Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 50000UZS
Hajmi 1.4MB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 30 Mart 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Diplom ishlar
Fan Informatika va AT

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Iqtidorli talabalarga o’quv-uslibiy interaktiv xizmat ko’rasatish dasturiy ta’minotini yaratish

Sotib olish
Iqtidorli talabalarga o’quv-uslibiy interaktiv xizmat
ko’rasatish dasturiy ta’minotini yaratish
 
 
 
 
 
  1   MUNDARIJA 
               Kirish ………………………………………………………………….4 
I   bob.     Interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   dasturiy   vositalarni   yaratishning   nazariy
asoslari ……………………………………………………...10  
1. Interaktiv xizmat ko’rsatuvchi dasturiy vositalar sharhi …………….10 
2. O’quv-uslubiy interaktiv xizmat ko’rsatuvchi dasturiy vositalarning 
ta’lim tizimidagi ro’li ………………………………………………..14 
3. O’quv-uslubiy interaktiv xizmat ko’rsatuvchi dasturiy vositalarning 
afzalliklari……………………………………………………..…..…18 
I bob  bo’yicha xulosa..........................................................................23 
II   bob.       Iqtidorli   talabalarga   mo’ljallangan   o’quv-uslubiy   interaktiv   xizmat
ko’rsatuvchi   dasturiy   ta’minotlarni     loyihalash   va   ishlab   chiqish
asoslari ……………………………………………………………….24  
1. O’quv-uslubiy interaktiv xizmat ko’rsatuvchi dasturiy ta’minotlarni     
loyihalash va yaratish asoslari. ………………………………………24 
2. Iqtidorli talabalarga mo’ljallangan o’quv-uslubiy interaktiv xizmat 
ko’rsatuvchi dasturiy ta’minotlarning tarkibiy tuzilmasi  …………...32 
3. Iqtidorli talabalarga o’quv uslubiy interaktiv xizmat ko’rsatuvchi   
dasturiy ta’minotlarni yaratish texnologiyalari………………………36   
II bob  bo’yicha xulosa........................................................................56 
III bob. O’quv-uslubiy interaktiv  xizmat  ko’rsatuvchi   talant.atdt.uz
dasturiy ta’minotni yaratishning texnologik asoslari  ….. ..……...57 
1. O’quv uslubiy interaktiv xizmat ko’rsatuvchi talant.atdt.uz dasturiy 
ta’minotning maqsadi va vazifalari…………………………………..57 
2. O’quv-uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   talant.atdt.uz   -   dasturiy
ta’minotining foydalanuvchi interfeysini yaritish……………………60 
3. talant.atdt.uz   dasturiy ta’minotdan foydalanish bo’yicha yo’riqnoma..64 
4. III   bob   bo’yicha   xulosa.......................................................................68
Xulosa ………………………………………………………………..69 
  2   Adabiyotlar ro’yxati ………………………………………………..70
Ilova ………………………………………………………………....73 
  3   KIRISH 
Dissertasiya   mavzusining   asoslanishi   va   uning   dolzarbligi:   Talabalarning   ilmiy-
ijodiy faoliyatini  tashkil  etish va muvofiqlashtirish respublikamiz ta’lim muassasalari
oldida   turgan   dolzarb   muammolardan   biri   hisoblanadi.   Bu   yo’nalishdagi   ishlar
"Kadrlar   tayyorlash   Milliy   dasturi"da   belgilangan   vazifalardan,   mamlakat   ijtimoiy-
iqtisodiy   taraqqiyotining   ustivor   yo’nalishlaridagi   dolzarb   ilmiy,   ilmiy-texnikaviy
muammolardan   kelib   chiqqan   holda,   tasdiqlangan   me’yoriy-uslubiy   hujjatlar   asosida
tashkil   etiladi.   Xususan,   iqtidorli   talabalarning   ilmiy-ijodiy   faoliyatini   tashkil   qilish
O’zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim vazirligining 2002-yildagi 279-sonli "Oliy o’quv
yurtlarida iqtidorli talabalar bilan ishlash faoliyatini yanada takomillashtirish choralari
haqida"gi   hamda   2007-yil   28-fevraldagi   37-sonli   "Vazirlik   tizimida   ilmiy-texnik
kengash   tashkil   qilish,   oliy   ta’lim   muassasalarida   olib   borilayotgan   ilmiy   tadqiqotlar
hamda   talabalar   ilmiy-ijodiy   faoliyatini   tashkillashtirish   va   muvofiqlashtirish
to’g’risida"gi   buyruqlari,   vazirlikning   “Iqtidorli   talabalarni   izlash,   aniqlash   va   ularni
maqsadli   tayyorlash   to’g’risida”gi   nizomi   hamda   tegishli   xatlari   va   ko’rsatmalari
asosida olib boriladi.  
Iqtidorli   talabalarning   ilmiy-ijodiy   faoliyatini   tashkil   qilish   va   uni   muvofiqlashtirib
borishni   Toshkent   axborot   texnologiyalari   universitetida   orttirilgan   tajriba   asosida
keltiramiz.   Universitetda   "Iqtidorli   talabalarning   ilmiy   jamiyati"   tuzilgan   bo’lib   u
samarali faoliyat olib bormoqda. Har yili o’tkaziladigan "Ilmiy g’oyalar yarmarkasi"da
iqtidorli   talabalarining   ilmiy   tadqiqot   ishlari   natijalari   namoyish   etib   boriladi.   Bu
ishlarning   pirovard   natijasi   iqtidorli   talabalarning   kelgusida   ilmiy-tadqiqot   ishlarini
davom   ettrishiga   asos   bo’lib   xizmat   qilib,   universitetda   olib   borilayotgan   ilmiy
tadqiqotlar   ko’lamini   yanada   kengaytirishga,   olinayotgan   ilmiy   natijalarni   ta’lim   va
ishlab chiqarishga keng joriy qilishga yo’naltirilmoqda.  
Iqtidorli   talabalar   bilan   ishlash   ko’lamining   kundan-kunga   kengayib   borishi   iqtidorli
talabalarni   izlash,   aniqlash,   ularni   maqsadli   tayyorlash   va   ilmiyijodiy   faoliyatga   jalb
qilish   ishlarni   muvofiqlashtirib   borishni   taqozo   etadi.   Shuningdek,   iqtidorli   talabalar
bazasini, ularga yetkazilishi kerak bo’lgan axborotlar oqimini boshqarib borish hamda
ular   faoliyatini   doimiy   kuzatish   va   monitoring   qilib   borish   muammolarini   keltirib
  4   chiqaradi.   Bu   yo’nalishdagi   ishlarni   axborot   texnologiyalari   asosida   tashkil   qilish   va
olib borish bu muammolarning ko’pchiligini hal qilishga imkon beradi.  
Aynan   shu   maqsadda,   Toshkent   axborot   texnologiyalari   universitetining   iqtidorli
talabalari   bilan   ishlash,   ularning   ilmiy-ijodiy   ishlarga   yo’naltirishga   va   ularga
interaktiv xizmatlar ko’rsatishga mo’ljallangan  talant.atdt.uz  sayti yaratildi. 
  Bu sayt Toshk е nt axborot t е xnologiyalari unv е rsit е tida iqtidorli talabalar bilan ishlash
bo’limi   bilan   ish   olib   borish   uchun   yaratilgan.   Toshk
е nt   axborot   t е xnologiyalari
unv е rsit е tida   iqtidorli   talabalar   bilan   ishlash   bo’limi   vazifalari   quyidagicha:
universitetda iqtidorli talabalarni aniqlash, ularni ilmiy-tadqiqot ishlariga jalb qilish va
olib   borilayotgan   ishlarni   muvofiqlashtiruvchi   tashkiliy   markazdir.   Bo’lim   kafedralar
va   dekanatlar   yordamida   iqtidorli   talabalarni   aniqlaydi   va   tanlaydi,   ularni   o’zlari
qiziqqan   fan   sohalari   bo’yicha   ilmiytadqiqot   ishlariga   yo’naltiradi   va   buning   uchun
zarur shart-sharoitlarni yaratishda faol ishtirok etadi. 
Bo’lim   universitet   professor-o’qituvchilari   tomonidan   olib   borilayotgan   ilg’or   ilmiy-
tadqiqot   ishlariga   iqtidorli   talabalarni   jalb   qiladi   va   ularning   to’la   ishtirokini
ta’minlaydi.   Iqtidorli   talabalar   ilmiy-tadqiqot   ishlarining   mamlakatimizdagi   boshqa
ilmiy   markazlar   va   institutlar   hamda   xorijda   olib   borilayotgan   ilmiy   izlanishlar   bilan
aloqasini o’rnatadi.  
Kuzatuvlar   shuni   ko’rsatadiki,   oliy   ta’lim   muassasalarida   iqtidorli   talabalar   bilan
ishlash   jarayoni   yetarli   darajada   virtuallashtirilmagan   va   ularga   ko’rsatilayotgan
interaktiv   xizmat   turlari   kam   hamda   talab   darajasida   emas.   Shu   sababdan,   ushbu
tadqiqot   ishi   -   «   Iqtidorli   talabalarga   o’quv-uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatish
dasturiy ta’minotini yaratish » deb nomlangan dolzarb mavzuga bag’ishlangan.  
Tadqiqot   ob’ekti   va   predmetining   belgilanishi:   Tadqiqot   ob’ekti   sifatida   TATU
iqtidorli   talabalar   bilan   ishlash   jarayoni   belgilandi.   Dissertatsiya   ishining   tadqiqot
predmeti   sifatida   esa   TATU   iqtidorli   talabalar   bilan   ishlash   jarayoni   ma’lumotlar
bazasi  vertuallashtirilsh maqsadida iqtidorli talabarga o’quv-uslubiy interaktiv xizmat
ko’rsatish dasturiy ta’minoti – alohida veb saytni loyihalashtirish, yaratish va u orqali
talabalarga ko’rsatilayotgan interaktiv xizmatlar samarasi oshirish muammosi olindi.  
  5   Tadqiqot   maqsadi   va   vazifalari:   Mazkur   dissertatsiya   ishining   maqsadi   iqtidorli
talabalarga   mo’ljallangan   o’quv-uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi,   iqtidorli
talabalar   bilan   ishlash   jarayonini   vertuallashtiruvchi   dasturiy   ta’minotni   ishlab
chiqishdan iborat bo’lib, iqtidorli talabalar ehtiyojlaridan kelib chiqib mazkur dasturiy
ta’minot   yordamida   ularga   interaktiv   xizmat   ko’rsatishni   optimallashtirish   tadqiqot
vazifasi qilib belgilangan. 
Tadqiqotning   asosiy   masalalari   va   farazlari:   Tadqiqotning   asosiy   masalasi   qilib
TATU   iqtidorli   talabalar   bilan   ishlash   jarayonini   AKT   asosida   takomillashtirish
muammosi   olingan.   Tadqiqotning   farazi   -   iqtidorli   talabalar   haqidagi   ma’lumotlar
bazasi   vertuallashtirilib,   alohida   veb   sayt   yaratilganda   hamda   u   asosida   talabalarga
interaktiv xizmatlar ko’rsatilganda, iqtidorli talabalar bilan ishlash samarasi ortadi.  
Mavzu   bo’yicha   qisqacha   adabiyotlar   tahlili:   Jami   manbalar   soni   28   ta   bo’lib,
ulardan me’yoriy-huquqiy hujjatlar - 4 ta , darslik va o’quv qo’llanmalar - 11ta, ilmiy
maqolalar   -   5ta,   2   ta   chet-el   adabiyotlari,   va   internet   saytlari   -   7   tani   tashkil   qiladi.
Mazkur dissertatsiya ishini bajarish davomida  Расулев   Д . М ., 
Комилов   Ш . М .,  Машарипов   А . К .,  Жумабоев   К . Т .  Ибрагимов   Э . У .,  Мусаева   М . А .
“   Web- сайтни   лойихалаш ”,   Зокирова   Т . А .,   Машарипов   А . К .,   Мусаева   М . А .,
Ибр o ҳимов   Э . У .  “ Web– дастурлаш  “,  Томсон   Л .  и   Веллинг   Л . “ Разработка  Web –
приложений   на  PHP  и  MySQL”, N а zir о v Sh. А ., Qobul о v R.V. “SQL va ma’lumotlar
bazalarining keyingi dasturlash” kabi adabiyotlardan foydalanildi. 
Tadqiqotda qo’llanilgan uslublarning qisqacha tavsifi:   Tadqiqot davomida   s o’rov-
intervyular,   loyihalash,   ma’lumotlar   tahlili,   vizuallashtirish,   ob’yektga   yo’naltirilgan
dasturlash hamda matematik modellashtirish usullaridan foydalanildi. 
Tadqiqot   natijalarining   nazariy   va   amaliy   ahamiyati:   Iqtidorli   talabalarga
mo’ljallangan   o’quv-uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   ,   iqtidorli   talabalar   bilan
ishlash   jarayonini   vertuallashtiruvchi   dasturiy   vositani   yaratishning   nazariy   asoslari
yaratildi.   U   asosida   talant.atdt.uz   veb   sayt   yaratildi   va   TATU   miqyosida   joriy   etilib,
sinovdan o’tkazildi hamda takomillashtirildi.  
  6   Tadqiqotning   ilmiy   yangiligi:   Zamonaviy   veb-texnologiyalar   asosida   iqtidorli
talabalar   uchun   mo’ljallangan   dasturiy   ta’minotni   yaratishning   ilmiy   asoslari   ishlab
chiqildi   va   uni   ehtiyojlardan   kelib   chiqib   interaktiv   xizmatlar   ko’rsatish   jarayoni
optimallashtirish imkoniyatlari tadqiq qilindi.  
Dissertatsiya   tarkibining   qisqacha   tavsifi:   Mazkur   dissertatsiya   ishi   o’z   ichiga
kirish,   3   ta   bob,   shu   jumladan   9   paragraf,   xulosa   va   ilovalarni   o’z   ichiga   olgan   101
sahifadan iborat bo’lib, uning mazmuni quyidagi mavzularni o’z ichiga olgan: 
Magistrlik   ishining   birinchi   bobida   interaktivlik   va   interaktiv   xizmat   tushunchasi,
interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   va   o’quv   –uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi
dasturiy   vositalar   haqida   so’z   yuritilgan.   O’zbekiston   Respublikasida   o’quv-uslubiy
interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   dasturiy   vositalarni   ro’li,   hozirgi   kunda   yurtimizda
o’quv uslubiy interaktiv xizmat ko’rsatuvchi dasturiy vositalar haqida hamda dasturiy
vositalarning afzalliglari haqida ma’lumotlar kelterilgan. 
Ikkinchi   bobda   o’quv-uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   dasturiy   vositalarni
loyihalashtirish   va   yaratish   uchun   talablar   tanlab   olindi   va   iqtidorli   talabalarga
mo’ljallangan   o’quv-uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   dasturiy   vositaning
tuzilishi   va   uning   o’ziga   hos   xususiyatlari,   ayrim   muammolarini   ko’rib   chiqildi.
Iqtidorli   talabalarga   o’quv-uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   dasturiy   ta’minotni
yaratish texnologiyalari o’rganildi. 
Uchunchi   bobda     yaratilgan     dasturiy   vositaning   maqsadi   va   vazifalari   to’liq   yoritib
o’tildi,   o’quv-uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   talant.atdt.uz   -   dasturiy
ta’minotining   foydalanuvchi   interfeysini   yaritish   hamda   dasturiy   ta’minotni   ishlatish
bo’yicha yo’riqnomalar kelterilib o’tilgan. 
Tadqiqot  ishlari  2011-2013 yillar  davomida  olib borildi  va bajarilgan ishlar  natijalari
quyidagi anjumanlarda ma’ruza qilingan: 
1. «Amaloy matematika va information texnologiyalarning dolzarb muammolari –
Al-Xorazmiy 2012» xalqaro ilmiy anjumanda, Toshkent, 2012- yil, 19-22 – dekabr; 
2. “Axborot   texnologiyalari   va   telekommunikatsiya   muammolari”   Yosh   olimlar,
tadqiqotchilar,   magistrlar   va   talabalarning   respublika   ilmiy-texnik   konferensiyasida,
Toshkent,  2013- yil, 14-14 – mart; 
  7   Dissertatsiya   ishi   natijalari   quyidagi   anjumanlar   materiallari   to’plamlarida   chop
etilgan: 
1. Xaydarov   B.Q.,   Bobojanova   I.Q.   “Ta’lim   muassasalarida   iqdidorli   talabalar
ilmiy-ijodiy   faoliyatini   axborot   kommunikatsiya   texnologiyalari   asosida   tashkil
qilish”, «Amaloy matematika va information texnologiyalarning dolzarb muammolari
– Al-Xorazmiy 2012» xalqaro ilmiy anjuman materiallari to’plami II, 2012- yil, 19-22
– dekabr, 147-148 betlar; 
2. Babajanova   I.Q.,   Xaydarov   B.Q.   “   tatu   talant.atdt.uz   veb-saytida   iqtidorli
talabalarga o’quvuslubiy interaktiv xizmatlar ko’rsatish”, “Axborot texnologiyalari va
telekommunikatsiya   muammolari”   Yosh   olimlar,   tadqiqotchilar,   magistrlar   va
talabalarning   respublika   ilmiy-texnik   konferensiyasi   ma’ruzalar   to’plami,   2-qism,
2013- yil, 14-14 – mart, 8789 betlar.  
 
 
Shu   o’rinda,   ilmiy   rahbarim   ATDT   kafedrasi   dotsenti   B.Q.Xaydarovga   dissertatsiya
ishi   bo’yicha   bergan   qimmatli   maslahatlari   va   e’tiborlari   hamda     kafedra   assistenti
K.Kerimovga  dasturiy  ta’minorni   yaratishda  ko’rsatgan  amaliy  yordamlari  uchun   o’z
minnatdorchiligimni bildiraman.   
 
 
  8   I BOB. INTERAKTIV XIZMAT KO’RSATUVCHI DASTURIY
VOSITALARNI YARATISHNING NAZARIY ASOSLARI  
1. Interaktiv xizmat ko’rsatuvchi dasturiy vositalar sharhi
  
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari xayotimizning barcha jabhalariga izchil kirib
bormoqda.   Mamlakatimizda   axborotlashgan   jamiyat   qurish   bo’yicha   xalq   ho’jaligi
sohalarida,   ishlab   chiqarish   va   ta’lim   tizimida   keng   miqiyosda   isloxatlar   olib
borilmoqda.   Axborotlashtirish,   zamonaviy   axborot-kommunikatsiya   texnologiyalarni
jadal   rivojlantirish   hamda   jamiyatning   barcha   sohalarida   undan   samarali   foydalanish
borasida ustivor yo’nalishlar belgilangan.  
  O’zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   I.A.Karimovning   2002-yil   30-   maydagi
“Kompyuterlashtirishni   yanada   rivojlantirish   va   axborotkommunikatsiya
texnologiyalarini joriy etish to’g’risida”gi farmoni, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining   2002-yil   30-iyundagi   200sonli   “Kompyuterlashtirishni   yanada
rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish chora tadbirlari
to’g’risida”gi   qarorining   qabul   qilinishi   axborot-kommunikatsiya   texnologiyalarni
sohalarga   singdirish   va   ularni   rivojlantirish   borasida   jadal   qo’yilgan   qadamlar
hisoblanadi.  
Jumladan,   davlat   va   ho’jalik   boshqaruvi,   mahalliy   davlat   hokimiyati   o’rganlari
faoliyatining   samaradorligini   oshirish,   axborot-kommunikatsiya   texnologiyalardan
foydalangan   holda   jismoniy   va   yuridik   shahslar   orasida   tezkor   muloqat   va   o’zaro
hamkorlikni   yo’lga   qo’yish,   shuningdek,   taqdim   etiladigan   xizmatlardan   keng
qamrovli   foydalanishni   ta’minlash   maqsadida   O’zbekiston   Respublikasi   Vazirlar
Mahkamasining   2007   yil   23   avgustidagi   181-son   qarori   asosida   «Axborot-
kommunikatsiya   texnologiyalaridan   foydalangan   holda   interaktiv   davlat   xizmatlari
haqidagi nizom» va «Bazaviy interaktiv davlat xizmatlari reyestri» tasdiqlangan.  
Ta’lim   sohasini   kompyuterlashtirish   va   avtomatlashtirish,   boshqaruvda   axborot
texnologiyalaridan   foydalanish   borasida   salmoqli   islohatlar   amalga   oshirilmoqda.
Jumladan, ta’lim muassasalarining o’quv laboratoriya va texnik jihozlar, kompyuterlar,
multimediali elektron resurslar, darsliklar va o’quv qo’llanmalar bilan ta’minlanganligi
  9   hamda   masofaviy   ta’limni   joriy   etish   uchun   etarli   asos   yaratilganligi   bunga   yaqqol
misol bo’la oladi.  
Endilikda   axborotlashgan   jamiyat   sohalarida   ma’lumotlarga   ishlov   berish,   qayta
ishlash, maqsadga ko’ra ularni shakllantirish va real vaqt oralig’ida o’z egasiga etkazib
berish   kabi   mahsus   xizmatlarni   amalga   oshiruvchi   avtomatlashgan   axborot   tizimlari
yordamida   ko’rsatiladigan   interaktiv   xizmatlarlarga   talablar   kundan-kunga   ortib
bormoqda.  
AKT sohasida interaktivlik tushunchasi texnik muloqot vositalari, kompyuter, dasturiy
ta’minot hamda foydalanuvchilar orasida o’zaro muloqotni tashkil etishni anglatadi.  
AKT  ga  asoslangan  interaktiv xizmat  deganda iqtisodiyotning biror  sohasi,  muassasa
yoki   tashkilotda   kechayotgan   voqelik,   ishlab   chiqarish   va   texnologik   jarayonlar
haqidagi   avtomatlashtirilgan   boshqaruv   tizimi   bazasidagi   axborotlarga   bo’lgan
ehtiyojlarni   AKT   asosida   axborot   iste’molchilariga   o’zaro   interaktiv   muloqot
yordamida etkazib berish tushuniladi.  
Demak,   har   qanday   soha,   muassasa   va   tashkilotda   interaktiv   xizmatlarni   amalga
oshirish   uchun   avvalambor,   ular   texnik   jihozlar,   kompyuterlar   va   ularga   mos
zamonaviy   dasturiy   ta’minotlar   bilan   ta’minlangan   hamda   avtomatlashtirilgan
boshqaruv tizimiga ega bo’lishi zarur.  
Hozirgi   vaqtda,   hukumatimiz   tomonidan   interaktiv   xizmatlarni   shakllantirish,   tashkil
etish   va   ularni   boshqarishga   katta   e’tibor   berilmoqda.   Interaktiv   xizmatlarni   tashkil
etishning eng tez va yaxshi yo’li - bu ularni internet tarmoqlari orqali amalga oshirish
hisoblanadi.   Internet   tarmog’i   orqali   ko’rsatiladigan   interaktiv   xizmat   turlariga
quyidagilar kiradi: 
Transport   vositalarning   harakatlanish   jadvali.   Respublikadagi   transport   vositalarini
harakatlarini   ifodalash   jadvali   bir   nechta   saytlarda   berilgan.   Foydalanuvchi   saytdan
o’ziga   maqul   transport   vositalarini   qatnovi   jadvallari   haqidagi   ma’lumotlarni   topadi.
Quyida   ushbu   veb   sahifalarni   keltirilgan:   www.tgpt.uz   -   ushbu   veb   sayt   orqali
Toshkent   shahridagi   transport   vositalari   harakatlanish   jadvallari   to’g’risidagi
ma’umotlari bilan tanishish mumkin. 
  10     Avia   reyslar   jadvali.   Avia   reyslari   bo’yicha   ma’lumotlar   jadvalini   aniqlash,   ulardan
foydalanish   uchun   uzairways.com   -   O’zbekiston   havo   yo’llari   aviya   kompaniya   veb
sahifasiga murojat qilinadi. Saytda xalqaro va O’zbekiston miqyosidagi  aviya qatnov
jadvallari keltirilgan.  
Temir yo’l transporti qatnovi jadvali. Respublika ichki va tashqi temir yo’l qatnovlari
jadvallari va ular haqidagi ma’lumotlarni quyidagi veb sahifalardan topish mumkin. 
uzrailpass.uz- temir yo’l transport qatnovi jadvali. 
    www.roxanatour.com   -   Bu   sayohlik   firmasi   sayti   bo’lib,   bunda   siz   xalqaro   va
O’zbekiston   ichidagi   temir   yo’l   qantovlari   va   havo   yo’llari   qatnovi   jadvalllari   va   u
erda   joylashgan   mehmonxonalar   haqida   ma’lumot   va   buyurtmalar   majmualarini
aniqlashingiz mumkin. 
www.bank.uz- O’zbekistondagi barcha banklar haqidagi ma’lumotlar va 
yangiliklar, kunlik valyuta kurslari haqidagi ma’lumotlari olish mumkin. 
Davlat  boshqaruv va ho’jalik yurituvchi  organlar  veb sahifalari  orqali ko’rsatiladigan
interaktiv xizmatlar.  
Interaktiv davlat xizmati - idoralar tomonidan idoralarning axborot tizimlari vositasida
telekommunikatsiyalar   tarmog’i   orqali   jismoniy   va   yuridik   shahslarga   axborot-
kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda ko’rsatiladigan xizmatlar. 
Interaktiv davlat xizmati quyidagi shakllarda ko’rsatiladi:  
• umumiy   foydalaniladigan   axborotni   e’lon   qilish   (tarqatish)   -   tegishli   axborot
tizimlari,   shu   jumladan   Internet   orqali   davlat   axborot   resurslaridan   foydalanish
bo’yicha xizmatlarni realizatsiya qilish; 
• bir   tomonlama   o’zaro   hamkorlik   -   elektron   shakldagi   hujjatlarning   har   hil
formulyarlaridan foydalanish imkoniyatini berish; 
• ikki   tomonlama   axborot   ayirboshlash   -   so’rov   bo’yicha   qabul   qilish,   tahlil
(ko’rib   chiqish)   va   javob   yuborishni   o’z   ichiga   oladigan   idora   xizmatlari
(buyurtmanomalar va murojatlarni taqdim etish, ularni qayta ishlash natijalarini taqdim
etish yoki berish); 
• elektron   shakldagi   ma’lumotlar   to’liq   ayirboshlanishini   amalga   oshirish,   shu
jumladan xizmatlar ko’rsatish va ularga haq to’lash shaklida ko’rsatilishi mumkin. 
  11   Bugungi   kunda   davlat   organlarining   veb-saytlari   orqali   aholiga   interaktiv   davlat
xizmatlari asosida 384 turdagi interaktiv xizmatlar ko’rsatilmoqda. 
Quyidagi   veb   sahifalardan   davlat   boshqaruv   va   ho’jalik   yurituvchi   organlar   veb
sahifalari   orqali   ko’rsatiladigan   interaktiv   xizmatlari,   ular   faoliyati   haqidagi
yangiliklar, xabarlarni topish mumkin. 
• O’zbekiston Respublikasi hukumatinnig portali. http://www. gov.uz  
• O’zbekiston Respublikasi hukumatinnig portali. www.aci.uz 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  12   2. O’quv-uslubiy interaktiv xizmat ko’rsatuvchi dasturiy vositalarning ta’lim
tizimidagi ro’li
 
