Investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari qiymatini baholash - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	188.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari qiymatini baholash

Купить

Investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari qiymatini baholash 5341200 - “Investitsiyalarni moliyalashtirish” ta’lim yunalishi bo’yicha bakalavr darajasini olish uchun yozilgan BITIRUV MALAKAVIY ISHI 1

MUNDARIJA Kirish .............................................................................................................................. 3 I BOB. Investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalarining ......................... mazmun-mohiyati va turkumlanishi ........................................................................... 6 1.1. Iqtisodiyotni rivojlantirishda investitsiya loyihalarini ................................... moliyalashtirishning o’rni va ahamiyati .......................................................................... 6 1.2. Investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari va ..................................... usullarining turkumlanishi ............................................................................................. 11 1.3. Investitsi

Malakaviy ish mavzusining dolzarbligi. O’zbekiston Respublikasida ijtimoiy hayotning hamma tomonlarini, ayniqsa, iqtisodiyotni isloh qilishda katta yutuqlarga erishilmoqda. Mamlakatda iqtisodiyotni bozor yo’nalishida o’zgartirish, qayta qurish sohasida tamomila yangi yondashuvlar ishlab chiqildi va uning eng muhim hususiyati islohotlarning har bir bosqichida asosiy maqsadlar va ustuvor yo’nalishlar puxta belgilab olindi. Prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlaganlaridek, “2012 yilda mamlakatimizning yuqori sur’atlar bilan barqaror o’sishini ta’kidlar ekanmiz, buning boisi va omilini avvalambor iqtisodiyotimizga yo’naltirilgan kapital mablag’lar, investitsiyalar tobora o’sib borayotganida, bu ko’rsatkich yalpi ichki mahsulotga nisbatan 22,9 foizni tashkil etganida, deb hisoblashimiz zarur. O’tga

tomonning maqsadini hisobga olish va moliyaviy jihatdan loyihani ta’minlashda esa har ikkala tomon safarbar etayotgan resurslardan oqilona foydalanish va kelgusida loyihadan kelib chiqadigan oqibatlarga har ikkala tomonning javobgarligini ularning maqsadidan kelib chiqqan holda taqsimlash, xorijiy investorlar milliy tabiiy resurslardan foydalanganligi uchun, loyihani to’liq bajarishdagi javobgarligi ham o’z o’rnini topishi zarur. Yuqorida keltirilgan fikrlarimiz bitiruv malakaviy ishimizning dolzarbliligini belgilab beradi. Malakaviy ishning maqsadi va vazifalari. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari qiymatini baholashdagi holatini o’rganish va jahon tajribasidan kelib chiqqan holda investitsiya loyihalari moliyalashtirish manbala

iqtisodiy samaradorligini moliyalashtirish manbalari va xususiyatlariga asoslangan holda baholash; - investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari qiymatini baholashni takomillashtirish bo’yicha taklif-tavsiyalar ishlab chiqishdan iboratdir. Bitiruv malakaviy ishning ob’ekti va predmeti. Iqtisodiyotimizning turli tarmoqlarida amalga oshirilayotgan investitsiya loyihalari va ularni moliyalashtirish manbalari va xususiyatlarini taminlashning asosiy mezonlari hamda baholash tizimi hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining nazariy-amaliy ahamiyati. Ishning nazariy ahamiyati shundaki, undagi g’oyalar, taklif-tavsiyalardan investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari qiymatini baholashga qaratilgan kelgusidagi maxsus ilmiy-tadqiqot ishlarida foydalanish mumkin. Ishning amaliy ahamiy

I BOB. INVESTITSIYA LOYIHALARINI MOLIYALASHTIRISH MANBALARINING MAZMUN-MOHIYATI VA TURKUMLANISHI 1.1. Iqtisodiyotni rivojlantirishda investitsiya loyihalarini moliyalashtirishning o’rni va ahamiyati Har qanday davlatning iqtisodiy rivojlanishi investitsiyalarni uzluksiz amalga oshirishni talab qiladi. Investitsiya kengaytirilgan takror ishlab chiqarishning asosiy negizini tashkil etar ekan, o’z navbatida, bu takror ishlab chiqarishga investor tomonidan investitsiya resurslarining iqtisodiyot sohalariga o’zi ko’zlagan maqsadni, asosan, daromad olish yoki ijtimoiy samaraga erishish maqsadida joylashtirilishini anglatadi. Dunyo tajribasi ko’rsatishicha, keng iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish natijalari investitsiyalarni, xususan, turli sohalardagi investitsiya loyihalarini moliyalashtiri

Investitsiya loyihasi tushunchasini uning yo’naltirilgan maqsadini amalga oshirish uchun texnologik jarayonlarni, texnik va tashkiliy hujjatlashtirish jarayonini, ob’ektlarni barpo etish va ishga tushirish jarayonini, moddiy, moliyaviy, mehnat resurslarining harakatini, shuningdek, tegishli boshqaruv qarorlari va tadbirlarni o’zida mujassamlashtiruvchi tizim sifatida talqin qilish maqsadga muvofiqdir. To’liq shakllangan, yakuniga etgan investitsiya loyihasini tuzish va amalga oshirish umumiy holda quyidagi bosqichlarni o’z ichiga qamrab oladi: • investitsiya g’oyasini shakllantirish; • investitsion imkoniyatlarni tadqiq etish; • investitsiya loyihasini texnik-iqtisodiy asoslash; • shartnoma hujjatlarini tayyorlash; • loyiha (ishchi) hujjatlarini tayyorlash; • qurilish-montaj ishlari; • ob’

o’ziga xos xususiyati uning amalga oshirilishi moliyalashtirishning turli shakllariga mos tushishi bilan izohlanadi. Bunda investitsiya loyihasini amalga oshirish uchun turli manbalardan mablag’larni jalb etish mumkinligi uning qulayligini, foydaliligini, samaradorligini va afzalligini oshiradi. Investitsiya loyihasi mazmun-mohiyatini investitsiya tushunchasiga bog’lagan holda tushunish o’rinlidir va shunga muvofiq, uni, bozor iqtisodiyoti talablarini inobatga olgan holda, kelajakda foyda (daromad) olish maqsadida kapital qo’yilmalarni amalga oshirish bilan bog’liq bo’lgan uzoq muddatli kompleks tadbirlar majmui, deb baholash mumkin. Shu bilan birga investitsiya loyihasi resurslar va muayyan vaqt bilan cheklanadi hamda qo’yilgan maqsadga erishishni ko’zda tutadi. U cheklangan davr davomida

va amalga oshiriladi. Bunga mamlakat bo’yicha kommunikatsiya tarmog’ini tizimli zamonaviylashtirishga, aholini elektr energiyasi bilan ta’minlashga mo’ljallangan, makrodarajadagi ahamiyatga ega bo’lgan investitsiya loyihalari (ko’proq, davlat investitsiya loyihalari) misol bo’la oladi. Mamlakatimizda bugungi kunda amalga oshirilayotgan investitsiya loyihalari, asosan, import o’rnini bosuvchi, eksportga yo’naltirilgan maxsulotlarni ishlab chiqarishga qaratilgan bo’lib, shuning bilan birgalikda ichki bozorni mahalliy xom ashyolarga tayanillgan holda ishlab chiqarilgan mahsulotlar bilan to’ldirishga qaratilmoqda. Bu esa respublikada milliy ishlab chiqarishning yanada rivojlanishi, iqtisodiy faol mulkdorlar sinfining tobora shakllanib borishi, ishbilarmonlik, tadbirkorlikning, xusuan, kichik b

Milliy iqtisodiyotni rivojlantirishda investitsiya loyihalarini amalga oshirishning ahamiyati benihoya katta bo’lib, u quyidagilar bilan izohlanadi: birinchidan, xorijiy investitsiyalar ishlab chiqarishga zamonaviy texnika va texnologiyalarni joriy etib, eksportga mo’ljalangan mahsulotlarni ishlab chiqarishni rivojlantiradi; ikkinchidan, import o’rnini bosuvchi tovar ishlab chiqarishni yo’lga qo’yish va buning uchun xorijiy investitsiyalarni iqtisodiyotning ustuvor sohalariga yo’naltirish va pirovardida aholining me’yordagi turmush darajasini ta’minlash imkonini yaratadi; uchinchidan, kichik biznesni rivojlantirish va qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishini jadalashtirish orqali o’sib borayotgan aholini ish joylari bilan ta’minlaydi; to’rtinchidan, korxonalarning eskirgan ishlab chiqarish qu

innovatsiyalarni qo’llab-quvvatlashning samarali tizimini ishlab chiqish; innovatsiya jarayonini davlat tomonidan va tijorat usulida qo’llabquvvatlashning eng maqbul uyg’unlashuvi asosiy yo’llarini belgilab olish hamda ilmiy-texnik ishlanmalarni tijorat ahamiyatiga molik natijalar darajasigacha etkazish; o’zbek olimlari va mutaxassislarning chet eldagi etakchi institutlar, tashkilotlar va firmalar bilan hamkorligini kengaytirish va chuqurlashtirish; yuqori darajali marketing tadqiqotlari o’tkazish. Tijorat va texnologiya menejmenti sohasidagi yutuqlarni o’rganish, xorijiy bozorlarning kon’yunkturasi, sig’imi hamda raqobatchilarning narx siyosati, kooperatsiya, qo’shma korxonalar tashkil etish bo’yicha hamkorlar o’idirish yuzasidan tahliliy ma’lumotlarni o’rganish. Xulosa qilib aytganda, in

kreditlarni ham bevosita investitsiyalar va ularning barcha manbalarini ham ishga solish zarur. Investitsiya loyixalarini moliyalashtirish usullari va manbalari xususida so’z yuritishdan avval ular o’rtasidagi farqni anglab olish zarur bo’ladi. Investitsiya loyixalarini moliyalashtirish usullari va manbalari o’rtasidagi asosiy farq shundan iboratki, investor tomonidan tanlab olingan moliyalashtirish usuli orqali moliyalashtirish manbasi yuzaga keladi. Misol tariqasida, investor tomonidan qabul qilingan qaror asosida tanlangan “kreditlashtirish” usuli orqali “qarz mablag’lari” manbai, yoki “aksionerlashtirish” usuli orqali “jalb qilingan mablag’lar” manbai yuzaga kelishini keltirib o’tishimiz mumkin. Umumiy hisobga olganda hozirgi kunda amaliyotda mavjud bo’lgan investitsion loyihalarni mol

