Investitsiya loyihalari samaradorligini baholash - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	486.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Investitsiya loyihalari samaradorligini baholash

Купить

“Investitsiya loyihalari samaradorligini baholash” 5341200 - “Investitsiyalarni moliyalashtirish” ta li alishi i ha a ala r ara asi i olish uchun yozilgan BITIRUV MALAKAVIY ISHI

MUNDARIJA Kirish......................................................................................... 3 I BOB. Investitsiya loyihalari samaradorligini baholashning nazariy asoslari.......................................................................................... 6 1.1. O zbekiston iqtisodiyotini modernizatsiyalashda investitsiya loyihalarini amalga oshirishning ahamiyati va xususiyatlari.................................................................................. 6 1.2. Investitsiya loyihalarining moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini baholashning nazariy asoslari.................................................. 17 1.3. Investitsiya loyihalarining moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini baholash usullarining mazmuni, mohiyati va xususiyatlari .......... 26 II BOB. Tijorat bankl

baholashni takomillashtirish llari............................................. 58 Xulosa............................................................................................ 64 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati........................................... 68 Kirish Mavzuning dolzarbligi. Malakaviy ish mavzusining dolzarbligi, eng avvalo, investitsiya loyihalarining muvaffaqiyatli amalga oshirilishi, samaradorlikni baholashning turli usullari asosida puxta tahlil qilinishi va chuqur baholanishiga g liqligi bilan xususiyatlanadi. Mamlakatimiz iqtisodiyotini rivojlantirish va barqarorligini ta i lash a investitsiyalarning, shu jumladan xorijiy investitsiyalarning beqiyos ri tutishini alohida ta i laga holda shuni aytish mumkinki, investitsiyalarga lga e ti r i g kuchayishi bugungi kung

Mamlakatimizda investitsiya jarayonlarini rivojlantirish kapital a lag larni a g arish, bu a lag lar i iqtisodiyotning strategik jihatdan muhim lga sohalarga altirish, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlarini yaratish orqali milliy investitsiya bozorlarining shakllanishiga a lasha i hamda tovar va xizmat rsatish bozorlari rivojlanishining boshqa omillariga ham pgi a ta sir rsata i. Bu ri a investitsiya loyihalarini moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini e ti baholash, baholashning jahonda keng tarqalgan usullaridan amaliyotda foydalanishni ta i lash hamda investitsiya loyihalarining moliyaviyiqtisodiy samaradorligini baholash usullarini va kompleks ekspertiza qilishni takomillashtirish hozirgi investitsiya jarayonlarini yanada rivojlantirishning asosiy muammolaridan biri li qol

O zbekiston iqtisodiyotini modernizatsiyalashda investitsiya loyihalarini amalga oshirishning ahamiyati va xususiyatlarini bayon etish; investitsiya loyihalarining moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini baholashning nazariy asoslarini rga ish; investitsiya loyihalarining moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini baholash usullarining mazmuni, mohiyati va xususiyatlarini rga ish; investitsiya loyihasining moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini oddiy (a a a i ) usullar asosida baholashni amalga oshirish; investitsiya loyihasining pul oqimlarini tahlil qilish va baholashni amalga oshirish; “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” investitsiya loyihasining diskontlashga asoslangan usullar asosida baholashni amalga oshirish; investitsiya loyihalarining moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini baholash usullarining afzallikl

Malakaviy ishning tarkibiy tuzilishi. Malakaviy ish kirish, 3 bob, 8 li , xulosa, f ala ilga a a i tlar r xati a iborat. Ishning xajmi 74 betni tashkil etib, unda 13 ta jadval, 11 ta rasm va 40 ta a a i tlar r hati i z i higa lga . I BOB. Investitsiya loyihalari samaradorligini baholashning nazariy asoslari 1.1. O’zbekiston iqtisodiyotini modernizatsiyalashda investitsiya loyihalarini amalga oshirishning ahamiyati va xususiyatlari Milliy iqtisodiyotni modernizatsiya qilish va rivojlantirishda bugungi kunda asosiy e ti r iqtisodiyotga kiritilgan investitsiyalar va ularning sal g iga qaratilmoqda. Chunki iqtisodiy sish i ta i lash a investitsiyalarning hajmi va ularning tarkibi muhim ahamiyat kasb etadi. Shularni inobatga olgan holda, Prezidentimiz tomonidan mamlakatimiz iqtisodiy siyosati i

investitsiyalarning s ggi olti yildagi sish sur atlari turlicha li , bunda oldingi yillardagiga nisbatan sish va pasayish tendentsiyalari kuzatilmoqda (1-rasm). 1-rasm. 2005-2012 yillarda mamlakatimiz iqtisodiyotiga yo’naltirilgan investitsiyalarning o’sish sur’atlari, foizda 2 Hozirgi globallashuv sharoitida, bozor munosabatlari talablaridan kelib chiqib, jahonda investitsiyalar uchun qat i keskin kurash davom etmoqda. Tashqi iqtisodiy faoliyatni erkinlashtirish, mamlakatimiz iqtisodiyotiga bevosita xorijiy investitsiyalarning jalb qilinishini ta i la iga huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy va boshqa shart-sharoitlarni takomillashtirish, xorijiy investitsiyalarni keng jalb etish, a lag lar i eng ustuvor alishlar a hamda raqobatdosh mahsulotlar ishlab chiqarish bilan g liq alishlar a mujassam qili

Belgiyalik olim Xilbern Boysning fikriga ra “Katta iqtisodiy, mineralxomashyo va inson salohiyatiga ega lga . O z e ist xorijiy sarmoyadorlarni, avvalo, mamlakatdagi barqaror siyosiy vaziyat bilan ziga jalb etadi. Ushbu mamlakatda tatbiq etilayotgan barcha yangilanishlar respublikani yanada ijtimoiyiqtisodiy rivojlantirish va gullab-yashnatishga kafolat la i” 4 . Statistik tahlillarni milliy valyutimiz misolida davom ettiradigan lsa , rasmiy a l tlarga ra, 2011 yilning yanvar-dekabr oylarida 18291,3 milliard s li kapital q il alar zlashtirilga . Investitsiyalarning umumiy hajmida markazlashgan investitsiyalar 17,5 foizni (3198, 7 milliard s ), investitsiyalarning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi esa 23,9 foizni (2-rasm) tashkil etgani ham mamlakatimizda investitsiya jarayonlarining jadal fa

O z e ist jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi hukm surayotgan bir sharoitda ham ulkan xorijiy investitsiyalar altirila tga mamlakatlar guruhidan joy olmoqda. Bunga, albatta, mamlakatimizda olib borilayotgan va uzoq strategik maqsadlarni zlaga investitsiya dasturlari hamda qulay investitsiya muhiti yaratilgani asosiy omil l q a. Davlat investitsiya dasturlari doirasida jalb qilingan xorijiy investitsiyalar hajmi 2011 yilda 2006 yilga qaraganda qariyb t rt barobarga pa ga . 2011 yilda t g ri a -t g ri investitsiyalar umumiy xorijiy investitsiyalarning qariyb 78,8 foizini tashkil etgan. Bu eng avvalo Prezidentimiz tomonidan mamlakatni modernizatsiya qilish va iqtisodiyotni diversifikatsiya etish jarayonining t g ri va aniq olib borilayotgani natijasidir. Milliy iqtisodiyotga kiritilayotgan inv

“Investitsiya loyihasi” tushunchasi uning altirilga maqsadini amalga oshirish uchun texnologik, texnik va tashkiliy hujjatlashtirish, e tlar i barpo etish va ishga tushirish jarayonlarini, moddiy, moliyaviy, mehnat resurslarining harakatini, shuningdek tegishli boshqaruv qarorlari va tadbirlarni zi a mujassamlashtiruvchi tizim sifatida qaralishi mumkin. T liq shakllangan, yakuniga etgan investitsiya loyihasini tuzish va amalga oshirish umumiy holda quyidagi bosqichlarni z ichiga qamrab oladi: investitsiya g asi i shakllantirish; investitsion imkoniyatlarni tadqiq etish; investitsiya loyihasini texnik-iqtisodiy asoslash; shartnoma hujjatlarini tayyorlash; loyiha (ishchi) hujjatlarini tayyorlash; qurilish-montaj ishlari; e t i ishga tushirish va investitsiya loyihasi (iqtisodiy rsat i hlar)

3-rasm. Investitsiya loyihalarining tasnifi 6 Investitsion loyihalarning samaradorligini baholash texnik, texnologik, moliyaviy, tarmoq yoki hududiylik xususiyatlariga g liq l aga holda yagona tamoyillar asosida amalga oshiriladi. Ular quyidagidan iborat: - loyihani uning butun hayot tsikli davomida ri chiqish; - pul oqimlarini modellashtirish, bunda loyihani amalga oshirish bilan g liq barcha pul tushumlari va hisobot davridagi turli valyutalarni ishlatish ehtimolligini hisobga olgan holdagi xarajatlar kiritiladi; - ishonchlilik va maksimum samara. Investitsion loyiha investor nuqtai nazaridan samarali deb baholanishi uchun, birinchidan, uni amalga oshirish ijobiy lishi, ikkinchidan, alternativ loyihalarni solishtirish h g i a yuqoriroq samaraga ega lga loyihani a q l q rish lozim. - vaqt