Hukumatimiz   tomonidan   ta’lim   soha   sining   rivojiga,   barkamol   avlodni   yuksak-
ma’naviyatli,   zamonaviy   bilimlar   egasi   bo’lishiga   alohida   e’tibor   qaratilishi   ta’lim
tizimini tubdan yangilab, jaxon andozalariga mos ravishda tashkil etishga undamoqda.
2012-yil   fevral   oyida   Toshkent   shahrida   o’tkazilgan   “Yuksak   bilimli   va   intellektual
rivojlangan   avlodni   tarbiyalash   mamlakatni   barqaror   taraqqiy   ettirish   va
modernizatsiya qilishning eng muhim sharti” mavzusidagi xalqaro simpoziumda ta’lim
tizimiga bo’lgan ezgu munosabat yaqqol o’z isbotini topganligini aytish joiz. Bugungi
axborotning   globallashuvi   jarayonida   ta’lim   tizimini   axborot-kommunikatsiya
texnologiyalar bilan uyg’unlikda olib borish samarali natijalar berishi aynan haqiqat.  
Bu   sohada   erishilgan   yutuqlar   qatoriga   xalq   ta’limi   vazirligi   tasarrufida   “Axborot-
ta’lim   portali”ning   yaratilishi,   Multimediya   umumta’lim   dasturlarini   rivojlantirish
markazining   ishga   tushirilishi,   ZiyoNet   ijtimoiy   axborot-ta’lim   tarmog’ining   tashkil
etilishi   va   har   bir   ta’lim   muassasasida   axborot-resurs   markazlarini   tashkil   qilinishi
hamda ularni veb-saytlarini Internet tarmog’iga qo’yilishini keltirish mumkin.  
Shuningdek,   oliy   ta’lim   muassasalarda   ta’lim   tizimini   avtomatlashtirish   borasida   bir
qator   dasturiy   ta’minotlar   yaratilgan.   Lekin,   mavjud   dasturiy   ta’minot   ma’lumotlar
bazalarini   umumlashtirish,   yagona   axborot   makoniga   aylantirish   dolzarb
muammoligicha qolmoqda. Rivojlangan mamlakatlar ta’lim tizimida qo’llanilayotgan,
yirik   kompaniya   va   firmalar   tomonidan   yaratilgan   dasturiy   ta’minotlardan,   ta’lim
tizimida   to’g’ridan-to’g’ri   foydalanish   ta’limga   noto’g’ri   yondashuvni   keltirib
chiqaradi.   Chunki,   har   bir   davlatning   ta’lim   sohasidagi   siyosati   va   ta’lim   tizimini
boshqarish usullari turlichadir. Demak, ta’lim tizimi faoliyatidan kelib chiqqan holda,
rivojlangan   davlatlar   tajribasidan   foydalanib   dasturiy   ta’minotlarni   yaratish   muhim
ahamiyatga molik.  
Shu   bois,   ta’lim   sohasi   faoliyatini   to’liq   avtomatlashtirish   asosida   yagona   axborot-
ta’lim   muhitini   yaratish   va   uni   joriy   etish   bugungi   kunning   muhim,   dolzarb
muammolaridan biri hisoblanadi. 
  13   O’zbekiston   Respublikasida   o’quv-uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   dasturiy
vositalar katta ro’l o’ynaydi. Hozirgi kunda yurtimizda
  o’quv uslubiy interaktiv xizmat
ko’rsatuvchi   dasturiy   vositalardan   biri   bu   Inter-VUZ   saytidir.   Oliy   ta’lim
muassasalarda   interaktiv   xizmatlar   ko’rsatish   tizimini   tashkil   etuvchi   axborot-ta’lim
dinamik   muhiti,   ya’ni   axborot   boshqarish   tizimini   va   undagi   axborotlar   asosida
foydalanuvchilarga   interaktiv   xizmatlarni   ko’rsatish   qobig’ida   interaktivlikni
namoyish   etish,   albatta   shakllantirilgan   dasturiy   ta’minot   hamda   undagi   ayrim
elementlari   bilan   bog’liq.   Inter-VUZ   tizimining   interaktivlik   elementlari
quyidagilardan kiradi:  
• Yangiliklar   tasmasi.   Oliy   ta’lim   muasasalarda   ichki   ob’ektlari   haqidagi
ma’lumotlarni   beruvchi   statik   yangilik   va   tegishli   axborotlarni   (o’zgarmas   veb   sayt)
o’z ichiga oladi. Har bir ob’ekt o’zining shaxsiy veb saytlariga ega bo’lib, uni ob’ekt
administratori   yangilab   boradi   va   avtomatlashgan   shaklda   axborotlarning   kalendarli
arxivi shakllantiriladi.  
• Forum.   Ota-onalar   va   tashqi   muhit   foydalanuvchilar,   oliy   ta’lim   muasasalarda
talabalari   va   o’qituvchilari,   raxbariyat   va   xodimlar   o’zaro   muloqat   qilishlari   hamda
barcha   turdagi   foydalanuvchilari   darajali   administratorlari   bilan   bog’lanib,   xabarlar
almashadilar.  
• Xabarlar   almashish.   Foydalanuvchilar   xizmat   vazifalari   va   darajalariga   qarab
shaxsga   nisbatan   “birga   bir”,  “birga   ko’p”   va   “ko’pga   bir”   tamoyillari   bilan   xabarlar
avtomatlashgan turda yoki inson tomonidan jo’natishi va javob berishi mumkin.  Misol
uchun talabani darsga qatnashmaganligi avtomat shaklda ota-onalarga etkazilishi kabi.
Xabarlar   almashishida   turli   vositalardan   foydalaniladi,   jumladan   elektron   pochta,
mobil aloqa vositalari kiradi.  
• Savol-javob   (chat).   Tizim   foydalanuvchilari   bir-birlari   bilan   real   vaqtda   savol-
javob qilish imkonini beradi.  
• Fikr bildirish. Tizimda faoliyat olib boruvchi foydalanuvchilarga va oliy ta’lim
muasasalarda   ob’ektlarda   taqdim   etilayotgan   axborotlarga   nisbatan   barcha
  14   foydalanuvchi   shahslar   ochiq   va   anonim   shakllarda   fikrlar   va   izohlar   bildirishi
mumkin.  
• Ovoz   berish.   Foydalanuvchi   hohishiga   ko’ra   tizimdagi   axborot   resurslari,
ob’ektlar faoliyatiga turli mezonlar bilan interaktiv shaklda ovoz berishi mumkin.  
• Hisoblagich.   Ob’ektlardagi   axborotlarni   ko’rishlari   va   resurslarni   ko’chirib
olshlar sonini tizim avtomatik turda hisoblab turadi.  
• Ma’umotlar   bilan   ishlash.   Tizimda   bevosita   faoliyat   olib   boruvchi
foydalanuvchilar   tegishli   ma’lumotlari   bilan   ishlaydi.   Ma’lumotlarni   kiritish
maydonlari mos turda quyidagi xususiyatlariga ega:  
• maydonlar   o ’ ziga   mos   bo ’ lmagan   axborotlardan   himoyalangan   bo ’ lib ,
foydalanuvchiga   turli   ko ’ rsatmalar   beradi ;  
• kiritilgan yoki  tanlangan ma’lumotlar  asosida  keyingi  ma’lumotlarni  avtomatik
ravishda kiritish taklif qilinadi;  
• kiritilgan   ma’lumotlar   va   fayllar   tizim   axborot   muxitida   mavjudligi   tekshirilib,
takroriy ma’lumotlarning oldi olinadi.  
• Ma’lumotlarni   izlash.   Tizimdan   zarur   ma’lumotlarni   izlash   butun   tizim
doirasida,   oliy   ta’lim   muasasalarda   kesimida,   ob’ekt   kesimida,   bir   xillikni   tashkil
etuvchi   ob’ektlar   kesimida   katologlarga   ajratilgan   holda   amalga   oshirilishi   mumkin.
Ma’lumolarni izlashda foydalanuvchi axborotning dastlabki simvollarini kiritishi bilan
asosida   tizim   bazasidan   ma’lumotlar   saralanadi   va   ro’yhat   shaklida   tanlashni   taklif
etiladi.   Misol   uchun   elektron   adabiyotlarni   izlashda   foydalanuvchiga   shunday
interaktivlik imkoniyati yaratilgan.  
• Kerakli   manzil   ma’lumotlariga   o’tishlar.   Tizim   axborot   muxiti   juda   katta
hajmdagi  ob’ektlar  va ma’lumotlarni  o’z ichiga olgan bo’lsa  ham, kerakli  tugunlarga
o’tishlar foydalanuvchi uchun qulaylashtirilgan. Tizim avtomatik tarzda foydalanuvchi
xizmat   faoliyatiga   qarab   turgan   tugunni   hisobga   olgan   holda   unga   yaqin   bo’lgan
tugunlarni taklif qilib turadi.  
Bu   keltirilgan   xizmat   turlari   interaktivlik   xususiyatlarini   qamrab   olgan   bo’lib,   u
foydalanuvchi   va   ob’ektlarga   nisbatan   tizim   tomonidan   kerakli   o’rinlarda   taklif
qilinadi. 
  15   Mamlakatimizda yana bir o’quv uslubiy interaktiv xizmat ko’rsatuvchi sayt mavjud bu
sayt my.estudy.uz saytidir. Bu sayt masofali ta’lim tizimidir u akademik litsey va kasb-
hunar kollejlari o’quvchilari, oliy ta’lim muassasi talabalariga masofadan ta’lim berish
uchun   yaratilgan   tizimdir.   Hozirda   tizim   Toshkent   axborot   texnologiya   universiteti
talabalari va Toshkent axborot texnologiya universeteti qoshidagi akademik litseylarga
fizika,   matematika   fanlarini   interaktiv   ko’rinishda   ta’lim   olishga   xizmat   ko’rsatib
kelmoqda. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  16   3. O’quv-uslubiy interaktiv xizmat ko’rsatuvchi dasturiy vositalarning
avzalliklari
 
Bugungi   kunda   davlat   boshqaruvi   tizimidagi   tashkilotlarda   fuqarolarga   intreaktiv
davlat xizmatlarini ko’rsatish ustida ko’plab ilmiy-izlanishlar  olib borilmoqda. Ilmiy-
amaliy   tadqiqotlarning   tahlili   shuni   ko’rsatmoqdaki,   bugungi   kunda   mavjud   bo’lgan
interaktiv xizmat ko’rsatish texnologiyalarining amaliyotda etarli samara bermayotgani
sezilmoqda.   Elektron   shaklda   ma’lumotlarning   to’liq   ayirboshlashini,   so’rovlarni
rasmiylashtirish tartiblarini jadallashtirish, axborot-kommunikaciya texnologiyalaridan
foydalanish asosida davlat organlari bilan tadbirkorlik sub’ektlari va aholining o’zaro
hamkorligi   samaradorligini   oshirishni   ta’minlash   uchun   shart-sharoitlar   yaratish
maqsadida   O’zbekiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasi   2012-   yil   30-   dekabrdagi
378sonli   “Interaktiv   davlat   xizmatlari   ko’rsatishni   hisobga   olgan   holda   internet
tarmog’ida   O’zbekiston   Respublikasining   hukumat   portali   faoliyatini   yanada
takomillashtirish   chora   tadbirlari   to’g’risida”gi   qarorini   qabul   qiladi.   Ushbu   qarorga
ko’ra: 
• Jismoniy   va   yuridik   shahslarning   davlat   va   ho’jalik   boshqaruvi   organlari,
mahalliy   davlat   hokimiyati   organlari   xizmatlari   va   funksiyalari   to’g’risidagi
ma’lumotlardan foydalanishi; 
• Foydalanuvchilarga   elektron   shaklda   ma’lumotlar   ayirboshlash,   davlat   va
ho’jalik   boshqaruvi   organlari,   mahalliy   davlat   hokimiyati   organlarining
intgraciyalangan   interaktiv   davlat   xizmatlaridan,   shu   jumladan   pulli   asosda
foydalanishning   yagona   nuqtasi   orqali   so’rovlarni   rasmiylashtirish   imkoniyatlari
berilishini; 
• Jismoniy va yuridik shahslarning yagona portal faoliyati bilan bog’liq so’rovlari
va murojaatlarini  hisobga olish, shu jumladan davlat va ho’jalik boshqauvi  organlari,
mahalliy   davlat   hokimiyati   organlarining   interaktiv   davlat   xizmatlari   ko’rsatish   sifati
monitoringi olib borilishini ta’minlaydi. 
Yuqorida   qabul   qilingan   qarorga   asosan   davlat   va   ho’jalik   boshqaruvi   organlari,
mahalliy   davlat   hokimiyati   organlari   bilan   birgalikda   davlat   xizmatlarini   bosqichma-
  17   bosqich   interaktiv   davlat   xizmatlariga   o’tkazish   va   yig’ma   reestrga   kiritishning   aniq
muddatlarini belgilagan holda davlat tizmatlari ro’yhatini tasdiqlashi o’z ichiga oladi.  
Intrekaktiv   xizmatlar   tizimini   joriy   etishdan   maqsad   -   jismoniy   va   yuridik   shahslar
uchun qulay sharoit yaratish hisoblanadi. Yana bir muhim tomoni - taraqqiyot mahsuli
vaqtni   tejash   va   qaysidir   miqdorda   ortiqcha   harajatlarga   yo’l   qo’ymaslik   imkonini
berayapti. 
O’zbekiston   Respublikasi   Yagona   interaktiv   davlat   xizmatlari   portali   to’g’risidagi
Nizom   “Axborotlashtirish   to’g’risida”shi   O’zbkiston   Respublikasi   qonuni,
O’zbekiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasining   “Davlat   va   ho’jalik   boshqaruvi,
mahalliy davlat hokimiyati organlarining axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan
foydalangan   holda   yuridik   va   jismoniy   shahslar   bilan   o’zaro   hamkorligini   yanada
takomillashtirish   chora   tadbirlari   to’g’risida”gi   2007-   yil   23-   avgustdagi   181-   son,
“Internet   tarmog’ida   O’zbekiston   Respublikasining   hukumat   portalini   yanada
rivojlantirish   chora-tadbirlari   to’g’risida”gi   2007-   yil   17-   dekabrdagi   259-   son
qarorlariga muvofiq interaktiv davlat hizmatlaridan foydalanishda axoli va tadbirkorlik
sub’ektlarining   davlat   va   ho’jalik   boshqaruvi   organlari,   mahalliy   davlat   davlat
hokimiyati organlari bilan o’zaro hamkorligi shartlari va tartibini belgilaydi. 
Quyidagi asosiy tushuncha va atamalarning ma’no-mazmunini bilish talab qilinadi: 
• yagona   interaktiv   davlat   xizmatlari   portali   -   foydalanuvchilarning   interaktiv
davlat   xizmatlari   to’g’risidagi   ma’lumotlardan   erkin   foydalanishini,   shuningdek
elektron   shaklda   davlat   xizmatlari   ko’rsatishni   ta’minlovchi   Internet   tarmog’ida
O’zbekiston Respublikasining hukumat portalidagi ma’lumotaxborot portali; 
• foydalanuvchining shahsiy kabineti - interaktiv davlat xizmatlari olishda davlat
organlari   bilan   o’zaro   munosabatlar   uchun   o’zida   foydalanuvchi   to’g’risidagi
ma’lumotlar,   shu   jumladan   shahsiy   ma’lumotlar,   mavjud   bo’lgan   yagona   portladagi
elektron resursdir. 
Yagona portalning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: 
• foydalanuvchilarga   davlat   organlariga   to’g’ridan-to’g’ri   murojaat   qilish   uchun
imkoniyat berish; 
  18   • foydalanuvchilarni   axborot-kommunikaciya   texnologiyalari   sohasidagi   boshqa
loyihalar bilan integratsiyalash; 
• foydalanuvchilarning   davlat   organlari   bilan   o’zaro   hamkorligi   samaradorligini
oshirish; 
• davlat   organlariga   murojaat   qilinganda   foydalanuvchilar   uchun   byurokratik
to’siqlarni qisqartirish va ularni bartaraf etish; 
• “Elektron   hukumat”ni   yanada   rivojlantirish   va   davlat   boshqaruviga   zamonaviy
axborot texnologiyalarini joriy etishda ko’maklashish. 
 