1-rasm. Investitsiya loyihalarini moliyalashtirish usullari va manbalari 2 Yuqorida keltirib o’tilgan investitsiya loyixalarini moliyalashtirishning har bir usuli va manbalasi hususida alohida so’z yuritadigan bo’lsak, amaliyotda investitsiya loyixalarini moliyalashtirishda investorlar tomonidan eng ko’p qo’llaniladigan usullardan biri bu o’z – o’zini moliyalashtirish usulidir. Bu usulda moliyalashtirish manbalarini qaerdan olish kerak degan muammo vujudga kelmaydi va uning bankrotlik xavf- xatari (riski) kamayadi. Odatda mazkur usuldan loyixani moliyalashtirish uchun etarli mablag’larga ega bo’lgan holatda yoki yirik bo’lmagan ko’lamdagi investitsiya loyixalarini moliyalashtirish jarayonida qo’llaniladi. O’z-o’zini moliyalashtirish korxonani rivojlanganligi va uning yaxshi moliyaviy hola

qo’shma korxonalar, xorijiy korxonalar va xususiy korxonalarning mablag’lari, shuningdek, O’zbekiston Respublikasining norezidentlarining mablag’lari; - davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari mablag’lari, banklarning, shu jumladan, xorijiy banklarning kreditlari; - aholi mablag’lari. Shuni ta’kidlash lozimki, agar korxonaning texnik rivojlanish darajasi past bo’lib, bu korxonaning raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarishga to’sqinlik qilib, korxonani bankrotlikka olib kelsa, bunday holda, foydani korxonani rivojlantirish uchun yo’naltirish lozim. Shunday qilib, korxona foydasi uning iqtisodiy va ijtimoiy darajasiga asoslangan holda taqsimlanishi lozim. Amortizatsiya ajratmalari investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbai sifatida. Amortizatsiya - asosiy vositalarni va nomoddiy akt

ham o’sdi. Bu birinchi navbatda, asosiy fondlarning tez-tez qayta baholanishi va ko’p korxonalarning zararga ishlayotganligi bilan bog’liq. Investitsiyalarni moliyalashtirish manbai sifatida boshqalariga nisbatan ustunlik tomoni shundaki, korxonaning har qanday moliyaviy xolatida, bu manba o’z o’rniga ega bo’ladi va doimo korxona ixtiyorida bo’ladi. Korxonaning investitsiya faoliyatini moliyalashtirishning ichki moliyaviy resurslari bo’lib quyidagilar xisoblanadi: -xo’jalik usulida bajarilgan qurilish-montaj ishlaridan kelgan foyda (qilingan iqtisod); -asosiy vositalarni likvidatsiya qilingan vaqtda olingan yaroqli materiallar; -aylanma mablag’larning aylanishini tezlashishi xisobiga, muomiladan bo’shatilgan aylanma mablag’larning bir qismi; -korxonaning o’zida tashkil qilingan maxsus reze

korxonalarning moliyaviy holatini barqarorlashtiradi. Jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan xarid qilinadigan qimmatli qog’ozlar ichida keng tarqalgan turi aktsiyadorlik jamiyatlari tomonidan chiqariladigan aktsiyalardir. Aktsiya - bu korxona mulkiga aktsiyadorlarning qo’shgan xissasini tasdiqlovchi hujjat. Aktsiyalar bo’yicha daromadlar divident shaklida olinadi. Aktsiyalar chiqarish orqali zarur bo’lgan pul mablag’lari jalb qilinadi. Aktsiyadorlik kapitalini shakllantirishda ikki xil aktsiya emissiya qilinadi: oddiy va imtiyozli aktsiyalar. Oddiy aktsiya - aktsiyadorlik jamiyatini boshqarishni huquqini beradi (aktsiyadorlarning umumiy yig’ilishida qatnashish, dividend olish xuquqi, jamiyatni likvidatsiya qilayotganda aktsiyalar qiymatiga teng miqdorda korxona mulkini olish). Barcha oddi

moliyalashtirishning afzalroq tomoni shundaki, faoliyat yuritayotgan korxona uchun modernizatsiya, rekonstruktsiya ishlari va kerakli me’yorda ishlab chiqarish quvvatini ta’minlashda, ya’ni korxona ishlab chiqarish faoliyatni kengaytirmoqchi bo’lsa, kreditdan foydalangani ma’qul, chunki, ishlab turgan korxona aktivlari ushbu kreditlar qaytarilishiga garov bo’lib xizmat qilishi mumkin. 1-jadval Investitsiya loyihalarining moliyalashtirish manbalari tasnifi 3 Tasniflash belgisi Manbalar shakllari Mulkchilik munosabatiga ko’ra O’zlik mablag’lari; Jalb qilingan mablag’lar; Qarz mablag’lari. Mulkchilik shakllariga ko’ra Davlat investitsiya resurslari (byudjet va nobyudjet fondlar mablag’lari, aktsiya paketlari va boshqa davlat mulkchiligining aylanma va asosiy fondlari, mol-mulklari va va shu k

Mulkchilik munosabatiga ko’ra investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalarini o’zlik, qarz va jalb qilingan mablag’larga ajratib o’rganishimiz mumkin (1-jadval). O’zlik, qarz, jalb qilingan mablag’lar tarkibiga qanday mablag’lar kirishini esa 1-jadvaldan ko’rishimiz mumkin bo’ladi. Mulkchilik shakllariga ko’ra davlat, xususiy va xorijiy investorlar mablag’lariga ajratib o’rganishimiz mumkin. Davlatning investitsion resurslariga turli soliqlar va majburiy yig’imlardan tashkil topgan soliqli daromadlari soliqsiz daromadlarining bir qismi, xususiy investitsion resurslarga iqtisodiyotning turli sohalarida faoliyat yurituvchi xo’jalik sub’ektlarining turli fondlarda jamlangan mablag’lari va jismoniy shaxslarning mablag’lari kiradi. Xorijiy investitsion resurslarga chet el davlatlari, kor

Qarz bank va tijorat kreditlari hamda byudjet kreditlari va maqsadli kreditlar chet ellik investorlar investitsiya resurslari, jumladan, tijorat banklari, xalqaro moliyaviy institutlar, institutsional investorlar, xorijiy korxonalar Davlat har yili mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga asoslangan holda iqtisodiyotda tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshirish uchun “Investitsiya dasturi” ishlab chiqadi. Bu dasturga ko’ra davlat iqtisodiyotning qandayo ustuvor tarmoqlariga e’tibor qaratayotganligi ko’rinadi. Davlat bu mablag’larini qaerdan olishi mumkinligini bilish muhimdir. Shuningdek, xususiy sektorning investitsiyalash borasida ulushi o’sib borayotgan bir paytda ularning qanday mablag’lar manbaiga egaligini va qanday mablag’lardan foydalana olishi mumkinligini o’rganish ularning lo

iq holda (xususiy) joylashtirish;  Yu qori turuvchi xolding va aktsioner kompaniyalari tomonidan ajritiladigan mablag’lar;  Gra ntlar va hayriya badallari;  Davlat subsidiyalari, jumladan:  to’ g’ri;  egri (soliq imtiyozlari va boshqa imtiyozlar ko’rinishida) Jalb qilingan, xususiy kapital tarkibiga kiritilmaydigan  Tij orat banklari kreditlari va qarzlari;  No bank muassasalar tomonidan taqdim etiladigan pul shaklidagi kreditlar, qarzlar, ssudalar.  Da vlat kreditlari va zaymlari, jumladan: o to’g’ri; o egri (soliqli investitsion kreditlar shaklida);  Tij orat kreditlar(ta’m inotchi va pudratchilar tomonidan etkazib beriladigan mashina, asbob-uskuna va boshqa investitsion tovarlar)  Obl 20