- loyihaning turli ishtirokchilari borligini inobatga olish. Investitsiya loyihalarini har tomonlama (xususan moliyaviy, texnologik, tashkiliy, muddati va boshqalar) xarakterlash mumkin. Bularning har biri investitsiya loyihalarini moliyalashtirishda muhimdir, lekin p hollarda investitsiya faoliyatida moliyaviy va iqtisodiy mezonlar hal qiluvchi rol a i. Xulosa qilib aytganda, mamlakatda investitsion loyihalarni moliyalashtirish jarayonini samarali olib borish, kelgusida yuqori daromad keltirib, iqtisodiyotdagi ishsizlik masalasini hal etishda ham muhim omil li hisoblanadi. Milliy iqtisodiyotni rivojlantirishda investitsiya loyihalarini amalga oshirishning ahamiyati benihoya katta li , u quyidagilar bilan izohlanadi: - birinchidan, investitsiya loyihalari ishlab chiqarishga zamonaviy texni

Investitsiya loyihalari, avvalo, ustuvor tarmoqlarga, a i neft va ximiya sanoati, transport, energetika, er osti qazilma boyliklarini ishlab chiqarishga, qurilish, telekommunikatsiya tarmoqlariga, qishloq xo aligi mahsulotlarini ishlab chiqarishga va ularni keng qayta ishlashga, turizm sohasini rivojlantirishga qaratilishi lozim. Milliy iqtisodiyotda amalga oshirilayotgan investitsiya loyihalarining moliyalashtirish manbalari tarkibiga e ti r beradigan lsak, uning tarkibida 2011 yilda davlat byudjeti a lag lari 5,1 foiz; chet el investitsiyalari 25,3 foiz; korxonalar va aholi a lag lari 49,0 foiz; boshqa manbalar 20,6 foizga etganini k rish mumkin (1- jadval). Investitsiyalarni moliyalashtirish manbalari tarkibining zgarishi i ijobiy deb baholanishiga asosiy sabab investitsiya loyihalarini

Boshqa manbalar 7,8 10,3 9,2 11,3 12,6 16,5 20,6 27,2 25,3 Jadval a l tlari a rish mumkinki, 2011 yil uchun qabul qilingan O z e ist i g investitsiya dasturida byudjet a lag lari hisobidan jami 950 milliard s li a lag ajratilishi z a tutilgan edi 8 , olib borilgan iqtisodiy siyosat natijasida, 2012 yil 1 yanvar holatiga ra byudjetdan 1101,7 milliard s a lag zlashtiril i. Shuning uchun jami moliyalashtirish manbalari tarkibida byudjet a lag lari prognoz qilingan a lag a 116 foizga p demakdir. Bunga, albatta, byudjet daromadlarining oshgani va moliya-iqtisod sohasining t g ri, oqilona olib borilgani mustahkam zamin l i. Investitsiyalarni moliyalashtirish manbalarining tarkibini 2012 yil va 2013 yillardagi holati O z e ist Respublikasi davlat investitsiya dasturlari a l tlari asosida tuzilgan

tarkibining shakllanishi iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish jarayonlari bilan g liq. Ishlab chiqaruvchilarga soliq yukini pasaytirishga qaratilgan soliq-byudjet siyosatini takomillashtirish, t l intizomini mustahkamlash, xususiylashtirish jarayonlarini jadallashtirishga qaratilgan chora-tadbirlar korxonalarning z a lag lari pa ishiga imkoniyat yaratdi. Moliyalashtirish manbalari i ha markazlashmagan investitsiyalar umumiy tarkibida ularning ulushi 2000 yilda 27,1 foizni tashkil etgan lsa, 2012 yilda 38,1 foiz lishi rejalashtirilgan. 2-jadval O’zbekiston Respublikasining 2012 yildagi investitsiya dasturida ko’zda tutilgan kapital qo’yilmalarning asosiy parametrlari 9 № Moliyalashtirish manbalarining nomlanishi 2012 yil million so’m prognozi, Jami kapital qo’yilmalar, shundan: 23 679 70

2.2. Tijorat banklari kreditlari va boshqa qarz a lag lari, shu jumladan: ATB “Qishloq qurilish banki”ning qishloq joylarda uy-joylarni qurish uchun imtiyozli kreditlari 3 524 824 222 070 2.3. T g ri a -t g ri xorijiy investitsiyalar va kreditlar (s ekvivalentida) 4 340 656 2.4. Aholi a lag lari 3 237 604 Mamlakatimizda investitsiya muhitining barqarorligi va investitsion jozibadorlikning t g ri lga q ilga i ham xorijiy investitsiyalarning kirib kelishi uchun zamin l q a. “2012 yilda jami investitsiyalarning 22 foizdan yoki 2 milliard 500 million dollardan rtig i i xorijiy investitsiyalar tashkil etdi, ularning 79 foizdan pr g i t g ri a -t g ri xorijiy investitsiyalardir”, 10 a i bu rsat i h 1 milliard 975 million dollardan ortiq qiymatda t g ri a -t g ri xorijiy investitsiya va kreditlar

beruvchi aholi turmush farovonligining oshishiga va davlat boyligining pa ishiga hamda uning iqtisodiy qudratini oshirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, Prezidentimiz jahon moliyaviy inqirozi kelib chiqishi va uning O z e ist ga ta siri t g risi agi “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O z e ist sharoitida uni bartaraf etishning llari va choralari” asarida ta i la ga i e , “Banklar zimmasiga investitsiya faoliyatini kengaytirish vazifalari yuklanganligi sababli ularning ishini tubdan qayta tashkil etish lozim. Birinchi navbatda, bu borada investitsiya loyihalarini ekspertizadan t azish va moliyalashtirishni tashkil etish i ha tijorat banklarning maxsus xizmatlarini mustaxkamlash zarur” 12 . Shuning uchun ham hozirgi kunda, investitsiya loyihalarini izchil amalga oshirish va ularning sam

1.2. Investitsiya loyihalarining moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini baholashning nazariy asoslari Investitsiya loyihasini moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini baholash a lag lar i real aktivlar bilan turli operatsiyalarga ( e tlarga) joylashning mumkin lga variantlarni tanlash va asoslash jarayonida markaziy ri i egallaydi. Investitsiya loyihasining moliyaviy tahlili loyihadan keladigan samaraning uning har bir ishtirokchilarining z maqsadlaridan kelib chiqib, loyihani amalga oshirishdagi erishilishi lozim lga natijalarni q lga kiritish imkoniyatlarini ochib beradi. Iqtisodiy tahlilida esa, loyihaning milliy iqtisodiyotga beradigan samarasi nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Xususan, Jahon banki xodimlari (mutaxassislari) har bir loyiha uchun uning iqtisodiyotga boshqa aniq resurslarni joy

amaliyotga q lla , imkoniyat darajasida qisqa tarixiy davr mobaynida tsivilizatsiyalashgan bozor iqtisodiyotiga tish va uni modernizatsiyalashdir. Ushbu vaziqani echishda mualliflar V.V.Berents va P.M.Xavraneklarning ilmiy asarlarida investitsiya loyihalarining samaradorligini baholashdagi YuNIDO 15 uslubiyoti keng tadqiq etilgan li , bu uslubiyot loyihalarni tahlil etishda ahamiyatli ri tutadi. Ushbu uslubda u yoki bu loyihani moliyalashtirishda qarorlar qabul qilish, shuningdek investitsiya oldi tadqiqotlari uchun l alla ga kapital q il alar i g samaradorligini taqqoslashning jahon tajribasi batafsil yozilgan. Bularning barchasi bozor tahlilining jihatlariga, shuningdek texnik-iqtisodiy asoslashdagi savollarga, a i xom ashyo bazasini baholash, qurilish maydonini tanlash, loyihalashtirish

– investitsiyalarning qoplash muddati firma uchun muvofiq kelgan davrga mos kelmasa. Investitsion jarayonlardagi bunday natijalarga erishishning haqiqiyligini aniqlash real aktivlarga q ilga a lag lar i ha har qanday loyihaning moliyaviy- iqtisodiy rsatkichlarini aniqlashning asosiy vazifasi hisoblanadi. Bunday baholashni t azish har doim birmuncha qiyin vazifa hisoblanadi, chunki unda bir qator muhim omillar ta siri i hisobga olish talab etiladi: - birinchidan, investitsion xarajatlar faqat bir marta yoki uzoq vaqt davomida bir necha marta amalga oshirilishi mumkin; - ikkinchidan, investitsiya loyihasini amalga oshirishdan natijalar olish davrining davomiyligi va uzoq ekanligi; - uchinchidan, uzoq muddatli operatsiyalarni amalga oshirish investitsiyalarning barcha jihatlarini baholashda n

qaratilishi uning oldindan aytib berish mumkin emasligidan, prognoz xarakterli ekanligidan dalolat beradi, shu sababli investitsiya loyihasining sifat tavsiflarini hisobga olish, risk va noaniqliklarni hisobga olish muhim hisoblanadi. Investitsiya loyihasini ahamiyati va uning e ti zarurligi shundan iboratki, loyiha q ilga maqsadga erishish uchun odatda, resurslar va muayyan vaqt bilan cheklangan sharoitda investorlar qiziqishlarini zi a aks ettira olishi kerak. Investitsiya loyihalari samaradorligini baholash usullari asosida aynan turli e tlarga uzoq muddatga kapital a lag lar i q ish i g maqsadga muvofiqligini aniqlash mumkin hamda q ilga sarmoyalar kelajakda foyda keltirishi va zini t liq qoplashini aniqlash mumkin. Investitsiya loyihasini baholashning maqsadlari quyidagilardan iborat:

Moliyaviy tahlilda texnologiyadan tortib to ishlab chiqarish quvvatigacha, loyihalashtirilayotgan korxonaning joylashgan joyidan tortib to loyiha maketi, konstruktsiyasi, texnik xisob-kitoblarigacha, ishlab chiqarish xarajatlaridan tortib loyihaga jalb qilinayotgan moliyaviy resurslargacha, marketing strategiyasidan to loyihaning (korxonaning) umumiy rivojlanish strategiyasigacha ishlab chiqiladi, hisobga olinadi va muqobil variantlarni z a tutadi. - ikkinchidan, moliyaviy tahlilni t azish jarayonida qaror qabul qiluvchi shaxs investitsiyalarni baholash uchun turli xil mezonlarni q llashi i ham hisobga olishi zarur. Bu analitikni shunday mezonlarni aniqlashga majbur qiladi va u investorlar talab qiladigan axborotlarni tayyorlash uchun unga muvofiq keladigan usullarni tanlaydi. Investitsiya

-ijtimoiy shart-sharoitlar hisobga olinadi. Jahon bankida investitsiya loyihalarini iqtisodiy baholash jarayonida moliyaviy, institutsional, ijtimoiy, texnik va ekologik jihatlariga alohida e ti r beriladi. 17 Respublikamizda ham investitsiya loyihalarini baholashda va amalga oshirishda mazkur jihatlarni hisobga olish maqsadga muvofiqdir. Iqtisod fanlari doktori, professor D.G .G zi e i g ta i lashi ha, “Investitsiyalar xususida qarorlar qabul qilishda, investitsiya loyihalarini baholash, tanlash va amalga oshirishning ilmiy asoslangan metodologiya va metodikasidan foydalanish masalasi muhim hisoblanadi. Loyihaning kelajakka qaratilishi uning oldindan aytib berish mumkin emasligidan dalolat beradi, shu sababli investitsiya loyihasining sifat tavsflarini hisobga olish muhim. Investitsiya lo

inflyatsiya t g risi agi fikr, birinchi navbatda t g ilsa ham, u (inflyatsiya) asosiy omil hisoblanmaydi. Bunga bir muncha fundamental sabab li , olingan daromad hisobida katta summaga bir yildan s g sishi i ta i lashga qodir tijorat operatsiyalariga kiritilgan (bankdagi depozitni ham hisobga olgan holda) pul hisoblanadi. Bu haqiqat moliyaviy operatsiyalar aksiomasi hisoblanadi va investitsiya loyihalarini tahlil qilish va iqtisodiy asoslashning butun mexanizmini nazarda tutadi. Diskontlashtirish - bu kelgusidagi pul tushumlarini joriy vaqtga keltirishdir. Diskontlash murakkab foizlarni teskari hisoblash jarayoni hisoblanadi (4-rasm). Bunda murakkab foizda hisoblanganda, foiz stavkalarining hisoblanishi yordamida kreditning shla g i h summasi joriy davrdan kelgusi davrga si boradi, diskont

Investor uchun, odatda, qaror qabul qilishning asosiy mezoni li , nafaqat, investiyalarning foydaliligi, shuningdek z a lag i i g muayyan foiz stavkasida qanchalik tez qaytishi ham hisoblanadi. Shuning uchun investorlar q ga a lag i i g qancha yillik foiz bilan necha yilda qaytarib olish imkoni mavjudligiga pr q qiziqadilar. Aks hollarda ular loyihani investitsiyalashni qat i rad etadilar. Murakkab foizlardan foydalanib kelgusi qiymatni aniqlash formulasi quyidagi ri ishga ega: FV = PV (1+k) n , ( 1.1 ) Bu erda, FV – (future value) kelgusi qiymat; PV – (present value) joriy qiymat; k – investitsiyaning daromadlilik miqdori; n - davr soni. Diskontlashning ikkinchi ri ishi li , pul qiymatining teskari hisoblanishi, a i kelgusida muayyansummani olish uchun bugun qanchainvestitsiyalash lozimli

Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, investitsiya loyihalari samaradorligini baholashga q ilga talablar baholashning maxsus usullarini ishlab chiqish zarurligini keltirib chiqardi. Pul oqimini diskontlash usuli q ilga talablarga mos keluvchi yangi baholash usuli sifatida vujudga keldi. Diskontlash jarayoni pulning joriy va kelgusi qiymatini hisoblashga asoslanadi va bunda pul oqimini diskontlash zi i murakkab foizlarning teskari hisoblanish jarayoni sifatida namoyon etadi. Diskont stavkasi esa kapital bozoridagi uzoq muddatli ssudalar i ha t la a iga foiz stavkasidan kichik lishi kerak emas, deb hisoblanadi. Investitsiya loyihasini amalga oshirishda kutilishi mumkin lga turli xil risklarni oldindan tahlil etish va aniqlash, ularni kamaytirish yoki bartaraf etish yuzasidan choralar rilishi l

Moliyaviy baholash investitsiya loyihasini amalga oshirish jarayonidagi likvidligini tahlil qilishda ishlatiladi. Boshqacha aytganda, moliyaviy baholash vazifasi, loyihani belgilangan muddatlarda amalga oshirish uchun, uning jami moliyaviy majburiyatlarini bajarishga korxonaning etarli moliyaviy resurslari lishi i belgilashdir. Iqtisodiy baholash esa, investitsiya loyihasining potentsial qobiliyati, shu loyihaga q ilga a lag lar i g qiymatini saqlab qolishda va ularning sishi s r ati i etarli darajasini yaratib berishda foydalaniladi. Quyidagi 5-rasmda har bir mezon i ha asosiy aniqlash usullari keltirilgan: 28 Investitsiya loyihasining samaradorligini b aholash usuli Moliyaviy baholash Iqtisodiy baholash Buxgalte - riya balansi ( 1 - shakl ) Moliyaviy baholanishning koeffitsientlari Inves

5-rasm. Investitsiya loyihasi samaradorligini baholash 20 . Taqdim etilayotgan e t i i estitsiyalashda moliyaviy baholash (yoki moliyaviy asoslanganlik bahosi) investitsiya jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi. Investor moliyaviy holati a l lga yuridik yoki jismoniy shaxslar bilan hech qanday munosabatlar olib bormaydi. Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda, korxonalar moliyaviy hisobotlarini ommaviy-axborot vositalari orqali yoki har xil t pla lar holatida chop etili , e l qilish r al h lat hisoblanadi. Bu t pla lar orqali kompaniyalarning moliyaviy holati t g risi a a l tlar olish mumkin.Jahon amaliyotida investitsiya loyihalarining iqtisodiy samaradorligini baholashning bir qancha usullari ishlab chiqilgan li , ularni shartli ravishda ikki katta guruhga lish mumkin: • Oddiy (

mumkin. Bu usullarning q lla ilishi tahlil qilinayotgan har bir loyihaning ziga xos jihati va xususiyatlarini inobatga olgan holda amalga oshirilishi lozim. Loyihaning jalb etuvchanligini baholash usullari uning barcha xususiyatlarini ochib bera olmasa ham, loyihaning haqiqiy samaradorligini aniqlashda asosiy xizmat vazifasini ta i. Sof joriy qiymat (NPV) - investitsiyalash e ti a foydalanish davrida oldindan qat i belgilangan va zgar as foiz stavkasida olinadigan daromadlar va qilinadigan harajatlarning alohida muayyan davrdagi barcha kirim va chiqimlarning diskotlashtirilishi li bilan olingan va ular rtasi agi farqni ifodalovchi qiymat. Uning mohiyati shundaki, yillik sof pul oqimi miqdori har bir davr uchun loyihani amalga oshirishning shla g i h yiliga keltiriladi va u oqibatda zi i pu

NPV   t   t , (1.4) t  1 (1  d ) t  1 (1  d ) Bu erda, I t - t davridagi investitsiyalar sarfi. NPV ni hisoblashda, odatda, doimiy stavka ( d ) q lla ila i. Ammo a zi bir vaziyatlarda, masalan, hisob (foiz) stavkasining zgarishi kutilayotgan paytda yillar i ha individual diskontlash stavkasidan foydalanish mumkin. Bu esa z navbatida hisob-kitob ishlarini murakkablashtiradi. 21 Виленский П.Л., Ливщиц В.Н., Смоляк С.А. Оценка эффективности инвестиционных проектов: Теория и практика: учеб. пособие. – 4-е изд., перераб. и доп. – М.: Издательство «Дело» АНХ. – 2008. с.328. 22 O sha manba, 328-b. Diskont stavkasi e ri kapital bozoridagi uzoq muddatli ssudalar i ha foiz stavkasiga yoki ssuda oluvchi tomonidan t la a iga foiz stavkasiga, haqiqatda, teng lishi kerak. Boshqacha s z bilan ayt