Hozirgi   vaqtda,   hukumatimiz   tamonidan   interaktiv   xizmatlarni   shakllantirish,   tashkil
etish   va   ularni   boshqarishga   katta   e’tibor   berilmoqda.   Interaktiv   xizmatlarni   tashkil
etishning eng tez va yahshi yo’li, bu, ularni internet tarmoqlari orqali amalga oshirish
hisoblanadi. 
Internet   tarmog’i   orqali   ko’rsatiladigan   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   dasturiy
vositalar   mavjud   ularga   www.orexca.com,   www.desk.uz,   uza.uz,   gov.uz,   www.
myjob.uz, www.vakansi.uz   saytlar   kirsa  o’quv-uslubiy interaktiv xizmat  ko’rsatuvchi
dasturiy   vositalarga   inter-vuz.tuit.uz,   talant.atdt.uz,   estudy.uz,   my.estudy.uz   veb
saytlari kiradi.  
Manashu   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   dasturiy   vositalarning   avzalliklari   haqida
qisqacha   ma’lumot   beradigan   bo’lsak   www.orexca.com   saytining   avzalligi   shundan
iboratki   ushbu   veb   sayt   sayyohlar   uchun   mo’ljallangan   bo’lib,   bunda   interaktiv
xizmatlar:   tarixiy   joylarga   tashrif   buyurish   mehmonhonga   oldin   buyurtma   berish
imkoniyatlari ega bo’lish va xizmatlar bilan tanishishdan iborat. 
O’zbekiston   Respublikasida   faoliyatlari   dorasida   olib   borilayotgan   asosiy   yangiliklar
majmuasini   uza.uz,   gov.uz   hamda   www.desk.uz   veb   saytlari   orqali   topish   mumkin.
Ushbu veb sahifalarda Davlat boshqaruv va ho’jalik yurituvchi organlar veb sahifalari
orqali ko’rsatiladigan interaktiv xizmatlari, ular faoliyati haqidagi yangiliklar, xabarlar
mavjud.  
Respublika   doirasida   bo’sh   ish   o’rinlarini   topish,   aniqlash   va   muloqat   o’rnatish
quyidagi   veb   sahifalar   orqali   amalga   oshirilishi   mumkin.   www.   myjob.uz,
  19   www.vakansi.uz bu saytlardan siz ish o’rinlari haqidagi ma’lumotlarni va siz, o’zingiz
haqingizdagi ma’lumotlarni to’ldirib jo’natishingiz va javob olishingiz mumkin . 
O’quv-uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   dasturiy   vositalardan   biri     inter-
vuz.tuit.uz saytidir. Bu sayt oliy ta’lim muassasalarda axborot-ta’lim dinamik muhitida
interaktiv xizmatlarni ko’rsatish tizimi Veb texnologiyalar asosida yaratilib, Inter-VUZ
nomi   bilan   internetda   faoliyat   ko’rsatmoqda.   Tizimning   ishlash   falsafasi
pog’onalilikga,   ya’ni   ichma-ich   joylashgan   qism   tizimlar   va   vazifali   modullarga
asoslangan. 
Inter-vuz.tuit.uz   saytining   avzalligi   shundan   iboratki   O’zbekistonda   mavjud   bo’lgan
oily ta’lim muassalarida ta’lim tizimini boshqarishda yagona axborot –ta’lim muhitini
yaratib   berish   va   undagi   axborotlar   oqimini   boshqarish   hamda   ularni   o’z   egalariga
vaqtida yetkazishdan iborat. Inter-vuz.tuit.uz saytining yana bir avzalliklaridan biri bu
avtomatlashtirilgan oily ta’lim muassasalarda interaktiv xizmat ko’rsatishdan iborat. 
talant.atdt.uz   veb   sayti   ham   o’quv-   uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   dasturiy
vositalardan   biri   hisoblanadi.   Bu   sayt   Toshkent   axborot   texnologiya   universitetining
iqtidorli talabalari bilan ishlash, ularning ilmiy-ijodiy ishlarga yo’naltirishga va ularga
interaktiv   xizmatlar   ko’rsatishdan   iboratdir.   Bu   saytda   universitetining   iqtidorli
talabalari   uchun   zarur   bo’lgan   barcha   ma’lumotlar   joylashtirilgan   bo’lib,   u   orqali
talabalarga   interaktiv   xizmatlar   ko’rsatiladi.   Shuningdek,   mazkur   sayt   orqali   iqtidorli
talabalar   ijodiy   faoliyatini   tashkil   qilishga   ko’maklashish,   ularni   fan   va   texnika
yangiliklaridan   xabardor   qilish,   respublika   va   xalqaro   miqyosda   o’tkaziladigan   ilmiy
anjumanlar,   fan   olimpidalari,   seminarlar,   tanlovlar,   Davlat   stipendiyalari,   “Kamolot”
jamg’armasi,   xorijiy   jamg’armalar   grantlari,   nomdor   stipendiyalar   haqidagi
ma’lumotlarni tezkor ravishda yetkazish ishlari virtual ravishda olib boriladi. 
TATU   talant.atdt.uz   veb-sayti   “Yangiliklar”,   “Ko’rik   va   tanlovlar”,   “Ilmiy
anjumanlar”,   “Fan   olimpiadalari”,   “Interaktiv   test”,   “Axborot   resurs   markazi”,
“Virtual   ta’lim   tizimi”,   “O’z   iqtidoringizni   sinab   ko’ring”,   “Iqtidorli   talabalar”,
”Dunyodagi   iqtidorli   yoshlar   haqida”,   “Kutubxona”va   “Fotojamlanma”   kabi
ruknlardan iborat. 
  20   Har   yili   o’tkaziladigan   "Ilmiy   g’oyalar   yarmarkasi"da   iqtidorli   talabalarining   ilmiy
tadqiqot   ishlari   natijalari   namoyish   etib   boriladi   va   universitetda   olib   borilayotgan
ilmiy tadqiqotlar ko’lamini yanada kengaytirishga, olinayotgan ilmiy natijalarni ta’lim
va   ishlab   chiqarishga   keng   joriy   qilishga   yo’naltirilmoqda.   Bu   yo’nalishda
talant.atdt.uz   veb-sayti   Toshkent   axborot   texnologiyalari   universitetining   iqtidorli
talabalari bilan ishlash, ularning ilmiy-ijodiy ishlarga yo’naltirish va ularga interaktiv
xizmatlar ko’rsatishda tabora o’z o’rnini topib bormoqda.  
O’quv-uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   my.estudy   veb   sayti   masofali   ta’lim
tizimidir  u akademik litsey  va kolledj  o’quvchilari  , oliy ta’lim  muassasi  talabalariga
masofadan  ta’lim   berish   uchun  yaratilgan  tizimdir.  Bu   saytning  avzalliklar  juda  ko’p
bo’lib,   asosiy   avzalliklardan   biri   fizika   va   matematika   fanlar   bo’yicha   mu’ltimediya
ma’ruzalar,   vedio   darsliklar   va   flesh   animatsion   roliklardan   foydalangan   holda   dars
jarayoni tashkillashtirilganligidadir.
 
 
     
I Bob bo’yicha xulosa
 
Ushbu bobda quyidagi ma’lumotlar berilgan: Interaktiv xizmat tushunchasi va internet
tarmog’i orqali ko’rsatiladigan interaktiv xizmat ko’rsatuvchi dasturiy vositalar sharhi
va hukumatimiz tomonidan interaktiv xizmatlarni shakllantirish, tashkil etish va ularni
boshqarishga   katta   e’tibori   haqida.   O’zbekistonda   o’quv-uslubiy   interaktiv   xizmat
ko’rsatuvchi dasturiy vositalarni ro’li va o’quv-uslubiy interaktiv xizmat ko’rsatuvchi
dasturiy vositalarning avzalliklari haqida ma’lumotlar joylashtirilgan.
 
 
 
 
 
 
  21    
 
 
 
II BOB. IQTIDORLI TALABALARGA MO’LJALLANGAN   
O’QUV-USLUBIY INTERAKTIV XIZMAT KO’RSATUVCHI 
DASTURIY TA’MINOTLARNI LOYIHALASHTIRISH VA ISHLAB CHIQISH
ASOSLARI  
1. O’quv-uslubiy interaktiv xizmat ko’rsatuvchi dasturiy ta’minotlarni loyihalash
va yaratish asoslari 
O’quv-   uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   dasturiy   vositalarni   yaratish   internet
muxiti orqali amalga oshiruvchi dasturiy ta’minot yaratish uchun elektron ma’lumotlar
bazasidan  foydalanish  zarur  bo’ladi. Kompyuter  tarmoqlari  uchun yaratilgan dasturiy
ta’minotlarni   asosan   ko’pchiligi   Veb-sahifa   ko’rinishida   tashkil   etilib,   ularda
foydalanuvchi interfeysi Veb ko’rinishida amalga oshiriladi. 
Iqtisodiyotni   globallashtirish   sharoitida   informatsion   madad   istagan   darajadagi
tashkiliy xo’jalik foaliyatining unumli rivojlanishiga, axolining axborotlashitirilganligi
va   farovonligini   o’sishiga   va   odamlar   o’rtasidagi   o’zaro   munosabatlarni
yahshilanishiga   ko’maklashuvchi   muhim   elementlardan   biriga   aylanib   bormoqda.
Bunday  yutuqlar   keng  ko’lamli   WWW  tarmog’i  va  unga  joylashgan  Veb-saytlarning
doimo ishlab turishi evaziga erishiladi. Shuning uchun hozirgi vaqtda har bir tashkilot
yoki   har   bir   shaxs,   qayerda   ishlashidan   qat’iy   nazar,   Internetda   o’z   joyini   yaratish
zarurligini   tushunmoqda.   Chunki   bu   usul   natijasida   butun   dunyoga   o’zi   to’g’risida,
o’zining   ish   faoliyati   to’g’risida   gapirish   va   internetning   bepoyon   resurslaridan   o’z
maqsadi yo’lida foydalanish imkoniyatlari paydo bo’ladi. Axborotni Internetda joylash
va   uni   ekranda   aks   ettirish   uchun   qulay   bo’lgan   ko’rinishda,   ya’ni   Veb   -   sahifa
ko’rinishida   taqdim   etish   zarur,   chunki   bu   sahifada   joylashtirishni   xoxlagan
foydalanuvchi   axboroti   har   tomonlama   bo’lishi   va   u   ko’p   xollarda   Veb-saytda
joylashishi mumkin. 
  22   Aql bilan yaratilgan sayt, qoida bo’yicha, informatsion yagona bus-butun hisoblanadi
va joylanajak axborot mohiyatiga qarab alohida kriteriya va standartlarga ega bo’ladi,
va   ko’plab   tashkilot   va   muassasalar,   xususiy   foydalanuvchilar   uchun   o’zlarining
tashkilot va shahsiy ish faoliyatlarida Veb texnologiyani va uning elementlarini tadbiq
etish bo’yicha ko’plab har hil eng muhim muammolarga duch kelinadi. Bu Veb-saytlar
Internet serverlarida joylashguncha va nashr qilinguncha Veb - texnologiya va dizayn
asoslaridan   yuqori   va   chuqur   bilim   talab   qiluvchi,   ko’pqirrali   va   professional   -
intellektual   ishdir.   Va   bu   muammolar   zamonaviy   Veb   -   texnologiyalar   bo’yicha
mutahassislar yetarlicha bo’lgandagina yechiladi. Shuning uchun Veb - sahifa yaratish
va uni  o’rganish jarayoni, shu berilgan yo’nalish bo’yicha mutaxassislarni  tayyorlash
hozirgi   kun   uchun   juda   muhim   va   dolzarb   hisoblanadi.   Bu   mutahassislik   kuchli   va
kelajagi porloq kasb, u hozir ham, kelajakda ham hamisha, o’z o’rniga ega bo’ladi. 
Boshqa   tomondan   Veb-saytlarni   yaratish   va   o’rganish   muammosining   dolzarbligi   va
muhimligini quyidagi sabablar bilan asoslash mumkin: 
• Taqdim   qilinayotgan   Internet   servis   xizmatlari   muxitini   ko’p   miqdorda
kengayishi va ulardan foydalanishning osonligi bilan; 
• Tarmoq Veb - texnologiya, ularning resurslari va imkoniyatlarini hamma joyda
tarqatish bilan; 
• Istagan darajali axborotlarga bo’layotgan talabalarning o’sib borishi bilan; 
• Tashkilot   va   hususiy   shaxslarning   o’zlari   va   o’z   ish   faoliyatlari   to’g’risidagi
axborotlarni internetda joylash uchun intilishlarning o’sishi bilan; 
• Tarmoq   ma’lumotlar   bazasidagi   global   mashtabdagi   har   hil   maqsaddagi
axborotlarga e’tibor qaratish bilan; 
• Har hil mamlakat, millat va fan odamlarining o’zaro muloqat va tushunishlarga
bo’lgan intilishi bilan; 
Veb saytlarni loyihalashtirish va ishlab chiqish bosqichlari 
1-bosqich. Iste’molchilar avditoriyasi. Har bir Veb-sayt asosan tashrif buyuruvchilar -
mijozlar   uchun   yaratiladi.   Birinchi   navbatda,   siz   ko’z   oldingizga   aniq   keltirishingiz
  23   zarur, ya’ni kim uchun bu ishni qilyapsiz va odamlar siz yaratgan dasturiy ta’minotdan
foydalanadimi?  
Foydalanuvchilar respublika tashqarisidagi axborotlarni qidirish maqsadida Internetga
kirish uchun xaq to’laydilar. Shunday qilib eng ko’p tashrif buyuruvchi Veb-saytlarga
russiy-zabon   (Rossiya,   Ukraina,   Qozog’iston,   Isroil)   va   ingliz-zabon   iste’molchilar,
ya’ni   eksport   -   import   operasiyalari,   turizm,   transport   bilan   shug’ullanadigan
kompaniyalar   kiradi.   Lekin   keyingi   paytda   O’zbekiston   ma’lum   mavzuga,   sohaga
yo’naltirilgan   ko’plab   Veb-saytlar   paydo   bo’lmoqda.   Tabiyki,   ulardan   faqatgina
internetda real holatdagi avditoriyalarga mo’ljallanganlari tashrif buyuradilar. 
  2-bosqich. Raqobatchilar. Siz ochmoqchi bo’lgan mavzu bo’yicha birbiriga o’xshash
Veb-saytlar   analizi,   ko’pincha   Veb-sayt   konsepsiyasini   yaratish   asosiga   aylanib
qolmoqda. Siz yaratayotgan Veb-saytning tashqi ko’rinishi raqobatchi Veb-sayt tashqi
ko’rinishiga   o’xshab   qolmasligi   kerak.   Sayt   -   raqobatchilaring   navigatsiya   va
strukturasining   kuchli   va   kuchsiz   tomonlarining   analizi   ularning   tajribasini   o’z
maqsadlarimizda   foydalanish   mumkinligini   ko’rsatdi.   Tashrif   buyuruchilarning   Veb-
saytlarga   bo’lgan   qiziqishini   oshirishda   servislar   hizmati   beqiyosdir.   Veb-saytlarga
tashrif   buyuruvchilar   sonini   oshirish   uchun   yangi   servizlarni   o’ylab   topish   hamisha
mumkindir.   Raqobatchilar   foydalanadigan   internetdagi   Veb-sayt   harakat   qilish
(ommalashtirish)   usuliga   ham   e’tibor   qaratish   zarur.   Internetning   zamonaviy
rivojlanish   bosqichida   ixtiyoriy   mavzuli   Veb-saytlar   xoxishlariga   qarab   internet   -
uyushmalariga birlashadilar. Shu kabi maxsuslashgan yangilik va obzor - analitik Veb-
saytlar,   zaxira   kataloglari,   forumlar   bunyod   bo’ladi.   Ular   yetarli   miqdordagi   mavzuli
Veb-saytlar   zamirida   yuzaga   keladilar.   Shunday   vertual   mavzuli   uyushma   muxitida
Veb-saytingiz pozitsiyasini kuchaytiruvchi aniq strategiyani tadqiq etish zarurdir. Veb-
sayt   tashqi   qismini   buyurtmachilar   kabi   Veb-sayt   tashrif   buyuruvchilari   uchun   ham
tayyorlash   muxim   hisoblanadi.   Faqat   shu   xolatdagina   uning   ommalashuviga   mo’ljal
qilish mumkin. 
3-bosqich. Byudjet.  Uning tarkibi quyidagicha: 
• Veb-saytni   yaratish   masalalari   bo’yicha   mutaxasislar   bilan   oldindan   maslahat
o’tkazish; 
  24   • Veb-sayt   kosepsiyasini   tadqiq   qilish   va   Veb-saytning   dinamik   qismi   uchun
masalani kundalang qo’yish; 
• Veb-saytni ishlab chiqish (tadqiq etish). 
• Veb-sayt dizaynini tadqiq etish; 
• Veb-sayt dasturiy qismini tadqiq etish; 
4-bosqich. Domen nomlarni ro’yhat qilish; 
5-bosqich.   Veb-saytni   quvvatlash   va   tashrif   buyuruvchilar   bilan   teskari   aloqa   ishlari
bo’yicha buyurtmachi shaxsni o’qitish; 6-bosqich.  Saytni qo’llab-quvvatlash; 
• Veb-saytni joylashtirish (xosting) 
• Domen nomlarni quvvatlash; 
• Veb-saytning texnik kuzatuvi; 
• Veb-saytning   informatsion   kuzatuvi   (ko’pincha   buyurtmachi   tomonidan
bajariladi, lekin boshqacha holatlar ham bo’lishi mumkin). 
• Internetda saytni harakat ettirishning an’anaviy usullari. 
Baxtga qarshi Veb-saytning ko’plab o’zbekistonlik buyurtmachilari uning internetdagi
xarakati   uchun   sarf   -   harajatlar   rejalashtirmay,   tekin   servislar   -   qidiruv   serverlaridan
registratsiya (qayd qilish)ga mo’ljal qiladilar. 
Internetning   rusiy-zabon   sektorlarida   Veb-saytni   harakat   ettirish   uchun   ko’plab
reklama   agentliklari   mavjud.   Internetning   O’zbekistondagi   sektorida   faqat   bitta
maxsuslashgan reklama agentligi Brand.uz ishlab turibdi (http;//WWW.brand.uz)). Bu
agentlik   uzining   boshlangich   rivojlanish   bosqichida   bo’lib,   bir   nechta   yirik   veb   -
dizayn studiyasiga ega. 
Biznes - jarayon. Veb-saytni yaratish zarurligi to’g’risidagi qarorni qabul qilish uchun
kompaniyangizdagi   kanday   biznez   -   jarayonlar   uchun   bu   Vebsaytni   tadqiq   etish
mumkinligini aniqlab olish kerak bo’ladi.  
Bugun quyidagi tijorat Veb-saytlari mavjud: 
1. Reklama   sayti   -   ihtiyoriy   reklama   singari   internet   informatsion   muhitidagi
konkret   maxsulot   va   xizmat   yoki   brendni   reklama   qilish   uchun   xizmat   qiladi.   Katta
miqdordagi   grafik   element   va   multimedia   vositalari   (Flash)   sahifalarida   qo’llanilishi
bilan farqlanadi. 
  25   2. Informatsion sayt - mijozlarning virtual uyushmasini tuzish to’g’risidagi qarorni
qabul   qilishda   “informatsion   to’siq”   ni   olib   tashlash   uchun   tashrif   buyuruchilarni
maxsulot   va   xizmat   turlari   to’g’risidagi   ma’lumotlar   bilan   to’lato’kis   bohabar   etish
uchun   xizmat   qiladi.   Sahifalar   tashqi   ko’rinishining   ko’rkamligi   (ihchamligi)   bilan
ajratib turadi, chunki bu Veb-saytdagi barcha elementlar kerakligi axborotlarni tez va
qulay usulda qidirib topish uchun xizmat qiladi. 
3. Biznes   sayt   -  kompaniyaning  alohida  tashqi   biznes   -  jarayonlarni   tashkil  qilish
uchun   xizmat   qiladi   (   masalan,   ta’minotchi   va   dillerlarning   ombordagi   maxsulotlar,
maxsulot   yoki   xizmatlarga   ega   bo’lishdagi   buyurtmalar,   xizmatchi   va   dillerlarni
o’qitish,   suxbatlar   olib   borish   jarayonlari   to’g’risida).   Biznes   -   jarayonlarni   tashkil
etish uchun dasturiy modullar (Internet - ilova) mavjudligi bilan farqlanadi. 
4. Korporativ   portal   -   kompaniya   ichki   va   tashqi   biznes   -   jarayonlarining
servislarini   o’z   ichiga   oladi.   Bundan   tashqari   korporativ   portal   tarkibiga
kompaniyaning   har   hil   bo’limlari   o’rtasida   axborot   almashuvi,   bug’alteriya   ilovalari,
ombor, kadrlar bo’limi, statistik va analitik axborotlar, spravochnik, uquv axborotlari,
ta’minotlar,   dillerlar,   iste’molchilar   bilan   ishlash   uchun   avtomatlashtirilgan   vositalar
va boshqalar kiradi. Biznes-jarayonlarni tashkil etish uchun internet-ilova, kompaniya
(bug’alteriya,   ombor,   rejalashtiruvchilar   va   b.k.)   da   foydalaniladigan   amaliy
dasturlarga kirish uchun interfeyslar mavjudligi bilan farqlanadi. 
    Veb-saytning   paydo   bo’lishi   mavjud   biznes-jarayonga   ozmi   ko’pmi   o’zgarish
kiritishni nazarda tutish kerak. Masalan, jamiyatchilik bilan aloqa bog’lash bo’lishida
yangiliklarni   o’z   navbatida   chop   etish   masalasi,   marketing   bo’limida   Veb-saytni
siljitish ishlari, Veb-sayt davomati statistikasining analizi, on-layn da savol-javoblar va
reklama   aksiyalarini   o’tkazish.   Maxsulotlar   bozori   bo’limi   on-layn   mijozlari   bilan
ishlashni,   kadrlar   bo’limi   esa   Veb-interfeys   orqali   vakant   joylarga   nomzodlarni
tanlashni o’rganishi kerak. 
Ko’pincha   internet   –   texnologiyadan   foydalanish   kommunikatsiya   bilan   bog’liq
vositalar   (axborotlarni   tarqatish   va   qabul   qilib   olish,   gaplashish   tarmoqlari)   ni   ancha
iqtisod   qilishga   olib   keladi.   Bu   ishlar   vaqtni   iqtisod   qilish,   internet   va   boshqa
axborotlarni   uzatishdagi   narxlar   farqi   evaziga   sodir   bo’ladi.       7-bosqich.   Veb-sayt
  26   tadqiqotchisi.  Sayt  tadqiqotchisini  tanlash  saytingizda   amalga  oshirilgach  masalaning
murakkabligiga bog’liq bo’ladi. Hozir O’zbekistonda 100 dan ortiq kompaniyalar har
hil   murakkablikdagi   Vebsaytlarni   tayyorlash   bo’yicha  va   50   dan  ortiq  xususiy   Veb  -
dizayn studiyalari uz xizmatlarini taklif qilmoqdalar. Ularning ko’pchiligi reklama va
informatsion   Veb-saytlar   uchun   yechimlar   taklif   qiladilar.   Bunda   sayt   Veb   -
sahifalarining   ko’pchiligi   yo’l   bilan   varaqlanadi   va   ba’zida   tekin   yoki   arzon   narxda
dasturiy yechimlar ishlatiladi. 
Design.   uz.   Sarcor.   Design,   On   -   Style,   ISP   Nayter,   Isp   Payvaz   va   shu   kabi
kompaniyalar   minimal   avtomatizatsiya   (informatsion   lentalar,   elektron   vitrinalar,
elektron   translistlar,   teskari   bog’lanish)   bilan   biznes   -   saytlar   uchun   yechimlar   taklif
qiladilar.   Bunda   perl,   php   va   SUBD   (my   SQL   va   b.k.)   arzon   dasturiy   yechimlar
ishlatiladi. 
O’zbekistonda   ishlayotgan   Eurasia   Technologies   Group   kompaniyasi   Platinum
Partners   i   Soft   Osiyo   EIP(Enterprise   Informatsion   Portal   -   korporativ   informatsion
portal) klassli yechimni taklif qiladi. Bu echim o’z ichiga biznes - saytlar va korporativ
portallar   (elektron   savdomaydonchasi   va   birjalar,   elektron   tezkor   maydonchalari   va
vakans kataloglari, foydalanuvchilar haq - huquqini boshqarish uchun qarorlar va b.k)
uchun   sozlanuvchi   modullarni   oladi.   Eurasia   Technologies   Group   tomonidan   taklif
qilayotgan   texnologiya   O’zbekistonda   yakka   hisoblanadi   va   analogi   yuk   (Java
dasturlashtirish tili va SUBD Oracle Jif kullaniladi) va bizdagi Veb-saytlarni yaratish
uchun   ishlatiladigan   barcha   mavjud   yechimlardan   ham   a’lo   hisoblanadi,   chunki   u
elektron biznes uchun ancha yuqori klassli echimlar qatoriga kiradi.  
   Tadqiqotchini tanlashda uning Veb- saytni ishlab chiqish, uni joylashtirish (xosting)
va   kuzatish,   konsultasion   va   marketing   xizmatlaridan   iborat   kompleks   yechimlarni
taklif   qilinishini   hisobga   olish   kerak.,   chunki   faqatgina   kompleks   yechimlar
buyurtmachini loyixani amalga oshirishda har hil “texnik” noqulayliklardan asraydi. 
8-bosqich.   Veb-saytni   joylashtirish   (xosting).   Xostingni   tanlashda   Internet   provayder
imkoniyatini,   ya’ni   kanalning   o’tkazish   qobiliyatini   inobatga   olish   kerak   bo’ladi.   Bir
vaqtda   qancha   tashrif   buyuruchilar   Veb-saytga   kira   olishi   mana   shu   ko’rsatgichga
bog’lik bo’ladi. Provayder kanali har hil mamlakat va mintaqadagi foydalanuvchilarga
  27   bir hil yaxshi va qulay bo’lishi kerak. Xosting sifatiga ta’sir etuvchi boshqa parametr -
bu Veb - server unumdorligi hisoblanadi. Xosting vakoloti sanalgan kompaniya bilan
saytning ommaviyligi (tashrif buyuruchilar soni) oshgan taqdirda kanalning o’tkazish
qobiliyati   va   Veb   -   server   unumdorligini   mos   ravishda   oshirish   to’g’risida   kelishib
olish kerak bo’ladi. 
9-bosqich   Qo’llab-quvvatlash   va   harakat.Veb-sayt   tadqiq   qilinguncha   Veb-saytni
quvvatlab   turish   va   uning   siljishi   bilan   kim   va   qanday   qilib   mashg’ul   bo’lishini
aniqlash muxim faktordir. 
Veb-sayt informatsion to’laligini yangilab turishni tashkil etishning ikki usuli mavjud: 
• O’zgarish Veb-sayt tadqiqotchi kompaniya xizmatchilari tomonidan kiritiladi; 
• O’zgarish Veb-sayt buyurtmachi kompaniya xizmatlari tomonidan kiritiladi. 
Birinchi   usul   tadqiqotchi   kompaniyadagi   Veb-saytni   quvvatlab   turuvchi   maxsus
xizmatni tashkil etishni talab qiladi. 
Ikkinchi   usul   buyurtmachi   kompaniyadan   o’zining   xizmatlari   uchun   mahsus   elektron
ishchi joylarni yaratishda vositalar qo’shishni talab qiladi. 
Mana   shunday   elektron   ishchi   joylar   yordamida   buyurtmachi   kompaniya   hizmatlari
mustaqil   ravishda   Veb-sayt   informatsion   to’laligini   quvvatlab   turadilar.   Buyurtmachi
kompaniya   xizmatchilaridan   internet   -   texnologiyasi   bo’yicha   maxsus   bilimlar   talab
qilinmasligi   (brauzer   bilan   foydalanishdan   tashqari)   maksadida   elektron   -   ishchi
joylarining masofaviy foydalanish interfeysidan maksimal ravishda foydalaniladi. 
    Veb-sayt   yaxshi   ishlab   turishida   eng   asosiy   elementlardan   biri   bu   axborot
tashuvchilari   bilan   teskari   bog’lanishni   to’g’ri   tashkil   qilinganligidir.   Uni   shunday
tashkil   etish   kerakki,   Veb-sayt   tashuvchilari   bilan  doimo   dialog   olib  borishi   mumkin
bo’lsin.   Bunday   imkoniyat   yuzaga   keladi,   agar   tashrif   buyuruvchilar   va   kompaniya
xizmatchilari   tomonidan   bo’ladigan   har   hil   xabarlarga   shu   zahotiyoq   reaksiya   qurish
uchun qulay va tushinarli interfeys tashkil qilinsa. 
Veb-sayt   ni   quvvatlash   jarayoniga   uning   doimiy   harakati   (siljishi)   ham   kiradi.   Veb-
saytga   tashrif   buyuruvchilar   doimiy   kelib   turishini   quvvatlab   turish   maqsadida   olib
borilgan ba’zi bir tadbirlar: 
  28   • Qidiruv serverlari va undagi indekslar joylashuvini nazorat qilish uchun Vebsayt
sahifalarini optimizasiyalash; 
• Banner   tarmoqlaridagi   banner   va   matnli   bloklardan   foydalanib   reklama
aksiyalarini o’tkazish va rejalashtirish; 
• To’g’ri   almashuv   yoki   reklamalarni   eng   gavjum   joydagi   mavzuli   zahiralarda
o’rnatish; 
• Mavzuli pochta jo’natmalaridagi reklama; 
• To’g’ri pochta jo’natmalari; 
• Veb-sayt ichki reklamasi yordamida har hil Veb-sayt savollar reklamasi; 
• An’anaviy usullar reklamasi. 
    Veb-saytning   siljishi   (harakati)   bo’yicha   doimiy   olib   berilgan   ishlar   sezilarli
natijalarni berishi mumkin. 
Yuqordagi ma’lumotalardan foydalanilgan holda talant.atdt.uz sayti yaratildi.
2.Iqtidorli talabalarga mo’ljallangan o’quv-uslubiy interaktiv xizmat
ko’rsatuvchi dasturiy ta’minotning tarkibiy tuzilmasi  
Iqtidorli   talabalarga   mo’ljallangan   o’quv-uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi
dasturiy vositaning tuzilishi va uning o’ziga hos xususiyatlari, ayrim muammolarini ko
‘rib chiqamiz. 
Iqtidorli   talabalarga   mo’ljallangan   o’quv-uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi
talant.atdt.uz   sayti   yaratildi.   talant.atdt.uz   veb-sayti   informatsion   sayt   hisoblanib.
Informatsion   sayt   bu   mijozlarning   virtual   uyushmasini   tuzish   to’g’risidagi   qarorni
qabul   qilishda   “informatsion   to’siq”   ni   olib   tashlash   uchun   tashrif   buyuruchilarni
maxsulot   va   xizmat   turlari   to’g’risidagi   ma’lumotlar   bilan   to’la-to’kis   bohabar   etish
uchun   xizmat   qiladi.   Sahifalar   tashqi   ko’rinishining   ko’rkamligi   (ixchamligi)   bilan
ajratib turadi, chunki bu Veb - saytdagi barcha elementlar kerakligi axborotlarni tez va
qulay   usulda   qidirib   topish   uchun   xizmat   qiladi.Veb   saytning   normal   ishlashi   uchun
foydalanuvchilar   bilan   teskari   bog’lanish   zarur.   Ularga   veb   saytda   yetarlicha   kanfort
bo’lishi kerak. Buning uchun har hil informatsion quvvatlab turish vositalarini tadbiq
etish   talab   etiladi.   talant.atdt.uz   veb   saytini   navigatsion   modeli   informatsion   ierarxik
  29   struktura   asosida   quriladi   va   veb   saytning   barcha   zarur   sahifalari   ta’riflarini   va
navigasiya elementlarni o’z ichiga oladi. 
Birinchi navbatda saytning bosh menyusi va servislar menyusini aniqlash zarur. Veb-
sayt bosh menyusiga bosh sahifa (main page, homepage) dagi giperbog’lanish (ssilka)
va   saytning   asosiy   informatsion   bo’limlari   kiradi.   Ya’ni   veb   saytning   informatsion
to’ldiruvchilariga   tegishli   bo’limlar.   Bunaqa   bo’limlar   soni   uchdan   oltigacha   bo’lishi
kerak,   aks   holda   sayt   bo’yicha   navigatsiyani   amalga   oshirish   qiyinlashadi.   Agar
informatsion   bo’limlar   soni   ko’p   bo’lsa   mavzu   yoki   foydalanuvchilar   guruhlari
bo’yicha   o’hshash   bo’limlarni   birlashtirish   mumkin.   Bosh   menyuni   tuzishda   asosiy
e’tiborni   har   hil   kategoriyadagi   foydalanuvchilar   uchun   qulaylik   yaratishga   qaratish
kerak,har hil murakkablikdagi axborotlarga (boshlovchi  va ekspertlar), birinchi marta
tashrif buyuruchilarga va doimiy tashrif  buyuruvchilarga. 
Servislar   menyusiga   veb   saytning   informatsion   to’ldiruvchilariga   tegishli   bo’lmagan
bo’limlar kiradi. Lekin, ular yordamchi servislar hisoblanadi. Masalan, sayt bo’yicha,
sayt   kartasi,   umumiy   savollar   bo’yicha   kontaktli   ma’lumotlar;   umumiy   savollar
bo’yicha   teskari   bog’lanish   formasi   va   boshqalar.   Bunday   servislar   har   bir   tashrif
buyuruvchi va har bir veb sayt sahifasida doim saqlanish kerak. 
Bosh menyu va servislar menyusini aniqlab bo’lingach, Veb - sayt bo’limlarining ichki
strukturasi va navigatsiyalarini analiz qilish zarur. 
Veb - navigatsiyaning 4 hili mavjud  
Yassi   -   barcha   sahifalar   umumiy   giperbog’lanishga   ega.   Bunda   bir   sahifadan   boshqa
ihtiyoriy   sahifaga   o’tish   mumkin.   Sayt   sahifalarini   yuqori   darajasini   yoki   yirik   sayt
bo’limlarini kurishda ishlatiladi.  
Ketma-ket   -   har   bir   sahifa   oldingi   va   keyingi   sahifalar   uchun   giperbog’lanishga   ega.
Asosan,   sahifalarni   ketma-ket   ko’rib   chiqish   talab   etiladigan   ko’p   sahifali   chop
etishlarda ishlatiladi 
Iyerarxik   -   barcha   ketma-ket   keladigan   sahifalar   faqat   bosh   sahifa   bilan
giperbog’lanadi,   lekin   bir   biri   bilan   kesishmaydi.   Murakkab   menyularni   ko’rishda
elektron kataloglarda ishlatiladi. 
Aralash - oldingi uch hil navigatsiyaning har hil variantlarida uchraydi. 
  30   Navigatsiyaning   barcha   hillaridan   foydalangan   holda   veb   sayt   bo’yicha   navigatsiya
uchun   qo’shilishning   maksimal   darajasi   4-5   daraja   bo’lgan   ma’qul.   Demak,   ideal
holatda tashrif  buyuruvchi  saytning har bir sahifasini  sichqonchani  3-4 ta chiqillatish
mobaynida ko’rish mumkin. 
Sayt   bo’limlari   strukturasini   qurishda   yahshi   anglash   uchun   uning   tiniqligiga   e’tibor
berish kerak. 
Veb-saytni   qurish   jarayonida   uning   informatsion   to’ldirilishi   -   kontent   (content   -
ichidagi bor narsalar) ga alohida e’tibor berish zarurdir. Veb - saytning informatsion va
navigatsion   strukturalari   aniqlangach,   sayt   alohida   sahifalarni   konkret   ravishda
informatsion to’ldirilishi va uning ketma-ketligini aniqlashga kirishish zarur bo’ladi. 
Buning uchun informatsion to’ldirish uchun mas’ul hisoblangan odam bilan birgalikda
veb   saytning   har   bir   sahifasida   qanaqa   axborotlar   (matn,   tasvir,   animatsiya   va   b.k.)
joylashganligini   aniqlanadi.   Barcha   olingan   ma’lumotlar   har   bir   masala   qarshisida
bajaruvchi va bajarish muddati ko’rsatiladigan jadvalga o’tkazilishi shart. 
Bundan   tashqari   Veb   -   dizayner   bilan   birga   veb   saytning   turli   bo’limlarida   ishlatish
mumkin bo’lgan sahifalar  shablonlariga  belgi  qo’yish  va ularning miqdorini  aniqlash
zarur bo’ladi. Masalan, “Bosh sahifa”, “Bo’lim bosh sahifasi”, “Bir sahifali maqola”, “
Ko’p sahifali maqola” va boshqalar. 
Shunday qilib , veb saytni amalga oshirish uchun quyidagilar mavjud. 
• Maqsadli foydalanuvchilar aniqlanadi; 
• Informatsion struktura aniqlanadi; 
• Navigatsion model tadqiq qilinadi; 
• Informatsion to’ldirishning hajmi aniqlanadi; 
Sahifa shablonlari xususiyati va miqdori aniqlanadi. 
Bu   bosqichda   veb   sayt   uchun   masalaning   ko’ndalang   qo’yilishi   tugallanadi.   Lekin
dinamik   veb   sayt   uchun   uning   funksionalligini   aniqlash,   ya’ni   veb   sayt   dasturiy
qismining zarur funksiyalarini ro’yhat qilish, “texnik topshiriqlar” ni tuzish qoladi. 
Misol: 
• Funksional nomi: veb sayt tashrif buyuruvchilari bilan teskari bog’lanish. 
  31   • Ahamiyati.: veb sayt tashrif buyuruvchilaridan informatsion xabarlarni veb sayt
administratori tomonidan yig’ib olish. 
• Tashrif   buyuruvchilar   funksiyasi:   majburiy   polya   (joy)   hisoblanadigan   “Ism”,
“Kontaktli e-mail” va “Xabar” larni o’z ichiga olgan xabarlar formalarini to’ldirish va
jo’natish; 
Xabarlarni  muvaffaqiyatli  jo’natilgach,  habarlarni  muvaffaqiyatli 
jo’natilganligi to’g’risidagi xabarni olish; 
Xabarni   muvaffaqiyatsiz   jo’natilgach,   muvaffaqiyatsiz   jo’natilgan   xabar   to’g’risidagi
xabarni (formani takroriy to’ldirish taklifnomasi  bilan) olish;  To’ldirilgan polya (joy)
li   formalarni   jo’natishga   harakat   qilishda   –   to’ldirish   shart   bo’lgan   polyalarni
to’ldirilmaganligi to’g’risidagi xabarni olish. 
Veb - sayt administratori vazifa (funksiya) lari 
1. Teskari bog’lanish formalarini yaratish, tahrirlash; 
Veb - interfeys orqali xabarlarni ko’rib chiqish, ya’ni xabarlarni kelib tushish vaqtiga
qarab   filtrlash;   e-mail   ning   xabarlarda   ko’rsatilgan   kontaktli   adresi   bo’yicha   javobiy
xabarlarni jo’natish va xabarlarni yo’qotish; 
Administratorning e-mail adresiga xabarlarni jo’natish, shu bilan birga unga xabarlarni
jo’natish uchun e-mail ni o’zgartirish imkoniyati borligi. 
   
