Internetdan faol foydalanuvchi talaba yoshlar shaxsining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari - Psixologiya - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	9000UZS
Hajmi	271.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	14 Dekabr 2023
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Psixologiya

Internetdan faol foydalanuvchi talaba yoshlar shaxsining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari

Sotib olish

TOSHKЕNT DAVLAT PЕDAGOGIKA UNIVЕRSITЕTI
HUZURIDAGI ILMIY DARAJALAR BЕRUVCHI
PhD.30/03.12.2021. R.26.02 RAQAMLI ILMIY KЕNGASH
GULISTON DAVLAT UNIVERSITETI
MIRZAYEV JAMSHID TURDALIYEVICH
Internetdan faol foydalanuvchi talaba yoshlar shaxsining ijtimoiy-psixologik
xususiyatlari
19.00.05 – Ijtimoiy psixologiya. Etnopsixologiya

Psixologiya fanlari bo’yicha falsafa doktori (PHD)
DISSERTATSIYASI AVTOREFERATI

KIRISH (falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi annotatsiyasi)
Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati. Jahonda jamiyat
taraqqiyotining hozirgi bosqichida internet makon shaxs hayotining ajralmas sohasiga
aylandi. Butunjahon Yoshlar masalasini o’rganish Markazining 2018 yildagi statistik
ma’lumotlariga ko’ra, 18 yoshdan 24 yoshgacha bo’lgan yoshlar orasida Internet
foydalanuvchilari soni doimiy ravishda o’sib bormoqda: 2011 yildagi bu ko’rsatkich
28 % bo’lsa, 2018 yilda 62 % ga oshgan 1
. Internetning salbiy oqibatlari
kiberfiribgarlar, bezorilar, xakerlar kabi g’ayriijtimoiy xatti-harakatlar tashuvchilari
bilan muloqotga asos bo’lishi mumkinligi sababli, talaba-yoshlar o’rtasida muloqot
qilish uchun qulay muhitni shakllantirishga yordam beradigan global tarmoq -
internetdan faol foydalanuvchi talaba yoshlar shaxsining ijtimoiy-psixologik
xususiyatlarini ilmiy tadqiq etish muammosini dolzarblashtiradi. Bu borada Internet
makonida talabalarning xatti-harakatlarining ijtimoiy-psixologik determinantlarini
chuqur o’rganish aktual muammolardan bo’lib qolmoqda.
Jahon ta’lim va ilmiy muassasalarida yoshlarni Internetga qaramlik muammosi
1994 yildan o’rganilib kelinmoqda. Bugungi kunda bu mavzu ilmiy psixologiyadagi
«moda mavzularidan» biridir. Ko’plab tadqiqotlar mazkur muammoga bag’ishlangan
bo’lib, internetga qaramlikning sabablari borasida shaxsning psixologik, ijtimoiy,
madaniy, axloqiy xususiyatlariga ta’sirini aniqlash, talaba-yoshlarda internet bilan
oqilona ishlay olish qobiliyatlarini qaror toptirish, fanlararo integratsiyani
kuchaytirish, internetdan oqilona foydalanishning ijtimoiy-psixologik jihatlarini
takomillashtirish bo’yicha ilmiy tadqiqotlarga alohida e’tibor berilmoqda.
Respublikamizda so’nggi yillarda yoshlarni har tomonlama barkamol shaxs
bo’lib yetishishi, yosh avlod kamoloti, ta’lim-tarbiyasi masalalarini hal etishga oid
islohotlar olib borilib, zarur huquqiy-me’yoriy asoslari yaratildi. «Yoshlarni
vatanparvarlik, fuqarolik tuyg’usi, bag’rikenglik, qonunlarga, milliy va umuminsoniy
qadriyatlarga hurmat ruhida, zararli ta’sirlar va oqimlarga qarshi tura oladigan,
1 Аналитический обзор: Жизнь в интернете и без него. [Электронный ресурс]. URL:
https://wciom.ru/index.php?id=236&uid=116780 (дата обращения: 20.11.19).
2

hayotga bo’lgan qat’iy ishonch va qarashlarga ega shaxs sifatida tarbiyalash» 2
vazifalari belgilanganligi yoshlarni internet tobeligini keltirib chiqaruvchi omillardan
himoya qilish orqali ularni intellektual rivojlantirish masalalarini ilmiy o’rganishda
yetarli asos bo’la oladi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi PF-60-son
«2022-2026 yillarga mo’ljallangan Yangi O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi
to’g’risida»gi, 2018 yil 14 avgustdagi PF-3907-son «Yoshlarni ma’naviy-axloqiy va
jismoniy barkamol etib tarbiyalash, ularga ta’lim-tarbiya berish tizimini sifat jihatidan
yangi bosqichga ko’tarish chora-tadbirlari to’g’risida»gi, 2020 yil 30 iyundagi
PF6017-son «O’zbekiston Respublikasida yoshlarga oid davlat siyosatini tubdan isloh
qilish va yangi bosqichga olib chiqish chora-tadbirlari to’g’risida»gi Farmonlari,
hamda faoliyatga oid boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan keng ko’lamli
strategik chora-tadbirlarni amalga oshirishda mazkur dissertatsiya tadqiqoti muayyan
darajada xizmat qiladi.
Tadqiqotning respublika fan va texnologiyalar rivojlanishining ustuvor
yo’nalishlariga mosligi. Tadqiqot ishi respublika fan va texnologiyalar
rivojlanishining I. «Axborotlashgan jamiyat va demokratik davlatni ijtimoiy, huquqiy,
iqtisodiy, madaniy, ma’naviy-ma’rifiy rivojlantirishda innovatsion g’oyalar tizimini
shakllantirish va ularni amalga oshirish yo’llari» ustuvor yo’nalishi doirasida
bajarilgan.
Muammoning o’rganilganlik darajasi. Jahon hamjamiyatida
axborotpsixologik xavfsizlikni shakllantirish va bu jarayonga bo’lgan munosabat,
globallashuv jarayonida elektron axborot vositalari va internet tarmoqlarining o’rni
hamda ularning axloqiy va estetik tarbiya jarayonlarga ta’siri masalalari bugungi
kunda dolzarb ijtimoiy-psixologik muammolardandir.
O’zbekistonda internet-tobelik fenomeni oxirgi o’n yillikdagina tadqiqot
predmetiga aylandi. Mazkur yo’nalishda o’zbek olimlaridan S.N.Arifxanova,
N.M.Dolimova, L.A.Nigmatulina, I.I.Raximova, S.B.Shukurov va boshqalar
2 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги «2022–2026 йилларга мўлжалланган
Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида»ги ПФ–60-сонли Фармони.
3

