Ипотека суғурта бозори ривожланишининг назарий ва ва амалий жиҳатлари - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	43.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Ипотека суғурта бозори ривожланишининг назарий ва ва амалий жиҳатлари

Купить

Ипотека суғурта бозори ривожланишининг назарий ва амалий жиҳатлари КИРИШ Тадқиқот мавзусининг долзарблиги. Республика иқтисодиётининг барқарор ривожланишида суғурта соҳасининг ўрни ва аҳамияти беқиёс. Шу боис, республика ҳукумати томонидан суғурта муносабатларини такомиллаштиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Президентимиз И.Каримов таъкидлаганидек, “Маълумки, иқтисодиётни янада эркинлаштириш жараёнини тегишли бозор инфратузилмаси, яъни банкмолия тизими, лизинг, аудиторлик, суғурта, инжиниринг ва бошқа тузилмаларни ривожлантирмасдан туриб амалга ошириш мумкин эмас” 1 . Шундан келиб чиқиб, суғурта муносабатларини ривожлантириш асосида суғурта бозорининг кўламини кенгайтириш айни пайтда долзарбдир. 2009 йилда Инқирозга қарши чоралар дастури доирасида амалга оширилган чоратадбирлар самарадор

мамлакатимиздаги, балки хорижий мижозларни ҳам ишончини қозона оладиган суғурта хизматларининг кенг турларини ишлаб чиқиш ва амалиётга жорий этиш миллий суғурта бозорини ривожлантиришдаги асосий муаммолардан биридир. Юқоридагилардан келиб чиққан ҳолда, миллий суғурта бозорини жаҳон суғурта бозори талаблари асосида ривожланган мамлакатларнинг суғурта бозорлари даражасига етказиш ва халқаро тажрибаларни чуқур ўрганиш суғурта фаолиятидаги муҳим вазифалардан бирига айланди. Кузгалмас мулкни гаровга олиш йули билан бериладиган ипотека кредити тижорат банклари томонидан бериладиган кредитларнинг асосий шаклларидан бири хисобланади, банкларнинг кредит портфелини кредитнинг турлари буйича диверсификация килишда мухим амалий ахамият касб этади, мамлакатда турар-жой муаммосини хал этишнинг долзарб м

А.Нуруллаев, Й.Турсунов, М.Ходжаева, А.Шермухамедов, Х.Шеннаев, Р.Ҳусанов, А.Ядгаровларнинг илмий ишларида таҳлил қилинган. Шунга қарамасдан, ипотека кредитини сугурталаш тизимини талаб даражасида деб бўлмайди. Мамлакатимизда ипотека кредитини сугурталаш тизимидаги муносабатлар жуда секинлик билан ривожланмоқда. Суғурта бозорида сифатли ҳамда ишончли суғурта хизматлари ва уларга етарлича талаб мавжуд эмас. Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози шароитида ипотека суғурта хизматлари бозорини ривожлантиришнинг устувор йўналишларини тадқиқ этиш, илмий-амалий аҳамиятга молик бўлган таклиф-тавсиялар ишлаб чиқиш тадқиқотнинг мақсади ҳисобланади. Тадқиқотнинг вазифалари • суғурта бозори, уни ривожланишининг назарий ва ҳуқуқий асосларини тадқиқ қилиш; • ипотека кредитини сугурталаш бозорининг инфратузил

шунингдек, мавзу доирасида мамлакатимиз ва хорижлик олимларнинг назарий қарашлари ушбу тадқиқотнинг назарий асослари сифатида эътироф этилди. Бундан ташқари Ўзбекистон Республикаси қонунлари, Президент фармонлари ва қарорлари, Вазирлар Маҳкамаси қарорлари, Молия вазирлиги, Суғурта назорати маълумотларидан фойдаланилди. Тақиқотнинг илмий янгиликлари қуйидагилардан иборат: • ипотека суғурта хизматлари бозорини шакллантириш зарурияти ва унинг аҳамияти назарий ва амалий жиҳатдан тадқиқ этилди; • Ўзбекистонда ипотека суғурта хизматлари бозорининг ривожланиши ва ҳолати таҳлил қилиниб, унга баҳо берилди; • Ипотека суғурта фаолиятининг муҳим кўрсаткичлари ривожланган мамлакатлар билан қиёсий таққосланди; • Ипотека суғурта хизматлари бозорида фаолият кўрсатаётган суғурта компаниялари ўртасида рақоб