 
 
 
 
 
 
 
3.Iqtidorli talabalarga o’quv - uslubiy interaktiv xizmat ko’rsatuvchi dasturiy
ta’minotlarni yaratish texnologiyalari  
Hozirgi   kunda   axborot   texnologiyalari,   hamda   internet   va   Veb   -   texnologiyalari   xalq
ho’jaligining,   umuman   insoniyat   faoliyatining   barcha   sohalariga   jadallik   bilan   kirib
  32   kelmoqda.  Shuningdek   internet   tarmog’idagi   World-Wide   Web   (WWW)   xizmatining
mashhurligi uni ma’lumotlar tarqatishning asosiy vositasiga aylantirib qo’ydi. Bugungi
kunda   yaratilayotgan   ta’lim   vositalariga   nazar   soladigan   bo’lsak   ularning   juda
ko’pchilig   Veb   texnologiyalarga   asoslanganligi   ularning   bevosita   intenet   tarmog’ida
ishlatiloyotganligiga guvox bo’lishimiz mumkin. 
World Wide Web texnologiyasi tarjima qilinganda "dunyo o’rgimchak to’ri" ma’nosini
bildirib,   bu   texnologiya   o’zining   foydalanuvchi   interfeysi   soddaligi   tufayli   keng
qo’llanila boshlandi. 
World   Wide   Web   (WWW)   -   butun   dunyo   o’rgimchak   to’ri   -   Internetning   eng
ommaviy   axborot   xizmatlaridan   biri   hisoblanadi.   Internet   uzoq,   vaqtlar   mobaynida
turli  hil  kompyuter  tarmoqlarining chigal  tizimi  bo’lib, ular  bo’yicha asosan  elektron
axborot   uzatilgan.   Kompyuter   buyruq   va   dasturlarini   ishlatishning   nozik   tomonlarini
boshidan   kechirmagan  yangi   odam   bu  chigal   tizimda  o’zini   ishonchsiz   va   bug’iq   his
qiladi.   Oddiy   va   ko’rgazmali   shaklda,   «ko’rsat   -   bos»   tamoyili   bo’yicha   yaratilgan
yangi   texnologiya   foydalanuvchiga   tarmoqqa   punktlari   so’rovlarini   aniq   berish   va
unga kerak bo’lgan ayni narsani tanlashni o’rgatdi. Bu texnologiya World Wide Web
dasturi bilan amalga oshiriladi. 
    Ko’pchilik   foydalanuvchilarning   haqiqiy   vaqt   oralig’ida   ma’lumotlarni   uzatish
vositalariga   faol   qiziqishi   aynan   shu   texnologiyani   paydo   bo’lishi   bilan   kelib   chiqdi
qisqa   vaqt   ichida   WWW   Internetni   axborot   supermagistraliga   yoki   «dunyo   axborot
o’rgimchak to’riga» aylantirdi.  
World Wide Web -internetning eng yahshi xizmatlaridan bo’lib, matn, grafik, axborot,
tovushli   fragmentlarnidan   tashkil   topgan   hujjatlar   bilan   ishlash   imkoniyatini   yaratib
beradi.   WWW   tizimi   internet   tarmog’ining   istalgan   qismida   joylashgan   serverdagi
hujjatni topib, foydalanuvchi kompyuteriga chaqirib berishni ta’minlaydi. WWW ning
muhim   xossalaridan   biri   -   hujjatlarga   gipersilka   kiritilishi   mumkinligidadir.   WWW
millionlab   odamlarga   bir   birlari   bilan   to’g’ridan-to’g’ri   murojat   qilish   rejimida
muloqat   qilishga   imkon   beradigan   yangi   va   nisbatan   arzon   texnologiyadir.   Tarmoq
bo’yicha   faqat   matnli   fayllargina   emas,   balki   tovush,   grafika   va   videotasvirlar   ham
muvaffaqiyatli   uzatila   boshlandi.   Kompyuterdagi   ma’lumotlar   bazasiga   va   tijorat
  33   tarmoqlariga   ega   bo’lgan   internetda   cheksiz   iste’mol   bozorini   va   ishbilarmonlik
ma’lumotlarini tarqatish uchun asosiy kanalni qurdilar, bular ularga tarmoqning virtual
kengligida punktlari biznesini samarali qilish imkonini beradi. 
WWW texnologiyasida ko’rilayotgan hujjatdagi kalit tushunchalar: so’zlar, tasivrlar -
ushbu   tushunchani   kengroq   yoritib   beruvchi   yangi   hujjat   tarzida   “ochilish”
imkoniyatiga   ega.   Ma’lumotlarni   bunday   tarzda   tasvirlash   usuli   “gipretekst”,   bunday
shaklda   tasvirlagan   hujjatlar   “gipertekstli   hujjat”   deb   ataladi.   Bu   hujjatlarni   yaratish
uchun mahsus til - gipertekstlarni yozish tili yoki HTML (inglizcha varianti HyperText
Markup Language) tili deb ataladi . 
Bunday imkoniyat mavjudligi to’plangan ma’lumotlarni gipertekstli WWW hujjatlarga
o’zgartirish   masalasini,   boshqacha   aytganda   mavjud   ma’lumotlar   bazasiga   WWW
murojaatni   yaratish   masalasini   keltirib   chiqaradi.   Biror   axborot   resurslariga   WWW
texnologiyasidan   foydalanib   murojaatni   ta’minlash   uchun   uchun   quyidagi
komponentlari mavjud bo’lishi lozim :  
1. IP - protokoli.  
2. Veb  server  -  WWW-serveri.  Bu  server  WWW  -  mijozlarning so’rovlariga  IP  -
protokoli orqali gipertekstli hujjatlarni havola etishni ta’minlaydi. 
Havola etiladigan gipertekstli hujjatlar HTML tilida mavjud bo’ladi. Bu hujjatlar yoki
statik shaklda (diskdagi fayllar tarzida), yoki foydalanuvchining so’rovi parametrlariga
mos   holda   mahsus   dasturiy   ta’minot   yordamida   dinamik   holda   yaratiladi.   WWW   -
server   HTML   -   hujjatlarni   dinamik   holda   yaratish   uchun   mahsus   dastur   -   Veb
texnologiya - dasturlardan foydalaniladi .  
Ma’lumotlar bazasiga WWW - murojaat 3 ta asosiy usullardan biri yordamida amalga
oshiriladi.   Bu   usullardan   birida   gipertekstli   hujjatlar   MB   asosida   dinamik   tarzda
yaratiladi. Bu usulda MB ga murojaat WWW - mijoz so’roviga javob sifatida WWW -
server   tomonidan   ishga   tushiriladigan   VEB   -   dastur   yordamida   amalga   oshiriladi
HTML - hujjatni yaratadi.  
Ko’pgina   korxona,   tashkilotlar   va   firmalar   o’zlarini   ish   jarayonlarini   qo’llab-
quvvatlash   uchun   elektron   ma’lumotlar   bazalaridan   foydalanadilar.   Bu   sistemalar
ba’zan   ikki   foydalanuvchi   o’rtasida,   ma’lumotlar   bazalari   Clipper,   Dbase,   FoxPro,
  34   Paradox,   Access   faylaridan   foydalangan   holda   amalga   oshirilar   edi.   Odatda   ular   bir-
birlaridan   mustaqil   ravishda   qo’llaniladi.   Agar   ma’lumotlar   bunday   ma’lumotlar
bazalarida qaralsa, mutaxasislardan tashqari foydalanuvchilarni qiziqtirsa, ma’lumotlar
bazasini tarqatish uchun ma’lumotlar bazasini boshqarish sistemalari orqali yaratilgan
qog’ozli hisobot va ma’lumotnomalar qo’llaniladi. 
Lokal   tarmoqlarni   paydo   bo’lishi   va   ularni   takomillashishi   natijasida,   ularni   global
tarmoq   (Internet)   ga   bog’lanishiga   olib   keldi.   Internet   tarmog’ini   vujudga   kelishi
natijasida,   ixtiyoriy   korxona,   tashkilotlar   va   boshqa   muassasalarga   ma’lumotlar
resurslariga  bog’lanish   uchun   yo’l   ochildi.  Ma’lumotlar   bazasini   bilan   ishlaganda   bir
turdagi   ish   joylarida   bir   xil   ma’lumotlar   bazasidan   foydalanishga   tog’ri   keladi,   lekin
muammo shundaki ular o’rtasidagi muloqot tarmog’ini yaratilmaganligidadir. Shuning
uchun   ham   bu   ish   o’rinlarini   muloqotini   ta’minlash   uchun   WWW   texnologiyasi
qo’llaniladi. 
World   Wide   Web   texnologiyasi   o’zining   foydalanuvchi   muloqoti   oddiy   bo’lgan
shunday   osonlikcha   keng   tarqaldiki.   Gipertekst   asosida   yotuvchi   "nima   qiziq   bo’lsa
shuni   bos"   prinsipi   intuitiv   tushunarlidir.   WWW   texnologiyalarida   qurilayotgan
hujjatning   hamma   kalit   tushunchalari:   so’zlar,   rasmlar   yangi   hujjatlarni   ochish
imkoniga   o’zgadir,   bu   hujjatlar   asosida   kalit   tushunchalarga   kengroq   ta’riflari   va
mazmun   mohiyatilari   keltirilgan.   WWW   texnologiyasidagi   giper   matnli   hujjatlardagi
mavjud   bo’lgan   ma’lumotlarni   o’zgartirish   masalalari   yuzaga   keladi,   ya’ni
o’zgartirilgan strukturalarni cheksiz qo’llash masalasidir. 
Boshqacha   aytganda   mavjud   bo’lgan   ma’lumotlar   bazasini   WWW   ga   tadbiq   qilish
masalasi. 
Ma’lumotlar bazalari insoniyat bilimlari asosini o’z ichiga oladi. XX asr oxiriga kelib
ma’lumotlar   bazasi   texnologiyalari   paydo   bo’ldi   va   biz   kelajakdagi   tarix   uchun
judayam  katta  ma’lumotlar   yig’ishga  ega  bo’ldik. Hamma  gap shundaki   ma’lumotlar
bazasiga   bo’lgan   yo’l   ham   cheklangandir.   Foydalanuvchi   o’zini   qiziqtirgan
ma’lumotlarni olishi uchun SUBD ga mos bo’lgan fizik yo’lga ega bo’lishi kerak ya’ni
u   ma’lumotlar   bazasi   strukturalari   va   mavjud   bo’lgan   so’rov   tillari   qo’llashi   kerak.
So’rov   tillari   qandaydir   muammolar   paydo   bo’lsa,   bu   muammolarni   ODBC
  35   bayonnomasi   hal   qiladi,   SQL   operatorini   cheklangan   to’plami   ixtiyoriy   ma’lumotlar
bazasi   serveriga   uzatishga   imkoniyat   yaratiladi.   Ammo   bu   muammoni   bir   bo’lagi
bo’lib,  foydalanuvchi  ma’lumotlar  bazasini  strukturasini  (hatto  SQL  terminlari  orqali
ham) tushuna olmaydi va bu keyingi foydalanuvchilarga bir xil interfeysni yaratishga
yordam bermaydi. 
  WWW   texnologiyasining   ma’lumot   resurslariga   kirish   uchun   qo’llaniladigan
komponentalar. 
WWW   texnologiyasini   qandaydir   ma’lumotlar   resurslariga   kirishni   ta’minlash   uchun
qo’llashda navbatdagi komponentani mavjudligi bizga ma’lum bo’ladi (l.l-rasm): 
IP-   tarmog’i   ma’lumotlar   to’plamiga   DNS   ismli   servis   orqali   ishlaydigan   yagona
qonuniyat bo’yicha nomerlangan va marshrutlangan ma’lumotni uzatish uchun xizmat
ko’rsatadi.   
 