igatsiyalar emissiyasi va joylashtirilishi hisobiga jalb qilinadigan moliyaviy mablag’lar.  Liz ing asosida jalb qilinadigan mashinalar, asbob- uskunalar va boshqa pusiz shakldagi resurslar, jujladan: o operativ lizing asosida; o moliyaviy lizing asosida. Korxonalar mablag’larni o’zlari amalga oshirayotgan loyihaga o’z mablag’laridan tashqari ulush va qarz munosabatlari sifatida jalb qilish mumkin. Buni yuqorida ham guvohi bo’ldik. Yuqorida ko’rib o’tgan belgilar tasnifi bo’yicha turkumlangan investilarni moliyalashtirish manbalarini amaliy holatini tahlil qilib, investitsiyalarni loyihaviy moliyalashtirishda ishtiroki yuqori bo’lishi mumkin bo’lgan manba va maliyalashtirish qatnashuvchisini baholashimiz mumkin. Fikrimizcha, investitsion loyihalarni moliyalashtirish manbalari tarkibiy tuz

moliyaviy risk yoki ishlab chiqarish harajatlarining kamayishi, korxona ishlari samaradorligi darajasini oshirish hisoblanadi. Real investitsiya loyihalari bo’yicha bunday natijalarga erishish uchun, har qanday loyihaning samaradorligini baholash zarur bo’ladi. Shunday qilib ivestitsiya loyihalarining samaradorligini aniqlash muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Chunki loyihaning samaradorligini baholash darajasidan qo’yilgan kapitalning qaytib kelish muddati, korxonaning rivojlanish sur’ati hamda boshqa ijtimoiy- iqtisodiy muommalarni hal qilish imkonini beradi. Chet el mamlakatlarining tajribasini, shu bilan birga YUNIDO 6 (United Nations Industrial Development Organization) tavsiyalarini hisobga olgan holda investitsiya loyihalarining samaradorligini baholash ikki mezon asosida, ya’ni

2-rasm. Investitsiya loyihasi samaradorligini baholash 7 Taqdim etilayotgan ob’ekti investitsiyalashni moliyaviy baholash (yoki moliyaviy asoslanganlik bahosi) investitsiya jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi. Investor moliyaviy holati noma’lum bo’lgan yuridik yoki jismoniy shaxslar bilan hech qanday munosabatlar olib bormaydi. Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda, korxonalar moliyaviy hisobotlarini e’lon qilish normal holat hisoblanadi va ular har xil to’plamlar holatida chop etiladi. Bu to’plamlar orqali kompaniyalarning moliyaviy holati to’g’risida ma’lumotlar olish mumkin. Investitsiya loyihasining moliyaviy asoslanganlik bahosi pul oqimlari to’g’risidagi hisobot yordamida hisoblanadi (4-shakl). Bu esa korxonaning 7 A.Uzoqov, E.Nosirov, R.Saidov, M.Sultonov “Investitsiya l

mablag’lari holati to’g’risida aniq ma’lumot olishni, shu bilan birga bu mablag’larning investitsiya loyihasiga etarligini ko’rsatib beradi. (- jadval). Korxona pul oqimlari asosan quyidagilardan tashkil topadi: • operatsion faoliyatning sof pul kirimi/chiqimi (4-shakl, 050- qator); • investitsion faoliyatning sof pul kirimi/chiqimi (4-shakl, 100- qator); • moliyaviy faoliyatning sof pul kirimi/chiqimi (4-shakl, 180- qator); Pul mablag’lari bo’yicha salbiy saldo chiqqanda, qo’shimcha o’z mablag’lari yoki qarz mablag’larini jalb etishni taqozo etadi va bu mablag’lar investitsiya loyihasini moliyaviy baholash hisob-kitobida aks ettirilishi kerak. Loyihaning maqsadi, shartlari va variantlarini tanlab olishga ko’ra moliyaviy baholash (yoki moliyaviy asoslanganlik bahosi), investitsion loyihala

v) uzoq va qisqa muddatli investtsiyalarni sotish. g) oborot kapitalining kamayishi hisobiga tushumlar v) oborot kapitalining o’sishi hisobiga harajatlar. g) uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarni sotib olish. Operatsion faoliyat a) mahsulot (tovar, ish va xizmat) larni sotishdan kelib tushgan pul mablag’i. b)operatsion faoliyat ning boshqa pul tushumlari. a) ish va xizmatlar uchun mol etkazib beruvchilarga to’langan pul mablag’lari. b) ular nomidan to’langan pul mablag’lari. v)operatsion faoliyat ning boshqa pul to’lovlari. Moliyaviy faoliyat a) aktsiyalar chiqar-ishdan yoki xususiy kapital bilan bog’liq bo’lgan boshqa instru mentlardan kelgan pul tushumlari. b) olingan foizlar va dividentlar. g)moliyaviy faoliyat ning boshqa pul tushum lari, shu jumladan qarzlar bo’yicha pul tushumlari

chuqur tahlil etish uchun ikkinchi guruh iqtisodiy baholash koeffitsientilaridan foydalaniladi. Ularga quyidagilar kiradi: • sof keltirilgan qiymat (Net Present Value, NPV) yoki sof joriy qiymat; • investitsiya rentabelligi indeksi (Profitability Index, PI); • foydaning ichki me’yori (Internal Rate of Return, IRR); • investitsiya diskontlangan qoplash muddati (Discounted Payback Period, DPP). Xulosa qilib shuni aytish joizki, investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari qiymatini baholashda moliyaviy va iqtisodiy baholashdan foydalaniladi. Bu usullar bir-biri to’ldirib turadi va investitsiya loyihasining qiymatini aniq va to’liq baholashda muhim rol o’ynaydi. 26

II BOB. MILLIY IQTISODIYOTNI MODERNIZATSIYALASH SHAROITIDA INVESTITSIYA LOYIHALARINI MOLIYALASHTIRISH MANBALARI QIYMATINI BAHOLASH AMALIYOTI TAHLILI 2.1. O’zbekistonda asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarni moliyalashtirish manbalari tahlili Respublika iqtisodiyotining ustuvor tarmoqlarida investitsiya loyihalarini amalga oshirishning zaruriyati quyidagilardan kelib chiqadi: ishlab chiqarish quvvatlarining jismoniy va ma’naviy eskirganligi, ularning qayta tiklashga yoki texnik jihatdan qayta jihozlashga yoki umuman yangilashga oid bo’lib qolganligi; sanoat tarmog’ida moddiy texnika bazasining o’ta pastligi va ko’pgina zarar ko’rib ishlaydigan korxonalarning mavjudligi; respublika milliy daromadida jamg’arish bilan iste’mol o’rtasidagi nisbatning iste’mol tomonga ko’plab sarflanayotg

ishlab chiqarish bo’yicha uchta loyiha amalga oshirildi. Shular qatorida “Zenit elektroniks” qo’shma korxonasida “Samsung” kir yuvish mashinalari ishlab chiqarish o’zlashtirildi. Ayni paytda maishiy gaz plitalari, konditsionerlar, elektr pilesoslar va bir qancha boshqa mahsulotlar ishlab chiqarish yo’lga qo’yildi. “Muborak gazni qayta ishlash zavodi” unitar sho’ba korxonasida suyultirilgan gaz ishlab chiqarish hajmini ko’paytirish maqsadida propan-butan aralashmasi qurilmasining birinchi navbatini, Samarqand viloyatida “MAN” yuk tashish mashinalari ishlab chiqarish bo’yicha yangi majmuaning dilerlik markazini bunyod etish ishlari yakuniga etkazildi. Navoiy issiqlik elektr stansiyasida bug’-gaz qurilmasini barpo etish, O’zbekiston-Xitoy gaz quvurining uchinchi yo’nalishi kabi yirik loyihala

3-rasm. Asosiy kapitalga investitsiyalar hajmining yillar davomida o’sish dinamikasi 9 , foizda. 2008 yildagi o’sish sur’ati 2002 yildagidan deyarli 7,5 barobarga ziyod bo’lgan. 2008 yilda iqtisodiyotga jalb etilgan 6,4 mlrd. AQSh dollaridagi investitsiyalarning 1,7 mlrd. AQSh dollari, ya’ni 26,6 %ini xorijiy investitsiyalar tashkil etgan. 2011 yilda bu o’rsatkich 25,1 %ga teng bo’lgan va 2 milliard 900 million dollarni tashkil etga 10 . O’zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan davlat investitsiya siyosatining naqadar to’g’ri yo’ldan olib borilayotganligini va uning odil siyosat sifatida butun dunyo mamlakatlari tomonidan e’tirof qilinib kelayotganligi bilan ham tasdiqlamoqda. Quyidagi rasmda 2003-2011 yillar davomida Davlat investitsiya dasturi doirasi jalb qilingan jami xorijiy i

4-rasm. Davlat investitsiya dasturlari doirasida xorijiy sarmoyalarni jalb etish dinamikasi (2003-2011 yy.) 11 mln. AQSh dollar Jadval ma’lumotlari asoslanib Davlat investitsiya dasturini amalga oshirishda xorijiy sarmoyalar hajmi yildan-yilga o’sib borganligigini va 2010 yilga kelib 2003 yildagiga nisbatan qariyb 5,5 barobarni tashkil etganligini va 3284,7 mln. AQSh dollarini tashkil etganligini hamda o’sish sur’atlari ham yuksalib borganligini, 2011 yilda bu miqdor 2900 mln. AQSh dollariga teng bo’lganligini qayd etish mumkin. Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, investitsiya loyihalarinin amalga oshirish orqali iqtisodiyotda tub o’zgarishlarni amalga oshirish imkonini beradi va bu iqtisodiyotda yangi ish o’rinlarini tashkil etish va rivojlanish garovi bo’lib xizmat qiladi. Investitsi