I. БОБ. ГЛОБАЛ МОЛИЯВИЙ-ИКТИСОДИЙ ИНКИРОЗИ ШАРОИТИДА ИПОТЕКА ВА СУГУРТАНИНГ ИЛМИЙ-НАЗАРИЙ АСОСЛАРИ 1.1. Сугурта фаолияти ва унинг назарий ва ҳуқуқий асослари Суғурта бозори мавжуд бўлишининг асосий шарти, суғурта хизматларига бўлган талабнинг мавжуд бўлиши ва суғурталовчилар бу талабни қондириш имкониятига эга бўлишлари билан характерланади. Суғурта бозори субъектларнинг мустақил бўлишини, уларнинг ўзаро тенг имкониятлар билан рақобат олиб бориши, асосий муносабат суғурта хизматларининг олди-сотдиси бўйича, яъни суғурта хизматларини сотиб олиш горизонтал ҳамда вертикал ривожланиш алоқаларини олиб бориш билан таърифланиб келинади. Бизнингча, суғурта бозорини назарий жиҳатдан тадқиқ этишда суғурта ва суғурта фаолиятига алоҳида эътибор қаратиш мақсадга мувофиқ. Маълумки, суғурта фуқаролар ва

ривожланиши билан суғурта фонди суғурта бадаллари эвазига олдиндан шакллантирила бошланди. Суғуртанинг махсус фондни шакллантириш орқали амалга оширилиши суғурталашнинг ўзига хос хусусиятларини белгилаб беради. Проф. Ҳ.Собировнинг суғуртани вужудга келишига доир қарашларида суғуртанинг ривожланиши узоқ ўтмишга бориб тақалиши таъкидланган, яъни: “Суғурта тушунчаси пул ва кредит тушунчаларидан олдин шакллана бошлаган. Дастлабки жамоа тузуми даврида ҳар бир оила ҳаёт учун энг зарур озиқ-овқат заҳираларини ғамлаш заруриятини тушуна бошлаганда, заҳиралар етарли бўлмаса ёки бирор ҳодиса туфайли қўшимча моддий неъматларга эҳтиёж сезилса, қўшнилардан қарз олинган, бузилган иморатлар ҳашар йўли билан тикланган” 3 . Тўғри, суғурта ҳимоя воситаси сифатида пул ва кредит тушунчаларидан олдин пайдо бўлг

Лекин суғурта деганда ана шу руҳий ҳолатлар эмас, балки булар орасида вужудга келган ва пайдо бўлиши мумкин бўлган фавқулодда зарарлар ва уларнинг кучини қирқишга қаратилган тадбирлар, зарар натижасида вужудга келган камомаднинг ўрнини тўлдириш, бу йўналишда юзага келадиган суғурталовчи ташкилотлар ва суғурталанувчилар ўртасидаги муносабатлар кўзда тутилади” 4 . Ўзбекистон Республикасининг 2002 йил 5 апрелда қабул қилинган “Суғурта фаолияти тўғрисида”ги қонунида суғуртага қуйидагича таъриф берилган: “Суғурта деганда юридик ёки жисмоний шахслар тўлайдиган суғурта мукофотларидан шакллантириладиган пул фондлари ҳисобидан муайян воқеа (суғурта ҳодисаси) юз берганда ушбу шахсларга суғурта шартномасига мувофиқ суғурта товонини (суғурта пулини) тўлаш йўли билан уларнинг манфаатларини ҳимоя қилиш

Яна бир россиялик иқтисодчи олим А.Архипов суғуртага шундай таъриф беради: “Суғурта - хавфли, нохуш воқеалар оқибатидан ҳимоя воситаси бўлиб, аммо барча шу каби воқеалардан эмас, балки фавқулодда юз бериши мумкин бўлган ва зарар даражаси олдиндан баҳоланган эҳтимолликлардан ҳимоя бўлиб, бундай воқеаларнинг қачон, қаерда ва қандай ҳолатда юз бериши номаълумдир” 7 . А.Вагнер суғуртани шундай хўжалик ташкилоти дея таърифлайдики, у кўрилган зарарни маълум даражада қоплаши, инсон соғлигига ва мулкига етказилиши кутилаётган зарарли ҳодисанинг олдини олиши мумкин дейди 9 . Келтирилган фикрлардан кўриш мумкинки, иқтисодчилар суғуртани турлича баҳолаб, унга турлича таърифлар берган. Уларнинг ҳар бири суғурта муносабатларини очиб беришга хизмат қилсада, асосий фарқли жиҳати суғурта муносабатларининг

иштирок этмайди, балки иккиламчи тақсимланишида иштирок этади. Корхоналар ва аҳоли даромадлари бир қисмини қайта тақсимланиши натижасида қатъий мақсадли йўналишда фойдаланиладиган суғурта фонди шаклланади. Бу хусусият суғуртани молия категорияси тушунчасига мос келишини билдиради. Зарарларни муайян макон ва замонда тақсимланиши. Зарарларни ҳудудлараро тақсимлаш объектларни суғуртага олиш етарли даражада қамраб олинганда рўй беради. Зарарларни маълум бир вақтда тақсимлаш суғурта ҳодисаларнинг нотекис содир бўлиши билан тушунтирилади. Ҳақиқатан ҳам бир пайтда барча объектларни ўз ичига олувчи суғурта ҳодисаси юз бериши амри маҳол. Тажрибанинг кўрсатишича, суғурта ҳодисалари муайян бир даврда рўй бермаслиги, аммо бошқа йили рўй бериши мумкин. Шунинг учун, суғурта ташкилотлари ўз зиммаларига о