IP-tarmog’i 
1.1- rasm .  IP - tarmog ’ i   komponentalari .  
Belgilangan   ma ’ lumotlar   serveri   -   WWW - server ,   gipermatnlarni   hujjatlarni   etkazib
berish   uchun   ( ya ’ ni   www   klientni   so ’ roviga   javob   etkazish   uchun )   IP   tarmog ’ i
foydalanadi . 
Uzatiladigan   gipermatnli   hujjatlar   standart   HTML   (gipermatnlarni   belgilash)   tilida
yozilgan   bo’ladi.   Bu   hujjatlar   statik   ko’rinishda   yoki   dinamik   ko’rinishda   bo’lishi
mumkin.   Dinamik   hujjatlardagi   ma’lumotlar   maxsus   dastur   ta’minotiga   bog’liq
ravishda komponovka qilinadi. 
Konkret   ma’lumotlar   bazasi   tarkibi   asoslariga   kirishda,   ya’ni   SUBD   turi,   jadvallar
bog’lanishi,   butunlik   va   yaxlitlik   chegaralari   va   echim,   ma’lumotlar   bazalarini
aktivligini qo’llash bilan bog’lanishni va ularga kirishni ta’minlaydi. 
  36  WWW 
klient  
WWW 
server  WWW 
klient   Mavjud   ma’lumotlar   bazasiga   WWW-kirishni   ta’minlashda,   texnologik   orasidagi
tashkiliy quvvatlash texnologik va tashkiliy yechimlar komplekslari bir qancha yo’llari
mavjud www texnologiyasini mavjud ma’lumotlar bazasiga kirishni amalda qo’llashda
yechimlar judayam keng spektrini ko’rsatadi.  
Mavjud ma’lumotlar bazasiga WWW-kirish ihtiyoriy bittasi uch xil senariyalar orqali
amalga   oshirilgan   bo’lishi   mumkin.   Quyida   ularni   qisqacha   tavsifi   va   asosiy
xarakteristikalarini keltiramiz: 
  1.Bu variantda MB ichidagi ma’lumotlar maxsus dastur orqali qaraladi, ya’ni HTML
hujjatlar   bilan  bog’langan   ko’pchilik   fayllar   yaratiladi   qabul   qilingan   fayllar   bir   yoki
bir   necha   WWW-serverdan   olib   kelingan   bo’ladi.   Ularga   kirish   serverdagi   statik
gipermatnli hujjatlar orqali amalga oshiriladi. 
 
 
1. 2-rasm.  Statik hujjatdagi  mavjud ma’lumotlar bazasini  birmartalik yoki  davriy
almashtirish. 
Bu  variantda  minimal  boshlang’ich  chiqimni  xarakterlaydi.  Bu shunisi   bilan sifatliki,
undagi ma’lumotlar massivi kichik ekanligi va ularni oddiy strukturaga egaligidadir va
kamdan-kam almashtiriladi. 
  Almashtiruvchi   sifatida   avtomatik   yoki   yarmi   avtomatik   statik   hujjatlarni   qayta
ishlovchi dastur komplekslari qatnashishi mumkin. 
2. Dinamik gipermatnli hujjatlarni mavjud ma’lumotlar bazasi asosida yaratish.
  37    
Almash 
tirgich
 MB   1.3-rasm. Dinamik gipermatnli hujjatlarni mavjud ma’lumotlar   bazasi asosida
yaratish. 
 
Bu   variantda   ma’lumotlar   bazasiga   kirish   maxsus   CGI-dastur   orqali,   WWW   klient
so’roviga   WWW   server   ruxsat   etilgan   javob   orqali   amalga   oshiriladi.   Bu   dastur
so’rovlarni qayta ishlab, mavjud ma’lumotlar bazasidan qaraydi va HTML hujjatlarni
tayyorlab klientga qaytaradi (1.3-rasm). 
Bu   yechim   murakkab   strukturaga   ega   katta   ma’lumotlar   bazalarini   va   qidirish
sistemasini   muximligini   qo’llab-quvvatlash   uchun   sifatlidir.   Bu   variantda   MB   ni
o’zgartirish WWW-interfeysi orqali amalga oshirilishi mumkin. 
Bu   variantni   asossiy   kamchiligi   shundaki   so’rovlarni   qayta   ishlash   uchun   ko’p   vaqt
ketadi,  ma’lumotlar  bazasiga  kirish  doimo  ochiq  bo’lishi   zarur,  ma’lumotlar  bazasini
qo’llab   quvvatlovchi   vositalarni   qo’shimcha   yuklash,   so’rovlarni   qayta   ishlashda
WWW server bilan bog’liqligidadir. 
Bunday   texnologiyani   amalga   oshirish   uchun   WWW-serverni   ishlatiladigan   dasturlar
bilin   bog’lovchi   CGI   -   Common   Gateway   Interface   ni   qo’llash   zarur.   Dasturlash
tillarida dasturlash vositalarini qo’llash yetarlicha keng. SUBD uchun ichki dasturlash
tili bo’lib, dokumentlarni generasiya qilish uchun bu tilni variantlarini qo’llash xizmat
qiladi. 
3.   Ma’lumotlar   omborini   yaratish   SQL   tili   so’rovlari   bilan   yuqori   mahsulli   SUBD
asosida   quriladi.   Asosiy   SUBD   dan   omborga   ma’lumotlarni   davriy   yuklash.Bu
variantda ma’lumotlar ombori deb nom olgan texnologiyani qo’llash tavsiya qilinadi.
WWW-serverdan turli  xil  so’rovlarni  qayta ishlash uchun yuqori  mahsulli  oraliq MB
qo’llaniladi.   Oraliq   ,   ma’lumotlar   bazasini   ma’lumotlar   bilan   to’ldirish   asosiy
  38   WWW 
klient  Qayta 
ishlovchi 
MB  WWW 
server  ma’lumotlar bazasini  to’ldiruvchi maxsus dasturlar tamonidan amalga oshiriladi (1.4-
rasm). 
  
 
1.4- rasm. Bosqich 1- ma’lumotlarni yuklash. 
 
Ko’rilgan   variant   oldingi   sxemaning   barcha   kamchiliklaridan   xoli.   Bundan   tashqari
asosiy   ma’lumotlar   bazasi   bilan   ma’lumotlar   omborini   sinxronlashgan   ma’lumotlari
o’rnatilgandan   keyin,   ma’lumotlar   omboriga   foydalanuvchi   interfeysi   joylashtirilgan
bo’lishi mumkin. Bu ishlab chiqarish va ishonchlilikka bog’liq ravishda ish o’rinlarini
taqsimlashni amalga oshirishga yordam beradi. 
Bu   sxemaning   qiyin   bo’lishiga   qaramasdan   WWW   kirishdagi   berilgan   bir   necha
ma’lumotlar bazasini ta’minlash masalasi yo’lga qo’yish chiqimi doimo oshib boradi. 
 
1.5-rasm. Bosqich 2-so’rovlarni qayta ishlash. 
 
  39  MB   Ma’lumotlar 
bazasi MB  
Ma’lumotlar 
ombori 
 WWW 
klient  MO  WWW 
server     
  Qayta 
ishlovchi  WWW   interfeyslarini   qayta   ishlash   tezligini   oshirish   za   WWW   so’rovlarini   qayta
ishlash   unumdorligini   oshirish   asosi   bo’lib,   gipermatnli   hujjatlarni   yaratish   uchun
SUBD inng ichki tillarini qo’llash hizmat qiladi. 
Ma’lumotlar   omborida   mavjud   asosiy   ma’lumotlar   bazasini   yuklash   uchun   hamma
hisoblangan yechimlar (dasturlash tillari, integrallashgan vositalar) va mahsus yuklash
vositalari   (SQL   serverni   o’rnatish   va   ma’lumotlar   omborini   qo’llab   -   quvvatlash
uchun) qo’llaniladi. 
Ma’lumotlar   bazasiga   WWW-kirishni   qo’llab-quvvatlash   yuqorida   keltirilgan
variantlarni   amalga   oshirish   paytida   ish   hajmidan   yuzaga   keladi.   Birinchi   variantni
amalga oshirish mavjud ma’lumotlar bazasida joylashgan hamma ma’lumotlarni qayta
ishlash   ketma-ketligi   bilan   bog’lik   .   Zarur   formatdan   va   matn   formatdan   HTML
formatida   mavjud   jadvalni   chiqarish   vositasini   qayta   ishlash   uchun   1-   3   kun   kerak
Indeksli strukturani qurish vositasini qayta ishlash mehnat talab qiladigan ish bo’lib, u
1-3 hafta muddatni talab qiladi. 
Ikkinchi   va   uchinchi   variantlar   uchun   interfeys   qurish   ish   hajmi   umuman   aytganda
mavjud   informatsion   sistemalarni   yaratishda   bu   interfeyslarni   qurish   ish   hajmi   bilan
ekvivalent.   Uchinchi   variantda   qo’shimcha   ish   sarfi   ma’lumotlarni   ma’lumotlar
omboriga yuklashga olib boradi. Ma’lumotlarni yuklash paytida strukturani va nomni
o’zgartirmaslik ish sarfi natijasida kelib chiqishi mumkin: 
1- 2   jadval   1-2   kunda   bir   qayta   ishlovchi   uchun   murakkabligidan   va   jadval
hajmidan qatiy nazar yuklash texnologiyasi otladka sharti asosida. 
Ma’lumot   bazasiga   turli   qayta   ishlash   vositalari   interfeyslarini   qo’llash   paytida   ish
sarfi   oshib   borishi   mumkin.   Interfeyslarni   qayta   ishlashda   ish   sarfini   kamayishi
bo’yicha ro’yhati quyidagicha bo’ladi: 
• С  tilidagi biblioteka va funksiyalar,  
• Perl tili,  •   WOW paketi, va  
• COLD FUSION. 
Iqtidorli   talabalarga   o’quv-uslubiy   interaktiv   hizmat   ko’rsatuvchi   veb   sayt   yaratishda
internet   muhiti   orqali   amalga   oshiruvchi   dasturiy   ta’minot   yaratish   uchun   elektron
ma’lumotlar   bazasidan   foydalanish   zarur   bo’ladi.   Kompyuter   tarmoqlari   uchun
  40   yaratilgan   dasturiy   ta’minotlarni   asosan   ko’pchiligi   Veb   -   sahifa   ko’rinishida   tashkil
etilib, ularda foydalanuvchi interfeysi Veb ko’rinishida amalga oshiriladi. Demak veb
sayt   dasturiy   ta’minoti   uchun   zarur   ma’lumotlar   bazasini   boshqarishda   tanlanadigan
ma’lumotlar   bazasini   boshqarish   tizimlariga   (MBBT)   Veb   -   texnologiyalari   orqali
murojat   etish   imkoniyati   mavjud   bo’lishi   lozim.   Bunig   uchun   MySQL   ma’lumotlar
bazasini   boshqarish   sistemasi   tanlanadi   .Veb-texnologiya   asosida   Veb   -   server
tomondagi   ma’lumotlar   bazasiga   murojatni   amalga   oshirish   modelini   quyidagicha
tasvirlash mumkin (2.6. rasm)  
 
1.6. rasm. Ma’lumotlar bazasiga murojaat etish moduli.  
1.6. rasmda tasvirlanganidek Veb - brouzer, ya’ni foydalanuvchi bergan so’rovga Veb
- server javob berishi uchun mahsus dastur - PHP skriptni ishga tushiradi. Bunda Veb -
server PHP skriptga parametr sifatida foydalanuvchi so’rovidagi parametrlarni beradi.
PHP   -   skript   o’z   navbatida   MYSQL   ma’lumotlar   bazasini   boshqarish   sistemasiga
murojat   qiladi   va   berilgan   parametrlar   asosida   ma’lum   amallarni   bajaradi.   Olingan
natijalar Veb- server tomonidan HTML hujjat shaklida so’rov bergan foydalanuvchiga
va mijozga javob sifatida jo’natiladi. 
Toshkent   axborot   texnologiya   universetetining   talant.atdt.uz   web   saytini   dasturiy
ta’minotini   loyihalash   va   yaratishda   PHP   tildan   va   MySQL   ma’lumotlar   bazasidan
foydalanilgan. 
PHP tili va MySQL ma’lumotlar bazasi haqida asosiy tushunchalar 
Ma’lumki   int е rn е t   tarm о qlarar о   a х b о r о t   almashinuvini   ta’minl о vchi   magistiraldir.
Uning   yordamida   dunyo   bilimlar   manbaiga   kirish,   qisqa   vaqt   ichida   ko’plab
  41   
 
 
 
 
 
 
   