Investitsiyalarning mulk shakllari bo’yicha taqsimlanishi 1995 y 2000 y 2004 y 2006 y 2009 y 2012 y 1. Davlat mulki 55,1 63,9 39,7 33,1 23,9 23,4 2. Nodavlat mulki 44,9 36,1 60,3 66,9 76,1 81,5 jumladan: – fuqarolar xususiy mulki 11,3 15,6 13,6 13,7 12,1 17,4 – shirkatlar mulki 4,4 1,0 6,0 8,8 5,6 3,9 – xo’jalik birlashmalari mulki 21,3 12,7 24,1 26,8 25,0 27,1 – chet el fuqarolari va qo’shma korxonalar mulki 7,8 6,5 16,3 17,5 33,4 28,2 – boshqa mulklar 0,1 0,3 0,3 0,1 – – 5-jadval ma’lumotlaridan ko’rinadiki, 2000-2012 yillarda respublikamizda asosiy kapitalga qilingan investitsiyalarning umumiy hajmida davlat mulkining ulushi pasayish tendentsiyasiga ega bo’lgan. Bu esa, asosan, aholi va korxonalarning investitsion xarajatlarni moliyalashtirishga yo’naltirgan mablag’lari hajmini mazkur

Moliyalashtirish manbalari 2005 y. 2006 y. 2007 y. 2008 y. 2009 y. 2010 y. 2011 y. 2012 y. 2013 y. Davlat byudjeti 12,7 10,7 9,0 9,0 8,1 7,4 5,1 4,5 4,8 Chet el investitsiyalari 19,2 19,0 22,8 25,8 32,4 28,8 25,3 25,5 23,2 Korxonalar va aholi mablag’lari 60,3 60,0 59,0 53,9 46,9 47,3 49,0 42,6 46,6 Boshqa manbalar 7,8 10,3 9,2 11,3 12,6 16,5 20,6 27,4 25,4 Jadval ma’lumotlaridan ko’rinadiki, moliyalashtirish manbalari bo’yicha asosiy kapitalga yo’naltirilgan investitsiyalar hajmi 2003 yilga nisbatan, 2011 yilda markazlashgan investitsiyalar salmog’i markazlashmagan investitsiyalarni nisbatan kamayib borgan. Bugungi kunda, respublikamiz iqtisodiyotini rivojlantirish maqsadida hududlarda asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarni mrliyalashtirish manbalariga bo’yicha quyidagi tarkibga bo’

Jizzax 230.2 22.8 46.4 10.7 8.1 12.0 Qashqadaryo 2193.0 2.9 51.0 1.5 37.4 7.2 Navoiy 587.7 7.2 75.7 6.9 3.3 6.9 Namangan 478.2 13.1 64.6 11.6 4.3 6.4 Samrqand 551.4 16.2 56.9 8.1 9.6 6.2 Surxondaryo 511.8 12.8 46.7 7.3 11.6 21.6 Sirdaryo 207.3 10.5 46.4 10.9 14.7 17.5 Toshkent 1247.3 10.1 51.0 7.7 12.9 18.3 Farg’ona 663.4 15.5 50.0 9.3 20.4 4.8 Xorazm 219.3 13.9 52.2 6.9 5.0 22.0 Toshkent.sh 2007.7 9.7 48.0 6.6 32.1 3.6 7 - jadval ma’lumotlaridan ko’rinadiki, asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarning moliyalashtirish manbalari bo’yicha tarkibiga binoan respublikamizda korxona va aholi mablag’lari asosiy o’rinni ya’ni 46,9 foizni tashkil qilgan, keyingi o’rinda esa, xorijiy investitsiyalar va kreditlar 32,4 foizga teng bo’lgan. Bank kreditlari va boshqa qarz mablag’lari hisobidan asos

intensiv rivojlantirish asosida hamda yangi texnika-texnologiyalar jalb qilish va o’zlashtirish negizida rivojlantirishi bilan izohlanadi. 2.2. Investitsiya loyihalarini markazlashgan va markazlashmagan investitsiyalar hisobiga moliyalashtirish amaliyoti tahlili Mamlakatimizda iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik yangilash bo’yicha keng ko’lamli islohotlarni amalga oshirishda birinchi navbatda ichki imkoniyatlardan foydalanishga xarakat qilinmoqda. Xususan, iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik yangilash bo’yicha amaldga oshirilayotgan yirik va strategik investitsion loyihalarni moliyalashtirishda davlat byudjetining ham ahamiyati yuqori bo’lmoqda. Korxonalarni texnik va texnologik yangilash, modernizatsiya qilish va yangi ishlab chiqarish ob’ektlar

Kapital qo’yilmalar, jami shu jumladan: 23 679 701 27 123 275 1. Markazlashgan investitsiyalar: 5 740 892 6 691 366 1.1 Byudjet mablag’lari 1 059 254,4 1 300 000 1.2 Sug’oriladigan erlarning meliorativ holatini yaxshilash fondi 115 560 131 000 1.3 Byudjetdan tashqari fond mablag’lari shundan: - Res publ ika yo’l fond i - Bola lar spor tini rivoj lanti rish fond i - Ta’l im va sog’ liqni saql ash mua ssas alari ni tikla sh, kapi tal ta’m irlas h va jiho zlas h 1 431 777 680 796 158 147 545 836 46 997,6 1 876 750 921 572 218 243 623 500 113 435 35

fond i - Oliy ta’li m mus sasa larin i texn ik mat erial baza sini ta’m irlas h fond i 1.4 O’zbekiston Respublikasi tiklanish va taraqqiyot fondi 1 432 400 1 632 833 1.5 Hukumat kafolati ostidagi xorijiy investitsiyalar va kreditlar Shu jumladan: - qishloq joylarda namunaviy loyihalar asosida uyjoy qurilishiga 1 701 901 301 564 1 750 783 250 560 2. Markazlashmagan investitsiyalar: 17 938 809 20 431 910 2.1 Korxona mablag’lari 6 835 725 8 150 655 2.2 Tijorat bank kreditlari va boshqa qarz mablag’lari - ATB "Qishloq qurilish bank" ning namunali loyixalar bo’yicha imtiyozli kreditlari 3 524 824 222 070 3 236 108 426 300 2.3 To’g’ridan – to’g’ri investitsiyalar va kreditlar 4 340 656 4 563 159 2.4 Aholi mablag’lari 3 237 604 4 481 988 O’zbekiston Respublikasining 2013 yilgi Investitsiy

qayta ta’mirlash va jihozlash kabi ishlarga yo’naltiriladi. Shu sababli ham kapital qurilishning amaldagi holatini tahlil qilishdan avval, Investitsiya dasturining asosiy parametrlari bilan tanishib chiqish maqsadga muvofiqdir. Mazkur mablag’lar o’tgan yildagidan 3442574 million so’mga ko’pdir. 2013 yil uchun investitsiya dasturida mo’ljallangan kapital qo’yilmalarning hajmi, oldingi yilga nisbatan deyarli barcha manbalar bo’yicha o’sgan. Shuningdek, markazlashgan investitsiyalar 950474 million so’mga ortib, umumiy kapital qo’yilmalardagi ulushi 24,7 foizni tashkil qilgan. 2013 yilda markazlashgan investitsiyalar tarkibida eng salmoqli hissa, avvalgi yillardan farqli o’laroq, byudjetdan tashqari fond mablag’lariga to’g’ri kelib, bu manba o’tgan yilga nisbatan 444 973 million so’mga ortgan.

№ Buyurtmachilar va loyihaning nomi Tiklanish va taraqqiyot jamg’armasi mablag’lari hisobidan Tiklanish va taraqqiyot jamg’armasi mablag’larining ulushi, foizda Jami 2 093,7 732,8 34,9 1. Yangi qurilish 565,2 259,0 45,8 2. Tezlashtirilgan investitsiya loyihalariga 1 528,5 473,8 30,9 9-jadval ma’lumotlariga binoan jamg’arma mablag’lari hisobidan 2012 yilda jami 732,8 million dollar hajmidagi loyihalar moliyalashtirilishi ko’zda tutilgan bo’lib, jami moliyalashtirish manbalari tarkibida jamg’arma mablag’larining ulushi 34,9 foizni tashkil etadi. Yangi qurilish loyihalari uchun 259,0 million dollar mablag’ ajratilishi ko’zda tutilgan ushbu yo’nalishdagi jami loyihalarni moliyalashtirish manbai tarkibida jamg’armaning ulushi 45,8 foizni tashkil etadi. Modernizatsiya va qayta ta’mirlash loyiha

hamda zamonaviy, yuksak texnologiyalarga asoslangan yangi ishlab chiqarishni tashkil etishni tezlashtirish borasida O’zbekistonning o’ziga xos taraqqiyot yo’lini o’zida mujassam etgan O’zbek modelining eng muhim tamoyillaridan biri bo’lgan davlatning bosh islohotchi ekani haqidagi printsipdan kelib chiqib, davlat tomonidan oqilona, faol investitsiya siyosati olib borildi. Buni o’zlashtirilgan kapital qo’yilmalar miqdoridan ham bilib olish mumkin. Raqamlarga e’tibor qaratadigan bo’lsak, 2011 yilda moliyalashtirishning barcha manbalari hisobidan qiymati 10 milliard 800 million dollardan ortiq kapital qo’yilmalar o’zlashtirildi, bu 2010 yilga nisbatan 11,2 foiz ko’p demakdir 17 . Iqtisodiyotimizga kiritilayotgan investitsiyalarning yildan-yilga o’sib borishida yurtimizdagi mavjud investitsion