манфаати уларнинг иродасидан қатъий назар мажбурий ўтказилади. Масалан, транспорт воситалари эгаларининг фуқаролик жавобгарлиги суғуртаси мажбурий шаклда амалга оширилади. Бундан ташқари, умумий фойдаланишдаги ҳаво, темир йўл, автомобиль транспортидаги йўловчиларнинг ҳаёти ҳам мажбурий суғурта қилинади. Шу ерда алоҳида таъкидлаш зарурки, мажбурий суғурта турлари билан бир қаторда мажбурий давлат суғурта турлари ҳам мавжуд. Жумладан, Ички ишлар вазирлиги, Мудофаа вазирлиги, Миллий хавфсизлик хизмати, Фавқулодда вазиятлар вазирлиги, Давлат божхона қўмитаси ҳарбий хизматчилари ҳаёти бахтсиз ҳодисалардан эҳтиёти шарт суғурта қилинадилар. Шунингдек, Давлат солиқ органлари ходимларининг ҳаёти ҳам мажбурий давлат суғуртасига олинадилар. Мажбурий давлат суғуртаси бўйича суғурта хизмат ҳақлари – су

ушбу хизмат турини мукаммал ўзлаштириб олмоқдалар. Бу йўналишларнинг биринчиси бевосита меҳнатнинг ижтимоий тақсимланишининг кучайиши билан боғлиқдир: ушбу жараён суғурта ишида ҳам объектив зарурат туғдирмоқда. Суғурталовчилар фаолиятининг универсаллашиш тенденциялари суғурта бозори етарли даражада ривожланмаган, суғурта хизматларига талабгорлар сони у қадар кўп бўлмаган мамлакат, ҳудуд ёки минтақаларда юз берса, ихтисослашув жараёнлари суғурта бозори ривожланган, суғурта хизматларига талабгорлар сони кўп бўлган мамлакат, ҳудуд ёки минтақаларга хосдир. Чунки суғурта бозори эндигина ривожланаётган, суғурталашга талабгорлар сони у даражада кўп бўлмаган мамлакатлардаги суғурта компаниялари бир ёки икки суғурта турига ихтисослашиш билан етарли даражада мижозларга эга бўла олмайдилар. Шунинг уч

Ҳудудий хусусиятлари бўйича суғурта бозорлари маҳаллий (регионал), миллий (республика, мамлакат ва ҳ.к.), минтақавий ва жаҳон суғурта бозори кўринишида шаклланади. Хизмат кўрсатиш нуқтаи-назаридан суғурта бозорлари маҳаллий суғурта бозори ва ички суғурта бозорига, ҳамда ташқи ва глобал, яъни дунё суғурта бозорларига бўлинади 8 . Ички суғурта бозорининг асосини маълум мамлакат ичида ташкил этилган суғурта ташкилотлари ташкил этади. Ички суғурта бозорининг асосий вазифаси мамлакат ичкарисидаги суғурта хизматларига бўлган талабни шакллантириш ҳисобланади. Бу вазифа асосан маркетинг кузатишларини олиб бориш орқали суғурта бозорини ўрганиш, суғурта хизматларини реклама қилиш ва шу асосда аҳоли ва юридик шахслар ўртасида талабни ҳосил қилиш орқали амалга оширилади, Суғурта бозорида компанияларни

бузилишини назорат этиши, давлат томонидан олиб борилаётган суғурта сиёсатининг суғурта компаниялари томонидан қандай амалга оширилаётганлигини, суғурта тарифларининг қанчалик давлат белгилаган меъёрларга тўғри келишини, уларнинг бозор талабига мослаштириб борилаётганлигини назорат қилиб бориши лозим.

II БОБ. УЗБЕКИСТОНДА ИПОТЕКА СУГУРТАСИНИНГ ШАКЛЛАНИШИ ВА УНИНГ ФАОЛИЯТ ТАХЛИЛИ 2.1. Ипотека сугуртаси шартномаси ва унинг тартиби тахлили Ипотека муносабатларни тулаконли фаолият юритилишида сугурта муносабатларининг урни катта хисобланади. Ипотека кредитини амалга оширишда кредит таъминотини белгилаб берувчи мулк гаровга куйилади. Кредит шавртномасмининг талабларидан бири –бу сугурта туловини тасдикловчи хужжат нусхаси хамда гаровга куйиладиган кучмас мулк кийматини кисман ёки тулик йукотиш холатидан ипотека предметини сугурта килинганлигини тасдикловчи сугурта полиси ва сугурта хакидаги шартнома. Ипотека суғурта шартномаси - томонларнинг аниқ юридик ва молиявий муносабатларини белгилаб берувчи хужжатдир. Ипотека сугуртасини комплек тарзда амалга ошириш мумкин ёки факат гаровгаи куйилган