 
Veb –
brouzer HTTP protokoli 	
  So’rovlar, ma’lumotlar  
 
 
Apache 
Veb -
serveri    
 
PHP 	
МB bilan 	
bog’lanish 	   
MySQL SQL -   so’rovlari   ma’lum о tlar yig’ish ishlab chiqarishning va uning t ех nik v о sitalarini mas о fadan turib
b о shqarish   mumkin.   Shu   bilan   bir   qat о rda   int е rn е tning   ushbu   imk о niyatlaridan
f о ydalanib   turm о qdagi   b е g о na   k о mpyut е rlarni   b о shqarish   ularning   ma’lum о tlar
bazasiga   kirish,   nus х a   ko’chirish   g’arazli   maqsadda   turli   х il   viruslar   tarqatish   kabi
n о q о nuniy   ishlarni   amalga   о shirish   mumkin.   Int е rn е tda   mavjud   bo’lgan   ushbu   х avf,
inf о rmatsi о n   х avfsizlik   muamm о lari   b е v о sita   tarm о qlarning   х ususiyatlaridan   k е lib
chiqadi. 
Int е rn е tda tarm о qlarar о   a х b о r о t almashinuvini ta’minl о vchi dastur bu PHP dasturlash
tilidir. 
PHP   tili   d о imiy   ravishda   tak о millashm о qda.   PHP   dasturlari   ikki   usulda   bajarilishi
mumkin: Veb-server t о m о nidan stsenariy il о vasi va k о ns о l dasturi sifatida.  
PHP  о datda Internet bilan b о g’liq dasturlar yaratish uchun ishlatiladi. 
Lekin PHP dan k о manda satrlar interpretat о ri f о ydalanish mumkin.   О hirgisi CORBA
va   COM   interfeyslar   hamda   PHP-   GTK   kengaytmasi   yordamida   mumkin.   Bu   hоlda
quyidagi masalalarni echish mumkin:  
• Interaktiv k о manda qat о rlari yordamida il о valar yaratish;  
• Kr о ss-platf о rmali  GUI  il о valarni  PHP-  GTK  bibli о tekasi 
yordamida yaratish;  
• Windows   va   Linux   uchun   ba’zi   masalalarni   avt о matlashtirish.     Serverga
br о uzerning   mur о jjat   qilishida   yordamida   PHP-stsenariylari   bajarilishini   ko’rib
chiqamiz.   Avval   b о r о uzer   PHP   kengaytmali   sahifani   so’raydi,   so’ngra   web-server
dasturni   PHP   mashinadan   o’tkazadi   va   natijani   HTML-k о d   shaklida   qaytaradi.   Agar
standart HTML sahifani  о lib, kengaytmasini PHP ga o’zgartirilsa va PHP mashinadan
o’tkazilsa, f о ydalanuvchiga o’zgartirmasdan qaytaradi. 
TATU   ning   talant.atdt.uz   veb   saytni   yaratishda   foydalanilgan   asosiy   PHP   tili
operatorlarini keltirib o’tamiz:  
If…else operatori 
  42   Bu   PHP   dasturlash   tilidagi   barcha   dasturlash   tillari   kabi   juda   muhim   operatordir.   U
shartga   bog’liq   ravishda   kod   fragmentini   bajarishga   mo’ljallangan.   If…else
operatorining strukturasini quyidagicha ifodalash mumkin : 
 if  (ifoda)  bajariladigan_blok  else bajariladigan_blok1  
Bu yerda   ifoda   PHP dasturlash tilidagi ixtiyoriy to’g’ri ifodadir (ya’ni biror qiymatga
ega).   Skriptni   qayta   ishlash   jarayonida   ifoda   mantiqiy   tipga   o’zlashtiriladi.   Agar
natijada qayta ishlangan ifoda qiymati  rost  ( True ) bo’lsa, u holda   bajariladigan_blok
bajariladi.  Aks  holda   else   operatori   bajarilib,  bu holatda  yangi  shartda  biror   bir   amal
bajariladi.   Agarda   bajariladigan_blok   bir   nechta   buyruqlardan   iborat   bo’lsa,   u   holda
ular figurali qavslarga { } olinishi shart.   <?php 
if($result){ 
$report .=<<<EOF 
<p align=center><b> Даные   успешно   занесены </b></p> 
EOF; }} else { 
$report .=<<<EOF 
Заполните правильно поля:<br> 
<blockquote><span style="color:red"> EOF; 
foreach($alert as $alert_view){$report .="$alert_view<br>";} 
$report .=<<<EOF 
</span></blockquote> 
EOF; 
} 
}  
  43   ?> 
Endi esa, mazkur talant.atdt.uz veb sayt uchun MySQL server bilan ishlash jarayonini
ko’rib o’tamiz: 
MySQL server bilan ishlash 
MySQL   yord а mid а   MySQL-serverg а   ul а nish,   SQL-so’r о vl а rni   b а j а rish   v а   shu
so’r о vl а r   n а tij а l а rini   ko’rib   chiqish   mumkin.   MySQL   serverig а   MySQL   d а sturi
yord а mid а   b о g’l а nish   uchun   f о yd а l а nuvchi   n о mini   v а   о d а td а   p а r о l   kiritish   l о zim.
А g а r server v а  klient har  х il m а shin а l а rd а  j о yl а shg а n bo’ls а , 
MySQL serveri ishg а  tushirilg а n  хо st n о mini ko’rs а tish l о zim 
<?php  
$db = mysql_connect ("localhost","talant","123"); mysql_select_db ("atdt",$db); 
?> 
Mur о j аа t huquql а rini s о zl а shd а  quyid а gi q о id а l а rg а   а m а l qilish ker а k:  
• Server   n о mi   v а   db   j а dv а ld а gi   m а yd о n   n о mi   SQL   tili   regulyar   if о d а l а rini   o’z
ichig а   о lishi   mumkin:   %   v а   _.   Bоshqа   mаydоnlаrdа   ulаrdаn   fоydаlаnish   mumkin
emаs.  
• Server   nоmi   dоmenli   nоm,   localhost   nоmi,   IP   аdres   yoki   SQL   ifоdа   bo’lishi
mumkin.Bo’sh mаydоn " server nоmi" iхtiyoriy serverni bildirаdi.  
• Mаydоn db mа’lumоtlаr bаzаsi nоmi yoki SQL ifоdаdir.  
• Bo’sh fоydаlаnuvchi nоmi iхtiyoriy fоydаlаnuvchigа ekvivаlentdir.  
• Bo’sh   pаrоl   iхtiyoriy   pаrоlgа   ekvivаlent.   Siz   superfоydаlаnuvchi(superuser)
yarаtishingiz   mumkin,   ungа   fоydаlаnuvchilаr   jаdvаli   ‘Y’   gidа   hamma   huquqlаrni
  44   o’rnаtish   yo’li   bilаn.   Bu   fоydаlаnuvchi   DB   jаdvаlidаgi   qiymаtlаrgа   qаrаmаsdаn
iхtiyoriy o’zgаrtishni qilishi mumkin!  
• Severlаr jаdvаli tekshirilаdi fаqаt vа vаqаt db jаdvаlidа "server nоmi" mаydоni
bo’sh bo’lsа.  
• Hamma jаdvаllаr host-user-db bo’yichа tаrtiblаnishi mumkin.  
Veb ishlanmalarni tayyorlashda AJAX texnologiyasining qo`llanilishi   
Birinchi   bo`lib   AJAX   terminni   18   fevral   2005   yil   Djessi   Djeymos   Garretning   “Veb
ishlanmalarga yangi yondashuv” maqolasida chop etildi. 
Garret   mijozlari   taklif   qilgan   yangi   texnologiya   uyishmasini   nomlash   maqsadida   bu
terminni o`ylab topgan. Ammo u yoki bu texnologiya boshqacha shaklda mavjud edi
va   oldinroq   ishlatilgan   edi.   Masalan,   1996   yil   Internet   Explorer   3   da   paydo   bo`lgan
HTMLning   IFRAME   elementi.   AJAX   texnologiyasi   Google   komponiyasi   o`zining
Gmail,   Google   Maps   va   Google   Suggest   loyihalaridan   keyin   ommabop   texnologiya
aylandi.  
Agarda   biror   bir   dastur   interfeys   yaratilishda   foydalanuvchi   bilan   qulay   muloqatda
bo`lsa demakki bu web ishlanmalardir.  
AJAX   ni   to`liq   texnologiya   deb   nomlab   bo`lmaydi.   U   bir   nechta   texnologiyalarning
birlashmasidan   iborat.   Bu   texnologiyalarni   birgalikda   ishlatganda   ko`proq   foyda
beradi. AJAX tarkibiga keruvchi texnologiyalar quyidagilar: 
• Veb sahifani standart ko`rinishini ta`minlaydiganlar, masalan  XHTML, CSS ; 
• Ma’lumotlarni   dinamik   ko`rinishini   va   foydalanuvchi   bilan   birgalikda   ishlay
olish xususiyati -  Document Object Model;  
• Ma’lumotlar almashinuvi va ularni qayta ishlay -  XML  va  XSLT;  
• XMLHttpRequest   yordamida serverdan assinxron ma’lumotlarni qabul qiluvchi
maxanizm va hammasini birlashtiruvchi  JavaScript;  
Klassik   Veb   ishlanmalar   quyidagi   usulda   ishlaydi:   foydalanuvchilarning   hamma
harakati   serverga   murojatlardan   iborat.   Server   barcha   so`rovlarni   qayta   ishlaydi   –
ma’lumotlarni qabul qiladi, sonlarni tartiblaydi, barcha ma’lumotlarni hisobini oladi va
  45   keyingi   faydalanuvchiga   ba`zi   bir   HTML   sahifani   yuboradi.   Bu   yo`nalish   boshida
gipermatnli ma’lumotlarni saqlash uchun ishlab chiqarilgan edi.  
Bu   model   ishlab   chiqish   uchun   qulay,   ammo   ishlatish   uchun   emas.   Server
ma’lumotlarni  qayta  ishlayotgan  paytda  foydalanuvchi  nima  qiladi? To`g`ri  u  kutadi.
Biri   operatsiya   tugab   keyingisi   amalga   oshishida   yana   kutadi.   Veb   ishlanmalarni
ishlayotgan   paytda   faydalanuvchi   sahifaning   ko`p   marotaba   yuklanishini   kutishni
oldini olishga harakat qilinadi. 
Standart veb ishlanma modeli bilan AJAX texnologiyasi modelining farqi 
AJAXning farqi 
Ajax   texnologiysi   oralig   qatlamlari   evaziga   web   ishlanmalarda   bir   tekis   bo`lmagan
jarayonlardan   xolos   bo`lishga   imkon   yaratadi.   Yangi   qatlan   qo`shilish   web
ishlanmalarni tezligini kamaytirganday tuyilishi mumkin ammo buning tamomila aksi
  46   bo`ladi. Veb ishlanmada sahifani to`lliq yuklar o`rniga brouzer o`ziga kerakli qismini
yuklaydi. Bu   JavaScript   tilida  yozilgan  va odatda  freymlarda  berkitilgan  bo`ladi.  Bu
Veb   sahifaning   ko`rinishiga   va   server   bilan   o`zaro   aloqani   ta’minlaydi.   AJAX
foydalanuvchiga   serverga   murajatlarga   bo`gliq   bo`lmagan   xolda   u   bilan   assinxron
aloqani ta’minlab beradi, Shuning qilib foydalanuvchi serverni biror ish qilishini kutib
o`zining brouzerida oq sahifani yoki qum soatni ko`rmaydi.  
Standart sinxron veb ishlanmalar sxemasi (yuqori qismida) va assinxron AJAX 
texnologiya (pastki qismda) farqi.  
  47   HTTP   -   so`rovni   talab   qiladigan   harakatlarni   o`rniga   JavaScript   tilidan   foydalnib
AJAX   so`rov   amalgam   oshiriladi.   Foydalanuvchining   serverga   murojat   talab
qilmaydigan   har   bir   harakati,   masalan   ma’lumotlarni   tekshirish,   tahrirlash   va   hattoki
navigatsiya   AJAX   tomonidan   mustaqil   ravishda   amalga   oshiriladi.   Agarda   AJAX   ga
ba`zi   ma’lumotlar   uchun   serverga   murajat   kerak   bo`lib   qolsa,   u   kerakli   qo`shimcha
interfeysni yuklaydi yoki serverga ba`zi ma’lumotlarni tashlaydi. Bu jarayon assinxron
ravishda   XML   ma’lumot almashinuvi yordamida amalga oshiradi va foydalanuvchiga
jarayonni kutishsiz bajaradi.  
Hozirgi   kunda   Google   komponiyasi   ko`p   miqdordagi   mablag`ini   AJAX
texnologiyasini   rivojlantishinga   ajratyapdi.   Google ning   hazirgi   kunda   ishlab
chiqirilayotgan barcha mahsulotlari -  Orkut ,  Gmail ,  Google Groups ,  Google Sugest   va
Google maps  –  AJAX texnologiya yordamida ishlab chiqarilgan.  
Bu mahsulotlar shuni ko`rsatadiki AJAX oddiy texnologiya emas balki butun dunyoda
ishlatilayotan   eng   qulay   va   sifatli   texnologiya.   Shuningdek   AJAX   ixtiyoriy   hajmda
bo`lishi mumkin.  
Masalan. Ovoz berish tugmasini bosganimizda brouzerdan serverga ma’lumot boradi.
Server o`z navbatida brouzerga ovoz qabul qilinganligi to`g`risida ma’lumot beradi.  
Bu yerda ovoz berish tugmasining kodi 
<input value="Ovoz berish!" onclick="vote()" type="button" /> 
Bosilgan   paytda   u   vote()   funksiyasiga   murojat   qiladi.   Bu   funksiya   serverga   so`rov
yuboradi. Javob kutadi va keyin natijani ko`rsatadi. 
<div   id="vote_status">Bu   yerda   serverning   javobi   bo`ladi   </div>   Uni   qanday
ishlashini to`liq ko`rib chiqaylik. 
Server bilan ma’lumot almashish uchun maxsus XmlHttpRequest obyekti ishlatiladi. U
serverga   ma’lumot   uzatish   va   qabul   qilish   xususiyatiga   ega.   Uni   quyidagicha   hosil
qilish mumkin.  
function getXmlHttp(){  var xmlhttp;  try { 
  48    xmlhttp = new ActiveXObject("Msxml2.XMLHTTP"); 
 } catch (e) {  try { 
 xmlhttp = new ActiveXObject("Microsoft.XMLHTTP"); 
 } catch (E) {  xmlhttp = false; 
 } 
 } 
  if   (!xmlhttp   &&   typeof   XMLHttpRequest!=‘undefined’)   {     xmlhttp   =   new
XMLHttpRequest(); 
 }  return xmlhttp; 
} 
Vote funksiyasini ishlash prinsipi quyidagicha. function vote() {  var req = 
getXmlHttp()  
 var statusElem = document.getElementById(‘vote_status’)   req.onreadystatechange =
function() {     if (req.readyState == 4) {       statusElem.innerHTML = 
req.statusText;      if(req.status == 200) {  
       alert("Serverdan javob: " + req.responseText); 
     } 
   } 
 } 
 req.open(‘GET’, ‘/ajax_intro/vote.php’, true);   req.send(null);  
 statusElem.innerHTML = ‘Serverdan javob kutyapman...’   } 
  49   Afzalliklari. 
• Trafikni   tejash   –   AJAX   texnologiyasini   ishlatish   veb   ishlanmalar   bilan
ishlaganda   trafikni   kamayishiga   olib   keladi.   Bunga   sabab   veb   ishlanma   to`liq   veb
sahifani to`liq yuklash o`rniga katta bo`lmagan qismini yangilashi. 
• Serverning   ishlashini   osonlashtirish   –   AJAX   serverni   ishlashini   bir   necha
barobarga   kamaytirishi   mumkin.   Masalan,   pochta   bilan   ishlaydigan   web   sahifalarda
kelgan   hatga   javob   yozishda   serverga   faqatgina   ma’lumotlar   bazasiga   o`zgartirish
kiritishi va mijozga xatni yuborikganligi haqida ma’lumot yuborishi kifoya. 
• Interfeys   reaksiyasining   tezlashishi   –   Faqatgina   kerakli   joyni   o`zgartirish
kerak bo`lganligi sababli foydalanuvchi o`z harakatiga javobni tezroq ko`rishi mumkin
bo`ladi.  
Kamchiligi 
• Brouzerning standart instrumentlari bilan mos kelmasligi – 
Dinamik   yaratilgan   sahifalar   brouzerning   ro`yhatidan   o`tmaydi   va   “Orqaga”   tugmasi
ishlamaydi.   Bu   tugma   foydalanuvchilarga   oldin   ko`rilgan   sahilarga   qaytish   imkonini
yaratadi.  Ammo shunday skriptlar mavjudki bu muammoni hal qilishi mumkin. 
• Dinamik   yuklanuvchi   ma’lumotlar   qidiruv   tizimi   uchun   yopiq   (agar
qidiruvda so`rov oddiy yoki  XMLHttpRequest  emasligi  tekshirilmasa)  –   Qidiruv
tizimlari JavaScript ni bajara olishmaydi va shuning uchun veb ishlanma yaratuvchilari
alternative javob topishlari kerak. 
• Statistikani   olib   boruvchi   eski   metod   uchun   yomon   –   Ko`pginina   statistik
servislar   yangi   sahifaning   soniga   qarab   hisob   –   kitob   olib   borishadi.   AJAX
texnologiyasi keng qo`llanilgan veb sahifalarda bunday hisob – kitob metodi noto`gri
hisoblanadi. 
  50   II Bob bo’yicha xulosa
 
Ushbu bobda quyidagi natijalarga erishildi: 
• O’quv-uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   dasturiy   vositalarni
loyihalashtirish va yaratish uchun talablar tanlab olindi;
 
• Iqtidorli talabalarga mo’ljallangan o’quv-uslubiy interaktiv xizmat  ko’rsatuvchi
dasturiy vositaning tuzilishi va uning o’ziga hos xususiyatlari, ayrim muammolarini ko
‘rib chiqildi;
 
• Iqtidorli   talabalarga   o’quv   -   uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   dasturiy
ta’minotni yaratish texnologiyalari o’rganildi; 
  51   III BOB. O’QUV-USLUBIY INTERAKTIV XIZMAT KO’RSATUVCHI 
TALANT.ATDT.UZ DASTURIY TA’MINOTNI YARATISHNING
TEXNOLOGIK ASOSLARI 
1.   O’quv   uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   talant.atdt.uz   dasturiy
ta’minotning maqsadi va vazifalari 
Mamlakatimizda   har   tomonlama   barkamol   avlodni   tarbiyalash   davlat   siyosatining
ustuvor   yo’nalishi   sifatida   belgilangan.   Zamon   talablariga   javob   beradigan   malakali
mutaxassislar   tayyorlash   uchun   barcha   imkoniyatlar   muhayyo   qilinmoqda.   Xususan,
iqtidorli   yoshlarni   qo`llab-quvvatlash   va   ularning   iste’dodini   to`la   yuzaga   chiqarish
maqsadida   mamlakatimizda   faoliyat   olib   borayotgan   davlat   va   jamoat   tashkilotlari
tomonidan   turli   loyihalar,   ko`riktanlovlar   tashkil   etilib,   iqtidorli   yoshlar   muntazam
rag`batlantirib kelinmoqda. 
Mamlakatimizda   barcha   jabhalarda   izchillik   bilan   amalga   oshirilayotgan   islohotlar
jarayonida   yosh   avlod   kamoloti   borasida   g’amxo’rlik   ko’rsatish   ustuvor   o’rin   tutadi.
Ta’lim-tarbiya, sog’liqni saqlash,  ijtimoiy himoya, ma’naviy-ma’rifiy sohalardagi  tub
ijobiy   o’zgarishlar   jarayonida   yoshlarning   huquq   va   manfaatlarini   ta’minlash,   puxta
bilim   olishi,   salomatligini   mustahkamlashi   uchun   yetarli   sharoit   yaratishga   alohida
e’tibor qaratilmoqda. 
Iqtidor   egalarini   aniqlash,   har   tomonlama   qo’llab-quvvatlash   va   rag’batlantirish,   faol
yoshlarning   eng   ilg’or   g’oya   va   tashabbuslarini   hayotga   tatbiq   etish   yo’lida   madad
ko’rsatish “O’zbekiston madaniyati va san’ati forumi” jamg’armasi faoliyatida ustuvor
ahamiyat kasb etadi. Jamg’arma tomonidan muvaffaqiyatli o’tkazilayotgan “Navqiron
O’zbekiston”,   “Kelajak   ovozi”,   “Yangi   avlod”,   Dizayn   va   moda   haftaligi   singari
ko’plab ijodiy loyihalar, ko’rik-tanlovlar, festivallar, ta’lim sohasidagi grant dasturlari,
intellektual   bellashuvlar   buning   dalilidir.“Iqtidorli   talabalar   uchun   stipendiyalar”,
“Ta’lim grantlari” va “Sport grantlari” dasturlari – “O’zbekiston madaniyati va san’ati
forumi”   jamg’armasining   ta’lim   sohasidagi   yirik   loyihalaridan.   Bu   esa   jamg’arma
tomonidan   o’tkazilayotgan   dasturlar   ko’lami   va   nufuzi,   ularga   yurtimiz   yoshlarining
  52   qiziqishi tobora ortib borayotganidan, ayni paytda ishtirokchilarining saviyasi, bilimi,
tayyorgarlik darajasi tobora yuksalayotganidan dalolatdir. 
Yurtimizda   barcha   jabhalarda   yoshlar   iste’dodini   to’liq   namoyon   bo’lishi,   ularga   har
tomonlama madad ko’rsatish, jamiyatimizning ishonchi va tayanchiga aylanishi uchun
barcha   sharoitlar   yaratilgan.   Bunday   doimiy   e’tibor   va   g’amxo’rlik   biz,   yoshlarni
Vatanimiz, xalqimiz oldidagi mas’uliyatni yanada chuqurroq his etishga, faol bo’lish,
astoydil o’qib-izlanish, mustaqilligimizni mustahkamlashga da’vat etadi. 
  Iqtidorli   talabalar  bilan  ishlash  ko’lamining kundan-kunga kengayib  borishi   iqtidorli
talabalarni   izlash,   aniqlash,   ularni   maqsadli   tayyorlash   va   ilmiyijodiy   faoliyatga   jalb
qilish   ishlarni   muvofiqlashtirib   borishni   taqozo   etadi.   Iqtidorli   talabalarning   ilmiy-
ijodiy   faoliyatini   tashkil   qilish   va   uni   muvofiqlashtirib   borishni   Toshkent   axborot
texnologiyalari   universitetida   orttirilgan   tajriba   asosida   keltiramiz.   Universitetda
"Iqtidorli   talabalarning   ilmiy   jamiyati"   tuzilgan   bo’lib   u   samarali   faoliyat   olib
bormoqda.   Har   yili   o’tkaziladigan   "Ilmiy   g’oyalar   yarmarkasi"da   iqtidorli
talabalarining   ilmiy   tadqiqot   ishlari   natijalari   namoyish   etib   boriladi.   Bu   ishlarning
pirovard   natijasi   iqtidorli   talabalarning   kelgusida   ilmiy-tadqiqot   ishlarini   davom
ettrishiga   asos   bo’lib   xizmat   qilib,   universitetda   olib   borilayotgan   ilmiy   tadqiqotlar
ko’lamini   yanada   kengaytirishga,   olinayotgan   ilmiy   natijalarni   ta’lim   va   ishlab
chiqarishga   keng   joriy   qilishga   yo’naltirilmoqda.   Shuningdek,   iqtidorli   talabalar
bazasini, ularga yetkazilishi kerak bo’lgan axborotlar oqimini boshqarib borish hamda
ular   faoliyatini   doimiy   kuzatish   va   monitoring   qilib   borish   muammolarini   keltirib
chiqaradi.   Bu   yo’nalishdagi   ishlarni   axborot   texnologiyalari   asosida   tashkil   qilish   va
olib   borish   bu   muammolarning   ko’pchiligini   hal   qilishga   imkon   beradi.   Aynan   shu
maqsadda,   Toshkent   axborot   texnologiyalari   universitetining   iqtidorli   talabalari   bilan
ishlash,   ularning   ilmiy-ijodiy   ishlarga   yo’naltirishga   va   ularga   interaktiv   xizmatlar
ko’rsatishga   mo’ljallangan   talant.atdt.uz   sayti   yaratildi.   Mazkur   sayt   “Yangiliklar”,
“Iqtidorli talabalar va ularning erishgan yutuqlari”, “Tanlovlar,grantlar,stipendiyalar”,
“Interaktiv test”, “Axborot resurs markazi”, “Virtual ta’lim tizimi”, “O’z iqtidoringizni
sinab   ko’ring”,   ”Dunyodagi   iqtidorli   yoshlar   haqida”,   “Kutubxona”   va
“Fotojamlanma” kabi ruknlardan iborat.   
  53   Har   yili   o’tkaziladigan   "Ilmiy   g’oyalar   yarmarkasi"da   iqtidorli   talabalarining   ilmiy
tadqiqot   ishlari   natijalari   namoyish   etib   boriladi   va   universitetda   olib   borilayotgan
ilmiy tadqiqotlar ko’lamini yanada kengaytirishga, olinayotgan ilmiy natijalarni ta’lim
va   ishlab   chiqarishga   keng   joriy   qilishga   yo’naltirilmoqda.   Bu   yo’nalishda
talant.atdt.uz   veb-sayti   Toshkent   axborot   texnologiyalari   universitetining   iqtidorli
talabalari bilan ishlash, ularning ilmiy-ijodiy ishlarga yo’naltirish va ularga interaktiv
xizmatlar ko’rsatishda tabora o’z o’rnini topib bormoqda. 
  54   2.O’quv-uslubiy interaktiv xizmat ko’rsatuvchi talant.atdt.uz - dasturiy
ta’minotining foydalanuvchi interfeysini yaritish 
“talant.atdt.uz” veb sayti ishga tushirilganda, uning ko’rinishi quyidagicha (ya’ni bosh
sahifa): 
 
3.1-rasm. “talant.atdt.uz” veb saytining foydalanuvchi interfeysi 
TATU   ning   talant.atdt.uz   veb-sayti   menyusi   asosan   12   ta   asosiy   bo’limdan   iborat
bo’lib bu bo’limlar quyidagilar: 
1. “Yangiliklar” 
2. “Nizomlar”  
3. “Resurs markazi” 
4. “Tanlovlar,grantlar,stipendiyalar” 
5. “TATU ning iqtidorli talabalari va ularning erishgan yutuqlari” 
6. “TATU ning iqtidorli talabalariga”  
7. “Iqtidorli talabalar iqtidorini sinash” 
8. “Dunyodagi iqtidorli yoshlar haqida” 
9. “Qiziqarli ma’lumotlar” 
  55   10. “Interaktiv test” 
11. “Kutubxona” 
12. “Foto jamlanma” 
Yangiliklar   bo’limida   fan   va   texnika   yangiliklari   va   iqtidorli   talabalar   uchun   zarur
bo’lgan   olimpiyadalar,tanlovalar,konferensiyalar   haqida   xabarlar   joylashtirilib
boriladi. 
Nizomlar   bo ’ limida   iqtidorli   talabalar   bilan   ishlash   bo ’ limi   nizomlari   haqidagi
ma ’ lumotlar   joylashtirilgan . 
  Resurs   markazi   bo’limida   axborot   resurs   markazi,   virtual   ta’lim   tizimi,virtual
universitet masofaviy ta’lim tizimilari joylashtirilgan. 
Tanlovlar,grantlar,stipendiyalar   bo’limida   stipendiyalar,grantlar,tanlovalar   haqida
ma’lumotlar joylashtrib boriladi . 
TATU   ning   iqtidorli   talabalar   bo’limida   TATU   ning   iqtidorli   talabalari   va   ularning
erishgan   yutiqlari   haqida   ma’lumotlar   joylashtirilgan.   Iqtidorli   talabalar   bo’limi   ikki
bo’limga ajralgan birinchi bo’limida iqtidorli talabalar ro’yhatlari keltirilgan, ikkinchi
bo’limida   iqtidorli   talabalarning   erishgan   yutiqlari   haqidagi   ma’lumotlar
joylashtirilgan.  
 
3.2-rasm. Iqtidorli talabalar bo’limi  
  56   
 
 
 
  TATU   ning   iqtidorli   talabalariga   bo’limida   iqtidorli   talabalarning   guruh   ro’yhatlari
joylashtirilgan   bu   guruhlar   fakultetlar   ora   tanlab   olingan   iqtidorli   talabalar   guruhidir.
talant.atdt.uz   sayti   orqali   iqtidorli   talabalar   dars   jadvallari   haqida   ma’lumotlar   olishi
mumkin va o’quv - uslubiy majmualar joylashtirilgan. 
 
3.3-rasm. TATU ning iqtidorli talabalari bo’limi 
Iqtidorli talabalar iqtidorini sinash bo’limida esa Timus Online Judge yoki acm.tuit.uz
larda o’z iqtidorini sinab ko’rishi mumkin. 
Dunyodagi   iqtidorli   yoshlar   haqida   bo’limida   dunyodagi   iqtidorli   yoshlar   haqida   va
ularning erishgan yutiqlari haqida ma’lumotlar mavjud. 
Qiziqarli ma’lumotlar bo’limda har hil sohalarga tegishli bo’lgan qiziqarli ma’lumotlar
joylashgan. 
Interaktiv   test   bo’limida   iqtidorli   talabalar   IQ   test   orqali   intelektual   koyfetsenteni
aniqlashi mumkin. 
Kutubxona   bo’limi   ham   mavjud   Kutubxona   bo’limi   ikki   bo’limga   bo’linib   birinchi
bo’limida   talabalar   uchun   zarur   bo’lgan   kitoblar,ma’ruza   matnlar   mavjud,ikkinchi
bo’limida esa dunyodagi elektron Kutubxonalari haqidagi ma’lumotlar joylashgan.  
  57   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  Fotojamlanma  bo’limida  TATU  ning  iqtidorli  talabalarning
fotojamlanmalari joylashtirilgan. 
Tepa menyu qismida “Masofaviy ta’lim”, “Savol va javob”, “Sayt xaritasi” bo’limlari
mavjud. 
Masofaviy   ta’lim   bo’limida   Toshkent   axborot   texnologiya   universitetining   virtual
ta’lim   tizimi   joylashgan   bo’lib   bu   bo’limda   universitetda   o’qitiladigan   barcha   fanlar
bo’yicha o’quv matiriallar va shu bilan birga ta’lim jarayonini amalga oshirish uchun
zarur instrumentlar joylashtirilgan. 
Savol   va   javob   bo’limida   foydalanuvchilari   bir-birlari   bilan   real   vaqtda   savol-javob
qilish imkonini beradi. 
Sayt   xaritasi   bo’limida   saytda   mavjud   bo’lgan   bo’limlar   haqida   ma’lumotlar
joylashgan.Sayt xaritasinig ko’rinishi quyidagicha: 
 
 
3.4-rasm Sayt xaritasi bo’limi 
 
 
 
 
  58   3.   talant.atdt.uz dasturiy ta’minotidan foydalanish bo’yicha yo’riqnoma 
Veb sahifa ikki asosiy bir-biridan ajratilgan tizimlardan iborat.Bular: 
• foydalanuvchi bo’limi  
• administratorlik bo’limi 
Istalgan   foydalanavchu   o ’ z   brouzerida   internet   sahifa   manzili   kiritganidan   to ’ g ’ ridan -
to ’ g ’ ri   “ Foydalanuvchi   bo ’ limi ”   ga   yo ’ naltiriladi .   Bu   bo ’ limda   foydalanuvchilar
ma ’ lumotlarni   ko ’ rish , o ’ qish   va   yuklab   olish   imkoniyati   mavjud .   “ Administratorlik
bo ’ limi ”- bu   o ’ z   nomi   bilan   aytib   turgandek ,  internet   sahifaning   ishini   tashkillashtirish ,
boshqarish   va   o ’ zgartirish   amallari   bajariladigan   bo ’ limdir . Bu   bo ’ limga   faqat
administrator   nomi   va   mahfiy   so ’ zni   terish   orqali   amalga   oshiriladi . 
 