Moliyalashtirish manbalari 2005 y. 2006 y. 2007 y. 2008 y. 2009y. 2010 y. 2011 y. Davlat byudjeti 12,7 10,7 9,0 9,0 8,1 7,4 5,1 Chet el investitsiyalari 19,2 19,0 22,8 25,8 32,4 28,8 25,3 Korxonalar va aholi mablag’lari 60,3 60,0 59,0 53,9 46,9 47,3 49,0 Boshqa manbalar 7,8 10,3 9,2 11,3 12,6 16,5 20,6 2011 yil uchun qabul qilingan O’zbekistonning investitsiya dasturida byudjet mablag’lari hisobidan jami 950 milliard so’mlik mablag’ ajratilishi ko’zda tutilgan edi, olib borilgan iqtisodiy siyosat natijasida, 2012 yil 1 yanvar holatiga ko’ra byudjetdan 1101,7 milliard so’m mablag’ o’zlashtirildi. Bu esa prognoz qilingan mablag’dan 116 foizga ko’p demakdir. Bunga, albatta, byudjet daromadlarining oshgani va moliya-iqtisod sohasining to’g’ri, oqilona 40

olib borilgani mustahkam zamin bo’ldi. 2012 yilda Ta’lim muassasalarini rekonstruktsiya qilish, kapital ta’mirlash va jihozlash jamg’armasi hisobidan jami 162,1 milliard so’m, shundan kapital ta’mirlash va rekonstruktsiya qilish uchun 75,2 milliard so’m mablag’ ajratilishi rejalashtirilgan edi. Amalga oshirilgan aniq tadbirlar natijasida 2012 yilda: Farg’ona viloyatida 540 o’quvchi o’rniga mo’ljallangan bitta akademik litsey; Qoraqalpog’iston Respublikasi va Jizzax viloyatida 1170 o’quvchi o’rniga ega bo’lgan 2 ta kasb-hunar kolleji; Andijon, Navoiy va Sirdaryo viloyatlarida 450 nafar talabaga mo’ljallangan talabalar turar joylari; Namangan, 41

Toshkent va Xorazm viloyatlari kasb-hunar kollejlari uchun laboratoriyalar, shuningdek, 38165 o’quvchi uchun mo’ljallangan 118 ta umumta’lim maktabi qurilib, foydalanishga topshirildi. 11-jadval Markazlashgan va markazlashmagan mablag’lar hisobidan amalga oshirilgan tadbirlar 19 (2012 yil holati bo’yicha) Moliyalashtirish manbalari Amalga oshirilgan yirik tadbirlar O’zlashtirlgan mablag’lar, milliard so’m 1 Byudjet mablag’lari - xo’jaligi tizimi (irrigatsiy a va meliorats iya tadbirlari, yangi suv xo’jaligi inshootla ri qurilishi uchun va boshqa) rivojlanti rildi - ni saqlash tizimi islohotlar i uchun - tizimini rivojlanti rish uchun 272,3 282 31,4 41,5 2,5 19 Davlat statistika qo’mitasi ma’lumotlari asosida shakllantirildi 42

- aholisini toza ichimlik suvi bilan ta’minlas h maqsadid a - tipidagi posyolkal ar, qishloq qurilishi uchun bosh reja va arxitektur a loyihalari uchun 2 Respublika yo’l jamg’armasi - zamonaviy yo’llarni qurish, mavjudlarini qayta ta’mirlash uchun 348,8 3 Sug’oriladigan erlarning meliorativ holatini yaxshilash jamg’armasi - suv xo’jaligi inshootlarini qurish, irrigatsiya va melioratsiya tadbirlari uchun 80,7 4 Ta’lim muassasalarini rekonstruktsiya qilish, kapital ta’mirlash va jihozlash jamg’armasi - ta’lim tizimini rivojlantirish, yangi turdagi ta’lim muassasalarini qurib bitkazish, mavjudlarini qayta rekonstruktsiya qilish, shuningdek, ta’lim dargohlarining o’quv-laboratoriya xonalarini jihozlash uchun 162,1 5 Bolalar sportini rivojlantirish jamg’armasi - o’rta maxsus ta’lim maktablari u

xo’jalikning zamonaviy tuzilmasini tashkil etishga ko’maklashuvchi chet el investorlariga nisbatan qulay sharoitlar yaratish siyosatini izchil olib borish; eng muhim ustuvor yo’nalishlarga mablag’larni yo’naltirish. Bundan ko’rinadiki, korxonalarni texnik va texnologik jihatdan qayta jihozlash, zamon talablariga mos bo’lgan tovar va xizmatlarni ishlab chiqarish va ayniqsa, jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozining keyingi to’lqinlari zarbasiga ijtimoiy-iqtisodiy talofatlarsiz bardosh berish, ularning salbiy oqibatlarini bartaraf etish bilan bog’liq masalalarni hal etishda kompleks yondashuvlarga urg’u berilmoqda. 2012 yilning investitsiya dasturi prognoz ko’rsatkichlarini tahlil qiladigan bo’lsak, jami kapital qo’yilmalar 23 679 70 million so’mni tashkil etishi rejalashtirilgan. Bu o’tgan yil

ta’minlashni banklar ishtirokisiz tasavvur qilib bo’lmaydi. Shunday ekan, 2012 yilgi Investitsiya dasturida 3524824 million so’m mablag’ aynan tijorat banklari tomonidan kredit mablag’lari sifatida yo’naltirilishi muhim ahamiyatga egadir. Ushbu raqam umumiy markazlashmagan investitsiyalarning 19,6 foizini tashkil etmoqda. 12-jadval O’zbekiston Respublikasining 2012 yildagi investitsiya dasturida ko’zda tutilgan kapital qo’yilmalarning asosiy parametrlari 20 № Moliyalashtirish manbalarining nomlanishi 2012 yil, million so’m Jami kapital qo’yilmalar, shundan: 23 679 701 1. Markazlashgan investitsiyalar: 5 740 892 1.1. Byudjet mablag’lari 1 059 354,4 1.2. Sug’oriladigan erlarning meliorativ holatini yaxshilash jamg’armasi 115 560 1.3. Byudjetdan tashqari fonlardan, jumladan: - Respublika yo’l

Iqtisodiyotning etakchi, avvalambor bazaviy tarmoqlarini modernizatsiya qilish va texnik qayta jihozlash bo’yicha loyihalarni va shuningdek, samarali tarkibiy o’zgarishlar va investitsiya siyosatini amalga oshirishda O’zbekiston Respublikasi Prezidenti tashabbusi bilan 2006 yilda tashkil etilgan, nizom fondi bugungi kunda qariyb 7 milliard dollardan iborat bo’lgan O’zbekiston Respublikasi Tiklanish va taraqqiyot jamg’armasining roli tobora ortib bormoqda, ushbu jamg’arma mablag’lari hisobidan 2012 yilda 1 432 400 so’m sarflanishi rejalashtirilgan. 2.3. “O’zgidroenergoqurilish” OAJ investitsiya loyihasini moliyalashtirish manbalari tahlili. Moliyaviy holat o’zgarishlarining umumiy manzarasini aniqlash uchun balans tarkibiy harakati ko’rsatkichlari g’oyat muhimdir. Aktiv va passivdagi tarki

Qoldiq qiymat bo’yicha nomoddiy aktivlar 654 0,05 33890 27 16,5 3028453 13,8 89 Kapital qo’yilmalar 1356187 10,2 669210 3,3 698374 3,2 4 Aktsiyalar, zayomlar, investitsiyalar 38510 0,3 37399 0,2 71684 0,3 192 Aylanma aktivlar Shu jumladan: 9945423 74,6 13770789 67,3 12894220 58,9 94 Zaxira va xarajatlar 2669772 20,0 2752034 13,4 4441044 20,3 161 Pul mablag’lari 1174892 8,8 632619 3,1 550449 2,5 87 Debitorlik qarzlari 5993252 44,9 10307720 50,3 7866497 35,9 76 13-jadvalda “O’zgidroenergoqurilish” OAJ ning 2007-2009 yillardagi balans-netto aktivining tarkibi tahlil qilingan, bunga ko’ra, jami mulk 2007 yilda 13335329 ming, 2008 yilda 20468466 ming so’mni, 2009 yilda 21887164 ming so’mni tashkil qilgan. Shunga ko’ra, immobilizatsiyalangan aktivlar 2007 yilda 3389906 ming so’mni, 2008 yilda 66