ҳодисаси юз берганда суғурта қилдирувчига ёки наф олувчига етказилган зарарни шартномада келтирилган ҳажмда ва муддатда қоплаш мажбуриятини олади; - 2 бўлимда шартномада фойдаланилган атамалар таърифланади; - 3 бўлим суғурта ҳимоясини акс эттиради: Мол-мулкни суғурталашда сугурта химояси шартномадаги муддатлар, шартлар ва истисноларга мувофиқ сугурта ташкилоти суғурта муддати мобайнида мол-мулк суғурта жойида бўлганда ёки суғурта жойида қурилиш ишлари амалга оширилганда суғурта ҳодисаси содир бўлишидан зарарланиши натижасида Суғурта қилдирувчининг ва Наф олувчининг мулкий манфаатларига етказилган зиёндан суғурта ҳимоясини тақдим этади. Ушбу булимга махсус истиснолар белгиланган . Куйидагилар натижасида юзага келган зарарлар қопланмайди: - Суғурта қилдирувчи ва унинг яқин шахслари белгиланг

- Мутасадди идораларнинг ёзма розилигисиз мол-мулк тузилмасини ёки планини ўзгартирилиши ; - мол-мулкнинг қисман ёки бутунлай йўқолиши сабаби асослаб берилмаса;

- занглаш, чириш, ўз-ўзидан ёниши ёки баъзи буюмларнинг бошқа табиий хусусиятлари таъсирида; - мол-мулкнинг хато лойихалаштирилиши; - алмаштириш, таъмирлаш ёки нуқсонли материаллларни ёки камчиликларни бартараф этиш. Ипотека сугуртаси шартномасида белгиланган учинчи шахслар олдидаги фуқоролик жавобгарлигини суғурталашда сугурта ҳимояси шартномада кўрсатилган муддатлар, шартлар ва истисноларга мувофиқ сугурта ташкилоти суғурта қилдирувчининг мулкий манфаатларига суғурта ҳодисаси бўлганда учинчи шахсларга етказилган зарарларни келишув ёки суд қарори билан белгиланган пул маблағлари миқдорида қоплаш орқали суғурта ҳимоясини тақдим этади. Ушбу булимга махсус истиснолар белгиланган . Куйидагилар натижасида юзага келган зарарлар қопланмайди: - шартнома мажбуриятларини бажармаганлик ёки тегишли р

- Ушбу булимга махсус истиснолар белгиланган . Куйидагилар натижасида юзага келган зарарлар қопланмайди: суғурта қилдирувчининг жавобгарлигининг юзага келиши; - мол-мулкка эгалик қилиш ҳуқуқини белгиловчи ҳужжатларни Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатларда кўрсатилганлардан бошқа ҳолатларда бошқа шахсларга берилиши . Ипотека сугуртаси шартномасида белгиланган ҳуқуқий ҳимоя билан боғлиқ харажатларни суғурталашда сугурта химояси шартномада кўрсатилган муддатлар, шартлар ва истисноларга мувофиқ сугурта ташкилоти Суғурта қилдирувчининг мулкий манфаатларига шартномада кўрсатилган суғурта ҳодисаси содир бўлганда суғрта пулидан ошмаган миқдорда сугурта ташкилоти билан олдиндан ёзма равишда келишилган Суғурта қилдирувчини ҳуқуқи ҳимоялаш харажатларини қоплаш ёки низони ҳал қилиш давомида Суғурта

- - Суғурта қилдирувчининг (Наф олувчининг) қасддан қилган ҳаракатлари натижасида етказилган зарарлар; фуқаролар тартибсизликлари, чиқишлари, иш ташлашлар, локаутлар, шахсларнинг мехнат низоларида иштирок этишлари, хар ташкилот номидан ёки у билан ўзаро муносабатда бир шахс ёки гуруҳ томонидан амалга оширилган террорчилик ҳаракатлари натижасида етказилган зарарлар; - ионлашган радиация ёки ҳар қандай ядро ёқилғисидан радиация сирқиб чиқиши натижасида ифлосланиш ёки ядро ёқилғиси ёниши оқибатида радиация сирқиб чиқишидан етказилган зарарлар.Ушбу истисно бўйича ёниш деганда атомнинг ҳар қандай парчаланиши тушунилади; - миллийлаштириш, мусодара қилиш сабабли мол-мулкни мажбурий олиб қўйилиши ёки ҳукумат идоралари томонидан реквизиция қилиниши , шунингдек уларнинг кўрсатмасига кўра бузилиши ва

- - Суғурта қилдирувчи суғурта ҳодисаси содир бўлгандан сўнг ушбу шартномада кўрсатилган муддатда у содир бўлганлиги ҳақида хабар бермаса, агар сугурталовчи суғурта ҳодисаси содир бўлганлиги ҳақида ўз