 
3.5-rasm Administratorlik bo’limiga kirishni amalga oshirish. 
Administrator nomi va mahfiy so’z ma’lumotlar bazasida saqlanadi. Agar biz kiritgan
foydalanuvchi   nomi   va   mahfiy   so’z   jadvaldagi   ma’lumotlarga   mos   kelmasa   bu
bo’limga kirish amalga oshmaydi. Administratorlik bo’limining fayllari mahsus admin
papkasida   saqlanadi.   Bu   fayllarning   barchasining   tarkibiga   foydalanuvchi   veb-
brauzeridan   autorizasiyadan   o’tgan   holda   kirishni   tashkil   qilish   maqsadida   har-bir
  59   
 
 
 
 
 
 
  faylning tarkibiga to’g’ridan-to’g’ri kirishni yopib qo’yish kerak. Buni amalga oshirish
uchun   php   senariy   yaratamiz   va   bu   senariyda   foydalanuvchilarni   autirizatsiyadan
o’tishini   tekshiramiz.   Bizning   tizimda   bu   amallarni   bajarish   uchun   maxsus   fayli
yaratilgan   bo’lib,   unda   ma’lumotlar   bazasi   bilan   foydalanuvchi   kiritayotgan
ma’lumotlar to’g’riligi tekshirilib, keyin so’ralgan faylga murojaat etiladi.  
 
Administratorlik bo’limining bosh sahifasi quyidagicha ko’rinishga egadir: 
 
 
3.6-rasm Administratorlik bo’limining bosh sahifasining ko’rinishi. 
 
 
Administrator   qismi   orqali   veb   saytning   har   bir   bo’limiga   ma’lumotlar   qo’shish,
ochirish va o’zgartirishlar kiritishimiz mumkin. 
Страницы   bo’limi   orqali   veb   saytga   yangi   sahifa   qo’shish,   bo’limlarni   boshqarish,
ma’lumotlar   qo’shish,   sahifaga   o’zgartirishlar   kiritish     mumkin     u   quyidagicha
ko’rinishdan iborat:  
  60   3.7-rasm Страницы bo’limi 
Меню   сайта   bo’limi   orqali   chap   menyu   va   tepa   menularga   o’zgartirishlar   kiritish
mumkin  u quyidagicha ko’rinishdan iborat 
 
3.8-rasm  Меню сайта bo’limi 
Компоненты bo’limi  ikki    bo’limga ajralgan birinchi bo’lim  fotogalereya bo’limi  bu
bo’lim orqali rasmlarni joylashtirishimiz mumkin.Ikkinchi bo’limi orqali bosh sahifaga
ma’lumotlar joylashtirishimiz va ularga o’zgartirishlar kiritishimiz mumkin.   
  61   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  3.9-rasm Компоненты bo’limi 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
III Bob bo’yicha xulosa 
Magistrlik dissirtatsiya  ishining ushbu bobida quyidagicha natijalarga erishildi: 
Yaratilgan     dasturiy   vositaning   maqsadi   va   vazifalari   to’liq   yoritib   o’tildi,   o’quv-
uslubiy   interaktiv   xizmat   ko’rsatuvchi   talant.atdt.uz   -   dasturiy   ta’minotining
  62   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  foydalanuvchi   interfeysini   yaritish   hamda   dasturiy   ta’minotni   ishlatish   bo’yicha
yo’riqnomalar kelterilib o’tilgan. 
 
  63   Xulosa 
Ushbu   magistrlik   dissertatsiya   ishida   iqtidorli   talabalarga   o’quv-uslibiy   interaktiv
xizmat   ko’rasatish   dasturiy   ta’minoti   va   uni   yaratishning   nazariy   asoslari,
texnologiyalari   o’rganilgan.   Talabalar   ehtiyojlarini   o’rganish   va   tahlillar   asosida
Toshkent   axborot   texnologiyalari   universitetining   iqtidorli   talabalari   bilan   ishlash,
ularning ilmiy-ijodiy ishlarga yo’naltirishga va ularga interaktiv xizmatlar ko’rsatishga
mo’ljallangan talant.atdt.uz dasturiy ta’minoti yaratilgan va amalda sinab ko’rilgan. 
Dissertatsiya ishi bo’yicha tadqiqotlar natijasiga ko’ra, TATU iqtidorli talabalar bilan
ishlash   jarayoni   ma’lumotlar   bazasi   vertuallashtirilib   alohida   veb   sayt   yaratilganda
hamda   u   asosida   talabalarga   interaktiv   xizmatlar   ko’rsatilganda,   iqtidorli   talabalar
bilan ishlash samarasi ortishi aniqlangan.  
 
  64   Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati Normativ – huquqiy hujjatlar : 
1. «Компютерлаштиришни янада ривожлантириш ва аxборот - коммуникация
теxнологияларини   жорий   этиш   тўғрисида»   Ўзбекистон   Республикаси
Президентининг фармони. 30 май 2002 йил.  
2. «Компютерлаштиришни янада ривожлантириш ва аxборот - коммуникация
теxнологияларини   жорий   этиш   чора   -   тадбирлари   тўғрисида»,   Ўзбекистон
Республикаси Вазирлар махкамасининг қарори. 6 июн 2002 йил, 200-сон.  
3. «Аxборотлаштириш   тўғрисида».   Ўзбекистон   Республикасининг   қонуни.
Тошкент шаҳри, 2003 йил 11 декабр.  
4. Ўзбекитсон   Республикаси   Президентининг   “Замонавий
ахбороткоммуникация   технологияларини   янада   жорий   этиш   ва   ривожлантириш
чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори. 21 март 2012 йил. 
 
Darslik va o’quv qo’llanmalar : 
1. “Ахборот технологиялари”, маърузалар матни, 2011й. 
2. Расулев Д.М.,Комилов Ш.М., Машарипов А.К., Жумабоев К.Т. Ибрагимов
Э.У., Мусаева М.А. “ WEB-САЙТНИ ЛОЙИХАЛАШ ” маърузалар матни, 2011й.
3. Анапов Н.К.: “Использование Internet” 2-е изд., М: “Диалектика”, 2003г, 25
b. 
4. Еловой   Д.,   Мазуркевич   А.:   “PHP:   настольная   книга   программиста”,   М:
“Новое Знание” 2004г, 153 b. 
5. Jay Greenspan and Brad Bulder “MySQL/PHP Database Applications” 
6. Зокирова Т.А., Машарипов А.К., Мусаева М.А., Ибрoҳимов Э.У.  
“ WEB–ДАСТУРЛАШ “ Ўқув қўлланма 2006 й. 
7. Томсон Л. и Веллинг Л. “Разработка Web – приложений на PHP и MySQL”,
Москва 2003г, 233 b. 
  65   8. Nаzirоv   Sh.А.,   Qobulоv   R.V.   “SQL   va   ma’lumotlar   bazalarining   keyingi
dasturlash”, Toshkent 2006, 66 b. 
9. Люк   Веллинг,   Лора   Томсон   MySQL.   Учебное   пособие   MySQL   Tutorial
Перевод:Мягкая обложка Издательство: Вильямс, 2005 г., 
304 стр. 
10. Kevin Yank. “Building a Dasabase-Driven Web Site Using PHP and MySQL” 
11. Дмитриy   Котеров,   Алексеy   Костарев.,   PHP   5.   Наиболее   полное
руководство Серия: В подлинике Издательство: БХВ-Петербург, 
2005 г., 1120 стр. 
12. Alimov S. “PHP davrasida” Toshkent 2006. – 85 b. 
 
Ilmiy jurnallardagi maqolalar: 
1. С.С.Қосимов. “Ахборот технологиялари”, “Алоқачи”,-Тошкент- 2006й. 
2. Бегалов Б.А. Ахборот-коммуникациялар бозорининг шаклланиш ва 
ривожланиш тенденцияларини эконометрик моделлаштириш: Иқт.фанл. докт. ... 
дисс. автореф. – Тошкент: ЎзМУ, 2001. – 36 б. 
3. Xaydarov B.Q., Babajanova I.Q., Ta’lim muassasalarida iqtidorli talabalar 
ilmiy-ijodiy faoliyatini axborot kommunikatsiya texnologiyalari asosida tashkil qilish, 
“Amaliy matematika va informatsion texnologiyalarining dolzarb muammolari – Al-
Xorazmiy 2012” xalqaro ilmiy anjuman 
materiallari,   19-22   dekabr   2012   yil,   Toshkent   shahri   ―   Ulug’bek   nomidagi
O’zbekiston milliy universiteti, Tom II, 147-149 betlar.    
4. В.П.Тарантей, Г.А.Хацкевич “Одараный студент в вузе вопросы 
преемствености школьного и вузовского образования”, издательство “Наука», 
Москва, 2012 г .  
5. В.П.Тарантей, Г.А.Хацкевич “Одараный студент в вузе вопросы 
преемствености школьного и вузовского образования”, издательство 
“Наука», Москва, 2012 г .   
  66    
Internet saytlari 
1. http://inter-vuz.tuit.uz(Avtomatlashtirilgan   oily   ta’lim   muassasalarda   interaktiv
xizmatlarni ko’rsatish tizimi)  
2. http://  www.ziyonet.uz (  Ijtimoiy axborot-ta’lim tarmog’i)  
3. http://www.library.ru( Axborot resurs markazi elektron kutubxona tizimi)  
4. http://tuit.uz    (   Toshkent   axborot   texnologiyalari   universitetining   rasmiy   veb
sayti) 
5. http://www.php.su     
6. http://xabar.uz 
7. http://x-room .zn.uz 
 
 
 
 
 
 
ILOVA   
<?php 
$type=@$_REQUEST["type"]; switch ($type){ case "add":add();break; case 
"addpost":add();break; case "edit":edit();break; case "editpost":edit();break; case 
"remove":edit();break; case "editor":editor();break; case "editorpost":editor();break; 
default:add();break; 
} 
function add(){ global 
$mycms_locate_site,$mysql,$admin_function,$mycms_admin_navigation,$title, 
$title1,$report,$www,$type,$value,$dwww,$lang2,$page_name,$page_lang_val ue,
$page_lang_type; 
include("$dwww/fckeditor/fckeditor.php");   require_once
("$dwww/fckeditor/ckfinder/ckfinder.php"); 
  67   session_name($mycms_session_name); 
@session_start(); 
$_SESSION[‘urlcheck’]="/userfiles/"; 
$value=param("value"); 
$value1=$value; 
$value=quote($value); 
$categories1=param(‘categories1’); 
$page_lang_value="pages"; $page_lang_type="add"; if($type=="addpost")
{ $FCKeditor1=param(‘FCKeditor1’); 
$page_title=param(‘page_title’); 
$categories=param(‘categories’); 
$url=param(‘url’); 
$comments_check=param(‘comments_check’); 
if($comments_check){$comments_check=2;}else{$comments_check=1;} 
$metakey=esc(quote(param(‘metakey’))); $metadesc=esc(quote(param(‘metadesc’))); 
if (empty($page_title)){$alert[0]=" Введите   заголовок ";}  if (empty($FCKeditor1))
{$alert[1]=" Введите   текст   страницы ";} if(empty($categories)){$alert[2]=" Выберите
раздел ,  создайте   раздел   в   меню  
&laquo; Управления   разделами &raquo;";}   if(empty($url)){$alert[3]=" Введите
URL";} 
if(($url)&&(!preg_match("/^[a-z0-9\/]+$/i",$url))){$alert[3]="URL  должен  
быть на латинице и не содержать лишних символов";} if (empty($alert)){ 
if((preg_match("/^dynamic/i",$url))){$alert[4]="URL не должнен содержать 
служебного слова &laquo;dynamic&raquo;";} $url=quote($url); 
$result="";$row="";$id_res=""; 
$result=mysql_query("SELECT id from pages where url=‘$url’ and lang=‘$lang2’ and
news_title IS NULL"); $row=mysql_fetch_assoc($result); 
$id_res=$row["id"]; mysql_free_result($result); 
  68   if($id_res){$alert[5]="Такой URL уже есть в системе";} 
} 
if (empty($alert)){ 
$categories=quote($categories); 
$result="";$row="";$id=""; 
$result=mysql_query("SELECT id,name,category_id from categories where 
category_id=‘$categories’ and lang=‘$lang2’"); 
$row = mysql_fetch_assoc($result); 
$category_id=$row["category_id"]; $category_name=$row["name"]; 
mysql_free_result($result); 
if(!$category_id){$alert[4]="Такого   раздела   не   существует,   создайте   раздел   в
меню  &laquo; Управления   разделами &raquo;";} 
} 
if (empty($alert)){ 
$page_title= substr($page_title,0,200); 
$page_title=quote($page_title); 
$FCKeditor1=quote($FCKeditor1); 
$fck_search=strip_tags($FCKeditor1); 
$category_id=quote($category_id); 
$category_name=quote($category_name); 
$result="";$row="";$id_res1=""; 
$result=mysql_query("SELECT   MAX(page_id)   as   ID   from   pages   WHERE
lang=‘$lang2’"); 
$row = mysql_fetch_assoc($result); 
$id_res1=$row["ID"]; $id_res1=$id_res1+1; mysql_free_result($result);   
$res = mysql_query("SELECT id,lang FROM langs"); if($res){ 
$id="";$cat_order=""; 
while($row = mysql_fetch_array($res)){ 
$id=esc($row[‘id’]); 
$lang_get=esc($row[‘lang’]); 
  69   $lang_get=quote($lang_get); 
$result = mysql_query("INSERT INTO pages 
(metakey,metadesc,page_id,news_comments,name,text,text_search,category_id,
url,lang) VALUES 
(‘$metakey’,’$metadesc’,’$id_res1’,’$comments_check’,’$page_title’, 
‘$FCKeditor1’,’$fck_search’,’$category_id’,’$url’,’$lang_get’)")   or   $k   .=1;
$report .=mysql_error(); 
}} if($result){ 
$result="";$row="";$id_res=""; 
$result=mysql_query("SELECT MAX(id) as ID from pages WHERE 
lang=‘$lang2’ and news_title IS NULL"); 
$row = mysql_fetch_assoc($result); $id_res=$row["ID"]=$row["ID"]; 
mysql_free_result($result); header("Location: 
$www/admin/index.php?mng=pages&type=editor&value=$id_res1&lang=$lang
2"); 
} } 
else { 
$report .=<<<EOF 
Заполните правильно поля:<br> 
<blockquote><span style="color:red"> EOF; 
foreach($alert as $alert_view){$report .="$alert_view<br>";} 
$report .=<<<EOF 
</span></blockquote> 
EOF; 
}} 
$report .=<<<EOF 
<form   action="$www/admin/index.php?mng=pages&type=add&lang=$lang2"
method="post" name="forma2"> 
<input type=hidden name="type" value="addpost"> 
<input type=hidden name="lang" value="$lang2"> <table> 
  70   <tr> 
<td height=25>Заголовок страницы:&nbsp;</td> 
<td><input   type=text   name="page_title"   value="$page_title"   size=70
class="edit"></td></tr> 
<tr> 
<td height=25>URL:&nbsp;</td> 
<td>$www/$lang2/<input   type=text   name="url"   value="$url"   size=50
class="edit">.html 
<a href="#" class="hintanchor" onMouseover="showhint(‘<b>URL</b>  Такого   вида  
будет   адрес   страницы ,  на   которую   можно   будет   ссылаться .  Адрес должен быть 
на латинице и не содержать лишних символов’, this, event, 
‘220px’)">[?]</a> 
<script type="text/javascript" 
src="$www/admin/templates/files/translit.js"></script> 
<script> function geturl(){ var Translit1 = new Translit(); 
forma2.url.value=Translit1.Supertag(forma2.page_title.value, 1);   } 
</script> 
<a href="javascript:void(0)" OnClick="geturl()"> Сгенерировать  URL</a> </td></tr>
<tr> 
<td height=25> Выберите   раздел :&nbsp;</td> <td> 
<select name=categories> 
EOF; 
// var Translit1 = new Translit(); //<script type="text/javascript" 
src="$www/admin/templates/files/translit.js"></script> 
//<script> 
//var Translit1 = new Translit(); 
//document.write("dfdfdfdf"); 
//document.write(); 
//</script> 
  71   $res = mysql_query("SELECT id,category_id,name,cat_order FROM categories 
WHERE lang=‘$lang2’ and news_id=1 order by cat_order"); if($res){ 
$id="";$name="";$cat_order="";$category_id="";   while($themes   =
mysql_fetch_array($res)){ 
$id=trim($themes[‘id’]); 
$category_id=trim($themes[‘category_id’]); 
$name=trim($themes[‘name’]); 
$cat_order=trim($themes[‘cat_order’]); 
$name=esc($name); $selected=""; 
if($categories1==$category_id){$selected="selected";} 
$report .=<<<EOF 
<option value="$category_id" $selected>$name</option> 
EOF; 
}} 
$report .=<<<EOF 
</select></td></tr> 
EOF; 
$report .=<<<EOF 
<tr> 
<td nowrap height="29"> Включить   комментарии :</td> 
<td><input type=checkbox name="comments_check" id="comments_check" 
value="1" class=sl $checked Onclick="checkurl(1)" style="cursor:hand"></a></td> 
</tr> 
<tr> 
<td colspan=2 align=center height=25><b> Для   раскрутки </b></td> 
</tr> 
<tr> 
<td height=25>Keywords ( Ключевые   слова ):&nbsp;</td><td><input type=text 
name="metakey" value="$metakey" size=70 class="edit"></td></tr> <td 
  72   height=25>Description ( Описание ):&nbsp;</td><td><input type=text 
name="metadesc" value="$metadesc" size=70 class="edit"></td></tr> 
EOF; 
$report .=<<<EOF 
</table> <br> 
<p align=center><b>Описание страницы</b></p> 
EOF; 
$oFCKeditor   =   new   FCKeditor(‘FCKeditor1’)   ;   $oFCKeditor->BasePath   =
"$www/fckeditor/"; 
CKFinder::SetupFCKeditor( $oFCKeditor, "/fckeditor/ckfinder/") ; 
$oFCKeditor->Height  =500; 
//$oFCKeditor->Config[‘EditorAreaCSS’] = "http://php/styleeditor/style.css"; 
$oFCKeditor->Config[‘FontNames’]="Arial"; 
$oFCKeditor->Value    = $FCKeditor1; 
$report .=$oFCKeditor->CreateHtml() ; 
$report .=<<<EOF 
<script> 
function checkurl(varr){ 
document.getElementById(‘inurl’).style.visibility=‘visible’; 
} 
function Pagechager(page){ 
if(page!=‘‘){ 
document.getElementById(‘inurl’).style.visibility=‘visible’;
document.getElementById(‘inurlhref’).href="$www/$lang2/" +page; 
} 
} 
</script> 
<br> 
<table align=center width=80%> <tr> 
<td>Для вставки документа в текст выберите его: <br>  
  73   <select name=‘content’ class=edit 
onChange="Pagechager(this.options[this.selectedIndex].value)" style="width:100%"> 
<option value=‘‘>-- --</option> 
EOF; 
$res = mysql_query("SELECT id,name,category_id FROM categories WHERE 
lang=‘$lang2’ and news_id=1 order by cat_order"); if($res){ 
$id="";$name="";$cat_order=""; 
while($themes = mysql_fetch_array($res)){ 
$id=trim($themes[‘id’]); 
$category_id=trim($themes[‘category_id’]); 
$name=trim($themes[‘name’]); 
$report .=<<<EOF 
<optgroup label=‘ Простой   раздел  | $name’> EOF; 
$res1=""; 
$res1 = mysql_query("SELECT id,url,name FROM pages WHERE lang=‘$lang2’ and 
category_id=$category_id and news_title IS NULL"); if($res1){ 
$page_id="";$page_name="";$themes=""; while($themes = mysql_fetch_array($res1))
{ 
$page_id=trim($themes[‘id’]); 
$page_name=trim($themes[‘name’]); 
$url=trim($themes[‘url’]); 
$selected=""; 
$report .=<<<EOF 
<option value=‘$url.html’ $selected>$page_name 
EOF; 
} 
}} 
} 
 