Shu jumladan Ustav sarmoyasi 1862642 13,9 8016033 39,2 8016033 36,6 100 Zaxira sarmoya 1896442 14,2 30747 0,15 37474 0,17 100 Taqsimlanmagan foyda, qoplanmagan zarar 1603068 12,0 204776 1,0 375490 1,7 183 Zayom sarmoyasi 7889721 59,2 12215710 59,7 13458167 61,5 110 Uzoq muddatli majburiyatlar - - 886372 4,3 3147799 14,4 355 Qisqa muddatli kreditlar va zayomlar 20000 0,15 20000 0,1 431821 2,0 2159 Kreditorlik qarzlari 7698697 57,7 11309338 55,2 9878547 45,1 87 14- jadvalda “O’zgidroenergoqurilish” OAJ ning 2007-2009 yillardagi balans-netto passivining tarkibi tahlil qilingan. Jami mulk 2007 yilda 13335329 ming, 2008 yilda 20468466 ming so’mni, 2009 yilda 21887164 ming so’mni tashkil qilgan. Xususiy sarmoya 2007 yilda 5445608 ming so’mni, 2008 yilda 8252756 ming so’mni, 2009 yilda 8428997 mi

Mablag’larning aylanish tezligi-korxona ishlab chiqarish-xo’jalik faoliyat darajasining kompleks ko’rsatkichidir. Aylanishlar miqdorining ko’payishiga ishlab chiqarish bilan muomalada bo’lish vaqtining qisqartirilishi hisobiga erishiladi. Ishlab chiqarish vaqti texnologik jarayon bilan qo’llanilayotgan texnikaning xususiyatiga o’zaro bog’langandir. Uni qisqartirish uchun texnologiyani shakllantirish, mehnatni mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish zarur. Muomalada bo’lish vaqtini qisqartirishga ham ixtiososlashtirishni rivojlantirish, zavodlararo bevosita aloqalarni rivojlantirish hujjatlari va hisobkitoblarning aylanishini tezlashtirish orqali erishiladi. Barcha aylanma mablag’larning unumli aylanuvchanligi aylanma mablag’lar ayrim tarkibiy qismlari aylanuvchanligidan tarkib topadi. Ayla

Aylanma mablag’larning aylanuvchanligini tezlanishtirish (sekinlashtirish) natijasida aylanma mablag’lar 2009 yil -5778159,7 ming so’m bo’shatildi. Hisobot yilini ro’yobga chiqarish chog’ida aylanma mablag’larning o’rtacha miqdorining aylanuvchanligi 2009 yilda 731,4 ni tashkil etdi. Ishlab chiqarishning samaradorlik darajasi ko’p jihatdan asosiy fondlardan foydalanish darajasiga bog’liq bo’ladi. Asosiy fondlardan qanchalik yaxshi foydalanilsa, mahsulot ishlab chiqarish shunchalik ko’p, mehnat unumdorligi shunchalik yuqori, chiqarilayotgan mahsulot tannarxi kam, foyda va rentabellik yuqori bo’ladi. Asosiy fondlardan foydalanish samaradorligi fond samaradorligi, ko’p foyda talab qilinishi, rentabellik, shuningdek, mahsulot hajmi va asosiy fondlarni takroriy ishlab chiqarishga harajatlarnin

olingan foyda 4 Foyda solig’i to’lashdan oldingi foyda 559963 850983 789777 92,8 -61206 5 Sof foyda 90518 171331 170714 99,6 -617 6 O’z sarmoyasi rentabelligi 0,2 0,02 0,02 100 0 7 Asosiy sarmoya rentabelligi 0,01 0,012 0,013 108 0,001 8 Mahsulotni sotish rentabelligi 0,18 0,17 0,22 129 0,05 9 Xarajatlar rentabelligi 3,8 2,27 1,8 79,3 -0,47 10 Asosiy sarmoyani o’zini qoplashi 109,9 80,4 75,5 93,9 -4,9 11 O’z sarmoyasining o’zini qoplashi 60,2 48,2 49,4 102 1,2 16- jadvalda, “O’zgidroenergoqurilish” OAJ ning 2007-2009 yillardagi moliyaviy natijalari tahlil qilingan. Yalpi foyda yoki mahsulotni sotishdan moliyaviy natija 2007 yilda 2641659 ming so’mni, 2008 yilda 4998561 ming so’mni, 2009 yilda 1779359 ming so’mga oshib, 6777920 ming so’mni tashkil qilgan. Asosiy faoliyatdan olingan foyda 20

* asosiy faoliyatdan ko’rilgan foyda: * umumxo’jalik faoliyatidan ko’rilgan foyda: * soliqlarni to’lashdan oldingi foyda: * sof foyda: Mahsulotni sotishdan yalpi foyda (YAP) korxonaning mahsulotni sotishdan olgan daromadini tavsiflaydi va mahsulot sotishdan tushgan sof tushum va sotilgan mahsulot tannarxi o’rtasidagi farq sifatida quyidagi formula bo’yicha aniqlanadi; YAFQ ST-MT Mahsulot sotishdan sof tushum (ST)-mahsulotni sotishdan qo’shilgan qiymat solig’i va aktsiz solig’i chiqarilgandan keyingi sof tushum summasidir. Bu ko’rsatkich korxonaning mahsulotni sotishdan ko’rgan foydasidir. Sotilgan mahsulot tannarxi (MT)-korxonaning mahsulotni chiqarish maqsadidagi bevosita va bilvosita, moddiy va mehnat sarflarini o’z ichiga oladi. 17-jadval “ O’zgidroenergoqurilish” OAJ ning 2007-2009 yil

6 Xususiy mablag’lar mulkka nisbatan foizlarda 5445608 40,8 8252756 40,3 8428997 3,8 -7409859 - 36,5 7 Zayom mablag’lari mulkka nisbatan foizlarda 7889721 59,2 12215710 59,7 13458167 61,4 1242457 1,7 8 Uzoq muddatlari zayom mablag’lari zayom mablag’lariga nisbatan foizlarda - - 886372 4,3 3147799 14,4 2261427 10,1 9 Qisqa muddatli zayom mablag’lari zayom mablag’lariga nisbatan foizlarda 7889721 59,2 11460428 56,0 10461047 47,8 -99381 - 8,2 17-jadvalda “O’zgidroenergoqurilish” OAJ ning 2007-2009 yillardagi mulk tarkibi tahlil qilingan. Mulk qiymati 2007 yilda 13335329 ming so’mni, 2008 yilda 20468466 ming so’mni, 2009 yilda 1418698 ming so’mga oshib, 21887164 ming so’mni tashkil qilgan. Mulkka nisbatan foizlardagi uzoq muddatli aktivlar 2007 yilda 3389906 ming so’mni, 2008 yilda 6697677 min

III BOB. INVESTITSIYA LOYIHALARINI MOLIYALASHTIRISH MANBALARI QIYMATINI BAHOLASHNI TAKOMILLASHTIRISH 3.1. O’zbekistonda investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari qiymatini baholash bilan bog’liq muammolar Investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalarini izlab topish va ularni moliyalashga jalb qilish hozirgi vaqtda investitsiya faoliyatidagi eng asosiy muammolardan biri hisoblanadi. Bozor iqtisodiyotiga o’tish munosabati bilan O’zbekiston Respublikasida moliyalashtirish manbalarining qiymatini baholashda tanqisliklar vujudga kelmoqda. Bunda investitsion faoliyatni asta-sekin nodavlat sektoriga o’tib borishi, xususiy, jamoa, qo’shma korxonalarning yaratilishi va rivojlantirilishi ham investitsiyalarni moliyalashtirish manbalarining tasnifiga katta ta’sir ko’rsatdi. Masalan,

daromadlarining bir qismi, xususiy investitsion resurslarga iqtisodiyotning turli sohalarida faoliyat yurituvchi xo’jalik sub’ektlarining turli fondlarda jamlangan mablag’lari va jismoniy shaxslarning mablag’lari kiradi. Umuman olganda, investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari qiymatini baholash ishlab chiqarishni tashkil etish jihatlarini o’zgartirib, iqtisodiy rivojlanishni xorijiy investitsiyani jalb etish rag’batlantirib boradi. Bunday moliyalashtirish mulkchilikning turli shakllariga mansub xo’jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyatini yanada samarali bo’lishiga yordamlashadi, xo’jalik amaliyotida asta-sekin bosqichma-bosqich iqtisodiy o’sishni kengaytirishga, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish imkoniyatini oshiradi, takror ishlab chiqarishni har tomonlama jadallashtirishg

belgilashni ham taqozo etadi. Kreditning muddati bir tomondan foydalanishga berilayotgan resurslarning bo’sh turish muddati bilan belgilansa, ikkinchi tomondan qarz oluvchining mablag’larga bo’lgan vaqtinchalik ehtiyojlarining muddatiga bog’liq bo’ladi. Uzoq muddatli kreditdan foydalanish muddati qarzga olingan mablag’larni qaysi davrgacha foydalanishni hisobga olgan holda belgilanadi. Uzoq muddatli kreditlarni ajratishda ta’minlanganlik tamoyilida qarz oluvchining mulki, moddiy boyliklar zaxiralari, ko’chmas mulk, ishlab chiqarish xarajatlari hajmiga mos kelishi bilan belgilanadi. Bu o’z navbatida kreditning muddatida kaytarilishini kafolatlaydi. Olingan kredit mablag’lari korxonada ishlab chiqarish zaxirasi, tugallanmagan ishlab chiqarish, tayyor mahsulot hamda mavjud moddiy boyliklarni