вақтида хабар топганлиги ёки бу ҳақда хабар топганлиги унинг суғурта товони тўлаш мажбуриятига таъсир этганлиги исботланмаса; - Суғурта қилдирувчи қасддан оқилона ва эҳтимолдаги зарарларни камайтириш бўйича унинг қурби етадиган чораларни кўрмаса; - Суғурта қилдирувчи (Наф олувчи)зарар етказилганлигида айбдор бўлган шахсдан талаб қилиш ҳуқуқидан воз кечса ёки Суғурта қилдирувчи (Наф олувчи) туфайли ушбу ҳуқуқни амалга оширишнинг имкони бўлмай қолса. Сугурта ташкилоти шартнома амал қилиши мобайнида қуйидагилар юз берса, суғурта қопламасини тўламайди: - Суғурта қилдирувчи ёки Наф олувчи қасддан суғурта ҳодисасига бевосита алоқадор жиноят содир этса; - Сугурталовчи Суғурта қилдирувчи томонидан суғурта объекти, таваккалчилик даражаси ёки суғурта ҳодисаси юз бериши тавсилотлари ҳақида нотўғри ма

6 бўлим шартнома кучга кириши ва амал қилиш муддати белгиланган. Шартнома томонлар имзолаган пайтдан бошлаб кучга киради. Суғурта мукофоти ёки унинг биринчи қисми ўз вақтида тўланган тақдирда сугурта ташкилотининг шартнома бўйича мажбуриятлари амал қилади. 7-бўлим томонларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари белгилаб беради. Шартнома амал қилиши мобайнида Суғурта қилдирувчининг ҳуқуқлари : а) Сугурталовчи ва Наф олувчи билан келишиб, Шартноманинг шартларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиши; б) Сугурталовчидан Шартнома юзасидан маслаҳатлар олиши ; в) Суғурта полиси йўқолса унинг дубликатини олиш; г) Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатларига мувофиқ сугурталовчи ҳақида ахборот олиш; д) Суғурта ҳодисаси содир бўлгандан кейин қолган мол-мулкдан Компания ҳисобига воз кечиши, агар уни тиклаб бўлмаса ва

д) суғрта ҳодисаси аломатларига эга воқея юз берганда, сугурталовчи сўрови ва талабини кутмасдан етиши мумкин бўлган зарарларни камайтиришга қаратилган барча чораларни кўриши; е) сугурталовчи вакили келгунига қадар зарарланган мол-мулкни воқеадан кейинги ҳолатида сақлаши ва сугурталовчига зарарланган мол-мулкни ёки унинг қолдиқларини, шунингдек зарарланган қисимларини, деталларини ва унга тегишли анжомларини ёки уларнинг қолдиқларини кўрсатиши . ж) Сугурталовчи вакилига зарарланган мол-мулкни кўрикдан ўтказиш, зарар сабабларини, миқдорини аниқлаш учун шароит яратиш ҳамда компания вакили зарарнинг сабаблари ва миқдорини аниқлаш учун тузиладиган ҳар қандай комиссияларда иштирокини таъминлаш; з) Сугурталовчига зарарланган, нобуд бўлган ёки йўқолган мол-мулк рўйхатини тақдим этиш; и) Сугуртало

п) низо судда кўрилганда суд қарор қабул қилгунга қадар сугурталовчи учинчи шахс сифатида ишга киритилишига қарши бўлмаслиги ҳамда сугурталовчи ишга мустақил талаблар билан чиқмайдиган учинчи шахс сифатида қатнашиши ҳақида илтимоснома киритиши. Сугурталовчи ҳуқуқлари: а) Суғурта қилдирувчи Шартномада назарда тутилган мажбуриятларни бажармаса ёки тегишли равишда бажармаса суғурта тўловини тўлашни рад этиши; б) суғурталанган мол-мулкни ва молиявий ҳолатни текшириши, шу жумладан суғурта қилиш ҳақидаги аризада кўрсатилагн шартларга туғри келишини текшириши; в) суғурта қилдирувчи шартнома шартларини бажаришини текшириши; г) суғурталанган мол-мулкни сақлаш ва қутқаришда иштирок этиши ҳамда суғурта қилдирувчи бажариши шарт бўлган, зарарларни камайтиришга қаратилган кўрсатмаларни бериши; д) Сугурт

қилинишини ва уни бекор қилинишидан кўрилган зарарларни қопланишини талаб қилиши; - агар унда суғурта ҳодисасини тасдиқловчи ҳужжатлар қалбаки эканлигида асосли шубҳа бўлса, ушбу ҳужжатлар ҳақиқий эканлиги тасдиқлангунга қадар ; к) Шартнома ҳақиқий эмас деб тан олинишини талаб қилиши, агар у тузилгандан кейин Суғурта қилдирувчи сугурталовчига суғурта ҳодисаси эҳтимолини аниқлашда сезиларли аҳамиятга эга, унга олдиндан ёлғон эканлиги маълум бўлган маълумотларни тақдим этганлиги аниқланса, Сезиларли тавсилотлар бўлиб суғурталанган мол-мулкка эгалик қилиш қҳуқуқи, мол-мулкдан ариза-сўровномада кўрсатилмаган мақсадларда фойдаланиш ва унда идора қилиш ҳисобланади. л) Суғурта қопламаси тўлашни рад этиши, агар Суғурта қилдирувчи /Наф олувчи : - содир бўлган суғурта ҳодисаси ҳақида сугурталовчини

