Iqtisodiy faoliyatni davlat tomonidan tartibga solish samaradorligi - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	72.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Iqtisodiy faoliyatni davlat tomonidan tartibga solish samaradorligi

Купить

MAVZU: IQTISODIY FAOLIYATNI DAVLAT TOMONIDAN TARTIBGA
SOLISH SAMARADORLIGI.
MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………………….…3
I BOB IQTISODIY FAOLIYATNI DAVLAT TOMONIDAN
TARTIBGA SOLISH SAMARADORLIGI…………………………………..5
1.1 Iqtisodiy faoliyat. Tashqi iqtisodiy faoliyat tushunchasining mazmuni va
mohiyati ………………………………………………………………….………5
1.2 O’zbekistonda tashqi iqtisodiy faoliyatni rivojlantirish va mustahkamlash ...11
II BOB O’ZBEKISONNING TASHQI SAVDO SIYOSATI, TASHQI
SAVDO STRATEGIYASI……………………………………………………18
2.1 Tashqi iqtisodiy faoliyatni davlat tomonidan tartibga solish usullari ………18
2.2 Tashqi iqtisodiy faoliyatning huquqiy tartibga solinishi ……………………24
XULOSA……………………………………………………………………….29
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………...30

KIRISH
Kurs ishining dorzarbligi: Hozirgi davrda dunyo mamlakatlari ijtimoiy-
iqtisodiy taraqqiyoti o’zining ma’no-mazmuni jihatidan oldingi bosqichlardan
keskin farq qiladi. Bunda eng asosiy va muhim jihat – milliy iqtisodiyotlarning
tobora integrastiyalashuvi va globallashuvining kuchayib borishidir. Ayni paytda
bu jarayonlar xalqaro maydondagi raqobatning ham keskinlashuviga, har bir
mamlakatning xalqaro mehnat taqsimotidagi o’z mavqeini mustahkamlash uchun
kurashining kuchayishiga ham ta’sir ko’rsatadi.
Kurs ishining vazifalari: Tashqi iqtisodiy faoliyatni rivojlantirish har bir
mamlakat uchun nihoyatda muhim masala sanaladi. Iqtisodiyotning tarkibiy
tuzilishini takomillashtirish vazifasi iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishda doimo
diqqatimiz markazida bo’lib, iqtisodiy rivojlanish borasida erishgan
yutuqlarimizning muhim omili hisoblanadi. Jahon iqtisodiyotida kechayotgan
murakkab jarayonlar iqtisodiyotni barqaror rivojlantirish, raqobatbardoshligini
oshirish uchun uning tarkibiy tuzilishini muttasil takomillashtirib borish zaruratini
yanada kuchaytirdi. Mamlakatning raqobatbardoshligi eng avvalo uning
iqtisodiyoti raqobatbardoshligi orqali ifodalanadi. Bu esa bevosita tashqi iqtisodiy
faoliyat sohasidagi siyosat instrumentlariga taqaladi.
Kurs ishining maqsadi: Prezidentimiz ta’kidlaganlaridek, bu yil barchamiz
ona yurtimiz, O’zbekistonimizning yangi tarixidagi eng buyuk va qutlug`
sanalardan biri Vatanimiz mustaqilligining 25 yillik shonli bayramini keng
nishonlaymiz. Tabiiyki, bu bizdan barcha soha va tarmoqlarda amalga
oshirayotgan keng ko’lamli islohotlarimizni atroflicha tahlil etib, kelgusi
rejalarimizni aniq-ravshan belgilab olishni talab etadi. «Biz tashqi aloqalarni
xalqaro munosabatlarning turli yo’nalishlari bo’yicha muvaffaqiyatli
rivojlantirishni xavfsizlik va barqarorlikni kafolati deb bilamiz». I.Karimov
Sivilizastiyaning rivojlanishi alohida olingan davlatlarni xalqaro xo’jalik
aloqalariga muntazam ravishda jalb etishga olib keladi, bu esa yagona global jahon
iqtisodiyotini barpo etishga imkon yaratadi. Dunyodagi barcha mamlakatlar
3

umumiy iqtisodiy qonunlarga ko’ra rivojlanadi, bu qonunlar xalqaro munosabatlar
iqtisodiy xarakterining ustuvor bo’lishini kafolatlaydi.
Ehtiyojlarning doimo murakkablashib boradigan tarkibi, resurslar taqchilligi
va olisligi nafaqat alohida olingan davlat ichidagi hududlar o’rtasida, balki turli
davlatlar va jahon mintaqalari o’rtasida ham yanada samaraliroq ayirboshlash
vositalarini talab etadi.
Kurs ishining mavzusi: Dunyoning turli mintaqalarida iqtisodiy
rivojlanish va aholining o’sishi notekis yuz beradi, bu ham xalqaro ayirboshlashni
kengaytirish zaruratini yuzaga keltiradi; ushbu jarayonlar yangi bozorlar (tovarlar,
xizmatlar, mehnat, axborot, moliya va boshqa bozorlar)ni rivojlantirishga,
xomashyoni olib kirishga, texnologiya va axborotlarni ayirboshlashga, ilmiy,
ilmiy-texnik, ishlab chiqarish, madaniy va boshqa tashqi iqtisodiy aloqalarga
imkon yaratadi.
O’zbekistonda ko’plab korxona va birlashmalar, korporastiya va
kompaniyalar, firma va boshqa tashkilotlar xorijlik sheriklar bilan tashqi savdo
aloqalarini muvaffaqiyat bilan rivojlantirmoqdalar, xorijlik investorlar ishtirokida
yirik investistiya loyihalarini amalga oshirmoqdalar, xalqaro ishlab chiqarish
hamkorligini butun choralar bilan kengaytirmoqdalar va chuqurlashtirmoqdalar.
Tashqi iqtisodiy aloqalar - iqtisodiyotning barcha tarmoqlari va faoliyatning
boshqa sohalarida davlat va uning sub’ektlari xalqaro hamkorligining xilma-xil
shakllaritizimidir.
Davlat sub’ekti tashqi iqtisodiy faoliyat (TIF) tashqi iqtisodiy aloqalarni
ro’yobga chiqarish jarayonidir. Bu tushuncha O’zbekistonda mamlakatimiz
mustaqillikka erishgandan so’ng keng qo’llanila boshladi, chunki biz sovet
xukumati davrida xorijiy davlatlar bilan tashqi iqtisodiy aloqalarda mustaqil
ishtirok etish imkoniyatidan maxrum edik.
Kurs ishining tuzilishi : kirish, ikkita bob, to’rtta reja, xulosa va foydalanil-
gan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
4