3.2. Investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari qiymatini baholashni takomillashtirish yo’llari Investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari qiymatini baholashda ularni mablag’lar bilan ta’minlanishi borasida davlat tomonidan choratadbirlarning ko’rilishi, ularni amalga oshirish uchun etarli shart- sharoit yaratishga yordam bermoqda. Davlat tomonidan investitsiya loyihalarini amalga oshirish uchun berilgan imtiyozlar, iqtisodiy siyosat olib borishda soliqqa tortish bazalarining bosqichma-bosqich kamaytirib borilishi korxonalarning shaxsiy aylanma mablag’larini oshirishga hamda ular orqali investitsiyalash jarayonlarini yanada jadallashtirishga yordam bermoqda. Natijada, moliyalashtirish manbalari bo’yicha kapital qo’yilmalar umumiy tarkibida korxonalarning o’z mablag’lar

ta’minlanganlik sifatida hukumat kafolatlari, mulk garovi, banklar kafolati, uchinchi shaxsning qarzni qaytarish bo’yicha kafilligi, kreditni qaytara olmaslik riskidan sug’urta polisi talab etiladi. Bunday kreditlarning ishonchli tarzda berilishi mumkin emas. Shuni ham ta’kidlash joizki, investitsiya loyihalarini moliyalashtirishda imtiyozli davrlar ham belgilanadi. Bu degani qarz oluvchi imtiyozli davrda faqat kredit uchun hisoblangan foizlarni to’lab boradi, imtiyozli davr tugagandan keyin esa asosiy qarzni ham to’laydi. Odatda, qarz oluvchi o’z majburiyatlarini bajarmasligi, korxonaning moliyaviy holatidagi salbiy o’zgarishlar yuz berishi ehtimoli kreditni qaytarish muddati yaqinlashgan vaqtda kuchayadi. Shu bois bank xodimlari (kredit inspektorlari va analitiklari) qarz oluvchilarning

Investitsion loyihalarni moliyalashtirishning ko’p yillik amaliyoti mobaynida loyihalarni hayotga tatbiq etish jarayonida texnik-iqtisodiy asosnomani kompleks ekspertiza qiluvchi banklar to’qnash kelayotgan qator muammolar mavjud. Ularni umumiy tarzda quyidagicha guruhlash mumkin: - investitsiya loyihasini ekspertiza qilish bosqichida yuzaga keluvchi muammolar; - investitsiya loyihasi bo’yicha moliyalashtirishni ochish bosqichida yuzaga keluvchi muammolar; - amalda ishlayotgan investitsiya loyihalari bo’yicha muammolar. Investitsiya loyihasini ekspertiza qilish bosqichida yuzaga keluvchi muammolar quyidagilarda namoyon bo’ladi. Loyiha ekspertiza bosqichida tadbirkorlar va investorlar haligacha loyiha bo’yicha sifatsiz va ishonchli bo’lmagan axborotlarni taqdim etishmoqda. Ular bilan birga

- turli xildagi mahsulotlar va xizmatlarning ichki bozor marketingi; - hududning eksport imkoniyatlari. Yuqoridagi ma’lumotlarning to’la hajmda bo’lishi salohiyatli investorlar va banklarga loyiha bo’yicha qaror qabul qilishni tezlashishiga olib keladi. Bundan tashqari, tashqi bozorni o’rganish maqsadida amaliy yordam sifatida maxsus ixtisoslashgan marketing kompaniyalarini yaratish maqsadga muvofiqdir. Bu kompaniyalar faqat maslahat-ko’mak vazifasini bajarib, tadbirkorlarga o’z amaliy tavsiyalarini berishi lozim bo’ladi. Investitsiya loyihalarida marketing xarajatlarini hisobga olishning alohida ahamiyatli tomoni shundaki, unga qilingan xarajatlar tarkibi va miqdorini tahlil etish xarajatlarning to’g’ri tashkil etilganligini va o’tkazilgan tadqiqotlarning samaradorligini aniqlashga imkon

XULOSA Investitsiya loyihalarini moliyalashtirish qiymatini baholashning zaruriyati, eng avvalo, ishlab chiqarish kuvvatlarining jismoniy va ma’naviy eskirganligida, ularni qayta tiklashga yoki texnik jihatdan qayta jihozlashga yoki umuman yangilashga ehtiyoj mavjudligida; O’zbekistonning tabiiy boyliklarga boyligi va bu erda ko’plab qayta ishlovchi korxonalarni qurish imkoniyatining mavjudligida; aholi sonining o’sib borayotganligi (mehnat resurslari) va ishsizlik muammosini hal etishda ko’maklashishda; respublika eksport salohiyatini oshirishda namoyon bo’ladi. "Investitsion loyiha" tushunchasi investitsion hujjatlar to’plami bo’lib, investitsiyalar bilan ta’minlangan, investitsiyalar jalb qilgan har qanday tadbirlar yig’indisi sifatida anglanadi. Investitsion loyihaning amalga o

moliyaviy resurslarning etishmasligi va uni olish murakkabligi, moliyalashtirishning muqobil xususiyatlaridan (lizing kreditidan) faol foydalanilmasligi; - investitsiya loyihalarni moliyalashtirish manbalari qiymatini baholashda kredit uchun garov predmetining etarli bo’lmasligi, kredit ta’minotini rasmiylashtirish jarayonlarining murakkabligi va buning natijasida ko’p vaqtning yo’qotilish; - investitsion loyiha (mahsulotlar bozori) bo’yicha marketing izlanishlarining chuqur olib borilmasligi va bu loyihaning kelgusidagi pul oqimlari harakatining barqarorligiga hamda kreditni qaytarish manbasining ishonchsizligiga salbiy ta’sir etishi; 62

- xorijiy valyutada kreditlarni olishda loyiha umumiy qiymatida 25 foiz mikdoridagi qarz oluvchining o’z mablag’lari etishmasligi, tijorat banklarida kredit xujjatlarini shakllantirish jarayonining murakkabligi; - ba’zi hollarda O’zbekiston fuqarolari o’z shaxsiy manfaatlari yo’lida hujjatlarni soxtalashtirish, oldindan xorijiy sheriklar bilan kelishilgan holda jismonan yoki ma’naviy eskirgan va zamon talablariga javob bermaydigan texnologiyalarni olib kelayotganliklari yohud ularning narxlarini oshirib yuborayotganliklari; - investitsion loyiha amalga oshirish natijasida ko’zlangan daromadning (loyiha bo’yicha sof pul kirimlari) o’z vaqtida kelib tushmaslik riskining mavjudligi va bunday 63

risklarning omillari ishlab chiqarish jarayoni va mahsulotni sotish bilan, xaridolar bilan o’zaro hisob- kitoblar bilan, bozor kon’yunkturasining o’zgarishi yoki mavsumiy tebranishlar bilan bog’liq bo’lishi; - investitsion loyiha tashabbuskorlarining (qarz oluvchi korxonalarning) kreditga qobilligini baholash ishlarining xolisona bo’lmasligi; - investitsion loyihalarni kreditlash amaliyotida texnik- iqtisodiy asosnomasini ekspertiza qilish bosqichida hamda loyihani kreditlash va uning monitoringi davrida yuzaga keluvchi muammolar; - hozirgi amaliyotda investitsion loyiha samaradorligini baholashda bilim va tajribalarning to’liq 64

egallanmaganligi va o’zlashtirilmaganligi; - investitsiya loyihasi samaradorligini baholash ishlari faqat banklar va ayrim sanoqli tashkilotlar tomonidan olib borilishi, boshqa manfaatdor sub’ektlarning esa hali bu yangilikni qabul qila olishga mos bilim va tushunchalari yo’qligi va uquvsizligi; - xom ashyoni etkazib berish va mahsulotlarni sotish bozorlarida marketing tadqiqotlarning to’liq va xaqiqiy olib borilmasligi; - investitsion loyihalarning texnik- iqtisodiy asosnomasida, ayrim hollarda, haqiqiy bo’lmagan, lekin yaxshi natijalar beruvchi raqam va ko’rsatkichlarning ko’rsatilishi; tahlil ishlarida bank mutaxassislarning o’zlari ham ko’p xatoliklarga yo’l 65

qo’yishi, tahlil dasturini yaxshi tushunmasligi va kelib chiqish sabablarini o’zlari ham to’liq bilmasligi va h.k. Investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari qiymatini baholash va ularning xususiyatlarini takomillashtirishda quyidagi taklif-tavsiyalardan foydalanish moliyalashtirish sifatini ta’minlash va ularning muvaffaqiyatli amalga oshirilishiga ko’maklashishi bilan ahamiyatlidir: - investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari qiymatini baholash va xususiyatlarini tadbiq qilishning xorij tajribalarini o’rganish hamda uning milliy iqtisodiyotning o’ziga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda tadqiq etish; - tijorat banklari tomonidan investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari qiymatini baholashni sifatini oshirish va ta’minlash maqsadida tegishli chora-tadb

- investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari qiymatini baholashni soddalashtirish, ekspertiza muddatlarini sun’iy ravishda uzayib ketishlariga yo’l qo’maslik; - investitsiya faoliyati ishtirokchilarining kreditga qobilligini baholash ishlari uning faoliyati samaradorligini, tovar va xizmat ko’rsatish bozoridagi, tarmokdagi holatini hisobga oluvchi uslubiyot bo’yicha o’tkazilishi, bu borada rivojlangan bozor iqtisodiyoti mamlakatlarining tajribalaridan keng foydalanish zarur; - investitsiya loyihalarini texnik- iqtisodiy asosnomasi sifatli va puxta ishlab chiqish uchun avvalo investitsiya 67

loyihalari tashabbuskorlarini o’qitish ishlarini tashkil etish va faollashtirish, loyihalarning texnik- iqtisodiy asosnomasini ekspertizadan o’tkazish uslubiyoti buxgalteriya hisobi standartlariga, soliqqa tortish va loyihaviy tahlil qoidalariga muvofiq bo’lishi, loyihaviy tahlilning milliy standartlarini ishlab chiqish maqsadga muvofiqtsir; - investitsiya loyihalarini tashabbuskorlarining tijorat banklari bilan o’zaro manfaatli hamkorlikka asoslangan munosabatlarini yanada rivojlantirish maqsadida bank tizimi bilan qarz oluvchilar manfaatini integratsiyalashda o’zaro munosabatlarni ikki tomonlama ishonch va shartnoma asosida qurish; 68

Yuqorida ko’rib o’tilgan vazifalarni imkon qadar tezroq va samarali o’z echimini topishi, nafaqat, investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari qiymatini baholashda, balki davlatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi holatini va aholining farovon hayot tarzini yanada yaxshilashga xizmat qiladi. 69

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI I. O’zbekiston Respublikasi qonunlari. O’zbekiston Respublikasi Prezident farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning asarlari. 1. O’zbekiston Respublikasining “Investitsiya faoliyati to’g’risida”gi qonuni, 1998. 24 dekabr. 2. O’zbekiston Respublikasining “Chet el investitsiyalari to’g’risida”gi qonuni, 1998. 30 aprel. 3. O’zbekiston Respublikasining “Chet ellik investorlar huquqlarining kafolatlari va ularni himoya qilish choralari to’g’risida”gi qonuni. 1998. 30 aprel. 4. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005 yil 11 aprel “To’g’ridanto’g’ri xususiy xorijiy investitsiyalarni jalb qilishni rag’batlantirish 70

borasidagi qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi Farmoni. 5. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Iqtisodiyotni real sektori korxonalarini qo’llab- quvvatlash, ularning barqaror ishlashini ta’minlash va eksport salohiyatini oshirish chora- tadbirlari to’g’risida”gi Farmoni, 2008 yil, 28 noyabr, PF-4058-son. 6. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Iqtisodiyotni real sektori korxonalarining moliyaviy barqarorligini yanada oshirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi Farmoni 2008 yil, 18 noyabr, PF- 4053-son. 7. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005 yil 15 aprel PQ-56-sonli “Bank tizimini yanada isloh qilish 71

va erkinlashtirish chora- tadbirlari to’g’risida”gi Qarori. 8. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xorijiy investitsiyalar va kreditlarni jalb etish hamda o’zlashtirish jaryonini takomillashtirish chora tadbirlari to’g’risida”gi Qarori 2008 yil, 24iyul, PQ-927-son. 9. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Jalb etiladigan xorijiy kreditlar bo’yicha O’zbekiston Respublikasi kafolatlarini berish tartibi to’g’risida”gi Qarori. 2003. 28 noyabr. 10. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Investitsiya loyihalari hujjatlarini ishlab chiqish, ekspertizadan o’tkazish va tasdiqlash tartibi to’g’risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi 72

qarori. 2007. 7 iyun, 110- son. 11. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining “Xorijiy investitsiyalar ishtrokidagi korxonalarga berilayotgan imtiyozlarning rag’batlantiruvchi rolini oshirishga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi Qarori, 2006 yil, 1may,74-son. 12. O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 19 may 2004 yildagi 1358- son bilan ro’yxatga olingan “Markazlashtirilgan moliyalashtirish manbalari hisobidan “kaliti bilan” sharti asosida ob’ektlar qurilishini amalga oshirayotgan pudrat qurilish tashkilotlarini tijorat banklari tomonidan kreditlash tartibi to’g’risida”gi Nizom 73

13. Tijorat banklari tomonidan yirik investitsiya loyihalarini sinditsiyalashtirilgan kreditlashni amalga oshirish tartibi to’g’risidagi Nizom, 1509-son, 2005. 20 avgust 14. To’g’ridan-to’g’ri xususiy xorijiy investitsiyalar uchun soliq imtiyozlarini qo’llash tartibi to’g’risida Nizom, 2005 yil 28 noyabr, 1524- raqam 15. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz – vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir. – T: «O’zbekiston», 2010. – 80 b. 16. Karimov I.A. Barcha reja va dasturlarimiz Vatanimiz taraqqiyotini yuksaltirish, xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiladi – Toshkent. «O’zbekiston» - 2011 y. -49 b. 74

17. Karimov I.A. 2012 yil Vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko’taradigan yil bo’ladi. – Toshkent: O’zbekiston, 2012. - 36 b. 18. Karimov I.A. Bosh maqsadimiz – keng ko’lamli islohotlar va modernizatsiya yo’lini qatiyat bilan davom ettirish. – Toshkent: “O’zbekiston”, 2013 yil. 64b. II. Asosiy va qo’shimcha adabiyotlar. 19. Abdullaev Yo. va boshq. Bank ishi. O’quv qo’llanma. – T.: IQTISODMOLIYa, 2010. – B. 533. 20. Abdullaeva Sh.Z. Bank risklari va kreditlash. - T.: Moliya, 2002. 21. Abdullaeva Sh.Z. Pul, kredit va banklar. – T.: IQTISOD- MOLIYa, 2006. 22. Банковские операци I, II, III часть, под. ред . 75

Лаврушина О.И. - М.: Инфра-М, 2005. 301 с. 23. Банковское дело и финансирование инвестиций. Том I: ТеорI и концепцI, часть I «Под редакцией Н. Брука» Всемирный банк реконструкци и развитI. 1995 г. – 459с. 24. Вархин П.И. Инвестици. Учебник – М.: Издательско- тарговая корпорацI “Дашков и К”, 2002. 25. Vaxabov A.V., Xajibakiev Sh.X., Muminov N.G. Xorijiy investitsiyalar. O’quv qo’llanma. I.f.d., professor A.V. Vaxabovning umumiy tahriri ostida. – T.: Moliya, 2010. - 328 bet. 26. Vahobov A.V., Jumaev N.X., Burxonov U.A. Xalqaro moliya munosabatlar. Darslik. - T.: Sharq 2003. 76

27. Игошин Н. В. Инвестици. Орган“ацI управленI и финансирование. - М.: 2000. 28. Игонина Л.Л. ИнвестицI. – М.: Экономист, 2005. – 478 с. 29. Красавина Л. Международные валюты и кредитные отношенI. - М. – Инфра-М, 2004. 30. Лаврушин И.О. Деньги, кредит банк (Под ред-2-е “д, перераб и доп. - М.: Финансы и статистика, 2003. 31. Радионов С.П., Радионов Н.В, Оценки инвестицI ресурс-М.: Алфа, 2001. 32. Ромаш М.В, Шевчук В.И. ФинансированI и кредитованI инвестици.:Учебное пособие. - Минск: Книжный дом, 2004. 33. Сергеев И.В. Веретенникова Н.И. Орган“ацI и 77

финансированI инвестици - М.: Финансы и статистика, 2003. 34. Uzoqov A., Nosirov E., Saidov R., Sultonov M. Investitsiya loyihalarini moliyalashtirish va ularning monitoringi. – T.: IQTISOD-MOLIYa, 2006. 35. Шарп У., Александр Г., Бейли Дж. Инвестици. Пер. с англ. – М.: Инфра, 2000. 36. G’ozibekov D. G’. Investitsiyalarni moliyalashtirish masalalari. – T.: Moliya, 2003. III. Davriy nashrlar, statistik to’plamlar va hisobotlar. 37. Bernstein and Masky Cases. Cases in Financial statement reporting and Analysis. Second edition Boatsman, Griffin, Vickrey and Williams 1999. 78

38. Sost accouting (a managerial em phases) /USA. Mexico. Or sanada, 2001 god. 39. Kennet M.Morrs and Allan M Siegel. Guide founderstanding money and investing. 2000 by lightbulb, press, lnc. 40. Project Financing. Peter K. Nevitt, Frank Fabozzi. 6-th edition. Euromoney Publications, 1995. 41. Guidelines for Projekt Evaluation, UNIDO, Vienna, 1972. IV. Internet saytlari. http://www.cbu.uz O`zbekiston Respublikasi Markaziy Banki http://www.mf.uz O`zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi http://www.gov.uz O`zbekiston Respublikasi Hukumati portali http://www.uza.uz O`zbekiston Respublikasi Axborot agentligi http://www.agro.uz . AOTB Agrobank sayti http.://www.stat.uz O`zbekiston Respublikasi Statistika qo`mitasi 79

Купить