tomonidan tadqiqotlar olib borilgan, asosiy e’tibor kompyuter o’yinlariga tobelikning
bola psixik taraqqiyotiga salbiy ta’siri, kompyuter o’yinlariga tobe o’smirlarning
psixologik diagnostikasi va korreksiyasi xususiyatlari, kompyuter o’yinlariga tobeligi
mavjud o’smirlarda bezovtalik va agressiyaning oshishi, kompyuterga tobelikning
shaxs xarakterologik xususiyatlariga ta’siri masalalariga qaratilgan.
Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi davlatlari olimlaridan A.A.Avetisova,
Yu.I.Alekseyeva, O.N.Arestova, L.N.Babinina, E.P.Belinskaya, A.V.Gogoleva,
A.E.Jichkina, N.V.Koritnikova, V.A.Loskutova, M.I.Rozenova, I.N.Rozina,
G.U.Soldatova, E.R.Faustova, A.Yu.Egorov va boshqa tadqiqotchilarning ishlarida
talabalar hayotida kompyuterning roli, internetdan foydalanishning motivlari,
internettobelikning ijtimoiy-psixologik sabablari, internet-aloqalarining ijtimoiy-
psixologik xususiyatlari, o’spirinlik davridagi foydalanuvchilarning internetdagi xulq-
atvori, internetga tobe talabalarning xarakterologik xususiyatlari, addiktiv xulq
profilaktikasi, internetga tobe shaxslar va ularning psixologik salomatligi, internet-
tobelikni yuzaga kelishida oiladagi muhitning o’rni va ijtimoiy identifikatsiya
orasidagi o’zaro bog’liqlikni o’rganish natijasida internet-tobelik shkalasining
ijtimoiy omillarini aniqlash ilmiy tadqiq etilgan.
Xorij tadqiqotchilaridan A.Goldberg, D.Greenfield, M.Griffiths, J.Grohol,
R.Davis, A.Hull, J.Morehen-Martin, K.Montage, D.Tsuss, G.Ferraro, K.Rodgers,
K.Surratt, K.Yang, N.A.Shapira, S.Cheng, T.Troer va boshqalar olimlar tomonidan
internetga tobelikni keltirib chiqaruvchi omillar, ularning turlari, internetga
qaramlikni aniqlash, internetga tobelik va uning profilaktikasiga oid ilmiy izlanishlar
olib borilganini etirof etishimiz mumkin.
Tadqiqotning dissertatsiya bajarilgan oliy ta’lim va ilmiy-tadqiqot
tashkilotlarining ilmiy-tadqiqot ishlari rejalari bilan bog’liqligi. Tadqiqot
Guliston davlat universiteti ilmiy tadqiqot ishlari rejasining A-1-26-raqamli
«Uzluksiz ta’lim tizimida fanlarni o’qitishni g’oya va tushunchalarini shakllantirish
asosida takomillashtirish» mavzusidagi amaliy loyiha doirasida bajarilgan (2019-
2021 yy.).
4

Tadqiqotning maqsadi internetdan faol foydalanuvchi talaba yoshlar
shaxsining ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini aniqlashdan iborat. Tadqiqotning
vazifalari:
Yoshlar ijtimoiy xulq-atvoriga internet muloqotining ta’siri natijasida internet
foydalanuvchilarni differensiyalashning ijtimoiy jihatlarini aniqlash; internetdan
foydalanuvchilarning qadriyatlari va ijtimoiy xulq-atvori orasidagi
korrelyatsion bog’liqlarga ko’ra muloqotga kirishuvchanlikning ustuvor xarakterga
ega ekanligini dalillash; internet aloqalaridan faol foydalanadigan yoshlarning shaxs
xususiyatlariga bog’liqlikning komponentlari, omillari hamda mexanizmlarini ajratib
olish va tavsiflash; internet aloqalaridan faol foydalanuvchi yoshlarning ijtimoiy
xulq-atvor
modelini «muloqotga kirishuvchanlik», «ijtimoiy talabchanlik», «ijtimoiy
moslashuvchanlik», «namoyishkorona xulq-atvor», «oshkoralik» mezonlarini kiritish
asosida takomillashtirish.
Tadqiqot ob’yekti sifatida internetdan faol foydalanuvchi talaba yoshlar
shaxsining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari belgilangan bo’lib, tadqiqotga Guliston
davlat universitetidan (GulDU) 166 nafar, Jizzax davlat pedagogika universitetidan
114 nafar, Toshkent « Kimyo » xalqaro universitetidan 116 nafar talaba yoshlar, jami
396 nafar respondentlar jalb etilgan.
Tadqiqotning predmetini Internet aloqalaridan faol foydalanuvchi
talabayoshlar ijtimoiy xulq-atvorida namoyon bo’luvchi shaxs xususiyatlari, ularga
bog’liqlik omillari va komponentlari tashkil etadi.
Tadqiqot usullari. Tadqiqot jarayonida suhbat, kuzatish metodlaridan,
shuningdek, Kimberli Yangning V.A.Loskutova tomonidan moslashtirilgan
«Internetga qaramlik» testi, M.Rokichning «Qadriyatlar oriyentatsiyasi» metodikasi,
Richard S.Lazarusning «Koping xulq-atvorni aniqlash» testi, S.Raydosning «O’ziga
ishonch» metodikasi, mualliflik asosida ishlab chiqilgan «Talabalarning xulq-atvoriga
Internet muloqoti ta’siri haqidagi tasavvurlarini o’rganish» ijtimoiy-psixologik
so’rovnomasidan foydalanildi. Olingan natijalarning statistik ishonchlilik darajasi
5

matematik statistika metodlaridan K.Pirsonning p-korrelyatsiya koeffitsiyenti orqali
tasdiqlandi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
Yoshlar ijtimoiy xulq-atvoriga internet muloqotning ta’siri natijasida internetga
qaramlik xavfining darajaviy ifodalanishidagi gender tafovut tufayli internet
foydalanuvchilarni diferensiyalashning ijtimoiy jihatlari aniqlangan; internetdan faol
foydalanuvchilarning qadriyatlari va ijtimoiy xulq-atvori
orasidagi korrelyatsion bog’liklarga ko’ra faol hayot, hissiyotlarning boyligi, onlayn
munosabatlarda o’zini realizatsiyalashning kuchliligi tufayli muloqotga
kirishuvchanlikning ustuvor xarakterga ega ekanligni dalillangan; yoshlar ijtimoiy
xulq-atvoriga internet muloqotining ta’siri natijasida kirishuvchanlik va
talabchanlikning ijtimoiy yordam izlash, oshkoralik, mas’uliyatidan qochish bilan
integrativ namoyon bo’lishi tufayli koping xulq strategiyalarini ustuvor rivojlanishi
dalillangan;
internet aloqalaridan faol foydalanuvchi yoshlarning ijtimoiy xulq-atvor modeli
onlayn muloqotning integrativ namoyon bo’lishi tufayli «Muloqotga
kirishuvchanlik», «Ijtimoiy talabchanlik», «Ijtimoiy moslashuvchanlik»,
«Namoyishkorona xulq-atvor» mezonlarini kiritish asosida takomillashtirilgan.
Tadqiqotning amaliy natijalari quyidagilardan iborat:
Yoshlar ijtimoiy xulq-atvoriga internet muloqoti ta’sirining ijtimoiy-psixologik
jihatlari ilmiy va amaliy jihatdan sharhlanib, tadqiqot natijalari asosida mualliflik
so’rovnomasi tayyorlangan, aprobatsiya qilingan; yoshlar xulq-atvoriga internet
muloqoti ta’sirini psixologik jihatlarini shakllantiruvchi ijtimoiy-psixologik
maslahatlar majmui ishlab chiqilgan va faoliyatda tatbiq etilgan; internetdan faol
foydalanuvchi zamonaviy yoshlar xulq-atvorining mualliflik
modeli ishlab chiqilgan.
Tadqiqot natijalarining ishonchliligi. Dissertatsion izlanish natijalarining
ishonchliligi unda ilmiy jihatdan asoslangan, xalqaro miqyosda tan olingan
metodikalar hamda matematik-statistikaning aniq metodlaridan foydalanganligi,
6