Shuning uchun investitsiyalarning qanday nisbiy sishga ega ekanligi va uning sish darajasini aniqlash uchun iqtisodiy baholashning boshqa usullaridan foydalanishga t g ri keladi. Foydaning ichki me’yori usuli (IRR) - bu pul tushumlarining diskont qiymati pul chiqimlarining diskont etavkasiga teng lga agi daromadlilik darajasi yoki l asa loyihadan olingan sof tushumlarning diskontlangan qiymati investitsiyalarniig diskontlangan qiymatiga, sof joriy qiymat esa nolga teng lga agi diskont e ri ir. Bu rsat i h i aniqlash uchun sof joriy qiymatni aniqlashda ishlatilgan formuladan foydalaniladi va sof joriy qiymat nolga tenglashadigan minimal foiz stavkasi topiladi. Aynan shu foiz stavkasi foydaning ichki e ri usuli deb nomlanadi. Bu usul iqtisodiyotda rentabellikning ichki e ri, qoplash yoki sam

Bu erda d miqdorini topish lozim la i. Topilgan miqdor foydaning ichki e ri deb nomlanadi. Bu meyor sof joriy qiymat nolga teng li , investitsiya loyihasining samaradorligini baholashda IRR miqdori q lla ilga i a, firmaning boyligi sishi i ta i la asligi i va uning kamayishiga ham l q asligi i rsata i. IRR loyihadan kutilayotgan daromadlilikni rsata i va qilinishi mumkin lga maksimal harajatlar chegarasini belgilab beradi, a i IRR olinayotgan kredit i ha bank foiz stavkasini yuqori chegarasini rsata i, ayni shu foiz chegarasidan yuqori miqdorga ega li ga a loyiha daromad keltiradi. Shunday holatlar ham lishi mumkinki, investorning zi investitsiya loyihasini moliyalash uchun biror s e t a muayyan foiz ostida kredit olishi mumkin. Bu paytda loyihadan kutiladigan natija kredit uchun foizdan,

NPV 1 22 IRR  d 1   ( d 2  d 1 ), (1.7 ) ( NPV 1  NPV 2 ) bu erda, NPV 1 – d 1 diskont e ri stavkasidagi sof joriy qiymatning ijobiy miqdori; NPV 2 – d 2 diskont e ri stavkasidagi sof joriy qiymatning salbiy miqdori. Foydaning ichki e ri i aniqlashda d 1 va d 2 rsat i hlar miqdori asosiy ri i egallaydi. Ularning ta siri natijasida sof joriy qiymatning zgarishi i va buning oqibatida esa foydaning ichki e ri ham zgarishi i kuzatish mumkin. Shunga ra: d 1 – bu NPVning ijobiy qiymatinini minimallashtiruvchi foiz stavkasi; d 2 – bu NPVning salbiy qiymatini maksimallashtiruvchi foiz stavkasi hisoblanadi. Investitsiyalarniig rentabelligi usuli (PI) - diskontlashtirilgan daromadlarning diskontlashtirilgan investitsiya harajatlariga nisbatini hisoblab topishga asoslangan. Bu qanday holatda inv

Investitsiyalarning rentabelligi va sof joriy qiymat rsat i hlari i taqqoslama baholash shuni rsata i i, sof joriy qiymati sishi bilan investitsiyalar rentabelligi ham sa i va aksincha. Agar rentabellik rsat i hi «1»ga teng yoki undan kichik lsa, loyiha rad etilishi kerak, chunki u q shi ha foyda keltirmaydi. NPV=0 da investitsiyalarning rentabelligi hamisha 1ga teng la i. Oddiy li ri ishiga qaramasdan, loyihalarning rentabelligini aniqlash muammosi muayyan qiyinchiliklar bilan g liq ir. Bu hol, ayniqsa, investitsiyalar turli xil valyuta, turli xil vaqtda, a i bir qancha yillar ralig i a amalga oshirilganda uni aniqlash muammosi paydo la i. Buni quyidagi misolda ri chiqamiz. 1-misol. Faraz qilaylik, investitsiya loyihasi uchun 140 mln.s harajat qilingan. Investitsiya loyihasini amalga oshi

Bunda rentabellik indeksi quyidagiga teng la i: PI  (35281,1  39643,6  38717,1  39014,7  42801,4):140000   195457,9:140000  1,396 yoki  1,4 Investitsiyalarning rentabellik rsat i hi avvallari q lla ilga kapital q il alar i g samaradorligi koeffitsientidan shunisi bilan farq qiladiki, bunda daromad sifatida baholash jarayonida joriy qiymatga keltirilgan pul oqimi qatnashadi. Invetitsiyalar rentabelligi rsat i hi, nafaqat taqqoslama baholash uchun, shuningdek loyihani amalga oshirishga qabul qilishdagi mezon sifatida ham q lla ila i. Umuman, investitsiyaning rentabellik rsat i hi natijasi yordamida loyiha i ha quyidagicha xulosa qilish mumkin: - agar PI>1 lsa, u holda investitsiya loyihasini amalga oshirish mumkin; - agar PI<1 lsa, u holda investitsiya loyihasini amalga oshirishga q

Buning uchun PP — investitsiyalarni qoplash muddati hisoblanadi. S gra, investitsiyalarning diskontlashtirilgan qoplash muddatini (DPP) hisoblaymiz. U quyidagi formula orqali aniqlanadi: I 0 29 DPP  (  ) , (1.10) DCF bu erda, I 0 – shla g i h investitsiyalar; DCF (Σ) – diskontlashtirilgan yillik pul tushumlari. Mazkur rsat i h i hisoblashda yuqorida berilgan 2-misolga asoslanib tuzilgan quyidagi 4-jadvalga murojaat qilamiz. 4-jadval Diskontlashtirilgan qoplash muddatini hisoblash 30 29 Uzoqov A., Nosirov E.,Saidov R., Sultanov M.investitsiya loyihalarini moliyalashtirish va ularning monitoringi. O q q lla a. – T.: “IQTISOD-MOLIYa”, 2006.111-b. 30 Muallif tomonidan tuzildi. Ushbu jadvalda investitsiyalarning qoplash muddati bilan birga diskontlashtirilgan qoplash muddati rsat i hi i g his

120.000.000 yoki 2 yil,11oy, 15 kun. I 0 76.000.000 DPP  (  )  224.000.000   3 yil  0,85  3,85 yil DCF 89.000.000 yoki 3yil, 10oy 10kun. K ri tga yuqoridagi misolga, asosan, shunday xulosa qilish mumkinki, investitsiyalarning diskontlashtirilgan qoplash muddati ularning diskontlashtirilmagan qoplash muddatiga qaraganda biroz uzoq vaqtni, a i 3 yilu 10 oy 10 kunni tashkil etdi. Bu esa investitsiyalarning diskontlashtirilgan qoplash muddatining kelgusi pul tushumlari va investitsiyalarning joriy qiymatini hisobga olishi bilan izohlanadi. Demak, investitsiyalarning qoplash muddati i ha hisoblash usuli qilingan investitsiyalarning joriy (real) qiymati i ha t liq qoplanish muddatini tavsiflab beradi va shu jihatdan u investitsiyalarning qoplash muddati usulidan farqli ravishda afzalroq h

2.1. “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” investitsiya loyihasining moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini oddiy (an’anaviy) usullar asosida baholash A a a i usullar avvaldan a l li , ular milliy va chet el amaliyotida to pul tushumlarining dikontlanishiga asoslangan usullarning keng q lla ilishiga qadar asosiy rsat i hlar sifatida amal qilib kelgan. Ushbu usullarning soddaligi va tushunarliligi uning maxsus iqtisodiy bilimga, i aga, malakaga va tajribaga ega l aga xodimlar rtasi a ham keng q lla ilishiga sabab l i. Hozirgi kunda tijorat banklari va boshqa kredit muassasalari salohiyatli qarz oluvchilarga investitsion resurslarni taqsimlash shartlarini a l qilishda, odatda, ushbu ikkita usuldan, a i qoplash muddati va rentabellik darajasi rsat i hlari a foydalanmoqdalar. Investitsiyalarning qoplash mud