I BOB IQTISODIY FAOLIYATNI DAVLAT TOMONIDAN TARTIBGA
SOLISH SAMARADORLIGI .
1.1 Iqtisodiy faoliyat. Tashqi iqtisodiy faoliyat tushunchasining
mazmuni va mohiyati.
Faoliyati tushuniladiariga ular zimmasiga davlat tomomnidan yuklangan
huquq va majburiyatlarning tasarrufchilari kiradi. Bular o’zini-o’zi boshqaradigan
hududlar, ularning mulkchilik shaklidan qat’i nazar xo’jalik yurituvchi sub’ektlar
(akstiyadorlik jamiyatlari, davlat korxonalari, kichik va o’rta korxonalar, xorijiy
investistiyalar ishtirokidagi korxonalar, xususiy tadbirkorlar va hokazolar)dir.
Binobarin, tashqi iqtisodiy aloqalar bir aniq mamlakatning boshqa mamlakatlar
bilan xalqaro mehnat taqsimoti, fan va ishlab chiqarishni ixtisoslashtirish hamda
boshqa omillarga asoslangan ishlab chiqarish, savdo, siyosiy va boshqa xil
munosabatlaridir. Tashqi iqtisodiy faoliyat tashqi iqtisodiy aloqalarni ro’yobga
chiqarish jarayonidir.
Tashqi iqtisodiy aloqalar xalqaro mehnat taqsimoti, ishlab chiqarish va fanni
ixtisoslashtirish, xo’jalik hayotini baynalmillashtirish jarayonidan ob’ektiv
ravishda kelib chiqadi. Tashqi iqtisodiy aloqalarning shakllanishi va rivojlanishi
aalohida olingan mamlakatlarning o’zaro aloqalari va bir-biriga bog`liqligining
kuchayishi bilan belgilanadi. Shunday qilib, davlatning tashqi iqtisodiy aloqalari
turli sohalarda: tashqi savdo, faoliyatining ilmiy-texnik, ishlab chiqarish,
investistiya, valyuta-moliya va kredit, axborot, madaniy va sport turlari, mehnat
resurslarini olib o’tishda o’rnatiladi. Tashqi iqtisodiy aloqalarning ana shu barcha
turlarini quyidagi shakllarga birlashtirish mumkin: savdo (tovarlarni ayirboshlash,
xizmatlar ko’rsatish), qo’shma tadbirkorlik, hamkorlikning boshqa turlari.
Ular xalqaro iqtisodiy munosabatlar amaliyotida, ayniqsa, keng tarqalgan.
Tashqi iqtisodiy aloqalar tarixiy va iqtisodiy toifa hisoblanadi. Tarixiy toifa
sifatida tashqi iqtisodiy aloqalar stivilizastiya mahsulotidir. Ular davlatlar paydo
bo’lishi bilan yuzaga keladi va ular bilan birga rivojlanadi. Ushbu aloqalarning
rivojlanishiga, ayniqsa, feodalizmning tanazzuli kuchli turtki berdi. Natural
xo’jalikdan tovar-pul munosabatlariga o’tilishi alohida davlatlarning milliy
5

bozorlarini rivojlantirishga va ushbu milliy bozorlarning tovar ayirboshlashida
keskin sakrashni tug`diradi, bu esa davlat munosabatlarining iqtisodiy sohasida
baynalmila aloqalar va xalqaro ayirboshlash kengayishi va chuqurlashishiga olib
keldi. Iqtisodiy toifa sifatida tashqi iqtisodiy aloqalar barcha turdagi resurslarning
davlatlar va turli davlatlarning iqtisodiy sub’ektlari o’rtasidagi harakati paytida
yuzaga keladigan ishlab chiqarish – iqtisodiy munosabatlar tizimini tashkil qiladi.
Ushbu ikki taraflama munosabatlar davlat iqtisodiy hayotining barcha
sohalarini, avvalo, uning ishlab chiqarish, savdo, investistiyaga oid va moliyaviy
faoliyatini qamrab oladi. Tashqi iqtisodiy aloqalar orqali jahon bozorining tovar
va xizmatlarga talabi muayyan davlatning ichki bozoriga o’tkaziladi, bu esa ishlab
chiqaruvchi kuchlarni rivojlantirishga imkon yaratadi, bu, o’z navbatida, sanoat,
qishloq xo’jaligi, savdo, moliya muassasalari va xizmatlar sohasini
rivojlantirishga olib keladi. Mamlakat ichki bozorining rivojlanishi natijasida
davlat ichida taklif hajmi talab hajmidan o’sib keta boshladi, bu hol tashqi savdo
operastiyalarining kengayishi, sarmoya qiymatining arzonlashishi va ishlab
chiqarish hamda muomala chiqimlarining kamayishiga olib keladi. O’zbekiston
Respublikasida tashqi iqtisodiy faoliyatning asosiy yo’nalishlari quyidagilardan
iborat:
1. Xalqaro iqtisodiy va moliyaviy hamkorlik;
2. Tashqi savdo faoliyati;
3. Xorijiy investistiyalarni jalb qilish;
4. O’zbekiston Respublikasidan tashqarida investistiya faoliyati.
Xalqaro iqtisodiy va moliyaviy hamkorlik - ishlab chiqarish, moliya, bank
va sug`urta faoliyati, ta’lim va kadrlarni tayyorlash, turizm, sog`qliqni saqlash,
ilmiy-texnikaviy, madaniy, ekologiya, gumanitar va boshqa soqalarda qonun
qujjatlarida belgilangan tartibda O’zbekiston Respublikasi tashqi iqtisodiy faoliyat
sub’ektlarining xorijiy davlatlarning yuridik va jismoniy shaxslari, shuningdek
xalqaro tashkilotlar bilan o’zaro manfaatli aloqalarni o’rnatishi va kengaytirishga
qaratilgan tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga oshirishdir.
6

Tashqi savdo faoliyati xalqaro tovarlar, xizmatlar (ishlar) va intellektual
mulk savdosi soqasidagi bitimlarni amalga oshirish bo’yicha tadbirkorlik
faoliyatidir.
Tashqi savdo faoliyati tovarlarni, ishlarni (xizmatlarni) eksport va import
qilish yo’li bilan amalga oshiriladi. Har qanday davlatning tashqi iqtisodiy faoliyati
jahon xo’jaligining faoliyat ko’rsatishi bilan bog`langan va muqarrar ravishda
nafaqat milliy huquqiy me’yorlar, balki xalqaro huquq standartlari bilan ham
tartibga solinadi. Tabiiyki, milliy huquq reglamentastiyalari bilan xalqaro iqtisodiy
huquq o’rtasida muayyan ziddiyatlar mavjud. Tan olish zarurati u yoki bu
mamlakatlar suvereniteti sohasiga kattagina cheklovchi ta’sir ko’rsatadi.
Milliy huquqiy hujjatlarni davlatlararo shartnomalarga muvofiq tarzda
muayyan darajada birxillashtirish hozirgi bosqichda ushbu muammoning eng
maqbul echimi hisoblanadi, ya’ni xalqaro huquqning qoida va me’yorlari
amaliyotda milliy qonun hujjatlari orqali ro’yobga chiqariladi. O’zgartirish
jarayonlarining keskinligi O’zbekiston milliy qonun hujjatlarini xalqaro
stnadartlarga keltirish jarayonida muayyan murakkabliklarni yuzaga keltirdi.
Ushbu vazifa izchillik bilan bir necha bosqichlarda hal etib borildi. Tashqi
iqtisodiy faoliyat sohasiga taalluqli qonun hujjatlari va me’yoriy hujjatlarning
ko’pligini e’tiborga olib, O’zbekistonning jahon iqtisodiy tizimiga kirishi
xususiyatlarini ko’rib chiqamiz. Mamlakatimizda iqtisodiy islohotlarni
erkinlashtirish va chuqurlashtirish jarayoni tashqi iqtisodiy faoliyatni huquqiy
boshqarish strategiyasining o’ziga xosliklarini va ham mintaqaviy miqyosda, ham
alohida mamlakatlar darajasida savdo-iqtisodiy hamkorliginining tegishli
ustuvorliklarini belgilab berdi. 2000 yil boshida mamlakatimiz dunyoning 38
davlati bilan savdo-iqtisodiy hamkorlik to’g`risidagi, 35 davlat bilan esa sarmoya
kiritishni rag`batlantirish va himoyalash to’g`risidagi kelishuvlarni imzoladi.2 Bu
o’rinda ham huquqiy- shartnomaviy bazani shakllantirishda songa emas, balki
sifatga e’tibor qaratildi, ya’ni har bir kelishuv O’zbekistonning milliy
manfaatlaridan va sherik davlatning o’ziga xosliklaridan kelib chiqib tayyorlandi.
7