$report .=<<<EOF 
  74   </optgroup> 
EOF; 
$res=""; 
$res = mysql_query("SELECT id,name,category_id,news_url FROM categories 
WHERE lang=‘$lang2’ and news_id=2 order by cat_order"); if($res){ 
$id="";$name="";$cat_order="";$news_url="";   while($themes   =
mysql_fetch_array($res)){ 
$id=trim($themes[‘id’]); 
$category_id=trim($themes[‘category_id’]); 
$name=trim($themes[‘name’]); 
$news_url=trim($themes[‘news_url’]); 
$report .=<<<EOF 
<option value=‘dynamic/$news_url/’ $selected> Новостной   раздел  | $name</option> 
EOF; 
}} 
$report .=<<<EOF 
</select><br> 
<div id="inurl" style="visibility:hidden;"> <nobr>[<a class=maintitle id="inurlhref" 
href="" target=_blank> просмотреть </a>]</nobr> <nobr>[<a href=javascript:void(0); 
onMouseOver="window.status=‘ скопировать  URL  в   буфер ’; return true" 
onMouseOut="window.status=‘‘"onclick="return 
CopyPlusSelect(document.getElementById(‘inurlhref’).href)"> скопировать  
URL  в   буфер </a>]</nobr> 
</div> 
</td></tr></table> EOF; 
$report .=<<<EOF 
<p align=center><input type="submit" value="C охранить " class=buttons></p> 
</form> EOF; 
$title="Добавить страницу"; 
  75   $title1=" Добавить   страницу "; 
}         
function edit(){ global 
$mycms_locate_site,$mysql,$admin_function,$mycms_admin_navigation,$title, 
$title1,$report,$www,$type,$value,$dwww,$lang2,$page_name,$page_lang_val ue,
$page_lang_type; 
$value=param("value"); 
$value1=$value; $value=quote($value); if($type=="editpost"){ $pic=$_POST["pic"]; 
if(count($pic) > 0) { 
for ($i=0; $i<count($pic); $i++) { 
$pic[$i]=esc($pic[$i]); 
$query_check=mysql_query("DELETE FROM pages WHERE page_id 
=‘$pic[$i]’"); 
if($pic[$i]){if(file_exists("$dwww/apache/dynamic/$pic[$i]")){rm_all_dir("$dw
ww/apache/dynamic/$pic[$i]");}} 
} 
if($query_check){ $report .=<<<EOF 
<P align=center><b> Даные   успешно   занесены </b></p> 
EOF; 
} 
else{ 
$report .=<<<EOF 
<P   align=center   style="color:red"><b> Не   возможно   занести   даные   попробуйте
еще   раз </b></p> 
EOF; 
} 
}} 
$categories=param(‘categories’); 
$categories_select=param(‘categories_select’); 
  76   $page_lang_value="pages"; $page_lang_type="edit"; 
if($categories_select){$categories=$categories_select;} elseif((!
$categories_select)&&($categories)){$categories=$categories;} else{ 
$res   =   mysql_query("SELECT   id,category_id   FROM   categories   WHERE
lang=‘$lang2’ order by cat_order"); 
$itms = mysql_fetch_array($res); $items_count = esc($itms["category_id"]); 
mysql_free_result($res);  $categories=$items_count; 
} 
$report .=<<<EOF 
<script> 
function kamil(bizon){ 
document.location="$www/admin/index.php?mng=pages&type=edit&lang=$la
ng2&categories_select="+bizon; 
} 
</script> 
<br><br><br><br> 
<form method="post" name="forma2"> 
<table align=center> 
<tr> 
<td> Выберите   раздел :&nbsp;</td> 
<td> 
<select name=categories_select 
onChange="kamil(this.options[this.selectedIndex].value)" > 
EOF; 
$news_id=""; 
$res = mysql_query("SELECT id,name,cat_order,news_id,category_id FROM 
categories WHERE lang=‘$lang2’ order by cat_order"); if($res){ 
$id="";$name="";$cat_order="";$news_id="";$category_id=""; 
while($themes = mysql_fetch_array($res)){ 
$id=trim($themes[‘id’]); 
  77   $category_id=trim($themes[‘category_id’]); 
$name=trim($themes[‘name’]); 
$cat_order=trim($themes[‘cat_order’]); 
$news_id=trim($themes[‘news_id’]); 
$news_id1=""; if($news_id==2){$news_id1=" Новостной   раздел  |";} 
else{$news_id1=" Простой   раздел  |";} $name=esc($name); $selected=""; 
if($category_id==$categories){$selected="selected";$category_title="| 
$name";$category_name="$news_id1 $name";$category_name1=$news_id;} 
$report .=<<<EOF 
<option value="$category_id" $selected>$news_id1 $name</option> 
EOF; 
}} 
$table="pages"; 
$order="id"; 
$pagevaluepost=param(‘pagevalue’); if(!$pagevaluepost){$pagevaluepost=0;} 
$num_pages = 10; 
$element_per_page = 25; 
$res = mysql_query("SELECT COUNT(*) FROM $table WHERE lang=‘$lang2’ and
category_id=‘$categories’"); 
$itms = mysql_fetch_array($res); $items_count = $itms[0]; 
if (!isset($_REQUEST["pagevalue"])) {$start_item = 0;} 
else {if(preg_match("/^[0-9]+$/", $_REQUEST[‘pagevalue’])){$start_item = 1* 
$_REQUEST["pagevalue"];}} $url_sort="$www/admin/index.php?
mng=pages&type=edit&lang=$lang2&cate gories_select=$categories_select"; 
$pages = Tools_PagesList::frame($num_pages, $element_per_page, 
$items_count, null, "$url_sort"); 
if(!$_REQUEST["pagevalue"]){$pagevalue=0;}else{$pagevalue=$_REQUEST
["pagevalue"];} 
$report .=<<<EOF 
</select></td></tr> 
  78   </table></form> 
<br><br> 
<p align=center><b> Выбран   раздел : $category_name</b></p> 
<form 
action="$www/admin/index.php?mng=pages&type=edit&lang=$lang2&categor 
ies=$categories&categories_select=$categories_select&pagevalue=$pagevaluep ost" 
method=post name=editnews> 
<script> 
function ckeck_uncheck_all() {     var frm = document.editnews;     for (var 
i=0;i<frm.elements.length;i++) {         var elmnt = frm.elements[i];         if 
(elmnt.type==‘checkbox’) { 
                        if(frm.master_box.checked   ==   true){   elmnt.checked=false;   }
else{ elmnt.checked=true; } 
        }    } 
        if(frm.master_box.checked   ==   true){   frm.master_box.checked   =   false;   }
else{ frm.master_box.checked = true; } 
} 
</script> 
<input type=hidden name="type" value="editpost"> 
<input type=hidden name="categories" value="$categories"> 
<input type=hidden name="categories_select" value="$categories_select"> 
<input type=hidden name="lang" value="$lang2"> 
<input type=hidden name="pagevalue" value="$pagevaluepost"> 
<table  width="80%" align=center> 
<tr> 
<td  style="padding:2px;"><input type="checkbox" name="master_box" 
title=" Выбрать   все " onclick="javascript:ckeck_uncheck_all()"> </td> 
<td  style="padding:2px;">Заголовок страницы:</td> 
EOF; 
if($category_name1==2){ $report .=<<<EOF 
  79   <td>Дата создания:</td> 
EOF; 
} 
$report .=<<<EOF 
<td width="120">URL:</td> 
<td width="120"> Действие :</td> 
</tr> <tr> 
<td colspan="7"><div class="hr_line"></div></td> </tr> 
EOF; 
$res = mysql_query("SELECT 
id,page_id,name,url,news_title,news_url,category_id,news_date FROM pages 
WHERE lang=‘$lang2’ and category_id=‘$categories’ order by id  DESC LIMIT 
$start_item, $element_per_page"); 
if($res){ 
$id="";$name="";$cat_order="";$page_id1="";   while($themes   =
mysql_fetch_array($res)){ 
$id=trim($themes[‘id’]); 
$page_id1=trim($themes[‘page_id’]); 
$name=trim($themes[‘name’]); 
$url=trim($themes[‘url’]); 
$news_url=trim($themes[‘news_url’]); 
$category_id=trim($themes[‘category_id’]); 
$news_title=trim($themes[‘news_title’]); $news_date=trim($themes[‘news_date’]); 
if(!$news_date){$news_date=" Статья   еще   не   заполнена ";} $report .=<<<EOF 
<tr> 
<td><input type=checkbox name="pic[]" value="$page_id1"></td> EOF; 
if($news_title){ 
$report .=<<<EOF 
<td width=30% height="20">&nbsp;<b>$news_title</b>&nbsp;&nbsp;</td> 
<td height="20">&nbsp;<b>$news_date</b>&nbsp;&nbsp;</td> 
  80   <td   width=30%   height="20">[<a   class=maintitle
href="$www/$lang2/dynamic/$news_url/" 
target="_blank">$www/$lang2/dynamic/$page_id1.html</a>]</td>  
<td class="list"><nobr> [<a class=maintitle 
href="$www/admin/index.php?mng=news&type=editor&lang=$lang2&value=$
page_id1"> изменить </a>] 
EOF; 
} 
else{ 
$report .=<<<EOF 
<td width=50% height="20">&nbsp;<b>$name</b>&nbsp;&nbsp;</td> 
<td width=30% height="20">[<a class=maintitle href="$www/$lang2/$url.html" 
target="_blank">$www/$lang2/$url.html</a>]</td>  
<td class="list"><nobr> [<a class=maintitle 
href="$www/admin/index.php?mng=pages&type=editor&value=$page_id1&la
ng=$lang2"> изменить </a>] 
EOF; 
} 
$report .=<<<EOF 
</td> 
</tr> 
<tr><td   background="{WWW}/admin/templates/files/mline.gif"   height=1
colspan=7><input type=hidden name=hidid[] value="$id"></td></tr> 
EOF; 
}} 
$report .=<<<EOF 
<tr> 
<td colspan="7"></td> 
</tr> 
</table> 
  81   <br> 
</div> 
<div class="navigation_pages" style="margin-bottom: 10px; margin-top: 10px;" 
align="center"> EOF; 
if (!empty($pages[‘prev’])) { 
$report .=<<<EOF 
<a href="{$pages[‘prev’][‘url’]}">...</a>&nbsp; 
EOF; 
} 
foreach ($pages[‘pages’] as $p) { if ($p[‘iscur’]) { 
$report .=<<<EOF 
<span>{$p[‘n’]}</span>&nbsp; 
EOF; 
} else { 
$report .=<<<EOF 
<a href="{$p[‘url’]}">{$p[‘n’]}</a>&nbsp; 
EOF; 
} } 
if (!empty($pages[‘next’])) { 
$report .=<<<EOF 
<a href="{$pages[‘next’][‘url’]}">...</a> 
EOF; 
} 
$report .=<<<EOF 
</div> 
<p   align=center><input   type=submit   name="deletebutton"   value=" Удалить "
class=edit></p> 
</form> 
EOF; 
$title="$category_name"; 
  82   $title1=" Редактировать  | $category_name"; 
}         
function editor(){ global 
$mycms_locate_site,$mysql,$admin_function,$mycms_admin_navigation,$title, 
$title1,$report,$www,$type,$value,$dwww,$lang2,$page_name,$page_lang_val ue,
$page_lang_type; 
include("$dwww/fckeditor/fckeditor.php"); require_once 
("$dwww/fckeditor/ckfinder/ckfinder.php"); session_name($mycms_session_name); 
@session_start(); 
$_SESSION[‘urlcheck’]="/userfiles/"; 
$value=param("value"); 
$value1=$value; 
$value=quote($value); 
$result="";$row="";$id="";$name="";$text="";$url="";$category_id=""; 
$result=mysql_query("SELECT id from pages where page_id=‘$value’ and 
lang=‘$lang2’"); 
$row = mysql_fetch_assoc($result); 
$id=$row["id"]; mysql_free_result($result); 
if($id){ 
$page_lang_value="pages"; 
$page_lang_type="add"; $categories=param(‘categories’); if($type=="editorpost")
{ $FCKeditor1=param(‘FCKeditor1’); 
$page_title=param(‘page_title’); 
$categories=param(‘categories’); 
$url=param(‘url’); 
$metakey=quote(param(‘metakey’)); 
$metadesc=quote(param(‘metadesc’)); $comments_check=param(‘comments_check’);
if($comments_check){$comments_check=2;}else{$comments_check=1;} 
  83   if (empty($page_title)){$alert[0]=" Введите   заголовок ";}  if (empty($FCKeditor1))
{$alert[1]=" Введите   текст   страницы ";} if(empty($categories)){$alert[2]=" Выберите
раздел ";} if(empty($url)){$alert[3]=" Введите  URL";} 
if(($url)&&(!preg_match("/^[a-z0-9\/]+$/i",$url))){$alert[3]="URL  должен  
быть на латинице и не содержать лишних символов";} if (empty($alert)){ 
if((preg_match("/^dynamic/i",$url))){$alert[4]="URL не должнен содержать 
служебного слова &laquo;dynamic&raquo;";} $url=quote($url); 
$result="";$row="";$id_res=""; 
$result=mysql_query("SELECT id from pages where url=‘$url’ and 
page_id!=‘$value’ and lang=‘$lang2’"); 
$row=mysql_fetch_assoc($result); 
$id_res=$row["id"]; mysql_free_result($result); 
if($id_res){$alert[4]="Такой URL уже есть в системе";} 
} 
if (empty($alert)){ 
$categories=quote($categories); 
$result="";$row="";$id=""; 
$result=mysql_query("SELECT id,name,category_id from categories where 
category_id=$categories"); $row = mysql_fetch_assoc($result); 
$category_id=$row["category_id"]; $category_name=$row["name"]; 
mysql_free_result($result); 
if(empty($category_id)){$alert[4]="Такой   категории   не   существует   выберите
нормально категорию";} 
} 
if (empty($alert)){ 
$page_title= substr($page_title,0,200); 
$page_title=quote($page_title); 
$FCKeditor1=quote($FCKeditor1); 
$fck_search=strip_tags($FCKeditor1); 
  84   $category_id=quote($category_id); 
$category_name=quote($category_name);   $result   =   mysql_query("UPDATE   pages
SET 
metakey=‘$metakey’,metadesc=‘$metadesc’,name=‘$page_title’,text=‘$FCKeditor
1’,news_comments=‘$comments_check’,text_search=‘$fck_search’,category_id=‘
$categories’,url=‘$url’ WHERE page_id=$value and lang=‘$lang2’") or $k .=1; 
$report .=mysql_error(); 
if($result){ 
$report .=<<<EOF 
<p align=center><b> Даные   успешно   занесены </b></p> 
EOF; }} 
else { 
$report .=<<<EOF 
Заполните правильно поля:<br> 
<blockquote><span style="color:red"> EOF; 
foreach($alert as $alert_view){$report .="$alert_view<br>";} 
$report .=<<<EOF 
</span></blockquote> 
EOF; 
}} 
$result="";$row="";$pages_id="";$name="";$text="";$url="";$category_id=""; 
$result=mysql_query("SELECT 
id,metakey,metadesc,name,text,url,category_id,news_comments   from   pages   where
page_id=‘$value’ and lang=‘$lang2’"); 
$row = mysql_fetch_assoc($result); 
$pages_id=$row["id"]; $name=$row["name"]; $name=esc($name); 
$text=$row["text"]; 
$url=$row["url"]; 
$category_id=$row["category_id"]; 
  85   $category_id=esc($category_id); 
$comments=$row["news_comments"]; 
$metakey=esc($row["metakey"]); $metadesc=esc($row["metadesc"]); 
mysql_free_result($result); 
$res = mysql_query("SELECT id,category_id,name,cat_order FROM categories 
WHERE lang=‘$lang2’ and news_id=1 order by cat_order"); if($res){ 
while($themes   =   mysql_fetch_array($res))
{ $category_id1=esc($themes[‘category_id’]); 
}} 
$report .=<<<EOF 
<script> 
function PageCreator(selection){ 
var d; var c; var h; c=screen.availWidth; h=screen.availHeight; if(c>=1024){d=800;} 
else{d=c-14;} l=(c-d)/2; t=(h-700)/2; var b = window.open 
(‘$www/admin/index.php?mng=news&type=commentssave&value=‘+selection+
‘&lang=$lang2’,   ‘_blank’,   ‘height=530,width=‘+d+’,scrollbars=yes,left=‘+l+’,
top=‘+t+’, resizable=yes’);  
} 
</script> <a 
href="$www/admin/index.php?mng=pages&type=add&lang=$lang2&categorie
s1=$category_id">Нажмите, чтобы добавить новую страницу</a> <br><br><br> 
<form 
action="$www/admin/index.php?mng=pages&type=editor&value=$value1&lan 
g=$lang2" method="post" name="forma2"> <input type=hidden name="type" 
value="editorpost"> 
<input type=hidden name="value" value="$value1"> 
<input type=hidden name="lang" value="$lang2"> 
<table> 
<tr> 
  86   <td height=25> Заголовок   страницы :&nbsp;</td> 
<td><input   type=text   name="page_title"   value="$name"   size=70
class="edit"></td></tr> 
<tr> 
<td height=25>URL:&nbsp;</td> 
<td>$www/$lang2/<input   type=text   name="url"   value="$url"   size=50
class="edit">.html 
<a href="#" class="hintanchor" onMouseover="showhint(‘<b>URL</b>  Такого   вида  
будет   адрес   страницы ,  на   которую   можно   будет   ссылаться .  Адрес должен быть 
на латинице и не содержать лишних символов’, this, event, 
‘220px’)">[?]</a> 
&nbsp; 
<a href=$www/$lang2/$url.html target=_blank> Просмотреть   страницу </a> 
</td></tr> <tr> 
<td height=25> Выберите   раздел :&nbsp;</td> <td> 
<select name=categories> 
EOF; 
$res = mysql_query("SELECT id,category_id,name,cat_order FROM categories 
WHERE lang=‘$lang2’ and news_id=1 order by cat_order"); if($res){ 
$id="";$name="";$cat_order="";$category_id1="";   while($themes   =
mysql_fetch_array($res)){ 
$id=trim($themes[‘id’]); 
$name=trim($themes[‘name’]); 
$cat_order=trim($themes[‘cat_order’]); 
$name=esc($name); 
$category_id1=esc($themes[‘category_id’]); 
$selected=""; 
if($category_id1==$category_id){$selected="selected";} 
$report .=<<<EOF 
  87   <option value="$category_id1" $selected>$name</option> 
EOF; 
} 
} 
$report .=<<<EOF 
</select> 
<a href="#" class="hintanchor" onMouseover="showhint(‘<b> Выберите  
категорию </b>  Вы   выбираете   категорию ,  в   которую   будет   занесена   страница ’, 
this, event, ‘220px’)">[?]</a> 
</td></tr> 
EOF; $checked=""; 
if($comments==2){$checked="checked";} 
 
$report .=<<<EOF 
<tr> 
<td nowrap height="29"> Включить   комментарии :</td> 
<td><input type=checkbox name="comments_check" id="comments_check" 
value="1" class=sl $checked Onclick="checkurl(1)" style="cursor:hand"></a></td> 
</tr> EOF; if($comments==2){ 
$itms="";$res=""; 
$res   =   mysql_query("SELECT   COUNT(*)   FROM   comments   WHERE
articleid=‘$pages_id’ and razdel_id=3 and lang=‘$lang2’"); 
$itms = mysql_fetch_array($res); 
$items_count=$itms[0]; 
$report .=<<<EOF 
<tr> 
<td width="110" >&nbsp;</td> 
<td height="29" nowrap style="padding-left:5px;"> 
  88   <a href=javascript:void(0); onMouseOver="window.status=‘ Просмотреть  
комментарии ’; return true" onMouseOut="window.status=‘‘" onclick="return 
PageCreator(‘$pages_id’)"> Просмотреть   комментарии  ($items_count)</a> 
</td> 
</tr> 
EOF; 
} 
$report .=<<<EOF 
<tr> 
<td colspan=2 align=center height=25><b> Для   раскрутки </b></td> 
</tr> 
<tr> 
<td height=25>Keywords ( Ключевые   слова ):&nbsp;</td><td><input type=text 
name="metakey" size=70 class="edit" value="$metakey"></td></tr> <td 
height=25>Description ( Описание ):&nbsp;</td><td><input type=text 
name="metadesc" size=70 class="edit" value="$metadesc"></td></tr> 
EOF; 
$report .=<<<EOF 
</table> <br> 
<p align=center><b>Описание страницы</b></p> 
EOF; 
$oFCKeditor   =   new   FCKeditor(‘FCKeditor1’)   ;   $oFCKeditor->BasePath   =
"$www/fckeditor/"; 
$oFCKeditor->Height  =500; 
//$oFCKeditor->Config[‘EditorAreaCSS’] = "http://php/styleeditor/style.css"; 
$oFCKeditor->Config[‘FontNames’]="Arial"; 
CKFinder::SetupFCKeditor( $oFCKeditor, "/fckeditor/ckfinder/") ; 
$oFCKeditor->Value    = $text; 
$report .=$oFCKeditor->CreateHtml(); 
$report .=<<<EOF 
  89   <script> 
function checkurl(varr){ 
document.getElementById(‘inurl’).style.visibility=‘visible’; 
} 
function Pagechager(page){ 
if(page!=‘‘){ 
document.getElementById(‘inurl’).style.visibility=‘visible’; 
document.getElementById(‘inurlhref’).href="$www/$lang2/" +page; } } 
</script> 
<br> 
<table align=center width=80%> <tr> 
<td> Для   вставки   документа   в   текст   выберите   его :   <br>     <select   name=‘content’
class=edit style="width:100%" 
onChange="Pagechager(this.options[this.selectedIndex].value)"> 
<option value=‘‘>-- --</option> 
EOF; 
$res = mysql_query("SELECT id,name,category_id FROM categories WHERE 
lang=‘$lang2’ and news_id=1 order by cat_order"); if($res){ 
$id="";$name="";$cat_order=""; 
while($themes = mysql_fetch_array($res)){ 
$id=trim($themes[‘id’]); 
$category_id=trim($themes[‘category_id’]); 
$name=trim($themes[‘name’]); 
$report .=<<<EOF 
<optgroup label=‘ Простой   раздел  | $name’> 
EOF; 
$res1=""; 
$res1 = mysql_query("SELECT id,url,name FROM pages WHERE lang=‘$lang2’ and 
category_id=$category_id and news_title IS NULL"); if($res1){ 
  90   $page_id="";$page_name="";$themes=""; while($themes = mysql_fetch_array($res1))
{ 
$page_id=trim($themes[‘id’]); 
$page_name=trim($themes[‘name’]); 
$url=trim($themes[‘url’]); 
$selected=""; 
$report .=<<<EOF 
<option value=‘$url.html’ $selected>$page_name 
EOF; 
} 
}} 
} 
$report .=<<<EOF 
</optgroup> 
EOF; 
$res=""; 
$res = mysql_query("SELECT id,name,category_id,news_url FROM categories 
WHERE lang=‘$lang2’ and news_id=2 order by cat_order"); if($res){ 
$id="";$name="";$cat_order="";$news_url="";   while($themes   =
mysql_fetch_array($res)){ 
$id=trim($themes[‘id’]); 
$category_id=trim($themes[‘category_id’]); 
$name=trim($themes[‘name’]); 
$news_url=trim($themes[‘news_url’]); 
$report .=<<<EOF 
<option value=‘dynamic/$news_url/’ $selected> Новостной   раздел  | $name</option> 
EOF; 
}} 
$report .=<<<EOF 
</select><br> 
  91   <div id="inurl" style="visibility:hidden;"> <nobr>[<a class=maintitle id="inurlhref" 
href="" target=_blank> просмотреть </a>]</nobr> <nobr>[<a href=javascript:void(0); 
onMouseOver="window.status=‘ скопировать  URL  в   буфер ’; return true" 
onMouseOut="window.status=‘‘"onclick="return 
CopyPlusSelect(document.getElementById(‘inurlhref’).href)"> скопировать  
URL  в   буфер </a>]</nobr> 
</div> 
</td></tr></table> EOF; 
$report .=<<<EOF 
<p align=center><input type="submit" value="C охранить " class=buttons></p> 
</form> 
<br> 
EOF; 
} 
else{ 
$report .=<<<EOF 
<p align=center style="color:red"><b> Такой   страницы   не   найдено </b></p> 
EOF;  
} 
$title="Редактировать страницу"; 
$title1="Редактировать страницу"; 
}    
?> 
 
  92
Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Android tizimli telefonlar uchun skaner ilovasini yaratish
  • Web 2.0 servislar orqali oʻquv jarayonini tashkil etish
  • Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusini multimedia asosida o‘qitish
  • Adobe Muse dasturi yordamida A.Oripov hayoti va ijodi mavzusida multimediali elektron resurs yaratish
  • Informatika fanini o‘qitishda innovatsion ishlanmalar yaratish texnologiyasi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский