy malaka oshirish markazi faoliyati doirasidagi ushbu o‘zaro faoliyat asosiy
yo‘nalishlardan biri hisoblanadi, chunki u haqiqatan ham ta’lim tizimi va mehnat
bozori o‘rtasidagi aloqalarni ta’minlaydi.
3.2-rasm. Amaliy malaka oshirish markazi asosiy subyektlafri vazifalariMuvofiqlashtiruvchi
kengash Barcha ishtirokchilar faoliyatini muvofiqlashtiris, uni
rivojlantirishning uzoq muddatli strategiyasini ishlab
chiqish.
Ta’limni rivojlantirish
unstituti Kadrlarni tayyorlash va qayta tayyorlash jarayoniga
jalb qilingan ta’lim muassasalarini ilmiy-uslubiy
ta’minlash, uslubiy xizmatlar ishlarini
muvofiqlashtirish.
Nodavlat, O‘rta maxsus
ta’lim, Oliy ta’lim
tashkilotlari va Ilmiy
tadqiqot tashkilotlari Nodavlat, o‘rta maxsus ta’lim: “ommaviy kasblar”
uchun kadrlar tayyorlash, kadrlar malakasini
oshirish va qayta tayyorlash. Oliy ta’lim
muassacsalari va ilmiy - tadqiqot tashkilotlari:
modernizatsiya va texnologik rivojlanishni
ta’minlash uchun yuqori malakali kadrlarni
tayyorlash, ish beruvchilarning kadrlarga bo’lgan
ehtiyojlarini tashkil etish va monitoring qilishda
ishtirok etish.
Ish beruvchilar kengashi,
ish bilan ta’minlash
xizmatlari vakillari Mutaxassislarni tayyorlash va ularning malakasini
oshirish bo‘yicha buyurtmalarni qabul qilish.
Dasturlar va loyiha ekspertizalarini jamoatchilik
muhokamasida ishtirok etish.
Monitoring tadqiqot
markazi Amaliy malaka markazlari faoliyati samaradorligini
monitoring qilish, qayta tayyorlash va malaka
oshirish kurslari samaradorligini tahlil qilish.

Yana bir yo‘nalish - ta’lim muassasasi va ish beruvchilar o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlar. Shu bilan birga, ish beruvchilar uslubiy qoidalar va ishlanmalarni
amalga oshirish samaradorligini baholashda mutaxassis sifatida qatnashishlari
mumkin. Ko‘rib chiqilayotgan markazning uzluksiz ishlashini ta’minlashda
yetakchi rol ish beruvchilar, ta’lim muassasalari va ta’limni rivojlantirish instituti
tarkibiga kiradigan kollegial organ bo‘lgan muvofiqlashtiruvchi kengashga tegishli
hisoblanadi.
Xulosa sifatida shuni ta’kidlashimiz mumkinki, amaliy malakalarning ko‘p
tarmoqli markazlarini yaratish, birinchi navbatda, kadrlar tayyorlash, qayta
tayyorlash va malakasini oshirish; ikkinchidan, ushbu markazlarning faoliyat
ko‘rsatishi va ko‘p kanalli moliyalashtirishni rivojlantirish asosida markaz
faoliyatini maqbullashtirish; uchinchidan, yaratilgan dasturlarga va mavjud
resurslarga muvofiq yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlash kabilarni o‘z
ichiga oladi.
Xulosa qilganda, O‘zbekiston Respublikasida amaliy malaka oshirish
markazini yaratish ish beruvchilar va boshqa ijtimoiy va mehnat ishtirokchilarining
ehtiyojlarini hisobga olgan holda ta’lim tizimi va mehnat bozori o‘rtasidagi
nomuvofiqlik muammosini hal qiladi, kerakli malakadagi kadrlar bilan
munosabatlar, shuningdek, jarayonni uslubiy ta’minotini takomillashtirish va eng
muhimi, yaratilgan tuzilmaga kiritilgan subyektlarning qiziqishlari va maqsadlarini
muvofiqlashtirishni kuchaytirish orqali mutaxassislarning ta’lim sifatini oshirishga
yordam beradi.
III bob bo‘yicha xulosa
1. Inson kapitalini boshqarish jarayoni murakkab tavsifga ega va bu
boshqaruv subyektlarining xilma-xilligi, ular o‘rtasidagi xilma-xil o‘zaro
aloqalarga ko‘p jihatdan bog‘liq sanaladi. Inson kapitalini boshqarish, uning
rivojlanishi borasida institutsional muhitni yaratish, zarur resurslar va vositala r ni
ta’min etishda davlat hal qiluvchi o‘ r in tutadi.
2. Inson kapitalini boshqarish bo‘yicha aniqlangan muammolardan kelib

chiqqan holda, inson kapitalini boshqarishda tizimli yondashuvdan foydalanish
zaruriyati kelib chiqadi.
3. Xususiy inson kapitalini boshqarish bir nechta vositalardan foydalanishni
o‘z ichiga oladi, ulardan biri qayta tayyorlash va malaka oshirish kurslari
samaradorligini baholashni nazorat qilish, ikkinchisi - hududlarni innovatsion
rivojlantirish talablatiga inson kapitalining mosligini ta’minlashga yo‘naltirilgan
ko‘p funksiyali amaliy malaka markazi hisoblanadi.
4. Inson kapitalini boshqarishda o‘zgarishlarni amalga oshirishda tizimli
yondashuvning yo‘qligi, institutsional va moliyaviy vositalarning samarasizligi,
ta’lim muassasalarining yuqori darajadagi tabaqalanishi, aholi daromadlari
darajasidagi farqlar, ta’lim sifatining pasayishi kabi muammolar ko‘zga tashlanadi.
Tadqiqotda hududdagi innovatsion transformatsiyalar sharoitida inson kapitalining
shakllanishi va rivojlanishiga hissa qo‘shadigan faoliyatning tashkiliy, motivatsion,
moliyaviy yo‘nalishlari aniqlashtirildi.

Xulosa va takliflar
In s on kapitalini tak r o r ho s il qilish va undan s ama r ali foydalanish
ma s alala r iga bag‘ishlangan mazku r di ss e r ta t sion tadqiqot ishi doi r a s ida bi r qato r
ilmiy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan xulo s ala r ga kelindi:
1. Tadqiqotla r imiz shuni ko‘ rs atadiki, in s on kapitali mantiqiy va
r ep r oduktiv jihatla r ning bi r ligida o‘ r ganilishi lozim. Ushbu yondashuvni amalga
oshi r ish mak r oda r ajada umumiy va xu s u s iy in s on kapitalini shakllanti r ish va
ula r dan foydalanish xu s u s iyatla r ini aj r atib ko‘ rs atishga va ula r ni hi s obga olgan
holda, in s on kapitali va uning tu r la r ini aniqlashti r ish, tav s iflashga imkon be r adi.
Umumiy in s on kapitalini to‘plash ish bilan ta’minlanish, ko‘nikma va
malakala r dan s ama r ali foydalanishda za r u r hi s oblanca, o‘ziga xo s in s on kapitalini
shakllanti r ish e s a - tashqi muhit talabla r i o‘zga r ishiga mo s lashish, to‘plangan in s on
kapitalining innova t sion r ivojlanish talabla r iga mo s kelishi uchun za r u r sha r t-
sha r oitla r ni ta’min etishda muhim s analadi.
2. “In s on kapitali da r aja s i - innova t sion ta r aqqiyot da r aja s i” mat r isa s idan
foydalanish in s on kapitali va iqti s odiyotning innova t sion r ivojlanishi o‘ r ta s idagi
muno s abatla r ni o‘ r natishga imkon be r adi. In s on kapitali r ivojlanish da r aja s i yuqopi
bo‘lgan hududla r da hududla r ni innova t sion r ivojlanish da r aja s i yuqopiligi,
shuningdek, in s on kapitalining r ivojlanish da r paja s i pa s t bo‘lgan taqdi r da e s a
innova t sion o‘zga r ishla r ning pa s t da r aja s i kuzatiladi.
3. Yoshla r ning ijtimoiy-demog r afik xu s u s iyatla r i va ula r ning innova t sion
faolligi o‘ r ta s ida ijobiy bog‘liqlik mavjud bo‘lib, bu ka s biy o‘ s ish motivla r ini
shakllanti r ishga qa r atilgan davlat s iyo s atining ahamiyatli ekanligini ko‘ rs atadi.
Yoshla r ning (ikki yilgacha) ish taj r iba s ini to‘plashi va qo‘shimcha ka s b-huna r
ta’limi mua ss a s ala r ida qatnashishi amaliyotda qo‘llaniladigan tayyo r ilmiy
ishlanmala r ga ega bo‘lishiga ijobiy ta’ s i r ko‘ rs atishi aniqlandi.
4. In s on kapitalini boshqa r ishda mavjud bo‘lgan muammola r ni va tashqi
muhitning o‘zga r ishini tahlil qilish, nafaqat in s on kapitalini shakllanti r ish va undan