O’zbekistonning AQSh bilan ko’p qirrali hamkorligining huquiy bazasini
takomillashtirish jarayoni jadal olib borildi, hozir 20 dan ortiq o’zaro kelishuv va
shartnomalar amal qilmoqda, ular qatorida kapital qo’yilmalarni rag`batlantirish va
himoya qilish haqidagi kelishuv ham bor. Amerika qit’asi davlatlari ichida
AQShdan tashqari katta sarmoya resurslariga va texnologik imkoniyatlariga ega
bo’lgan Kanada bilan shartnomaviy-huquqiy munosabatlarning
rivojlanayotganligini alohida ta’kidlash kerak. Evropa Ittifoqi mamlakatlari bilan
munosabatlarni rivojlantirish O’zbekiston Respublikasi tashqi iqtisodiy
strategiyasining ajralmas qismi hisoblanadi. Uzoq muddatli, barqaror va umum tan
olingan tamoyillar asosiga qurilgan o’zaro xo’jalik hamkorligini ta’minlovchi
Evropa Ittifoqi bilan iqtisodiy aloqalarni huquqiy ta’minlash orqali o’z strategik
manfaatlariga erishish maqsadida O’zbekiston qator ikki tomonlama
shartnomalardan tashqari, sherikchilik va hamkorlik to’g`risida kelishuv shaklida
savdo-iqtisodiy hamkorlik to’g`risidagi umumiy kelishuvni ham imzolagan, u 1998
yil iyunida kuchga kirgan.
Uni amalga oshirish uchun O’zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining qarori va O’zbekiston Respublikasi bilan Evropa hamjamiyati va
unga a’zo davlatlar o’rtasidagi Sherikchilik va hamkorlik to’g`risidagi kelishuvni
amalga oshirish bo’yicha 2000-2005 yillarga mo’ljallangan O’zbekiston
Respublikasi hukumatining asosiy tashkiliy chora-tadbirlari umumiy dasturi qabul
qilindi.MDH mamlakatlari bilan munosabatlar ham jadal rivojlanmoqda.
Hamdo’stlik mamlakatlari bilan munosabatlar ilgari mavjud bo’lgan iqtisodiy
aloqalarning tabiiy davomi hisoblanadi. Hozirgi vaqtda MDH mamlakatlari bilan
aloqalar madaniy savdo-sotiq olib borishga to’siq bo’layotgan moliyaviy
imkoniyatlarning cheklanganligi tufayli murakkablashmoqda.
O’zbekiston tashqi iqtisodiy faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasini
ishlab chiqishda va takomillashtirishda jahonning boshqa mintaqalari mamlakatlari
bilan savdo-iqtisodiy aloqalarni rivojlantirishga ham muhim ahamiyat berish
kerak. Xalqaro moliya-iqtisodiy tashkilotlarga a’zolik ko’p tomonlama hamkorlik
darajasida shartnomaviy-huquqiy bazani shakllantirish siyosati doirasida
8

O’zbekiston Respublikasi uchun dolzarblik kasb etmoqda. 1994 yildan boshlab
O’zbekistonning Umumjahon savdo tashkilotiga kirishi bo’yicha huquqiy
tayyorgarlik ishlari olib borilmoqda, bu tashkilotga a’zolik O’zbekiston uchun
yangi imkoniyatlarni ochishi mumkin. Savdo-iqtisodiy hamkorlik milliy
qonunchilik asosida ham huquqiy tartibga solinadi. O’zbekiston Respublikasining
xalqaro shartnomalari to’g`risida gi Qonun bu jarayonning samaradorligini‖
ta’minlayda, unda O’zbekiston Respublikasi xalqaro shartnomalarini tuzish,
uzaytirish va bekor qilish huquqiy vositalarining amal qilishida tegishli vazirliklar
va idorlarning vakolatlari, ixtisoslashuvlari aniq belgilangan.
Bu qonun mamlakat bo’yicha umuman tashqi aloqalarning shartnomaviy-
huquqiy bazasini rasmiylashtirish sohasini rivojlantirishga olib keldi. 90-
yillardayoq qabul qilingan O’zbekiston Respublikasining ―Tashqi iqtisodiy
faoliyat to’g`risidagi Qonuni mamlakatda tashqi iqtisodiy faoliyatni har tomonlama
muvofiqlashtirishda muhim o’rin egallaydi. Amaliyotning ko’rsatishicha, bu qonun
iqtisodiyotni boshqarishning ma’muriy-buyruqbozlik usullaridan bozor usullariga
bosqichma-bosqich o’tish, tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarish sharoitlarida
iqtisodiy islohotlarning dastlabki bosqichlarida muhim rol o’ynadi. Biroq 90-
yillarning ohirlarida boshlangan mamlakat iqtisodiyotini erkinlashtirish jarayonlari
tashqi iqtisodiy faoliyatni tashkil etish va boshqarish oldiga yangi-yangi talablarni
qo’ya boshladi. Bundan tashqari, respublikada ushbu qonunga u yoki bu darajada
daxldor bo’lgan qator qonunlar qabul qilindi. ―Valyuta boshqaruvi to’g`risida ,
‖
―Xorijiy investistiyalar to’g`risida, ―Bojxona tarifi to’g`risida, ―Investistiya
faoliyati to’g`risida , ―Tadbirkorlik va tadbirkorlar faoliyatining kafolatlari
‖
to’g`risida gi Qonunlar shular jumlasidandir. Shu munosabat bilan 2000 yilning
‖
may oyida mamlakat parlamenti tomonidan O’zbekiston Respublikasining
―Tashqi iqtisodiy faoliyat to’g`risida gi Qonuni yangi tahrirda qabul qilindi, unda
‖
bu sohada keyinchalik qonun yaratish faoliyati uchun asos bo’ladigan tashqi
iqtisodiy faoliyatning konsteptual asoslari aniq belgilab berildi. Ushbu qonunning
3- moddasiga muvofiq tashqi iqtisodiy faoliyat deganda O’zbekiston Respublikasi
yuridik va jismoniy shaxslarining xorijiy davlatlarning yuridik va jismoniy
9