Qoplash muddatini hisoblashda ikkita yondashuv mavjud. Birinchi yondashuvda investitsiyalarning shla g i h summasi yillik tushumlarning ( rta ha yillik) miqdoriga li a i. Bu rsat i h pul tushumlari yillar i ha teng lga hollarda q lla ila i. 3-misol. Faraz qilaylik, investitsiya loyihasi uchun 600 mln. s miqdorida investitsiyalash z a tutilmoqda va s g 6 yil davomida har yili 150 mln. s miqdorida daromad olish kutilmoqda. Bunday holatda qoplash muddati 4 yilni (600/150) tashkil etadi, a i shla g i h investitsiya summasi 4 yilda t liq qoplanadi, keyingi 2 yil esa investorga ushbu investitsiyadan sof daromad olish imkonini beradi. Qoplash muddatini hisoblashning ikkinchi yondashuvi investitsiya loyihasini amalga oshirishdan olinadigan pul tushumlari miqdorining si boruvchi (farqli tushumlarni

ir. Bu usul investorning qancha vaqt mobaynida z kapitali bilan tavakkalchilikka l q ishi i tasavvur qilishga yordam beradi. Shunday qilib, investitsiya loyihasining qoplash muddati – bu shanday vaqtki, bunda loyihani amalga oshirishdan olinadigan tushumlar qilingan xarajatlarni qoplaydi. Investitsiyalarning buxgalteriya rentabelligini aniqlash usuli (rentabellik darajasini aniqlash usuli – ARR yoki ROI) – bu rsat i h buxgalteriya hisoboti a l tlariga asoslangan holda aniqlanadigan rta ha daromadni investitsiyalarning rta ha yillik hajmiga lish orqali aniqlanadi. Bunda hisobkitob ishlari foizlarni va soliqlarni t la as a avvalgi foyda miqdoriga asoslanib amalga oshirilishi mumkin yoki u soliqlarni t laga a keyingi, lekin foiz t l lariga ha lga daromadga asoslanadi. Eng yaxshisi, soliq t la

moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini oddiy (a a a i ) usullar asosida baholaymiz. “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” investitsiya loyihasining moliyaviy- iqtisodiy samaradorligini baholashdan avval, bu investitsiya loyihasi t g risi a umumiy qisqacha a l tlar berib ta iz. Mazkur loyihaning asosiy maqsadi “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” MChJ tomonidan qurilish, remont, rekonstruktsiya ishlarini bajarish uchun bankdan 1,42 mlrd. s kredit olish hisobiga Yili Star-River Trade & Business Co.Ltd. nomli Xitoy kompaniyasidan qurilishga oid texnika, mashina va mexanizmlarni sotib olish hisoblanadi. “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” MChJ Toshkent shahar, Bektemir tumani Hokimiyati x ali s e tlari i r hat a o t azish Inspektsiyasi tomonidan 2008 yil 12 noyabrdagi №000664-02 son bilan r hat a tga . Jamiyatning Ustav fondi

markasidagi XG31802 modelli 1 dona avtogreyderlar sotib olinadi. Keltiriladigan texnikalar asosida jamiyat qurilish i ha faoliyatini amalga oshiradi. Kredit 36 oyga l alla ga li (undan 6 oy imtiyozli davr), yillik 19% ostida 36 oy davomida asosiy qarz bir xil summalarda, milliy valyutada - 47 466 667 s a qaytarish sharti bilan beriladi. “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” MChJ ning ushbu loyihasi 3 yil muddatda amalga oshirish l alla ga li , korxona yiliga 948,8-998,7 mln s li qurilish e tlariga texnik va texnologik xizmat rsata i. Hozirgi kunda korxona buyurtmachi “ Janubgazmaxsusmontaj” unitar korxonasi bilan 23.10.2012 yilda imzolagan №108 sonli shartnomaga asosan 10 mlrd. s li qurilish-montaj ishlarini boshlash arafasida. Investitsiya loyihasi T.I.A.siga asosan, mazkur loyihani amalga oshirish

modelli 2 dona zanjirli (gusenichniy) ekskavator XG markasidagi XG31802 modelli 1 dona avtogreyder 358 000 000 0 358 000 000 18.86 Olinayotgan texnikalarga extiyot qismlar 25 500 000 0 25 500 000 1.34 Xududda x ali faoliyatini yuritish uchun ofis 154 600 000 0 154 600 000 8.14 Jami to’plangan aktivlar 1 604 100 000 0 1 604 100 000 84.53 Ishlab chiqarish zapasi 185 517 500 0 185 517 500 9.77 Jami ishchi kapital 185 517 500 0 185 517 500 9.77 Moliyaviy chiqimlar Loyihani ishlab chiqish uchun komissiya (0,5%) 7 120 000 0 7 120 000 0.375 Bojxona xujjatlarini rasmiylashtirish (0,4%) 5 696 000 0 5 696 000 0.3 Ish boshlagungacha lga davrda kredit foizi (90 kun) 67 640 000 0 67 640 000 3.56 Garov e ti i s g rtalash (0,25%x3 yil) 13 350 000 0 13 350 000 0.703 Garov shartnomasini notarial tasdiqdan

foizda 1.Korxonaning z a lag lari 473 493 500 0 473 493 500 24.96 2.Jalb qilingan a lag lar 0 0 0 0 3.Qarz a lag lari 1 424 000 000 0 1 424 000 000 75.04 1 897 493 500 0 1 897 493 500 100 Manba: “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” MChJ loyihasi TIA sidan olingan. Jadval a l tlari a ri i turibdiki, jami moliyalashtirish manbalari 1 897 493 500 s i tashkil qilib, shundan, korxonaning ziga tegishli a lag lari 473 493 500 s i yoki jamiga nisbatan 24,96 % ni tashkil qilgan. Jalb qilingan mablag lari mavjud emas. Qarz a lag lari i g ulushi 75,04 % ni tashkil qilgan yoki 1 424 000 000 s i bank krediti hisobidan loyihani moliyalashtirish z a tutilgan. “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” MChJ ning investitsiya loyihasi a l tlariga ra, korxonaning yillar i ha sof pul oqimi quyidagiga teng: 0-yil 1-yil 2-yil 3-yil -14

2 675670402 -63625183 3 810998780 747373597 PP 2.078 yil Manba: Muallif tomonidan loyiha TIA si asosida hisoblandi. PP = (63625183 / 810998780)*365 = (0,78*365) = 28 kun Demak, investitsiya loyihasini qoplash muddati RR= 2.078 yil yoki 2 yil, 28 kunga teng. “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” MChJ ning investitsiya loyihasi a l tlari a foydalanib, loyihaning rentabelligini aniqlaymiz (ROI). ROI = ((684704415+675670402+810998780) / 3) / 14240000000 = 723791199 / 14240000000 = 0.508 yoki 50.8%. Demak, investitsiya loyihasining rentabellik darajasi 50,8% ni tashkil etadi. Yuqoridagi hisob-kitoblardan ri i turibdiki, investitsiya loyihasining qoplanish muddati, a i loyihaga qilingan investitsion xarajatlarning loyihadan olingan daromadlar bilan qoplanish muddati 2 yil, 9 oy, 14 kunga teng li , investit

Har qanday loyihaning moliyaviy-iqtisodiy jihatdan baholanishi pul oqimlari haqidagi a l tlarga asoslanadi. Pul oqimlari haqidagi a l tlarga ega l as a turib investitsiya loyihasining samaradorligini baholash mumkin emas. Investitsiya loyihasini baholash loyihani amalga oshirishdan oldin bajarilishi sababli, pul oqimlari haqidagi a l tlar ham oldindan rejalashtiriladi. Loyiha samaradorligini baholashda pul oqimlarini rejalashtirish va ularni hisobga olish jarayoni asosiy ri i egallaydi va investitsiya loyihalarining haqiqiy samaradorligini aniqlashga jiddiy ta sir rsata i. Diskontlash usulining mazmuni shundan iboratki, pul a lag larining qiymati muayyan vaqtda bir xil emasligi, a i bugungi bir s bir yildan keyingi bir s ga (iste l qiymati i ha) teng emasligi kontseptsiyasiga asoslanadi. D

hisobiga tushumlar muddatli investitsiyalarni sotib olish. Operatsion faoliyat a) mahsulot (tovar, ish va xizmat) larni sotishdan kelib tushgan pul a lag i. b)operatsion faoliyat ning boshqa pul tushumlari. a) tovar, ish va xizmatlar uchun mol etkazib beruvchilarga t la ga pul a lag lari. b) va ular nomidan t la ga pul a lag lari. v)operatsion faoliyat ning boshqa pul t l lari. Moliyaviy faoliyat a) aktsiyalar chiqar-ishdan yoki xususiy kapital bilan g liq lga boshqa instru mentlardan kelgan pul tushumlari. b) olingan foizlar va dividentlar. g)moliyaviy faoliyat ning boshqa pul tushum lari, shu jumladan qarzlar i ha pul tushumlari a) olingandagi pul t l lari. b) foizlar va dividentlar. v) uzoq va qisqa muddat li kreditlar va qarz lar i ha t l lar. g) lizing i ha t l lar. d) moliyaviy faoli

T f, T c - t la ga foizlar va soliqlar. Iqtisodiy adabiyotlarda investitsiya loyihalarining sof pul oqimini topish uchun quyidagi formuladan foydalaniladi 27 : Sotishdan . tushgan . tushum  O ' zgaruvchan . xarajatlar  Amortizatsiya  Kredit . uchun . foiz  Boshqa . doimiy . xarajatlar  Soliqqa . tortiladigan . baza  Foyda ( daromad ) solig ' i  Korxona . ixtiyorida . qoladigan . foyda ( sof . foyda )  Amortizatsiya  Korxonaning . sof . pul . oqimi ( Cash . Flow  CF ) Yuqorida ri tga investitsiya loyihalarining pul oqimlarini baholashga asoslanib, “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” investitsiya loyihasining pul oqimlarining tarkibini ri chiqamiz va uni baholaymiz. “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” investitsiya loyihasining kelgusida olinishi rejalashtirilgan daromadlari va xarajatlari qu