respondentlar tanlanma to’plamining hajmi va uning reprezentativligi, empirik
izlanishlar nazariy chuqur asoslab berilgani, aniqlangan ko’rsatkichlarning boshqa
mualliflar taqdim etgan ma’lumotlar bilan qiyosiy tahlil etilib, bunda ishonchli
manbalarga asoslanganligi, empirik natijalarning maqsadga muvofiq tahlil
qilinganligi, natijalar “Mc Excel”, “SPSS 22.0” dasturlari vositasida qayta
ishlanganligi; asosiy olingan natijalar keng ilmiy jamoatchilik o’rtasida muhokama
qilingani hamda vakolatli tuzilmalar tomonidan tasdiqlanganligi bilan izohlanadi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijalarining
ilmiy ahamiyati internetdan faol foydalanuvchilarning qadriyatlari va ijtimoiy
xulqatvori xususiyatlari haqidagi ilmiy tasavvurlarni to’ldirishi, ijtimoiy psixologiya
sohasidagi ilmiy izlanishlar, ijtimoiy ta’sir va tasavvurlarga oid bilimlarni boyitishi
hamda internetdan faol foydalanuvchi zamonaviy yoshlar xulq-atvorining omillarini
inobatga olishga oid psixologik xizmatni tashkil etilishi bilan izohlanadi.
Dissertatsiya natijalarining amaliy ahamiyati internetdan faol
foydalanuvchilarning qadriyatlari va ijtimoiy xulq-atvori xususiyatlarini o’rganish
bo’yicha to’plangan nazariy va empirik ma’lumotlar ta’lim maskanlarida faoliyat
yurituvchi ijtimoiy institutlar mutasaddilariga psixologik ma’rifat bo’yicha ishlarni
amalga oshirishda qo’llanishi, «Ijtimoiy psixologiya», «Yosh davrlari psixologiyasi»,
«Psixologik xizmat» fanlaridan o’quv qo’llanma, darsliklar tayyorlashda, psixologik
lug’atlarni takomillashtirishda foydalanish mumkinligi bilan belgilanadi.
Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Yoshlar ijtimoiy xulq-atvoriga internet
muloqoti ta’sirining psixologik jihatlarini o’rganish bo’yicha olib borilgan ilmiy
tadqiqot natijalari asosida:
Yoshlar ijtimoiy xulq-atvoriga internet muloqotning ta’siri natijasida internetga
qaramlik xavfining darajaviy ifodalanishidagi gender tafovut tufayli internet
foydalanuvchilarni diferensiyalashning ijtimoiy jihatlari aniqlanganligiga doir
natijalar Toshkent davlat pedagogika universiteti huzuridagi Psixologiya o’quv-ilmiy
markazining 2021 yil 19 apreldagi PM-24-a-sonli buyrug’i bilan «Umumiy
psixodiagnostika» moduliga kiritilgan (Psixologiya o’quv-ilmiy markazining 2023-yil
7

26-may 9-son ma’lumotnomasi). Buning natijasida yoshlarda internet muloqotiga
bog’lanib qolishdan saqlanishga nisbatan malaka va ko’nikmalarni shakllantirishga
erishilgan; internetdan faol foydalanuvchilarning qadriyatlari va ijtimoiy xulq-atvori
orasidagi korrelyatsion bog’liklarga ko’ra faol hayot, hissiyotlarning boyligi, onlayn
munosabatlarda o’zini realizatsiyalashning kuchliligi tufayli muloqotga
kirishuvchanlikning ustuvor xarakterga ega ekanligni dalillangan xulosa va tavsiyalar
Toshkent davlat pedagogika universiteti huzuridagi Psixologiya o’quv-ilmiy
markazining 2021 yil 19 apreldagi PM-24-a-sonli buyrug’i bilan «Ijtimoiy
psixologiyasi» moduliga kiritilgan (Psixologiya o’quv-ilmiy markazining 2023-yil
26may 9-son ma’lumotnomasi). Bu esa, oliy ta’lim muassasalari o’qituvchilari
faoliyatining uslubiy metodik ta’minotini boyitishga xizmat qiladi; yoshlar ijtimoiy
xulq-atvoriga internet muloqotining ta’siri natijasida kirishuvchanlik va
talabchanlikning ijtimoiy yordam izlash, oshkoralikning mas’uliyatidan qochish bilan
integrativ namoyon bo’lishi tufayli koping xulq strategiyalarini ustuvor rivojlanishi
dalillanganligiga doir natijalar Toshkent davlat pedagogika universiteti huzuridagi
Psixologiya o’quv-ilmiy markazining 2021 yil 19 apreldagi PM-24-a-sonli buyrug’i
bilan «Ijtimoiy psixologiya» moduliga kiritilgan (Psixologiya o’quv-ilmiy
markazining 2023-yil 26-may 9-son ma’lumotnomasi). Bu esa internet tobeligini
aniqlashga mo’ljallangan metodikalarning ilmiy-amaliy ta’minotini oshirishga xizmat
qiladi; internet aloqalaridan faol foydalanuvchi yoshlarning ijtimoiy xulq-atvor
modeli onlayn muloqotda integrativ namoyon bo’lishi tufayli «muloqotga
kirishuvchanlik», «ijtimoiy talabchanlik», «ijtimoiy moslashuvchanlik»,
«namoyishkorona xulq-atvor» mezonlarini kiritish asosida takomillashtirilgan
xulosalar Toshkent davlat pedagogika universiteti huzuridagi Psixologiya o’quv-ilmiy
markazining 2021 yil 19 apreldagi PM-24-a-sonli buyrug’i bilan «Muloqot
psixologiyasi» moduliga kiritilgan (Psixologiya o’quv-ilmiy Markazining 2023-yil
26-may 9-son ma’lumotnomasi). Natijada tinglovchilar, amaliyotchi psixologlar
faoliyatida yoshlarda vaqtni to’g’ri idrok etish hamda onlayn muloqotga butunlay
8

qaram bo’lish, ortiqcha ishtiyoqlarning mavjudligi kabi salbiy sifatlarni
me’yorlashtirishga xizmat qiladigan amaliy tavsiyalar bazasi boyitildi.
Tadqiqot natijalarining aprobatsiyasi. Tadqiqot natijalari 5 ta xalqaro va 6 ta
respublika respublika ilmiy-amaliy anjumanlarida muhokamadan o’tkazilgan.
Tadqiqot natijalarining e’lon qilinishi. Dissertatsiya mavzusi bo’yicha jami
14 ta ilmiy ish chop etilgan, jumladan, O’zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya
komissiyasining dissertatsiyalar asosiy ilmiy natijalarini chop etish tavsiya etilgan
ilmiy nashrlarda 8 ta maqola, shu hisobda, 5 tasi respublika va 3 tasi xorijiy
jurnallarda nashr etilgan.
Dissertatsiyaning hajmi va tuzilishi. Dissertatsiya kirish, uchta bob,
xulosalar, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati hamda ilovalardan iborat. Tadqiqot ishi
128 sahifani tashkil etadi.

DISSERTATSIYANING ASOSIY MAZMUNI

Dissertatsiyaning kirish qismida ishning dolzarbligi va zarurati asoslangan,
respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining ustuvor yo’nalishlariga mosligi
ko’rsatilgan, muammoning o’rganilganlik darajasi ochib berilgan, dissertatsiya
tadqiqotining oliy o’quv yurti ilmiy-tadqiqot ishlari rejalari bilan aloqadorligi bayon
qilingan, tadqiqotning maqsad va vazifalari, ob’yekti, predmeti va metodlari
ta’riflangan; tadqiqotning ilmiy yangiligi va amaliy natijalar, olingan natijalarning
ishonchliligi, ularning nazariy va amaliy ahamiyati ochib berilgan, tadqiqot
natijalarining joriy etilishi va ularning aprobatsiyasi bayon qilingan; e’lon qilingan
ishlar va dissertatsiyaning tuzilishi borasida ma’lumotlar keltirilgan.
Dissertatsiyaning « Yoshlar ijtimoiy xulq-atvoriga internet muloqoti ta’siri
muammosining nazariy asoslari » deb nomlangan birinchi bobida yoshlarda internet
muloqoti tushunchasi va xususiyatlarini shakllantirish muammosiga oid ilmiy
9

manbalarni tahlil qilingan, tadqiqot maqsadida xorij hamda o’zbekistonlik
tadqiqotchilar ishlarining nazariy tahlili bayon qilingan. Ilmiy manbalarda «Internet
muloqoti» tushunchasi mohiyati va uni o’rganish tarixi qarab chiqilgan, internetda
muloqot ta’sirlarining psixologik jihatlarini o’rganishga oid ilmiy yondashuvlar va
ilmiy adabiyotlarda yoshlar xulq-atvoriga internet muloqoti ta’sirini tahlili amalga
oshirilgan. Ko’pgina hozirgi tadqiqotlar internetdagi makonlarni tahlil qilish, shaxsiy
xususiyatlarning ayrim belgilarini baholash, insoniy sifatlarni qiziqishlarni ko’rsatish
bilan bog’liq ekanligi kuzatildi (xorij olimlaridan Agrawal M, Graepel T, Greenwood
D.N, Kluemper D.H, Long C.R, Mossholder K.W, Rosen P.A, Schwartz H.A. va
boshqa tadqiqotchilar), Internetda o’zini-o’zi taqdim etish bilan (S. Donat, J. Suler,
Sherry Turkle va boshqa olimlar), onlayn shaxslarning yaratilish sabablarini
o’rganishlar (E. Reid, J. Suler, K.Young, A.E. Jichkina, A.E. Voyskunskiy, O.V.
Smislova, O.N. Arestova, E.P. Belinskaya va boshqa olimlar) amalga oshirilgan,
Internet aloqalari va foydalanuvchilarning ijtimoiy xatti-harakatlari o’rtasidagi
munosabatlar o’rganilgan.
Dissertatsiyaning « Yoshlar ijtimoiy xulq-atvoriga internet muloqoti
ta’sirini o’rganishning metodologik jihatlari va metodlari » deb nomlangan
ikkinchi bobida tadqiqotning metodologik asoslari, taniqli psixolog olimlarning ilmiy
yondashuvlari hamda tadqiqotning psixodiagnostik maqsadlari uchun qo’llanilgan
metodikalarning umumiy tavsifi, mazmuni, modifikatsiya qilinganlik holati, umumiy
yo’riqnomasi hamda metodikalar mazmunining tahlili asosida xulosalar berilgan.
Dissertatsiyada internetga qaramlikni psixologik tadqiq qilishning metodologik
jihatlari va usullari, internet aloqalari foydalanuvchilari o’rtasidagi shaxslararo
munosabatlar, yoshlardagi internetga qaramlilikni yuzaga kelish sabablari
o’rganilganligi yoritilgan.
Tadqiqotning « Talaba-yoshlar ijtimoiy xulq-atvoriga internet muloqoti
ta’sirining amaliy asoslari » deb nomlangan uchinchi bobida Internet aloqalarining
yoshlar xatti-harakatlarining tashqi belgilarida, ularning real xulq-atvorida namoyon
bo’lishi ko’rsatilgan. Internetdan faol foydalanuvchilarning quyidagi ba’zi belgilarini
10

ajratish mumkin: kosmetika yordamida tashqi ko’rinishni va o’z imidjini o’zgartirish,
ekstremal selfilar, xayriya va ijtimoiy dasturlarda, so’rovlarda ishtirok etish, sport
tadbirlarida qatnashish, mashhurlik, g’ayrioddiy joylarga tez-tez tashrif buyurish,
yangi modalarga amal qilish.
Tadqiqotda yoshlar xulq-atvoriga ta’sir qiluvchi Internet muloqotiga chorlovchi
ijtimoiy tarmoqlardan “Telegram”, “Instagram”, “Facebook”, “YouTube” va boshqa
tarmoqlarning reytingi aniqlandi (1-rasmga qarang). Olingan natijalardan ko’rinadiki,
Internet tarmog’ida “Telegram” birinchi o’rini egallab, yetakchi ommabop onlayn
muloqot vositasi ekanligi isbotlandi, respondentlarning 43% ushbu tarmoqda
suhbatlarni amalga oshirishlarini ko’rsatgan.