shaxslari, shuningdek xalqaro tashkilotlar bilan o’zaro foydali iqtisodiy aloqalarni
o’rnatish va rivojlantirishga qaratilgan faoliyati tushuniladi. Qonunning yangi
tahririda tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarishning ma’muriy usullaridan iqtisodiy
usullarini ustuvorligi metodologik tamoyil sifatida aniq belgilandi hamda davlat va
uning organlarining tashqi iqtisodiy faoliyat sub’ektlari ishiga noqonuniy
aralashishlari man qilindi. Qonunning yangi tahriri moddalari mamlakat
qonunchiligida yuz bergan o’zgarishlarni, tashqi savdo rejimini erkinlashtirish
vazifalarini hamda boshqa tahririy tuzatishlar va qo’shimchalarni hisobga olib
yangilandi. Keyingi yillarda O’zbekiston milliy iqtisodiyoti sub’ektlarining tashqi
iqtisodiy faoliyatini erkinlashtirishga qaratilgan, shu jumladan, eksport va import
operastiyalarini tariflar vositasida va notarif boshqarishni tartibga solish, eksport
mahsuloti ishlab chiqarishni rag`batlantirishga doir chora-tadbirlar ko’rildi.
Mazkur choralarning hammasi imtiyozli tusda bo’lib, amaldagi huquqiy
me’yorlardan ba’zi istisnolarni taqozo etadi. Biroq ular shunchaki imtiyozlar tizimi
emas, barcha ko’rsatilgan imtiyozlar tizimi aniq yo’nalishga ega: ular yuqori
darajada qayta ishlangan eksport mahsulotini ishlab chiqaradaigan
korxonalardagina tatbiq etiladi, shu sababli undan savdo-vositachi tashkilotlar,
xom ashyo resurslarini eksport qiluvchi va shu kabi boshqa tashkilotlar foydalana
olmaydilar.
Tabiiyki, o’z mahsulotining faol eksportini ta’minlash bozorning xorijiy
qatnashchilari bilan hamkorlik qilishda yanada real bo’lib bormoqda.
Shu sababli mamlakatimiz ishlab chiqaruvchilari va ularning xorijlik
sheriklari uchun qonun hujjatlarini muvozanatlashtirish maqsadida O’zbekiston
Respublikasining mamlakatimizga chet el investistiyalari oqimini tartibga soluvchi
maxsus qonunlari qabul qilindi, 1994 yilda qabul qilingan ana shunday
yo’nalishdagi dastlabki qonun (―Chet el investistiyalari va chet ellik investorlar
faoliyatining kafolatlari to’g`risida ) so’zsiz, chet el investistiyalarini jalb etishda‖
ijobiy rol o’ynadi, lekin xo’jalik amaliyotining real holati uni yanada
takomillashtirishni taqozo etdi, shuning uchun unga muayyan o’zgartirish va
qo’shimchalar kiritib borildi (1994,1995, 1997 yillarda). 1998 yilda O’zbekiston
10

Respublikasida ―Chet el investistiyalari to’g`risida gi yangi Qonun amalga‖
kiritildi, u iqtisodiy rivojlanishning o’zgarib borayotgan sharoitlariga javob beradi,
jahon hamjamiyatida chet ellik investorlar va chet el investistiyalariga nisbatan
qabul qilingan barcha talablar va qoidalarni e’tiborga oladi.
1.2 O’zbekistonda tashqi iqtisodiy faoliyatni rivojlantirish va
mustahkamlash.
Jahon hamjamiyatida allaqachon tadbirkorlikning milliy rejimini xorijiy
qatnashchilarga tatbiq etish belgilovchi qoidaga aylangan. U bir qator xalqaro
hujjatlar: Xalqaro savdo palatasining ―Xalqaro investistiyalar uchun amal
qiluvchi qoidalar , Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotining ―Sarmoya
‖
harakatini erkinlashtirish kodeksi va ―Xalqaro sarmoya qo’yilmalari va ko’p
‖
millatli korxonalar to’g`risida gi dekalarastiyasida mustahkamlangan. Bundan
‖
tashqari, Jahon banki va Xalqaro Valyuta Fondi chet el investistiyalari rejimi
to’g`risida amal qiluvchi qoidalar ni qabul qildi, unda chet el sarmoyasini biror-bir
‖
mamlakatga kiritish qoidalari, rejimni qo’llashga doir standartlar, sarmoya va
foydalarni o’tkazish tartibi, nizolarni bartaraf etishning qoida va mexanizmlari, bir
qancha boshqa jihatlar ta’riflangan.
Milliy rejim qoidasi dunyoda borgan sari kenga tarqalmoqda. Investistiya
chorlarining savdo jihatlariga doir kelishuvga muvofiq, Umumjahon savdo
tashkiloti ishtirokchisi bo’lgan mamlakatlar uchun investistiya choralariga tariflar
va savdo bo’yicha bosh kelishuv doirasidayoq qabul qilingan tadbirkorlikning
milliy rejimi qoidasi tatbiq etiladi. Bundan tashqari, xalqaro savdoda miqdoriy
cheklashlardan voz kechish qoidasi qayd etilgan. Chet el investistiyalari
to’g`risida gi Qonunga muvofiq va o’z institutlari bilan davlat chet ellik
‖
investorlarga O’zbekiston Respublikasi hududida investistiya faoliyatini amalga
oshirishlari paytida ularning huquqlari himoya qilinishini kafolatlaydi.
Moddalarning birida shunday deyiladi: ―Chet ellik investorlar va chet el
investistiyalari uchun adolatli va teng huquqli rejim, ularning to’liq va doimiy
himoyasi hamda xavfsizligi ta’minlanadi. Bunday rejim O’zbekiston
11

Respublikasining xalqaro shartnomalarida belgilab qo’yilgan rejimga qaraganda
noqulayroq bo’lishi mumkin emas.
Chet el investistiyalarini huquqiy rejimi O’zbekiston Respublikasi yuridik
va jismoniy shaxslari tomonidan aalga oshirilayotgan investistiyalarning tegishli
rejimiga qaraganda noqulayroq bo’lishi mumkin emas . Shu bilan birga chet ellik‖
investorlarga xalqaro huquq qoidalariga muvofiq g`oyatda keng huquqlar,
jumladan, investistiyalashni amalga oshirishning hajmlari, turlari va yo’nalishlarini
mustaqil belgilash, investistiya faoliyatini amalga oshirish uchun yuridik va
jismoniy shaxslar bilan shartnomalar tuzish, o’zining investistiyalariga va
investistiya faoliyatining natijalariga egalik qilish, ulardan foydalanish va ularni
tasarruf etish erkinligi berilgan. Chet ellik investorlar investistiya faoliyati
natijasida olingan o’ziga qarashli ixtirolar, foydali modellar va sanoat namunalarini
patentlashtirish to’g`risida mustaqil ravishda qaror qabul qiladilar, olingan
daromadni mustaqil tasarruf etadilar, respublikaga kerditlar va qarzlar tariqasida
pul mablag`larini jalb qilish, o’zlaridagi milliy valyuta mablag`laridan ichki
valyuta bozorida chet el valyutasini sotib olish uchun foydalanish huquqiga va
O’zbekiston Respublikasi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa huquqlarga
egadirlar.
Chet ellik investorlar uchun investistiya faoliyatini amalga oshirish
maqsadida har qanday xorijiy davlatning fuqarolari va fuqaroligi bo’lmagan
shaxslar bilan mehnat shartnomalarini erkin tuzish imkoniyatlari yaratilgan. Ular
butun O’zbekiston hududi bo’ylab erkin harakatlana oladilar, mamlakatimiz
investorlari bilan teng holda sug`urta himoyasiga bo’lgan huquqdan
foydalanadilar.
Chet el investistiyalari to’g`risida gi Qonunning asosiy qoidalari xalqaro
‖
amaliyotda qabul qilingan talablarga to’la muvofiq keladi, zero, chet ellik
investorlar respublika ichki bozorida mamlakatimiz investorlari bilan teng
sharoitlarga qo’yilgan. Biroq shuni e’tiborga olish joizki, ushbu qonunga ko’ra,
chet ellik investorlar O’zbekiston hududida chet el investistiyalari ishtirokidagi
korxonalarni barpo etishlari va ularga respublika qonun hujjatlariga binoan taqdim
12