Yagona soliq t l lari 56 930 688.0 58 129 229.0 59 927 040.0 Sof foyda 245 163 404.5 358 158 835.7 493 045 857.4 Kumulyativ foyda 245 163 404.5 603 322 240.2 1 096 368 097.6 Manba: “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” MChJ loyihasi TIA sidan olingan. Loyihaning daromad va xarajatlar hisob-kitoblari O z e ist Respublikasi xududida amal qiluvchi xamma turdagi soliq va boshqa t l lar i hisobga olgan holda amalga oshirilgan. Loyihani amalga oshirishdan keladigan daromad loyiha muddati (3 yil)ga l alla ga li , kredit qarzdorligini qaytarish hisobga olingan. “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” investitsiya loyihasining pul oqimlari quyidagi jadvalda ifodalangan. 10-jadval “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” investitsiya loyihasining pul oqimlari 0 yil 1 yil 2 yil 3 yil Jami tushumlar 0.0 948 844 800 968 820 480 998 784 000

Kumulyativ pul oqimi 0.0 399 904 415.0 505 974 817.0 747 373 597.0 Qarzga xizmat ko’rsatish koeffitsienti (A-S)/(V+D) 1.74 1.14 1.38 Manba: “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” MChJ loyihasi TIA sidan olingan. “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” investitsiya loyihasining pul oqimlari tahlili jadvalidan ri i turibdiki, pul oqimlari harakati yillar i ha ijobiy qiymatga ega li , sof pul oqimi yillar i ha quyidagiga teng: 0-yil 1-yil 2-yil 3-yil -14240000000 684704415 675670402 810998780 Qarz oluvchi tomonidan loyihaning daromad va xarajat parametrlariga rioya qilingan taqdirda pul oqimlari harakati loyiha i ha barcha xarajatlarni qoplaydi. Qarzga xizmat rsatish koeffitsienti 1.14 dan kam emas. Umuman olganda, loyihaning pul oqimlari rsat i hlari ijobiy, loyiha esa samarali deb aytish mumkin. 2.3. “AVTO TRANSPOR

• diskontlashning qoplash muddatini hisoblash usuli. Loyihaning jalb etuvchanligini baholash usullari uning barcha xususiyatlarini ochib bera olmasa ham, loyihaning haqiqiy samaradorligini aniqlashda asosiy xizmat vazifasini ta i. Yuqorida ri tga investitsiya loyihalarining pul oqimlarini baholashning diskontlashga asoslangan usullari asosida “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” investitsiya loyihasini tahlil qilamiz va uni baholaymiz. 11-jadval “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” investitsiya loyihasining samaradorligini sof joriy qiymat usuli asosida baholash (NPV) Yillar Pul oqimi, so’m Joriy qiymat koeffitsienti 19% Joriy qiymat 0 -1 424 000 000 1 -1 424 000 000 1 684 704 415 0,8403 575 357 119,9 2 675 670 402 0,7061 477 090 870,8 3 810 998 780 0,5934 481 246 676 NPV 109 694 666,7 Manba: Muallif tomonida

12-jadval “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” investitsiya loyihasining foyda ichki me’yorini hisob-kitobi (IRR) Yil Investitsiyalar (-), Sof pul oqimi (+), so’mda 1-xisob-kitob 2-xisob-kitob Joriy qiymat koef. 19% Joriy qiymat Joriy qiymat koef. 40% Joriy qiymat 0 -1 424 000 000 1 -1 424 000 000 1 -1 424 000 000 1 684 704 415 0,8403 575 357 119,9 0,7185 491960122,17 2 675 670 402 0,7061 477 090 870,8 0,5102 344727039,1 3 810 998 780 0,5934 481 246 676 0,3644 295527955,43 NPV +109 694 666,7 -291784883,3 Manba: Muallif tomonidan loyiha TIA si asosida hisoblandi. Investitsiya loyihasi foydaning ichki me’yori daromadlilik me’yori bo’lib, bunda pul oqimi kirimining diskontlashtirilgan qiymati pul oqimi chiqimining diskontlashtirilgan qiymatiga tengdir. Ya’ni sof joriy qiymat nolga teng bo’ladi va IRR q

13-jadval “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” investitsiya loyihasining diskontlashtirilgan qoplash muddatini hisob-kitobi (DPP) Yillar Diskontlashtirilgan pul oqimi (19%) Jamg’arilgan diskontlashtirilgan pul oqimi 0 -1 424 000 000 -1 424 000 000 1 575 357 119,9 -848 642 880,1 2 477 090 870,8 -371 552 009,3 3 481 246 676 109 694 666,7 DPP 2,77 Manba: Muallif tomonidan loyiha TIA si asosida hisoblandi. Diskontlashtirilgan qoplash muddatini hisob-kitobida jamg’arilgan diskontlashtirilgan pul oqimi 3-yilda musbatga o’zgardi. Diskontlashtirilgan qoplash muddatini aniqlash uchun: DPP= 2+(371 552 009,3 / 481 246 676)*365= 2 yil, 281 kun yoki 2 yil, 9 oy, 11 kun. Demak, investitsiya loyihasiga sarflangan investitsion xarajatlar diskontlashtirilgan daromadlar bilan qoplanish muddati 2 yil, 9 oy,11 kunga te

III BOB. Investitsiya loyihalari samaradorligini baholashning takomillashtirish yo’llari 3.1. Investitsiya loyihalarining moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini baholash usullarining afzalliklari va kamchiliklari Investitsion loyihalarning moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini aniqlashga yuqorida olib borilgan tahlil ishlari etarlicha a l tlar bera oldi, desak mubolag a l a i. Investitsion loyihani baholashning YuNIDO uslubiyoti barcha mamlakatlar uchun umumiy tarzda ishlab chiqilgan li , unda har bir mamlakatning ziga xos alohida xususiyatlari e ti rga olinmagan. Shuning uchun, har bir mamlakatning tijorat yoki investitsion banklarida ushbu mamlakatning milliy, etnik, geografik xususiyatlariga, tarixiy-iqtisodiy rivojlanishiga, aholining turmush tarzi, mamlakatning iqtisodiy va intellektual q

hammasini yoki yillar i ha li - li sarflaganda yoki daromadlarni har yili bir xil summada yoki har xil summalarda olganda) ham q llash mumkin va bunda iqtisodiy tomondan samarali natija albatta topiladi. Bu usul investitsiya loyihasini amalga oshirish orqali investorning boyligi sishiga ta sir etadimi, degan savolgagina javob beradi va quyidagi hollarda mutlaqo t g ri mezon la olmaydi: 56

- Investitsiya loyihalaridan biri tanlab olinayotganda, ularning sof joriy qiymati bir xil kattalikda lsa, loyihaga qilinayotgan investitsion xarajatlarning katta- kichikligi hisobga olinmaydi; - Investitsiya loyihalaridan biri tanlab olinayotganda, katta sof joriy qiymatli loyihaning qoplanish davri uzoq li , kichik sof joriy qiymatli loyihaning qoplanish davri qisqa lsa, investitsiyalarning qoplanish davri hisobga olinmasdan, sof joriy qiymat rsat i higa e ti r beriladi va bu rsat i h qaysi loyihada yuqori lsa, ana shu loyiha samarali deb topiladi, bu esa ushbu usulning absolyut t g ri emasligini bildiradi. Investitsion loyihalarning moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini baholashning sof joriy qiymat usulining afzalliklari va kamchiliklarini umumlashtirgan holda quyidagi 7-rasmda ifodalash

ala rda n loy iha dan kel adi gan sof pul oqi mi nin g qan cha ga pli gi i rsat a i); 2. Inv esti tsiy a loy iha sini ng hay oti yli gi dav ri va loy iha pul oqi ml ari nin g vaq t rentabelligi ni ifodalamay di; 3. nt stavkasi qiymatiga g liq; 4. nt stavkasi loyihaning butun muddati davomida zgar as deb qabul qilinadi, lekin keyinchalik iqtisodiy shartsharoit larning zgarishiga g liq holda diskont stavkasi ham zgarishi mumkin; 5. muddatga l alla ga aniq prognozlar ni talab etadi. Muallif tomonidan 58

i ha taq sim lan ishi his ob ga oli nad i; 3. Va qt om ili his ob ga oli nad i va jori y qiy ma tlar da ifo dal ana di; 4. Sof jori y qiy ma t rsat i hi vaq t i ha add itiv , a i turl Muallif tomonidan 59

i loy iha lar nin g NP V qiy ma tlar ini ig i isi i top ish mu mk in; 5. Inv esti tsiy a loy iha sini mo liy ala shti ris hga qab ul qili sh orq ali kor xo na (fir ma, inv est or) nin g Muallif tomonidan 60

iqti sod iy pot ent sial ini qan cha ga zga ris hi i pro gn oz bah osi ni ber adi, a i “fir ma bo yli gi” ni qan cha ga osh gan ligi ni ifo dal ayd i; 6. Bu usu l inv esti tsiy a loy Muallif tomonidan 61