1-rasm. Ijtimoiy tarmoqlar reytingi.
IPS bo’yicha Internet tanlovini to’liq tanlagan yoshlar 184 nafar, internet
tanlovini o’rtacha tanlagan yoshlar 201 nafar, internet tanlovini tanlamagan yoshlar
esa 11 nafarni tashkil etdi.
Tadqiqot natijasidan ko’rinadiki, talaba yigitlarning 42,5%, qizlarda esa
49,15% Internet tanlovini to’liq tanlagan, bu natijalar qizlarning yigitlarga qaraganda
internetdan aloqa vositalarida ko’proq foydalanishini ko’rsatdi.
Ilmiy tadqiqotlarda keng qo’llaniladigan Kimberli Yangning V.A.Loskutova
tomonidan moslashtirilgan talaba yoshlarning internetga moyilligi va qaramligini
aniqlash metodikasidan foydalandik, olingan natijalar 1-jadvalda berilgan.
1-jadval.
Internetga moyillikning namoyon bo’lishi ko’rsatkichlari
11

163
76 52 71 34
TELEGRAM INSTAGRAM YOUTUBE FACEBOOK BOSHQAIjtimoiy tarmoqlar

Talabalar soni 1 - daraja 2 - daraja 3 - daraja
Internetdan
o’rtacha
foydalanuvchilar
2049 ball Internetdan
foydalanishni
xobbi qilib
olganlar
50-79 ball Internetga
qaram
bo’lganlar
80-100
ball
Jami Soni % Soni % Soni %
Yigitlar (160) 160 84 52,5 76 47,5 - -
Qizlar (236) 236 112 47,45 124 52,54 - -
Jami (396) 396 196 49,49 200 50,50 - -

Mazkur 1-jadvalda keltirilgan metodika natijalaridan ko’rinadiki, jami
respondentlarning 49,49% da 1 - daraja qaramlikning mavjud ekanligini ko’rish
mumkin. Yigitlarning 52.5% da, qizlarning 47.45% da 1- daraja; Internet qaramlikka
moyillikni ko’rsatuvchi 2-daraja respondentlarning 50.5 % kuzatilib, yigitlarning
47.5%, qizlarning 52.54% tashkil etdi. Internet qaramlikni to’liq ko’rsatuvchi 3-
daraja internetga qaramlikni xavf bosqichiga kiruvchilar kuzatilmadi. Qizlarning
internet muloqotida yigitlarga nisbatan moyillik yuqoriroq ekanligi namoyon bo’ldi.
Internet-muloqotdan faol foydalanuvchilarning ijtimoiy xatti-harakatlarida
qadriyatlarning namoyon bo’lishini o’rganish uchun M.Rokichning «Qadriyatlar
oriyentatsiyasi» metodikasidan foydalandik. Inson onlayn makonda qanchalik ko’p
vaqt bo’lsa, u uchun “sevgi” (yaqin kishi bilan ma’naviy va jismoniy yaqinlik),
“sermahsul hayot” (to’liq, hissiy jihatdan boy hayot) “ratsionallik, boshqalarning
baxti” (boshqalarning farovonligi, rivojlanishi va yaxshilanishi) bir muncha muhim
sanaladi.
2-jadval .
Terminal qadriyatlar va ijtimoiy xulq-atvorning namoyon bo’lishi orasidagi
bog’lanishlar (Pirson korrelyatsion koeffitsiyenti bo’yicha)
12

OTM
Ishtirokchilar

Terminal
qadriyatlar Ijtimoiy xulq-atvorning
ko’rinishlari
Muloqotga
kirishuvchan
lik Ijtimoiy
talabchanl
ik Ijtimoiy
moslashuvchan
lik Namoyishkoro
na xulq-atvor Oshkoralikl
ik
Sevgi-
muhabbat 0,375 0,236 0,159 0,698* 0,389
Vafodor
do’stlarning
mavjudligi 0,875** 0,231 0,276 0,137 -0,156
Ijtimoiy
mavqe,
lavozim 0,357 0,625 0,856** 0,593 0,656
Sermahsul
hayot 0.736** 0,134 0,236 0,323 0,334
Ko’ngilxush
lik 0,456 0,453 -0,146 0,423 0,857**
Ratsionallik,
boshqalarnin
g baxti 0,486 0,843** 0,425 -0,176 -0,257
Izoh; (*) - past statistik ahamiyatga ega
(p≤0,05). (**) - o’rtacha statistik ahamiyatga
ega (p≤0,01).

2-jadval tahlili shuni ko’rsatdiki, faol onlayn muloqotga murojaat qiladigan
talaba-yoshlar uchun dominant terminal qadriyat – bu sevgi, shuningdek, yaxshi va
haqiqiy do’stlarning mavjudligi yaqqol namoyon bo’ldi. Metodikalari orasidagi
korrelyatsiyaviy va faktor tahlillari o’tkazildi. Olingan natijalar psixologik tahlil
qilindi.
13

Muloqotga kirishuvchanlik xulq-atvori - Internet muloqotida faol bo’lgan yosh
foydalanuvchilari uchun asosiy maqsad - vafodor do’stlarning mavjudligi qadriyati
ekanligi namoyon bo’ldi (r=0,698*; p≤0,05). Ularni onlayn muloqotda yolg’izlanib
qolmasliklari uchun sodiq do’stlarga e’tiborning kuchliligi , real hayotda xam
do’stlarga e’tiborli bo’lishadi. Ijtimoiy xulq-atvordagi muloqotga kirishuvchanlik
yuqori qadriyat sifatida faol hayot, boy hissiyotning namoyon bo’lishi va uning
to’liqligi, shuningdek, yaxshi va haqiqiy do’stlarning mavjudligi bilan bog’liq bo’lib
chiqdi. Onlayn muloqotda ko’proq bo’lish, virtual hayotda hissiyotga berilish
imkoniyatlarining cheksiz darajada bo’lishi va jonli uchrashuvlarsiz o’zaro
muloqotlar bunga yaxshi zamin yaratadi.
Ijtimoiy talabchanlik xulq-atvori – Ijtimoiy tarmoqlarda taniqli kishilar
tomonidan amalga oshirilayotgan ijtimoiy yordamlarni yoritilishi bu yoshlarda ham -
ratsionallik, boshqalarning baxti uchun qayg’urish ga bo’lgan hissiyotning
shakllanganligini (r=0,843**; p≤0,01) kuzatish mumkin. Ijtimoiy talabchanlik yuqori
bo’lgan talaba-yoshlarda boshqa odamlar uchun, baxtga intilish to’g’ridan-to’g’ri bir
vaqtda kuzatiladi, ya’ni ularning farovonligi butun xalqning, butun insoniyatning
ma’naviy yaxshilanishi bilan bog’liq deb hisoblashadi; ijtimoiy tarmoqlardagi siyosiy
xabarlarga ishonish oqibatida farovonliklarga erishish, insoniyat farovonligiga olib
keladi deb hisoblashadi. Ba’zida bu harakatlari, tarmoq xabarlariga bo’lgan
ishonchning kuchliligi real, haqiqiy hayot voqealariga to’g’ri kelmasligi ham
mumkin.
Ijtimoiy moslashuvchanlik xulq-atvori - Internet muloqotidan faol
foydalanadigan yosh foydalanuvchilar uchun muloqotning muhimligi - bu ijtimoiy
mavqe, lavozimga intilishning kuchliligi dir (r=0,856**; p≤0,01). Onlayn o’zaro
muloqotlarda yolg’on so’zlarning ko’p ishlatilishi, internet o’yinlarida yuqori
pog’onalarga bo’lgan harakat, ulardagi voqelika bo’lgan sovuqqonlikni shakllantirgan
bo’lishi mumkin. Shu sababli o’zlarini boshqalardan ustun bo’lishga bo’lgan
xohishning mavjudligini ko’rsatdi. Ijtimoiy moslashuvchanlikning ijtimoiy mavqe,
lavozim qadriyati bilan ijobiy bog’liqligi respondentlarda jamoaga, hamkasblarga
14