etiladigan imtiyozlar tizimidan foydalanishlari mumkin. Ushbu imtiyozlar,
xususan, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 1996 yil 20 martda qabul
qilingan ―Eksportga mahsulot ishlab chiqaruvchi korxonalarni
rag`batlantirishning qo’shimcha chora-tadbirlari to’g`risida gi, 1996 yil 31 mayda‖
qabul qilingan ―Chet el investistiyalari ishtirokidagi korxonalarni barpo etish va
ular faoliyatini rag`batlantirishning qo’shimcha chora-tadbirlari to’g`risida gi,
‖
2005 yil 11 aprelda qabul qilingan ―To’g`ridan-to’g`ri xususiy xorijiy
investistiyalarni jalb etishni rag`batlantirish borasidagi qo’shimcha chora-tadbirlar
to’g`risidagi farmonlarida va bir qator boshqa qonun hujjatlarida ta’kidlangan.
Shunday qilib, O’zbekistonning tashqi iqtisodiy faoliyati borgan sari xalqaro
huquq me’yorlariga yaqinlashtirilayotgan mustahkam qonunchilikka asoslanadi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov mamlakatda
kechayotgan iqtisodiy islohatlarni tahlil kilib shunday deydi: «O’zbekiston suveren
davlat sifatida ochiq iqtisodiyotni vujudga keltirish sohasida faol ish olib
bormokda. Mamlakatning jahon xujalik aloqalarida, xalqaro mehnat taksimotida
keng miqyosda ishtirok etishi ochiq turdagi iqtisodiyotni barpo etishning asosidir».
Davlat mustaqilligiga erishilishi O’zbekiston uchun mustaqil ravishda o’z
rivojlanish modelini ishlab chiqish imkoniyatlarini ochdi. Bu rivojlanish modelida
tashqi iqtisodiy faoliyatni rivojlantirish va mustahkamlash, respublikaning jahon
xo’jalik aloqalariga integrastiyalashuvi yo’nalishlarini belgilashga katta e’tibor
qaratilgan. Mamlakatning jahon xo’jalik aloqalarida, xalqaro mehnat taqsimotida
keng ko’lamda ishtirok etishi ochiq turdagi iqtisodiyotni qurishning asosi
hisoblanadi. Shuning uchun ham iqtisodiyotimizning kelajagini uning jahon
xo’jaligiga integrastiyasida ko’rishimiz mumkin.
Mintaqaviy integrastiya doirasida hamkorlik qilish amaliyoti va xorijiy
mamlakatlar tajribasi shundan dalolat beradiki, dunyo iqtisodiyotiga
integrastiyalashuv mamlakat xalq xo’jaligi doirasida ruy beradigan turli xildagi
tarkibiy o’zgarishlar bilan, shuningdek integrastiya jarayonlarining katalizatori
bo’lib xizmat qiluvchi tashqi iqtisodiy aloqalarning yangi mexanizmlarini
shakllantirish bilan uzviy bog`liqdir. Bunday zarurat, jahon xujaligi tizimiga
13

integrastiyalashayotgan O’zbekiston iqtisodiyotida ham turli xildagi tarkibiy
o’zgarishlarni vujudga keltirish va uning tashqi iqtisodiy aloqalari sohasida yangi
Mexanizmlarni shakllantirishni taqozo etadi. Tashqi iqgisodiy faoliyatni
erkinlashtirish bo’yicha aniq bir maqsadga yo’naltirilgan siyosatni olib borish,
xo’jalik sub’ektlariga xorijiy hamkorlar bilan to’g`ridan-to’g`ri aloqalarni
o’rnatishda katta erkinliklar berish, respublikamizda ishlab chiqarilgan
mahsulotlarni xorijda sotish, tovarlar eksporti va importiga yanada imtiyozli
tartiblarni joriy qilish — bular siyosatimizning zamonaviy bosqichdagi ustuvor
yo’nalishlar Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan hamkorlik qilish mintaqaning
rivojlanishi va davlatlar iqtisodi uchun muhim ahamiyatga ega. O’zbekiston
Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov integrastiya haqida gapirar ekan, manfaatlar
birikuvining xilma-xil mexanizmlari va shakllari hamda integrastiya turlari
mavjudligiga asoslanadi. "Biz integrastiya jarayonlari va bozor islohotlarini
rivojlantirishga, Markaziy Osiyo mintaqasida umumiy bozorni shakllantirishga
alohida ahamiyat beramiz. Faqat o’zining tor milliy qobig`ida qolib ketmagan
bozorgina xorijiiy investistiyalarning katta oqimini jalb qilib, mintaqa
mamlakatlarining barqaror rivojlanishi va farovonligini ta’minlay oladi 1991-yil
31-avgust – O’zbekiston Respublikasi mustaqilligining rasmiy e’lon qilingan kuni
– davlatimizning xalqaro hamjamiyatga keng ko’lamli va dinamik integratsiyasi
boshlangan sana hisoblanadi. 2015-yil 1-iyul holatiga ko’ra O’zbekiston
dunyoning 130 dan ortiq mamlakati bilan diplomatik aloqalar o’rnatgan.
Toshkentda 45 ta xorijiy davlatning elchixonalari, 9 ta faxriy konsulxona,
11 ta xalqaro tashkilotlarning vakolatxonalari, 5 ta xalqaro moliyaviy
tashkilotlarning vakolatxonalari, 3 ta diplomatik mavqega ega bo’lgan savdo
vakolatxonalari faoliyat olib bormoqda.
Bugungi kunda xorijiy mamlakat va xalqaro tashkilotlarda O’zbekiston
Respublikasining 46 ta diplomatik va konsullik vakolatxonalari faoliyat
ko’rsatmoqda. O’zbekiston 100 dan ortiq xalqaro tashkilotlarga a’zo bo’lib, turli
xil ko’p tomonlama hamkorlik tuzilmalari bilan aloqalarni rivojlantirmoqda.
14