iha lari ni sa ma rad orli gin i bah ola shn ing eng aso siy krit eri yal ari ga mo s kel adi. 7-rasm. Sof joriy qiymat usulining afzalliklari va kamchiliklari 28 . Demak, yuqorida ta i la tga i iz e , sof joriy qiymat kompaniya(firma, korxona, investor) boyligini umuman qanchaga sga ligi i rsati beradi, lekin uning sishi i nisbiy darajasini rsati bermaydi. Bunday kamchilikni bartaraf etish maqsadida, investitsiyalarning rentabelligini hisoblash usulidan foydalaniladi. Investitsiyalarning rentabelligini hisoblash usuli bir birlik qilingan xarajatlarga qancha daromadlar t g ri kelishini aniqlab beradi va aynan shu kriteriyaga asoslangan holda umumiy investitsiya xajmi cheklangan sharoitda bir-biriga g liq l aga mustaqil investitsiya loyihalarini tanlash orqali optimal investitsiya portfelin

ifodalaydi. Bu usulning afzalliklari va kamchiliklarini umumlashtirgan holda quyidagi 8-rasmda ifodalash mumkin. Afzalliklari Kamchiliklari 1. Nisbiy rsat i h investi tsiyala rning samara dorligi ni, rentab elligini ifodala ydi; 2. Investi tsiya resursl ari chekla ngan sharoit da optima l investi tsiya portfel ini tuzish ga imkon beradi; 1.Noadditiv, a i turli loyihalarning PI qiymatlarini ig i isi i topish mumkin emas; 2. Diskont stavkasi qiymatiga g liq. Muallif tomonidan 63

3. Loyiha ni havfsi zlik zahiras ining mavju dligi t g risi a fikr yuritis hga imkon beradi. 8-rasm. Investitsiyalar rentabelligini hisoblash usulining afzalliklari va kamchiliklari 29 Investitsiya loyihalari samaradorligini aniqlashda va loyiha i ha qaror qabul qilishda yuqoridagi ikki usuldan birini tanlash kifoya qiladi. Loyihalar taqqoslanganda esa, ikkala usuldan foydalangan afzal hisoblanadi, chunki ular loyihani har tomonlama baholashga yordam beradi. Foydaning ichki e ri i aniqlash usulining afzalliklari shundaki, u har qanday kompaniyaning bosh maqsadi – kompaniya va uning aktsiyadorlari boyligini pa tirishga erishish uchun qaratilgandadir. Investitsiya loyihasining foydaning ichki e ri i aniqlash orqali bu loyiha foydali yoki foydasizligini osongina bilib olish mumkin. Agar loyih

investor tomonidan kiritilayotgan kapitalning e ri bilan taqqoslanadi va loyiha i ha qaror qabul qilinadi. Agar investitsiyalar rentabelligini hisoblash usulida chegaralanish mavjud desak, a i u qabul qilingan diskont normasi asosidagina loyihaning samaradorligini rsati bera olsa, foydaning ichki e ri a unday chegaralanish mavjud emas. Foydaning ichki e ri i aniqlash usulining afzalliklari va kamchiliklarini umumlashtirgan holda quyidagi 9-rasmda ifodalash mumkin. Afzalliklari Kamchiliklari 1. Nisbiy rsat i h; 2. Diskont stavkasi qiymatiga g liq emas; 3.Investorlar daromadlarini pa tirishga l alla ga . 1. Agar ikkita loyiha ning IRR rsat i hi jalb qiling an investi tsiyala r bahosi dan yuqori lsa, u holda foyda ichki e ri i hisobl ash usuli asosid a ularni ng ichida n eng Muallif tomonidan

samar ali loyiha ni aniqla b lmayd i; 2. Noadd itiv li , konkr et loyiha ni ifodal aydi, bu rsat i h investi tsion portfel dagi loyiha larnin g barcha siga umum iy la olmay di va investi tsion portfel ni bahola shda qiyinc hilik t Muallif tomonidan 66

g ira i; 3. N a a a i xarakt erdagi pul oqiml ari uchun bir nechta qiyma tlarga ega la i; 4. Nisbiy rsat i h lga ligi uchun firma boylig ining qanch aga sga ligi i rsati bera olmay di; 5. Hisob - kitobl arda qiyinc hilikla Muallif tomonidan 67

rning mavju dligi. 9-rasm. Foydaning ichki me’yorini aniqlash usulining afzalliklari va kamchiliklari 30 . Diskontlangan qoplanish muddatini aniqlash usuli yuqorida ri tilga usullarga q shi ha tarzda hisoblanadi. Bu rsat i h orqali investor loyihaga kiritgan kapitalini va u i ha foizlarni qanday muddat davomida qaytarib olishini rishi mumkin. Ushbu usulning afzalliklari va kamchiliklarini quyidagi 10-rasmda ifodalash mumkin. Afzalliklari Kamchiliklari 1. Loyihaning hayotiyligi davriga, tugatilish muddatiga g liq emas; 2. Investitsiya loyihasining likvidliligi va risklilik darajasi t g risida (aniq l asa-da,) umumiy a l t beradi. 1. Investitsiyalarning amal qilishining t liq davrini hisobga olmaydi; 2. Noadditiv xususiyatga ega; 3. Investitsiyalarning daromaddorligini hisobga olmaydi. 10-ra

lozim. Bu ayniqsa, loyihani baholashda qaysi usuldan foydalanish a q l lishini aniqlashda muhim hisoblanadi. 3.2. Investitsiya loyihalarining moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini baholashni takomillashtirish yo’llari Yuqorida olib borilgan tahlil ishlari loyihalarning moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini aniqlashga etarlicha a l tlar bera oldi, desak lag a l a i. Muallif tomonidan 69

Investitsiya loyihalarining moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini baholashni takomillashtirish z navbatida, rivojlangan mamlakatlarning bu boradagi ilg r tajribalarini mamlakatimizda q llash imkoniyatlarini tadqiq etishga asoslanadi. Jahon amaliyotida investitsiya loyihalarining samaradorligini baholash, asosan diskontlashtirish usullari asosida olib borilmoqda. Shu ri a ta i lash joizki, investitsiya loyihalarining samaradorligini baholashni takomillashtirishda ayrim zamonaviy xorijiy iqtisodiy adabiyotlar 32 ni rga ish va chuqur tahlil qilish ularni takomillashtirishda yaxshi asos la oladi. Ulardagi usullarning barcha ijobiy tomonlarini milliy iqtisodiyotimizning ziga xos jihatlarini hisobga olgan holda q llash, mazkur sohani takomillashtirishga xizmat qiladi. Milliy iqtisodiyotni moderniz

aholining turmush tarzi, mamlakatning iqtisodiy va intellektual salohiyatiga, ijtimoiy ahvoliga, rivojlanish strategiyasi va investitsiya siyosatiga, tashqi aloqalar va milliy bozorning ziga xos tomonlariga qat i e ti r berish juda muhim masala hisoblanadi. Respublikamizdagi tijorat banklarining loyihaviy moliyalashtirish faoliyati davr talabiga mos holda rivojlanib, nafaqat bank hodimlari, balki investitsiya faoliyatining barcha ishtirokchilari ham investitsiya loyihalarini moliyaviy-iqtisodiy tahlil qilish va baholash hamda loyiha i ha risklarini boshqarish chora-tadbirlari haqida aniq bilim, malaka va a l tlarga ega lishlari lozim. Buning uchun banklarda loyihalarni moliyalashtirish, ekspertiza qilish va baholash ishlari bilan sh g lla hi mutaxassislarni qayta qitish va malakasini oshir

diskont stavkasini shakllantirish va unga ta sir etuvchi omillar hamda kapitalning rtacha tortilgan qiymati (WACC)ning mazmuni, mohiyati , uni hisoblash tartibini tushuntirish zarur, deb la iz. - Investitsiya loyihalarining moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini baholashning diskontlashga asoslangan usullarini q llash a pul oqimlarini to g ri hisob-kitob qilinishiga katta e ti r berish lozim, chunki ayrim tijorat banklarida pi ha NPV ni hisoblashda sof pul oqimining r iga, kumulyativ pul oqimlaridan foydalaniladi yoki sof pul oqimlarini hisoblashda loyiha daromadlaridan xarajatlarni ayirish h g i a ham kredit uchun t la a iga foiz summalari, ham asosiy qarz summasi ayriladi, vaxolanki, asosiy qarz summasi investitsiya xarajatlari tarkibida yotadi. Bu esa, investitsiya xarajatlarining ikki mar