hurmatda, ya’ni jamoatchilik e’tirofida namoyon bo’ladi. Natijalar talaba-yoshlarda
doimiy e’tiborda bo’lish istagi ni kuchliligi hamkasblari va do’stlari orasida o’z
mavqega e’tibor kuchliligini ko’rsatmoqda.
Namoyishkorona xulq-atvor - Internetdan faol foydalanuvchi respondentlar va
barcha faol internet muloqotda bo’ladigan yoshlar uchun dominant qadriyat qiymati -
bu sevgi (r=0,698*; p≤0,05) qadriyatidir. Namoyishkorona xulq-atvorga ega bo’lgan
Internetdan faol foydalanuvchi yoshlarimiz asosiy muloqotni onlayn holatda
o’tkazganligi, ulardagi qarama-qarshi jins vakillariga bo’lgan uyalish hisini kamligi
bilan, jonli muloqot (oflayn) vakillaridan farq qilishadi shu sababli ularda sevgi
muhabbatga tashnalik kuchliroq bo’ladi.
Oshkoraliklik xulq-atvor - Internetdan faol foydalanuvchi respondentlarimiz va
faol internet muloqotda bo’luvchi yoshlar uchun dominant qadriyat quvnoqlik va
hazil tuyg’usi, ko’ngilxushlikka (r=0,857**; p≤0,01) bo’lgan intilishning ustunligi
ma’lum bo’ldi. Bunga sabab sifatida internet tarmoqlarida kulgili va hajviya
roliklarning ko’pligi va o’zaro virtual muloqotlarda kulgili stikerlardan muntazam
foydalanish bu qadriyatni ustun rivojlanishiga olib kelgan bo’lishi mumkin. Bunday
talaba-yoshlarimizda xulq-atvorida kuzatiladigan yoshlar uchun hazil va quvnoqlik
kabi shaxsiy xususiyatlar (quvnoq kayfiyat) muhim sanaladi; onlayn dunyoda
quvnoqlik ko’rinishdagi roliklarning ko’pligi va ba’zi hollarda o’zlari ham bunday
jarayonlarda ishtirok etishi ularning xarakterlarida quvnoqlik sifatlari shakllangan
bo’ladi. Bunday odamlar quvnoqlik shaxsiy xususiyatlarini, o’zlarini ko’z-ko’z qilishi
va ko’zguga odatdagidan ko’proq qarashlarini ko’rish mumkin.
3-jadvalda instrumental qadriyat tadqiqot metodikalari orasidagi
korrelyatsiyaviy bog’liqliklar asosida Internet muloqotidan faol foydalanuvchi talaba-
yoshlar ijtimoiy xulq-atvorning shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar va xususiyatlar
ajratib olinib, quyidagicha ko’rinishga ega bo’ldi:
3-jadval.
Instrumental qadriyatlar va ijtimoiy xulq-atvorning namoyon bo’lishi
orasidagi bog’lanishlar (Pirson korrelyatsiyasi)
15

Instrumental
qadriyatlar Ijtimoiy xulq-atvorning ko’rinishlari
Muloqotga
ahamiyatlili
k Ijtimoiy
talabchanli
k Ijtimoiy
moslashuvchanli
k Namoyishkoro
na xulq-
atvor Oshkoralili
k
Quvnoqlik 0,823** 0,237 0,364 0,813** 0,336
Bag’rikengli
k 0,823** 0,635 0,853** 0,395 0,356
Keng
fikrlilik 0,124 0,836** 0,356 -0,362 0,125
Ishlardagi
samaradorlik -0,152 -0,035 -0,132 0,456 0,823**
Hissiy
sezgirlik 0,823** 0,623 0,265 0,153 0,236
Izoh; (**) – o’rtacha statistik ahamiyatga ega (p≤0,01).
3-jadval natijalarini tahlil qiladigan bo’lsak, muloqotga kirishuvchanlik
xulqatvor - Internetdan aloqalaridan faol foydalanuvchi respondentlar va faol internet
muloqotda bo’luvchi talaba-yoshlar uchun dominant qiymat; quvnoqlik,
bag’rikenglik, hissiy sezgirlik bo’lib bu qadriyatlari o’rtasida korrelyatsion bog’liklik
(r=0,823**; p≤0,01) mavjud. Internet muloqotiga katta ahamiyat beruvchi
foydalanuvchilarda muloqotga kirishuvchanlik, hazil tuyg’usi, boshqalarning
fikriga iliq munosabat , yanglish tushunmovchiliklar uchun boshqalarni kechira
olish, jamiyatda o’zini faol fuqaro sifatida ko’rsatish, g’amxo’rlik va sezgirlik kabi
qadriyatlarni namoyon bo’lishi kuzatildi.
Ijtimoiy talabchanlik xulq-atvor - Internetdan faol foydalanuvchi respondentlari
va faol internet muloqotda bo’luvchi talaba-yoshlar uchun dominant qiymat; keng
fikrlilik qadriyati (r=0,836**; p≤0,01) bilan korrelyatsion bog’liklik mavjud. Ijtimoiy
talabchanlik, ya’ni suhbatdoshlarni o’ziga nisbatan tanqidiy (salbiy) baholashiga
chiday olmaslik yoki aksincha, raqibni tanqid qilishga moyillik , volontyorlik,
16