Mamlakat Tashqi siyosiy faoliyati kontseptsiyasiga muvofiq, O’zbekiston
tashqi siyosatining asosiy ustuvor yo’nalishi Markaziy Osiyo mintaqasi bo’lib,
mamlakatning hayotiy muhim manfaatlari bu mintaqa bilan chambarchas
bog’liqdir.
O’zbekistonning Markaziy Osiyodagi siyosati mintaqada tinchlik va
barqarorlikni ta’minlashga, mintaqaviy xavfsizlikning eng muhim muammolarini
hal etishga, jumladan, Afg’onistondagi vaziyatni izga tushirishga ko’maklashishga,
Markaziy Osiyoning transchegaraviy daryolari suv resurslaridan adolatli va
oqilona foydalanishni va mintaqada ekologik barqarorlikni ta’minlashga,
chegaralarni delimitatsiya va demarkatsiya qilish jarayonlarini yakunlashga, yangi
tahdidlarga qarshi kurash borasida samarali chora-tadbirlar ko’rishga, barcha
qo’shni mamlakatlar bilan o’zaro yaqin, manfaatli va amaliy hamkorlikni yo’lga
qo’yishga qaratilgandir.
O’zbekiston o’zining yaqin qo’shnilari bilan munosabatlarda doimo ochiq,
do’stona va pragmatik siyosat yuritish tarafdori bo’lib qoladi, mintaqadagi barcha
dolzarb siyosiy, iqtisodiy va ekologik muammolarni Markaziy Osiyo mamlakatlari
tomonidan o’zaro manfaatlarni hisobga olgan holda, amaliy muloqot va xalqaro
huquq normalari asosida hal etilishini yoqlaydi.
O’zbekiston Afg’onistonga nisbatan an’anaviy tarzda bu davlatning ichki
ishlariga aralashmaslik pozitsiyasiga asoslanib, yaxshi qo’shnichilik va do’stona
siyosat yuritadi, u bilan o’z munosabatlarini o’zaro milliy manfaatlardan kelib
chiqib va afg’on xalqi tanlagan yo’lni hurmat qilgan holda ikki tomonlama asosda
tashkil etishni ma’qul topadi. O’zbekistonning fikriga ko’ra, afg’on muammosini
hal etishning yagona yo’li - siyosiy muzokaralar yo’li bo’lib, donor-
mamlakatlarning moliyaviy, iqtisodiy va insonparvarlik ko’magi, hamda
Birlashgan Millatlar Tashkilotining faol ishtiroki asosida o’zaro kurashayotgan
tomonlar o’rtasida kelishuvga erishishdir.
O’zbekiston tashqi siyosatining ustuvor yo’nalishi MDHga a’zo
mamlakatlardir. O’zbekistonni bu davlatlar bilan tarixan shakllangan siyosiy,
iqtisodiy, transport-kommunikatsion va boshqa aloqalar bog’lab turadi.
15

O’zbekiston MDHning barcha mamlakatlari bilan ikki tomonlama hamkorlik
munosabatlarini teng huquqli, o’zaro foydalimanfaatli, bir-birining manfaatlarini
hisobga olish va hurmat qilish asosida yo’lga qo’yishni davom ettiradi.
O’zbekiston Respublikasi bilan Rossiya Federatsiyasi o’rtasidagi Strategik
sherikchilik to’g’risidagi shartnoma (2004-yil 16-iyun), Ittifoqchilik munosabatlari
to’g’risidagi shartnoma (2005-yil 14-noyabr), shuningdek Strategik sheriklikni
chuqurlashtirish to’g’risidagi deklaratsiya (2012-yil 4-iyun) asosida Rossiya
Federatsiyasi bilan do’stona aloqalarni izchil rivojlantirish va har tomonlama
mustahkamlash har ikkala mamlakat manfaatlariga mos keladi hamda mintaqada
barqarorlik va xavfsizlikning mustahkamlanishiga xizmat qiladi. Savdo-iqtisodiy
aloqalarni va investitsion hamkorlikni yanada kuchaytirish hamda diversifikatsiya
qilish, transmilliy tahdidlarga qarshi kurashish va mintaqaviy xavfsizlik
masalalaridagi hamkorlik - O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi ikki tomonlama
munosabatlarning muhim jihatlaridir. Amerika Qo’shma Shtatlari bilan mushtarak
manfaatlar asosida har tomonlama o’zaro foydali va amaliy hamkorlikni
rivojlantirish O’zbekiston tashqi siyosatida ustuvor ahamiyatga ega bo’lib
qolmoqda. Ushbu munosabatlar 2002 yilning 12 martida imzolangan O’zbekiston
Respublikasi bilan AQSh o’rtasida Strategik sherikchilik va hamkorlik asoslari
to’g’risidagi deklaratsiyaga asoslanadi. Afg’onistonda tinchlik va barqarorlik
o’rnatishga ko’maklashish, transmilliy xavf- xatar va tahdidlarga qarshi kurashish,
O’zbekistonda amalga oshirilayotgan modernizatsiya va islohotlar jarayonlarini
qo’llab-quvvatlash maqsadida investitsiyalar va texnologiyalar sohasidagi
hamkorlikni kengaytirish masalalari ikki tomonlama aloqalarning muhim
yo’nalishlari hisoblanadi.
O’zbekiston Yevropa davlatlari, shuningdek Yevropa Ittifoqi va NATO
bilan o’zaro manfaatli hamkorlikni rivojlantirishga muhim e’tibor qaratadi. Savdo,
investitsion va moliyaviy hamkorlikni rivojlantirish, yuksak texnologiyalar
transferi, ilm-fan, texnika, ta’lim, ekologiya, sog’liqni saqlash va madaniyat
sohalaridagi aloqalar, shuningdek mintaqaviy xavfsizlikni mustahkamlash
16

masalalari O’zbekistonning Yevropa mamlakatlari hamda tashkilotlari bilan
hamkorligining muhim yo’nalishlaridir.
O’zbekiston o’zining yaqin mintaqaviy qo’shnisi hamda global
muammolarni hal etishda muhim o’rin tutadigan davlat sifatida Xitoy Xalq
Respublikasi bilan strategik sherikchilik munosabatlarini yanada
mustahkamlashdan manfaatdordir.
Xitoy bilan ikki tomonlama munosabatlarni yanada rivojlantirish 2012-yil 6-
iyunda imzolangan O’zbekiston Respublikasi va Xitoy Xalq Respublikasi
o’rtasidagi Strategik sherikchilikni o’rnatish to’g’risidagi qo’shma deklaratsiyaga,
2013-yil 9-sentyabrda imzolangan Do’stlik va hamkorlik to’g’risidagi shartnoma
va Ikki tomonlama strategik sherikchilik munosabatlarini yanada rivojlantirish va
chuqurlashtirish to’g’risidagi qo’shma deklaratsiyaga asoslanadi.
Osiyo – Tinch okeani mintaqasidagi barcha yetakchi mamlakatlar bilan
o’zaro manfaatli asosda savdo-iqtisodiy munosabatlarni kengaytirish, O’zbekiston
iqtisodining ustuvor ishlab chiqarish sohalariga investitsiya va yangi
texnologiyalarni jalb etish, shuningdek fan, ta’lim, sog’liqni saqlash, madaniyat va
turizm sohalarida aloqalarni rivojlantirish hamkorlikning asosiy yo’nalishlari
hisoblanadi.
O’zbekiston Respublikasi Janubiy Osiyo mamlakatlari bilan har tomonlama
va o’zaro manfaatli munosabatlarni rivojlantirish tarafdoridir. Jumladan, Hindiston
va Pokiston bilan savdo-iqtisodiy va transport-kommunikatsiya sohalarda
hamkorlikni yanada rivojlantirishdan manfaatdor.
Yaqin va O’rta Sharq mamlakatlari bilan, jumladan IHT va ITB doirasida
o’zaro manfaatli munosabatlar iqtisodiyot, transport kommunikatsiyalari, moliya
va investitsiya sohalarida izchil rivojlanmoqda va mustahkamlanmoqda.
O’zbekiston nufuzli xalqaro tashkilotlar ishida, eng avvalo BMT faoliyatida
ishtirok etib kelmoqda. O’zbekiston BMTni dunyoda tinchlik va xavfsizlikni
saqlab turish, hozirgi shiddat bilan davom etayotgan globalizatsiya jarayonlarida
davlatlarning barqaror rivojlanishini ta’minlashga ko’maklashish borasidagi
yagona universal va mas’ul tashkilot deb biladi.
17