foydalanishning o‘ziga xo s xu s u s iyatla r ini, balki uning innova t sion ja r ayonla r ga
ta’ s i r ini ham hi s obga oladigan tashkiliy-iqti s odiy mexanizmni ishlab chiqishni
taqozo etadi. In s on kapitalini boshqa r ish uchun axbo r ot va tashkiliy vo s itala r dan
keng r oq foydalanishning maq s adga muvofiqligi, shuningdek, ta r tibga s olish
s ubyektla r i maq s ad va vazifala r ining xilma - xilligi, boshqa r uv faoliyatidagi
muammola r ni hi s obga olgan holda, “she r iklik-manfaatla r muvozanati”,
“mo s lashuvchanlik - qayta aloqa” kabi tamoyilla r ga tayanish za r u r di r .
In s on kapitalini boshqa r ish xu s u s iyatla r i, uni ta r tibga s oluvchi ta’ s i r la r ni
amalga oshi r ish bo r a s ida tu r li xil u s ul va vo s itala r mavjudligi sha r oitida s ubyektla r
o‘ r ta s idagi o‘za r o muno s abatla r tabiatining mu r akkabligi in s on kapitalini
shakllanti r ish va undan foydalanish ja r ayonla r ining ko‘ p bo s qichli va o‘za r o
bog‘liqlikda r ivojlanishini ko‘ rs atadi.
5. R e s publika hududla r ida in s on kapitalidan foydalanish s ama r ado r ligini
boshqa r ishga amaliy malakala r ma r kazi to‘g‘ r idan-to‘g‘ r i ta’ s i r ko‘ rs atadi, u ayni
chog‘da mu r akkab tuzilmaga ega bo‘l s ada, in s on kapitali s ama r ado r ligini
oshi r ishda katta ahamiyat ka s b etadi.
6. In s on kapitali ta r kibi va s ifatini tashkil etuvchi ko‘ rs atkich va mezonla r
tizimlashti r ilgan holda, in s on kapitali tashkil etuvchila r i bo r a s idagi naza r iy
yondashuvla r dan kelib chiqqan holda, in s on kapitalini ha r qanday tizim doi r a s i va
da r aja s ida iqti s odiy ta r aqqiyotni ha r akatga kelti r uvchi kuch s ifatida baholash taklif
qilinadi.
7. Inson kapitali va innovatsion taraqqiyotning o ‘ zaro bog ‘ liqligini baholash
asosida “ inson kapitali - innovatsion taraqqiyot darajasi ” matrisasi asosida inson
kapitalining sifatiga va innovatsion rivojlanishga ta ’ sir etuvchi omillar aniqlanadi
va ularni baholashning uslubiy masalalari tadqiq etiladi , bu boradagi
yondashuvlarni muayyan tizimga solishga erishiladi .
8. Milliy maqsad va manfaatlarni amalga oshirishga xizmat qiluvchi inson
kapitalini boshqarish mexanizmi va institutlarini takomillashtirish asosida
innovatsion iqtisodiyotda inson kapitalini boshqarish algoritmi va uslubiyatidan
foydalanish respublika hududlarini inson kapitali sifati va samaradorligi bo ‘ yicha
54

reytingini tuzishga , mavjud muammolarni aniqlashga va bu borada tezkor chora -
tadbirlar ko ‘ rishga imkon beradi .
9. Tadqiqot davomida ishlab chiqilgan hududlar darajasida inson kapitali
sifatini yaxshilashga qaratilgan jarayonlarni boshqarish matrisasidan foydalanish
hududlar va respublika darajasida inson kapitali samaradorligini oshirish
yo ‘ nalishlarini ishlab chiqishga va bu boradagi jarayonlarni doimiy monitoring
qilishga imkon beradi .
55

FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO‘YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.- T.Sharq, 2019-yil.
2. O‘zbekiston R e s publika s ining O‘ R Q-637- s onli 23.09.2020 - yil “Ta’lim
to‘g‘ r i s ida”gi Qonuni.
3. O‘zbekiston Re s publika s ining O‘ R Q-576- s on 29.10.2019-yil “Ilm- fan va
ilmiy faoliyat to‘g‘ r i s ida”gi Qonuni.
4. O‘zbekiston Respublikasining O‘RQ-630-son 24.07.2020 - yil
“Innovatsion faoliyat to‘g‘risida”gi Qonuni.
II. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarorlari va farmonlari
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PF-4947-
sonli “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Farmoni .
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-
sonli “2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot
strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni .
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 9-yanvardagi PF-5296-
son li “ O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining faoliyatini tubdan
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni .
8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2015-yil 6-maydagi PQ-2344-
sonli “Tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini yanada oshirish va ularning
resurs bazasini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi Qarori
9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “ Pul-kredit siyosatini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida ”gi 2017-yil 13-sentyabr dagi PQ-3272-
son li Qarori
56