в) Суғурта қилдирувчи томонидан суғурта ҳодисаси юз бериши ёки зарар етказилиши эҳтимолини камайтириш ишлари амалга оширилса, ёки молмулкнинг ҳақиқий қиймати ошса, Суғурта қилдирувчининг аризасига кўра Шартномага қўшимчалар қилиши ёки уни ўзгартириши; г) суғурта ҳодисаси деб тан олинган воқеалар бўйича шартномада кўрсатилган муддатда суғурта товони тўловни амалга ошириши; д) Шартнома амалда бўлган даврда Суғурта қилдирувчиданолинган ахборотни ошкор қилмаслик; аммо Ўзбекистон Республикасининг амалдаги қонун ҳужжатларига мувофиқ Компания давлат органлари ва бошқа ташкилотларга ахборот бериши мажбур бўлган ҳоллар бундан мустаснодир. 8 бўлимда суғурта даъвосини кўриб чиқиш курсатилган: Сугурталовчига суғурта товони тўлаш ҳафида талабни қўйишга асос бўлиши мумкин бўлган ҳар қандай вокеа юз берг

- ипотека кредити шартномаси бўйича қарзлар қайтарилганлигини тасдиқловчи тўлов топшириқномаларнинг нусхалари; - мол-мулкка эгалик қилиш ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатлар; -зарарланган мол-мулкни кўрикдан ўтказиш далолатномалари, ҳисобфактуралар, буюртма нарядлар, чеклар, квитансиялар, эксперт ташкилотларнинг хулосалари ва бошқалар; - мутасадди давлат идоралари томонидан берилган (давлат ёнғин хавсизлиги назорати идораси,авария хизматлари, ҳуқуқни муҳофаза қилиш идоралари) ҳужжатлар. Фуқаролик жавобгарлиги юзага келганда: - суғурта полиси; - мол-мулкка эгалик қилиш ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатлар; - суғурталанувчига учунчи шахслар томонидан зарарни қоплаш талаблари қўйилган ва х.к. Кейинги булимларда сугурта тавонини тулаш, масалан тиклаш, таъмирлаш, таъмирлаш буйича харажатлар. Шартномани бек

III БОБ. ЖАХОН МОЛИЯВИЙ-ИҚТИСОДИЙ ИНҚИРОЗИ ШАРОИТИДА ИПОТЕКА СУГУРТАСИ РИВОЖЛАНИШ МУАММОЛАРИ ВА УЛАРНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ 3.1. Глобал молиявий-иқтисодий инқирози ва уни ипотека сугуртасининг ривожланишига таъсири Бугунги куннинг энг долзарб муаммоси – 2008 йилда бошланган жахон моливий инкирози. Унинг таъсири ва салбий оыибатлари, юзага келаётган вазиятдан чикиш йулларини излашдан иборат. Бугунги инкироз хикида суз юритишдан олдин тарихда юз берган молиявий инкирозларга назар ташласак. Голландиядаги 1634-1637 йилги инкироз - лола инкирози, Франциядаги 1720 йилги инкироз-кимаатликогозлар билан боглик булган инкироз, 1825 йилги халкаро инкироз- олтин казиш билан боглик инкироз, Европадаги 1847 йилги инкироз, 1914 йилги халкаро инкироз-технологик тараккиёт олиб келган инкироз, 1914

интернетга озгина алакаси булган компанияларга хам маблаг кирита бошлашган. Аммо кутилган даромад келмагач, аквсарият компаниялар ката зарар куришган. Бугунги инкироз – Амкрика Кушма Штатларида ипотека кредитлаш тизимида руй берган танглик холатидан бошланди. АКШда 2007 йилда бошланган инкироз пулни кайтаришга лаёкатли булмаганларга хам кредит берилавериши окибатида пайдо булди. Ипотека инкирози 2006 йилнинг охирида, уй-жой учун олинган кредит маблагларининг оммавий равишда кайтарилмаганлиги сабабли башланди ва тез орада аввалига Америка молиявий секторига, кейин эса бошка мамлакатларга ёйилди. Аксарият компаниялар банкрот булди ёки жиддий зарар курди, бу эса кредитлаш хажмининг кескин кискаришига ва Амкрика иктисодиётининг инкирозга учрашига замин тайёрлади. Молиявий инкироз таъсирида АКШ