Respublikamiz shuningdek mintaqaviy tashkilotlar ishida ham faol ishtirok
etmoqda. O’zbekiston Shanxay hamkorlik tashkilotini doirasida mintaqaviy
xavfsizlik tahdidlariga qarshi kurash, a’zo mamlakatlarning barqaror ijtimoiy-
iqtisodiy taraqqiyotiga ko’maklashish, qo’shma infratuzilmaviy va investitsion
loyihalarni amalga oshirish borasidagi hamkorlikni rivojlantirish tarafdori.
O’zbekistonning Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi tashkiloti doirasidagi
ko’p tomonlama hamkorligining ustuvor yo’nalishlariga savdo-iqtisodiy
hamkorlik, transport kommunikatsiya tarmoqlarini rivojlantirish, xavfsizlikning
transmilliy tahdid va xavf-xatarlariga qarshi kurashish masalalari hisoblanadi.
II BOB O’ZBEKISONNING TASHQI SAVDO SIYOSATI, TASHQI SAVDO
STRATEGIYASI.
2.1 Tashqi iqtisodiy faoliyatni davlat tomonidan tartibga solish usullari
Har qanday mamlakatdagi tashqi iqtisodiy faoliyatning tartibga solinishi
boshqa mamlakatlar tashqi iqtisodiy faoliyati natijalarida, albatta, aks etadi, chunki
jahonning har xil mamlakatlari ishlab chiqarishi, tovar almashinuvi va iste’moli
bir-biriga bog’liqdir. Tashqi iqtisodiy aloqalarning chuqurlashishi va kengayishi
bilan TIFni ko’p tomonli taribga solish kuchaymokda. Har bir mamlakatda tashqi
iqtisodiy faoliyat milliy huquq me’yorlari, ikki taraflama bitimlar, mintaqaviy
hamda xalqaro tashkilotlar doirasidagi ko’p tomonli kelishuvlar asosida tartibga
solinadi. Tashqi iqtisodiy faoliyatni xalqaro tartibga solish BMT tizimidagi va
unga kirmaydigan xalqaro tashkilotlar doirasidagi shartnomalarda ko’rsatilgan. Bu
1947 yilda jahon savdosining bojxona-tarif masalalarini tartibga solish uchun
tuzilgan ta’rif va savdo bo’yicha asosiy kelishuv–. Savdo va tariflar bo’yicha bosh
assambleya (GATT) dir.
Barcha mamlakatlarining jahon savdosini erkinlashtirishga intilishi Savdo
va tariflar bo’yicha bosh assambleya (GATT) doirasidagi kelishuvlarni ishlab
chiqish va qabul qilish tamoyillarida aks etadi. Ular quyidagilardan iborat:
18

- kamsitmaslik, o’zaro eng qulay usullarni taqdim etish;
- milliy bozorlarni muhofaza qilishning ko’prok tarif vositalaridan foydalanish;
- bojxona tariflarini uzluksiz tarzda tushirish;
- savdo-siyosiy yon berishda hamkorlik qilish;
- mojarolarni kengash va muzokaralar yordamida yechish.
Savdo va tariflar bo’yicha bosh assambleya (GATT) 1948 yildan 1994
yilgacha yagona savdoni tartibga soluvchi xalqaro tashkilot edi. (YUNKTAD kabi
boshqa xalqaro tashkilotlarning savdo-siyosiy masalalardagi qarorlari ko’proq
tavsiyaviy xususiyatga ega). Savdo va tariflar bo’yicha bosh assambleya (GATT)
"raund"larda ishlab chiqilgan va qabul qilingan qator kodeks va kelishuvlardan
iboratdir. Savdo va tariflar bo’yicha bosh assambleya (GATT)ning mavjudligi
davrida 8 ta raund o’tkazilgan. Ularning har birida sanoati rivojlangan
mamlakatlarda bojxona tariflarini pasaytirish bilan bog’liq masalalar ko’rib
chiqilgan, natijada o’rtacha import tariflari stavkasi 1947 dagi 40-60% dan 1990
yillar boshida 3-5% gacha kamaydi.
TIFning bevosita qatnashchilari uchun tarifsiz (tarifdan tashqari)
cheklashlarni, ya’ni chet el tovarlarining ichki bozorga kirishga har xil to’siqlarni
tartibga solish bo’yicha Savdo va tariflar bo’yicha bosh assambleya (GATT)ning
oxirgi ikki - Tokio va Urugvay raundlari muhim ahamiyat kasb etadi.
Savdo va tariflar bo’yicha bosh assambleya (GATT)ning tasnifiga ko’ra,
tarifdan tashqari cheklashlar besh guruhga bo’linadi. Savdo va tariflar bo’yicha
bosh assambleya (GATT)ning subsidiya va kompensatsiya choralari bo’yicha
kelishuviga o’ziga xos, ya’ni bo’lak korxona yoki korxonalar guruhiga beriladigan
subsidiya tushunchasi kiritilgan edi. Agar import tovari davlat subsidiyasi bilan
ishlab chiqarilgani aniqlansa, importchi mamlakat qat’iy belgilagan rasm-
rusumlarga ko’ra olib kelingan tovarga badal bojini qo’yishga haqi bo’ladi, bunda
milliy va import tovarlari bozorda bir xil mavqeda bo’ladi. Badal bojining miqdori
davlat subsidiyasi miqdoriga qarab belgilanadi.
Yevropa Ittifoqi qonunchiligi davlat tomonidan subsidiya qilishning barcha
ko’rinishini insofsiz raqobat turiga kiritadi va ushbu qonunlarga rioya qilishni
19

nazorat etish maqsadida raqobat qoidalarini buzganligi uchun uchinchi
mamlakatlar korxonalariga jarima solish huquqiga ega bo’lgan yeI komissiyasiga
topshiriladi.
Importning bojxona va ma’muriy rasmiyatchiliklari: antidemping bojlari,
bojxona qiymatini baholash usullari, tovarni yetkazib berishda zarur bo’lgan
hujjatlarga qo’yiladigan talab. Savdo va tariflar bo’yicha bosh assambleya
(GATT)ning tarifi bo’yicha demping – bir mamlakat mahsulotining ikkinchi
mamlakat bozorida, o’sha mahsulot milliy ishlab chiqaruvchilarga ziyon keltirishi,
yangi milliy mahsulot ishlab chiqarishni sezilarli darajada sekinlatishi, "o’rtacha
baho" dan past bahoda sotilishidir. "O’rtacha baho" dan kam deganda jahondagi
bahodan kam yoki shu mahsulot eksportchi mamlakatda sotilayotgan bahosidan
past baho tushuniladi. Iste’molchilar xavfsizligi, sanitariya me’yorlari bilan bog’liq
o’lchov va talablar, o’rash-qadoqlashga bo’lgan talablar. Hozirgi paytda ekologik
xavfsizlikni ta’minlash bilan bog’liq chegaralashlar kuchaymokda. Bular:
- tarkibida xavfli moddalar, belgilangan chegaradan ortiq bo’lgan
mahsulotlarni import qilishni taqiqlash;
- o’rab-joylangan va ishlatib bo’lingan materiallarni qayta qabul qilish bo’yicha
majburiyatlar;
- ekologik soliqlar va boshqalar.
Savdo va tariflar bo’yicha bosh assambleya (GATT) ning kelishuvlaridan
biri sanitar va fitosanitar choralar bo’yicha qabul qilingan. Unga ko’ra,
mamlakatlar o’z fuqarolarining hayoti va sog’lig’ini muhofaza qilish maqsadida
choralar ko’rish huquqiga egadirlar. Namunalarning standartlarini umumlashtirish
bilan Xalqaro standartlar tashkiloti, Xalqaro elektro-texnika komissiyasi, O’lchov
va og’irliklar xalqaro tashkiloti, qonunchilik metrologiyasi xalqaro tashkiloti va
boshqalar shug’ullanadilar.
Eksport va importni miqdoriy va valyutaviy jihatdan cheklashlar.
Miqdoriy cheklashlar - to’g’ridan–to’g’ri import va eksportni cheklashga
qaratilgan chegaralardir. Zamonaviy savdo-siyosiy amaliyotida miqdoriy
cheklashlarning ikki asosiy turi qo’llanadi. Bular: kontinentlashtirish va litsenziyali
20