insonlar gavjum joylarda beminnat yordam ko’rsatishga harakat qilish bilan
bog’liq.
Ijtimoiy moslashuvchanlik xulq-atvor - Internetdan faol foydalanuvchi
respondentlar va faol internet muloqotda bo’luvchi yoshlar uchun dominant qiymat;
bag’rikenglik qadriyati (r=0,853**; p≤0,01) bilan korrelyatsion bog’liklik mavjud.
Ijtimoiy moslashuvchanlik bu odamlarning qarashlari va fikrlariga iliq munosabatlik,
boshqalarning fikrlarini tushunish, boshqa urf-odatlarni hurmat qilish kabi
sifatlarda namoyon bo’ladi.
Namoyishkorona xulq-atvor - Internetdan faol foydalanuvchi respondentlar va
faol internet muloqotda bo’luvchi yoshlar uchun dominant qiymat; quvnoqlik
qadriyati (r=0,813**; p≤0,01) bilan korrelyatsion bog’liqlik mavjud.
Namoyishkoronalikka intilish o’z ustida ishlashni talab qiladi, bu «tadbirkorlikda
samaradorlik» kabi ijtimoiy qadriyatlarda namoyon bo’ladi. Mehnat faoliyatini
rasmga olib uni boshqalarga o’zini namoyish qilishga (selfilar) mehnat faoliyatiga
bo’lgan e’tiborni kuchliligini ko’rsatadi.
Oshkoraliklik xulq-atvor - Internetdan faol foydalanuvchi respondentlar va faol
internet muloqotda bo’luvchi yoshlar uchun dominant qiymat; ishlardagi
samaradorlik qadriyati (r=0,823**; p≤0,01) bilan korrelyatsion bog’liklik mavjud.
Oshkoralik ishlardagi samaradorlik ommaviy tadbirlarda ishtirok etish , e’tiborda
bo’lish , foto tanlovlarda qatnashish kabi sifatlar bilan namoyon bo’ladi (3-jadval).
R.Lazarus (Richard S.Lazarus) tomonidan «Koping xulq-atvor» (Xulq-atvordagi
kurashuvchanlik) aniqlash so’rovnomasi yordamida olingan natijalar internet
aloqalaridan faol foydalanuvchilarning kurashish strategiyalarini quyidagi o’ziga xos
xususiyatlarni ajratib ko’rsatishga imkon beradi (4-jadval).
4-jadval.
Talaba yoshlarda kurashuvchanlik strategiyalari va ijtimoiy xulq-atvorning
namoyon bo’lishi o’rtasidagi bog’liqliklar
Kurashuvchanl Ijtimoiy xulq-atvorning ko’rinishlari
Muloqotga Ijtimoiy Ijtimoiy Namoyishkoro Oshkoralikli
17

ik strategiyalari kirishuvchanli
k talabchanli
k moslashuvchanl
ik na xulq-
atvor k
Ijtimoiy
yordam
izlash 0,769** 0,832** 0,622 0,423 0,352
Mas’uliyatni
qabul qilish 0,452 0,582 -0,123 -0,835** -0,425
Mas’uliyatdan
qochish 0,498 -0,356 -0,253 0,256 0,832**
Muammoni hal
qilishni
rejalashtirish 0,268 -0,156 -0,321* 0,365 0,153
Ijobiy qayta
baholash 0,258 0,023 -0,812** -0,324 0,158
Izoh; (*) - past statistik ahamiyatga ega
(p≤0,05). (**) - o’rtacha statistik ahamiyatga ega
(p≤0,01).

4-jadval tahlilida muloqotga kirishuvchanlik va ijtimoiy talabchanlik
xulqatvorlari - muammoli vaziyatlarda ijtimoiy yordam izlash bilan bog’liq. Bular
ijtimoiy yordam izlash sifati bilan (r=0,769**±0,832**; p≤0,01) korrelyatsion bog’liq
mavjud. Foydalanuvchilar boshqa odamlar bilan o’zaro munosabatda, ularning
e’tiborini maslahatlar, onlayn yozishmalar, hamdardlilik kabi samarali yordamlarga
qarata oladi.
Ijtimoiy moslashuvchanlik xulq-atvoridagi - muammoni hal qilishni
rejalashtirish (r=-0,321*), ijobiy qayta baholash (r=-0,812**) kabi kurashuvchanlik
xususiyatlari bilan (p≥0,05) salbiy korrelyatsion bog’liqlikga ega. Bu esa qarorlarni
qabul qilishdagi xatolarni anglash, tez qabul qilmaslik, uzoq o’ylanish va
fikrlardan so’ng xatoni anglash xususiyatini shakllanganligini bildiradi.
18

Namoyishkorona xulq-atvor - mas’uliyatni qabul qilish hisi bilan strategiyasi
bilan (r=-0,835**; p≤0,01) salbiy bog’liq bo’lib, ularning jamoat ichida bo’lishga
bo’lgan e’tiborning kuchliligi yaka shaxsiy e’tiborlarda mas’uliyat hissining
yetishmasligi ga olib keladi.
Oshkoraliklik xulq-atvor - kurashuvchanlik xulq-atvor mas’uliyatdan qochish
strategiyasi bilan (r=0,832**; p≥0,01) korrelyatsion bog’liqlikka ega. Internet
maslahatlarning ko’pligi va ularni qabul qilishlik tufayli bir faoliyat mas’uliyati bilan
qolib ketishdan qochish ularda beqarorlik strategiyasini shakllantiradi (4-jadval).
N. Raydosning o’ziga ishonch testi yordamida olingan natijalar tahlili Internet
aloqalaridan faol foydalanuvchilarning o’ziga bo’lgan ishonchlarini aniqlash
imkonini berdi (5-jadval).
5-jadval.
Talaba-yoshlar ijtimoiy xulq-atvor ko’rinishlari va o’ziga bo’lgan
ishonchi o’rtasidagi bog’lanishlar
Shaxsda
kuzatiladiga
n
o’ziga
ishonch
ko’rinishlari Ijtimoiy xulq-atvorning ko’rinishlari
Muloqotga
kirishuvchanl
ik Ijtimoiy
talabchanl
ik Ijtimoiy
moslashuvchan
lik Namoyishkoro
na xulq-
atvor Oshkoralikl
ik
O’zlariga
mutlaq
ishonmaydil
ar 0,200* 0,055 0,239* 0,164 0,078
Ishonchdan
ko’ra
ishonchsizli
k kuchliroq 0,403* 0,149 0,224* -0,311* -0,052
Ishonch
0,235* 0,275* 0,239* 0,168 0,110
19