10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “ Respublika bank tizimini
yanada rivojlantirish va barqarorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida ”gi 2017
yil 12 sentyabrdagi PQ-3270-sonli Qarori
11. Vazirlar Mahkamasining 04.12.2002 yilda №422-sonli “Banklarning
kreditlari bo‘yicha karzdorlik o‘z vaqtida qaytarilmagan taqdirda undiruvni
qarzdorning likvidli mol-mulkiga qaratish tartibini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarori
12. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining “Tijorat banklarining
kredit s iyosatiga qo‘yiladigan talablar to‘g‘risida”gi 905-sonli nizomi, 2000 yil
2 mart.
IV. Darslik va o‘quv adabiyotlari
13. Abduraxmonov Q.X. Mehnat iqtisodiyoti: Nazariya va amaliyot /
Darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. T.: O‘zbekiston R e s publika s i
Fanla r akademiya s i “FAN” nash r iyot davlat ko r xona s i, T.: 2019. 216-bet.
14. Abduraxmonov K.X. O‘zbekistonda inson omili va manfaatlari – eng
oliy qadriyat. – T.: “G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi” 2017. –
346 b.
15. Abduvoxidov A.A. va boshq. Innovatsiyalar iqtisodiyoti. Oliy o‘quv
yurtlari uchun o‘quv qo‘llanma.-T.”Mumtoz so‘z” 2020.-630 b.
16. Abdurahmonov Q.X. O‘zbekistonda inson taraqqiyoti: erishilgan
yutuqlar, mavjud muammolar va ularni hal etish yo‘llari. / O‘zbekistonning mehnat
salohiyati: hozirgi holati va undan foydalanish istiqbollari. R e s publika ilmiy-
amaliy anjuman tezi s la r i to‘plami. T.: 2011.
17. Abulqosimov H.R. Shakllanayotgan bozor iqtisodiyotida inson omili va
uni faollashtirish yo‘llari. – T.: TMI, 2005. – 182 b.
18. Amanov, O.A. (2018) “INNOVATIVE ACTIVITIES IN THE RURAL
LABOR MARKET”, Economics and Innovative Technologies : Vol. 2018: No. 5,
Article 17. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iqtisodiyot/vol2018/iss5/17
19. Akramova Sh.G. Respublikada inson kapitalini pivojlantirish jihatidan
oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish istiqbollari.
57

20. Akramova Sh.G. Inson kapitali rivojlanishining innovatsion iqtisodiyot
shakllanishiga ta’siri: xalqaro jihatlari // O‘zbekiston iqtisodiyotini innovatsion
rivojlantirish muammolari. Ilmiy maqolala r to‘plami. –T.: LESSON PRESS. 2018.
196-200-b.
21. Akramova Sh.G. Innovatsion iqtisodiyot shakllanish sharoitida inson
kapitalini baholash usullari. // “Inqiroz sharoitida iqtisodiyotni
modeprnizatsiyalash strategiyasi: innovatsion rivojlanish yo‘liga o‘tish yo‘llari va
muammolari” respublika ilmiy amaliy anjumani ilmiy maqola va materiallar
to‘plami. – Toshkent, 2011. 169-173-b.
22. Artikov A.A., Zokirova N.K., Abduraxmanov O.A. Chelovecheckiy
kapital v ucloviyax reformirovaniya i modernizatsi ekonomiki. – T.: Fan va
texnologiya, 2008. – 156 C.
23. Belyayeva, S.S. Rol chelovecheskogo kapitala v razvitii ppyedppiyatiya
[Elektponnыy pyecupc] / C.C. Belyayeva. - Pyejim doctupa: http://www.
creativeconomy.ru/articles/2531/
24. Vaxabov A.V. Inson kapitalining investitsion samaradorligini
baholashning uslubiy asoslari // Millliy iqtisodiyot tarmoqlarida oliy ma’lumotli
kadrlarga bo‘lgan ehtiyojni baholash va prognozlashtirish. Ilmiy maqolala r
to‘plami. –T.: Lesson Press. 2017. 5-12b.
25. Vagapova, Ya.Ya. Modelipovaniye ekonomicheckogo pocta c
uchetom ekologicheckogo i cosialnogo faktopov [Tekct] / Ya.Ya. Vagapova. - M.:
MAKC Ppyecc, 2007. - 128 c.
26. Gulyamov S.S. va boshq. O‘zbekistonda inson kapitali omillarining
o‘zaro aloqalari samaradorligi //Moliya. – Toshkent, 2014.
Internet saytlari
1. www.lex.uz - O‘zbekiston Respublikasi qonun h ujjatlari to‘plami
2. www.cbu.uz - O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining rasmi sayti
3. worldbank.com - Jahon banki rasmi sayti
4. www. uzpsb .uz - АТ B Uzsanoatqurilish banki rasmi sayti
5. http://www. sciencedirect.co m .
58

Innovatsion iqtisodiyotda inson kapitalini shakllantirish va takror hosil qilish

Купить