олинаётган уй нархидан хам купрокни ташкил киларди. 2004 йил бошида Америка ипотека кредитлари фоизи билан боглик Лондондаги банклараро кредитлаш фоизи кутарилиб кетди. Ката фоиз тулаш окибатида бундай услубдан воз кечишга киришилди. Америка кучмас мулк бозоридаги кутарилиш тухтай бощлади ва уй-жой нархи тушиб кетди. Карздорлар карзларини кайтариш учун уйларини сотишга мажбур булдилар. Оммавий равишда уй-жойларнинг сотилиши эса кучмас мулк нархини тушириб юборди ва кучмас мулк бозоридаги акциялар нархи кескин туша бошлади. Инкирознинг дастлабки курбони Амкрикадаги йирик ипотека компанияларидан бири хисобланган__________________________________ булди. 2006 йил мартида унинг карзлари шу даражага етдики, компания кредит беришни тухтатди ва акцияларини фонд биржасидан олишга мажбур булди. Ипот

ривожлантириш чора-тадбирлари ишлаб чскилди ва бир нечта компанияларга таркатилди. Ишлаб чикилган дастур талкин килинганда унинг бир мунча хомлиги аникланиб уни кайта ишлашга бериб юборилди. Иккинчи маротаба дастур такдим килинганда, у аввалги вариантдан хам саёз эканлиги тасдикланди ва АИГга карз бериш масаласи ёпилди. Шундан кейин АИГ рахбарияти ва эгалари давлат идораларига мурожат килишди. АКШ учун энг йирик компаниялардан бирининг банкрот деб эълон килиниши, иктисодиётга яна бир минус булишини тушуниб турган давлар рахбарлари АИГга кар айнан давлат томонидан берилиши келишилди. Биринчи карз суссаси 55 млрд долларни ташкил этди. Аммо бу сумма бир нечта ходимга дивидент ва ойлдик олишга сарф килинди. Бир неча маротабали суд карорларидан сунг АИГга карзнинг колган суммаси берилди. Эндили

Ипотека кредитини ривожлантириш муаммолари ва уни бартараф этиш йулларини битирув малакавий ишимизнинг кейинги пунктида куриб чикамиз. 3.2. Ипотека сугуртасини ривожлантириш муаммолари ва уни бартараф этиш йуллари Бугунги куннинг энг долзарб муаммоси - бу 2008 йилда бошланган жаҳон молиявий инқирози, унинг таъсири ва салбий оқибатлари, юзага келаётган вазиятдан чиқиш йўлларини излашдан иборат 9 . Жаҳон молиявий инқирозининг юзага келишида асосий сабаб – молиявий ресурслар билан реал ишлаб чиқариш ҳажми ўртасидаги мутаносибликнинг кескин бузилиши ҳисобланишини таъкидлаш лозим. Пул муомаласи қонунларидан маълумки, иқтисодиёт соғлом ва барқарор амал қилиши учун муомалага чиқарилаётган пул массаси билан товар ва хизматлар ишлаб чиқариш реал ҳажми ўртасида муайян нисбатга амал қилиниши лозим. Б

муқаррарлиги, инвестициявий фаоллик кўламининг чекланиши, талаб ва халқаро савдо ҳажмининг камайиши, шунингдек, жаҳоннинг кўплаб мамлакатларига таъсир кўрсатадиган жиддий ижтимоий талофотлар содир бўлиши мумкинлиги ўз тасдиғини топмоқда” 10 . Шунга қарамасдан, 2009 йилда мамлакатимизда иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштиришнинг энг устувор йўналишлари келиб чиқувчи вазифаларни амалга оширишда салмоқли натижа ва сезиларли ўзгаришлар қўлга киритилди. Мамлакатимизда суғурта муносабатларини ривожлантириш борасида амалга оширилаётган ислоҳотлар ва чоратадбирлар муайян даражада, мамлакат суғурта бозорини ривожлантиришга хизмат қилаётган бўлсада, жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози шароитида суғурта бозорини ривожлантириш борасида аниқ чора-тадбирларни ишлаб чиқиш суғурта муносабатларини ривожлантири

-биричидан банк ходимлари томонидан мулкни бахоловчи фирманинг тавсия этилиши; -мулкни сугурта килдириш мумкпн булган сугурта ташкилотлар руйхати айнан банк ходими томонидан таклиф этилиши. Биринчи вазиятга келсак, банк ходими узи «независимый» яъни хеч кимга карашли ёки тегишли эмас булган фирмани узи белгилайди, бунда «независимый» сузини туб маъноси йуколиб бормокда. Хаар бир ипотека кредитини олмокчи булган шахс узи бахоловчи фирмани белгилаг хукукига эга. Бу эса, уй-жойларни кейинчалик сугурта килишда кумак булади. Чунки «Оценочный актларда» уй-жой курилишида кандай матариаллардан фойданилган, ёнгин ёки бошыа рисларга нечоглик мойил эканлигини тугри бохолаш сугурта ташкилотлар фойдасига. Бу бизнинг кандай рисларини куллаб, сугурта тарифини купайтиришимиз ва камайтиришимиз имконини бер