Amaliyotda investitsiya loyihalari moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini baholashni takomillashtishda loyiha tanlovini samarali tashkil etish muhim ahamiyatga ega. Shundan kelib chiqib, loyiha tanlovini quyidagicha ifodalaymiz (11rasm). 11-rasm. Investitsiya loyihalari tanlovini samarali tashkil etish bosqichlari 33 Ta i lash iz i, z r iqtis i ti shar iti a i estitsi alash i ha qar r qabul qilish tanlov asosida tashkil qilinadi, chunki i g qat r q il alishlar a la i. M q il l ihalar i ah lash a a ta l i i tash il qilish a e g q ri ara a a s f is tla ga ar a i ta i la iga l iha ta la li a i. Raq at hiti ta sir ha ligi a har ir iqtis i t s e ti korxona 33 Muallif tomonidan tuzildi. 73

rivojlanishining a iq elgila ga strategi asi as si a i estitsi a l ihalari i ta la i, zar r lga investitsiyalar xajmini aniqlaydi va moliyalashtirish manbalari imkoniyatlarini ah la i. B lar zar g liqli a li rilishi shart. Iqtisodiyot s e tlari i g ishlab chiqarishga investitsiyalashlaridan maqsad, hoxlagan miqdordagi moliyaviy natijani q lga kiritish emas, balki qarzga olingan, jalb etilgan resurslar qiymatidan kelib chiqib, ularni qoplash va q shi ha ravishda foydaga erishishdir. Investitsiya natijalari, birinchidan, jamiyat nuqtai-nazaridan samarali lishi, ikkinchidan, investorning a lag lari i qoplashi, uchinchidan, investorning olishi mumkin lga daromadlarini q tilishiga sabab l hi risklarni qoplashi talab etiladi. Xulosa Malakaviy ishni yozish natijasida quyidagi xulosalarni shakllan

milliy iqtisodiyotdagi pgi a ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal etishda ham muhim omil li hisoblanadi. 2. Investitsiya i ha qarorlar qabul qilish loyihani amalga oshirishning asosini tashkil etadi va u bir qancha mezonlarga asoslanadi. Investitsiyalash t g risi agi qaror loyihaning maqsadga muvofiqligini tavsiflovchi tahliliy a l tlarga asoslanib qabul qilinadi. 3. Investitsiya loyihalarining moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini baholashda chet el mamlakatlarining tajribasi, shu bilan birga YuNIDO tomonidan ishlab chiqilgan uslubiyot asosida shakllantirilgan zamonaviy baholash usullaridan foydalaniladi va bu usullarni shartli ravishda ikki guruxga lish mumkin: oddiy (a a a i ) usullar va diskontlashga asoslangan usullar. 4. Diskontlashga asoslangan usullar quyidagilar hisoblanadi: -Sof jori

7. Investitsiya rentabelligi k rsat i hi firma (yoki investor) a lag lari (boyligi) sarflangan 1 s investitsiya xarajatlari hisobiga qancha investitsion daromadlar t g ri kelishini aniqlashga imkon beradi. 8. Investitsiyalarni diskontlashtirilgan qoplash muddati rsat i hi ularning sof joriy qiymatda t liq qoplanishining aniq davrini tavsiflab beradi. Kamchiligi esa, qilingan investitsiya qoplangandan s g, uning samaradorligini rsati bera olmaydi va uni loyihaning foydaliligini aniqlashda q lla l a i. 9. “AVTO TRANSPORT TEXXIZMAT” MChJ investitsiya loyihasining moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini oddiy (a a a i ) usullar hamda diskontlashga as sla ga s llar as si a ah laga i iz a l iha i ha q i agi x l salarga kelindi: - investitsiya loyihasini qoplash muddati PP=2 yil, 28 kunga teng, q pla

IRR=24,6%, IRR>HR=19% shart bajarilgani uchun loyiha samarali; - investitsiya loyihasiga sarflangan investitsion xarajatlarni diskontlashtirilgan daromadlar bilan qoplanish muddati DPP = 2 yil, 9 oy,11 kunga teng bo’lgani uchun loyiha samarali hisoblanadi. Malakaviy ishni yozishda quyidagi takliflarni berish mumkin: 1. Investitsiya loyihalarining moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini baholash usullari umuman olganda loyihaning mutloq samarali ekanligini izohlab bermaydi, chunki bu usullar yordamida faqatgina loyihaning foyda keltirish yoki keltirmasligini aniqlash mumkin. Shuning uchun loyihaning samaradorligini baholashda investitsion risklarni hamda inflyatsiyani hisobga olish tavsiya etiladi. 2. Investitsiya loyihalarining moliyaviy-iqtisodiy samaradorligini baholash usullarini q llash a

Investitsiya loyihalarini moliyalashtiruvchi barcha tijorat banklarida bizningcha, loyiha samaradorligini baholashga doir dolzarb va muammoli mavzularda q seminarlari tashkil etish zarur. 5. Investitsiya faoliyati ishtirokchilarining (qarzdorning) kreditga layoqatliligini baholashda xorij bank amaliyotining qarzdorni baholash mezonlarini rga ish a resp li a iz a lari a ali ti a ri etish lga q ish lozim; 6. Bir qarzdorga beriladigan kreditning xajmini kamaytirishga e ti r erish orqali kredit riskini pasaytirishga erishish lozim; 7. I estitsi a l ihasi i ha erilga reditlarni s g rtalash, a i kreditning qaytmaslik riskini s g rta bilan sh g lla hi tashkilot zimmasiga yuklash, i estitsi a ris lari i s g rtalash asalalariga a a a pr q e ti r berish lozim; 8. Yetarli ta i t i jalb qilish asalala

4. O z e ist Respublikasi Prezidentining 2005 yil 11 apreldagi PF-3594 sonli “T g ri a -t g ri x s si x ri i i estitsi alar i al etish i rag atla tirish rasi agi q shi ha h ra ta irlari t g risi a”gi Far i. 5. O z e ist Resp li asi Prezi entining 2012 yil 10 apreldagi PF–4434-sonli “T g ri a -t g ri x ri i i estitsi alar al etilishi i rag atla tirishga i q shi ha h ra-ta irlar t g risi a”gi Far i. 6. O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 15 dekabrdagi PQ-1442-sonli “2011-2015 illar a O z e ist Resp li asi sa ati i ri la tirish i g st r alishlari t g risi a” gi Qar ri. 7. O z e ist Resp li asi Prezi e ti i g 2011 il 27 e a r agi PQ-1668-sonli “2012 il agi O z e ist Resp li asi i g I estitsi a ast ri t g risi a”gi Qar ri 8. O z e ist Resp li asi Prezi e ti i g 2012 il 21 a r agi P

Институт экономического развития Всемирного банка, 1 том, 1,2-часть, 2 том, 1,2-часть, 1995 16. Беренс В., Хавранек П. Руководство по оценке эффективности инвестиций. – М.: Интерэксперт, ИНФРА-М, 1995. – 528с. 17. Богатин Ю.В., Швандар В.А. «Инвестиционный анализ»: Учебное пособие для вузов. – М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2000. 18. Vaxabov A.V., Xajibakiev Sh.X., Muminov N.G. X ri i i estitsi alar. O q q lla a. - T.: Moliya, 2010 y. 19. Вахабов А.В., Разикова Г.Х., Хажибакиев Ш.Х. Иностранные инвестиции и модернизация национальной экономики / Под.ред. д.э.н., проф. А.В.Вахабова. – T.: Moliya, 2011 г. 20. Виленский П.Л., Ливщиц В.Н., Смоляк С.А. Оценка эффективности инвестиционных проектов: Теория и практика: учеб. пособие. – 4-е изд., перераб. и доп. – М.: Издательство «Дело» АНХ. 2008. – 1104с. 21. Го

28. Ример М.И., Касатов А.Д., Матиенко Н.Н. Экономическая оценка инвестиций. 2-е изд./ Под. общ. ред. М.И. Римера. – СПб.: Питер. 2008. – 480с.: ил. – (Серия «Учебник для вузов») 29. Староверова Г.С. и др. Экономическая оценка инвестиций: учебное пособие. М.: КНОРУС, 2006. 312с. 30. Станиславчик Е. Н. Бизнес-план. Управление инвестиционными проектами. 2-е изд. М.: «Ось-89», 2009. -128 с. 31. Uzoqov A., Nosirov E., Saidov R., Sultonov M. Investitsiya loyihalarini moliyalashtirish va ularning monitoringi. O q q lla a. – T.: “Iqtisod-moliya ”, 2006. 380 b. 32. Ergasheva Sh., Uzoqov A. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish. O q q lla a. T.: “Iqtisod-moliya”, 2008. 208b. 33. Юлдашев Р.З. Инвестиционное обеспечение приватизированных предприятий в Узбекистане: Iравленческий аспект.

Ilmiy jurnallardagi maqolalar: 38. Kari N. I estitsi fa li at i qi atli q g zlar rqali li alashtirish agi a lar a lar i hal etish llari. /Iqtis i t a ta li . 2011 y., 5-son. 39. Mamatov M. Milliy iqtisodiyotgs xorijiy investitsiyalarni jalb qilishning nazariy as slari. /Iqtis i t a ta li . 2011 y, 4-son, 38-b. 40. O zbekiston Respublikasi iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyotining mustaqillik yillaridagi (1990-2010 illar) as si te e tsi a a rsatkichlari hamda 2011-2015 illarga l alla ga pr g zlari: statisti t pla . – T.: “O z e ist ”, 2011. Internet saytlari: http://www. tfi.uz (Toshkent Moliya instituti) http://www.ziyonet.uz (Ax r t ta li tar g i) http://www. stat.uz (O zbekiston Respublikasi Davlat Statistika qo mitasi) http://www. cb.uz (O z e ist Resp li asi Mar azi a i) http://www. mf.uz (O

Купить