o’rta
darajada
O’ziga
ishonadi -0,186 -0,111 0,027 0,036 -0,169*
O’ziga bino
qo’ygan 0,157 0,187 0,208* 0,132 -0,028
Izoh; (*) - past statistik ahamiyatga ega (p≤0,05).
5-jadval tahlilida muloqotga kirishuvchanlik xulq-atvori yuqori namoyon
bo’lgan talaba-yoshlar - o’zlariga mutlaq ishonmaydilar (r=0,200*), ishonchdan ko’ra
ishonchsizlik kuchliroq (r=0,403*), ishonch o’rta darajada (r=0,235*) ekanligin
kuzatish mumkin (p≤0,05). Bu shuni anglatadiki, internetdan faol foydalanuvchi
yoshlar onlayn muloqotda ko’p bo’lishligi sabab real hayotda jonli muloqotga
kirishishda o’zlariga ishonchi past darajadadir.
Ijtimoiy talabchanlik xulq-atvori va o’ziga ishonch o’rta darajaning ijobiy
bog’lanishi (r=0,275*; p≤0,05) aniqlandi. Demak, ijtimoiy talabchan bo’lgan
yoshlarda o’ziga ishonch me’yorda bo’ladi degan xulosaga kelish mumkin.
Ijtimoiy moslashuvchanlik xulq-atvori bilan o’zlariga mutlaq ishonmaydilar
(r=0,239*), ishonchdan ko’ra ishonchsizlik kuchliroq (r=0,224*), ishonch o’rta
darajada (r=0,239*), o’ziga bino qo’yish (r=0,208*) bilan ijobiy bog’lanishlari
aniqlandi (p≤0,05). Ushbu natijalar bizga ijtimoiy moslashuvchan bo’lgan
talabayoshlar real hayotda atrofdagilarga ishonmaydigan, o’ziga bino qo’ygan
shaxslardir degan xulosaga kelishga asos bo’la oladi.
Namoyishkorona xulq-atvorning ishonchdan ko’ra ishonchsizlik kuchliroq
bo’lgan o’ziga ishonch darajasi bilan salbiy (r=-0,311*; p≥0,05) bog’liqligi aniqlandi.
Mazkur holatda, talaba-yoshlarda namoyishkorona xulq-atvor qanchalik yuqori
bo’lsa, ularda ishonchdan ko’ra ishonchsizlikning bo’lishi shunchalik past namoyon
bo’lishini bildiradi. O’zini namoyish qiluvchilarda ishonuvchanlik kuzatilar ekan,
yoki real muloqotda o’zlariga bo’lgan ishonchning yetishmasligini atrofdagilarga
bilintirmaslik xususiyatini shakllanganligini bildiradi.
20

Oshkoraliklik xulq-atvorining o’ziga ishonch shaxs xususiyati bilan salbiy
korrelyatsion bog’liqligi (r=-0,169*; p≥0,05) aniqlandi. Bu natija esa kuchli taqlid,
shon-shuhrat, mashhurlikka intilish hamma internetga moyil yoshlarga xos shaxs
xususiyati ekanligini bildiradi.
Tadqiqot natijalariga asoslanib, shartli ravishda internet muloqotidan faol
foydalanadigan talaba-yoshlarning shaxs xususiyatlariga bog’liqlikning
komponentlari, omillari hamda mexanizmlarini ajratib olindi va ta’riflandi (2-rasmga
qarang).

21

2-rasm. Internet aloqalaridan faol foydalanayotgan talaba-yoshlarning ijtimoiy
xulq-atvori modeli .
22

XULOSA

«Internetdan faol foydalanuvchi talaba yoshlar shaxsining ijtimoiypsixologik
xususiyatlari» mavzusi bo’yicha o’tkazilgan tadqiqot natijalari quyidagi xulosalarni
shakllantirish imkonini berdi:
1. Internetdan faol foydalanuvchi talaba-yoshlar uchun ratsionallik,
boshqalarning baxti, rostgo’ylik, hissiy sezgirlik, ijtimoiy mavqe, lavozimga ega
bo’lish qadriyatlari muhim ekanligi xosdir.
2. Internetdan faol foydalanuvchi talaba-yoshlarning shaxs
xususiyatlarida muloqotga kirishuvchanlik, ijtimoiy talabchanlik,
moslashuvchanlik, namoyishkorona xulq-atvor, oshkoralik komponentlari
ustuvor ahamiyatlidir.
3. Internetdan faol foydalanuvchi talaba-yoshlarda ijtimoiy-
psixologik va shaxs xususiyatlaridan ijtimoiy kirishimlilik, sezgirlik, e’tibordan
tushib qolmaslik, o’zgalar fikriga qaramlik hamda psixologik omillardan
konformizm, taqlidchanlik, mashhurlikka intilish muhim ahamiyatli bo’ladi.
4. Talaba yoshlar ijtimoiy xulq-atvoriga internet muloqotining ta’siri
natijasida internetga qaramlik xavfining darajaviy ifodalanishidagi gender
tafovutlari namoyon bo’ladi hamda internet foydalanuvchilarini
differensiatsiyasini ijtimoiy jihatdan ko’rsatadi.
5. Internetdan faol foydalanuvchilarning qadriyatlari va ijtimoiy
xulq-atvori orasidagi korrelyatsion bog’liqlarga ko’ra faol hayot, hissiyotlarning
boyligi, onlayn munosabatlarda o’zini realizatsiyalashning kuchliligi tufayli
muloqotga kirishuvchanlikning ustuvor xarakterga ega ekanligi kuzatiladi.
6. Talaba yoshlar ijtimoiy xulq-atvoriga internet muloqotining ta’siri
natijasida kirishuvchanlik va talabchanlikning ijtimoiy yordam izlash,
oshkoralikning mas’uliyatidan qochish bilan integrativ namoyon bo’lishi tufayli
koping xulq strategiyalarini ustuvor rivojlanishi dalillandi.
23

7. Internet aloqalaridan faol foydalanuvchi yoshlarning ijtimoiy xulq-
atvor modeli onlayn muloqotda integrativ namoyon bo’lishi tufayli «muloqotga
kirishuvchanlik», «ijtimoiy talabchanlik», «ijtimoiy moslashuvchanlik»,
«namoyishkorona xulq-atvor» mezonlarini kiritish asosida takomillashtirish
maqsadlidir.
Xulosalarga asoslanib, quyidagi amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi:
1. Oliy ta’lim muassasalarida o’tiladigan ijtimoiy-gumanitar fanlar
blokidagi fanlarda «Internet psixologiyasi», «Innovatsion g’oyalarni
rasmiylashtirish tartibi»,
«Ijtimoiy tarmoqlar psixologiyasi» kabi mavzularni kiritish zarurdir.
2. Ta’lim muassasalari psixologlarining faoliyati uchun «Yoshlarga
internet g’oyalari va talabalar» bilan ishlovchi tizim yaratish maqsadida,
«Internet psixologiyasi» mavzusida psixodiagnostik testlar tizimini tayyorlash
va ulardan foydalanishni joriy qilish kerak.
3. Talabalarni ijtimoiy faoliyatga yo’naltirishda ular bilan «O’ziga
ishonch hosil qilishning asoslari», «O’z fikrini asoslash texnikasi» mavzularida
psixologik treninglar tashkil qilish lozim.

24

Internetdan faol foydalanuvchi talaba yoshlar shaxsining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari

Sotib olish