учрайдиган холат, аммо иккиламчи бозордаги уйларда юкорида кайд этилган системалар аллкачон ишдан чиккан ва бу бизнинг купайтирилган тарифдан фойдаланишимизга асос булла олади. Бу албатта сугурта ташкилотлар рахбариятини ва Сугурта фаолиятини тартибга солувчи органларни уйлантириб куядт деб уйлаймиз. Амалиётни кунт билан урганганимда шунига эътибор бердимки, сугуртада бахоловчи жуда ката ахамият касб этмокда ва шунинг учун сизларнинг эътиборингизни яна ипотека кредитини сугурталашда бахолвчининг урнига каратмокчиман. Баъзи бир холларда сугурта объекти бахоловчи томонидан узига берилган хукукни суистемол килган холда бохолаб, бозор нархидан анча юкори килиб белгиланган холлари гувохи булдик. Демак бу бизнинг сугурта ташкилотлари учун фалият юритаётган алохида бахолвчилавр аникроги аджастер

аксарияти сугурта шартномаси шартларини тушунмасдан имзоланган холлар ачинаоли булсада учраб турибди. Бу албатта сугурта ташкилотлари мажбуриятига киради. Чунки сугурта ташкилотларнинг асосмий мажбуриятлардан бири сугурталанувчини сугурта коидалари билан таништириш хисобланади. Мижозлар франшиза нима эканлигини билмай имзо куйищади. Бу эса сугурта ходисаси руй берганда сугурталанувчи ва сугурталоавчи уртасида келишмовчиликка олиб келади. Келтиралган муаммолардан хулоса килиб, куйидаги таклифларни берамиз: - ипотека объекларини бирламчи ва иккиламчи бозорларга булиб сугурта килиш; - мижозга сугурта ташкилотларни узи танлаш хукукини бериш, бунга факат давлвт сугурта назорати органи антимонопол комитет билан биргаликда таъсир курсатиши мумки; - Компания кадрлар сийсатини режалаштириш, ходимла

Хулоса ива таклифлар Юкоридагилардан келиб чиккан холда куйидаги хулоса ва таклифларга келдик: -биричидан банк ходимлари томонидан мулкни бахоловчи фирманинг тавсия этилиши; -мулкни сугурта килдириш мумкпн булган сугурта ташкилотлар руйхати айнан банк ходими томонидан таклиф этилиши. - ипотека объекларини икки турга булиб сугурта килиш: бирламчи бозор ва иккиламчи бозор. Бунда сугурта ташкилотлар томонидан уй-жойларда мониторинг утказиб уни нархини, рискни булиши мумкинлик эхтимолини аниклаб сугурта тарифларини куллаш. Амалиётни кунт билан урганганимда шунига эътибор бердимки, сугуртада бахоловчи жуда ката ахамият касб этмокда ва шунинг учун сизларнинг эътиборингизни яна ипотека кредитини сугурталашда бахолвчининг урнига каратмокчиман. Баъзи бир холларда сугурта объекти бахоловчи томонида

куйиб уларфаолиятини ривожлантиришга интилишимиз керак. Албатта бу жуда катт мехнат вас арф харажатни талавб килади. Масалан кандайдир конуний хужжат билан хар бир сугурта ташкилотида сюрвейер ва аджастерлар штатлари белгиланса, масалан шартномалар сонига нисбатан пропорция шаклида ва албатта улар брокерларга ухшаб лицензия эмас балки сертификат эгаси булишлари лозим. Бу уларни малакасини доимо оишириб туришга туртки булади. Яна уларга бир йилда бир марта масалан олтмиш соатли курсларини тугатиб туришга мажбурлаб куйиш фойда келтиради. Сугурта ташкилотлари учун бу кандайдир молиявий ресурсларни талаб килади, аммо охирги этапда, нотугри бохоланган объектни сугурталаб, сугурта ходисаси руй берганидан кейин суд идораларида вктни утказгандан яхширок деб хисоблаймиз. Энди ипотека шартномаларини

- мижозга сугурта ташкилотларни узи танлаш хукукини бериш, бунга факат давлвт сугурта назорати органи антимонопол комитет билан биргаликда таъсир курсатиши мумки; - Компания кадрлар сийсатини режалаштириш, ходимлар танлаш, укитиш ва рагбатлантиришга тизимли ёндошган холда такомиллаштири; - Сугурталовчиларни тезкор ва сифатли хизмат билан таъминлаш доирасида, худудларда Ассистанс сервис агентлиги фаолиятини кенгайтириш, - Бахоловчи ташкилотларни, сюрвейер ва аджастерлар фаолиятининг узвийлигини таъминлаш, - сугурта ташкилотларини сифатли хизмат курсатиш чора тадбирларини амалга ошириш, масалан сугурта коидаоарини нафакат мажбурий сугурта турлари буйича балки ипотека сугуртаси буйича хам таркатиш. Юқорида келтириб ўтган камчилик ва нуҳсонларни бартараф этмас эканмиз Республикамиз суғурта боз

Купить