tartib. Savdo va tariflar bo’yicha bosh assambleya (GATT) miqdoriy
cheklashlardan kamsitadigan tarzda foydalanishni, ya’ni faqat qaysidir bir
mamlakatlardan olib chiqiladigan tovarlarga nisbatan qo’llashni taqiqlaydi. Agar
miqdoriy cheklashlar barcha mamlakatlarga teng darajada qo’llanilmasa, u holda
kamsitiladigan deb hisoblanadi. Savdo va tariflar bo’yicha bosh assambleya
(GATT) miqdoriy cheklashlar ma’lum bir mamlakatlarga nisbatan faqat to’lov
muvozanatini tenglashga erishish maqsadida va davlat xavfsizligi nuqtai nazaridan
qo’llashgagina ruxsat beradi.
Jahon bozorida raqobat ko’rashining kuchayishiga sabab bo’ladigan
eksportchi o’ziga nisbatan "ixtiyoriy" miqdoriy cheklashlarning paydo bo’lishiga
olib keldi. GATT tasnifi bo’yicha tarifdan tashqari cheklashlarning beshinchi
guruhi
- to’lovlar strukturasi bilan bog’liq cheklashlardir: import depozitlari–importchi
bank tomonidan keyingi to’lovlar uchun kafolat sifatida qo’yiladigan mablag’lar
bo’lib, bu pul vositalarini to’xtatishga olib keladi; soliqlar va soliq imtiyozlari o’z
ta’siriga ko’ra bojxona bojlariga o’xshashdir, lekin bojlar xalqaro darajada tartibga
solinadi va davlatlar bu bilan hisoblashishiga majburdirlar. Soliqlar faqat milliy
darajada tartibga solinadi, qo’shimcha qiymat solig’i, aktsizlar va boshqalar - bu
davlatning ichki ishidir. Ba’zan bojxona hududini kesib o’tayotgan tovarlar
bahosidagi soliq 50% ni tashqil etadi. Soliq solish qoidaga ko’ra tovar ishlab
chiqarilgan mamlakatda yoki jo’natilayotgan mamlakatda amalga oshiriladi. Ikki
yoqlama soliq solinishining oldini olish maqsadida davlatlar o’zaro ikki
tomonlama bitim tuzadilar.
GATT bitimlari orasida tovarlar bahosi, ularni ishlab chiqarish va eksport
qilishga davlat tomonidan bir qancha cheklashlar qo’yiladigan ba’zi tovarlar bilan
jahon savdosi bo’yicha bitimlar muhimdir. Masalan, sut mahsulotlari va mol
go’shti bilan savdo qilish. Urugvay raundidagi muzokaralar natijasida spirtli
ichimliklarning ba’zi turlari, qurilish va qishloq xo’jalik mahsulotlari, ofis
jihozlari, o’yinchoqlar va farmatsevtik tovarlarga bo’lgan bojlar yo’q qilindi.
21

Urugvay raundida savdo munosabatlarini tartibga solishning yangi
shartnoma-huquqiy tizimini yaratish to’g’risidagi va GATTning barcha asosiy
bitim va tamoyillarini o’zida saqlagan yangi tashkilot - Umumjahon savdo
tashkiloti (UST) tashqil etilishi to’g’risida bitim qabul qilindi, shuning uchun ham
adabiyotlarda ko’p hollarda Savdo va tariflar bo’yicha bosh assambleya (GATT)
UST deb yoziladi.
SHunday qilib, savdoning xalqaro qoidalariga rioya qilishni nazorat etish va
tashqi savdo aloqalarini tartibga solishning kuchaytirilishi an’analariga rioya
qilinmokda. Tashqi iqtisodiy siyosat tashqi iqtisodiy aloqalarni tartibga solish
rejimini aniqlash va mamlakatning halqaro mehnat taqsimotida ishtirokini
optimallashtirish bo’yicha davlat va uning organlarining maqsadga yo’nalitirilgan
faoliyatini ko’zda tutadi. TIS ning asosiy tashqil etuvchilari qo’yidagilar: tashqi
savdo siyosati (eksport va import siyosatini o’z ichiga oladi), chet el
investitsiyalarini jalb qilish va xorijda ilmiy kapital qo’yilmalarni tartibga solish
sohasidagi siyosat, valyuta siyosati. Bundan tashqari TIS alohida davlat va
mintaqalar bilan tashqi iqtisodiy operatsiyalarning geografik muvofiqligi bo’yicha
muhim masalalarni hal qilishni ko’zda tutadi. Tashqi iqtisodiy faoliyat aynan TIS
yordamida aniqlanadi va tartibga solinadi. mamlakatlarida samarali TISni
shakllntirish uchun uning asosiy tamoyillarini aniq va ravshan aniqlash zarur.
Bunda TIS da Markaziy o’rinni tashqi iqtisodiy faoliyatni qatnashchilarining
xulqini iqtisodiy - huquqiy tartibga solish egallaydi. U umummilliy manfaatlarga
javob berishi lozim. Ichki bozorda xorijiy raqobatni tartibga solishda mamlakat
bojxona qonunchiligi bazasidagi bojxona tarifi asos bo’lib xizmat qiladi.
Bu mamlakatga halqaro savdo-siqtisodiy tizimga umum qabo’l qilingan
qoidalar bo’yicha integartsiyalashuviga imkon yaratib, Umumjahon savdo
tashkilotiga yo’l ochadi. Bunda murakkab inqiroz sharoitida milliy iqtisodiyotning
jahon iqtisodiyotiga kirishi bosqichma-bosqishlab chiqarish bo’lishi zarur.
Shuning uchun mamlakatlarining avvalambor qo’yidagi amoyillarga
asoslanib kuriladi:
22

- davlatning tarmoq va mintaqalar rivojlanish siyosatini ishlab chiquvchi
shakllantiruvchi roli, unga asosan mamlakatning TIS, shu bilan birga bojxona
instrumentlari va chet el investitsiyalari rejimini shakllantiriladi.;
- turli mamlakatlar firmalarning TIS ni doimiy, o’zoq muddatli
aloqalarga hamda tashqi bozorlarni saqlab turish va kengaytirishga yo’naltirish;
- TIS ning hukumat tarmoqlari, vakolatxonalari, hamda o’rtasida aniq
taqsimlanishi;
- TIS - mamlakat tashqi siyosatining tarkibiy qismi. Bu bog’liklik iqtisodiy
diplomatiya sohasida ko’proq namoyon bo’lib, u asosan savdo jarayoniga xizmat
qiladi. SHuning uchun mamlakat eksporterlar uchun jahon bozorida qulay
sharoitlar yaratish mamlakatimiz tashqi iqtisodiy siyosatning markaziy
masalalardan biri bo’lishi lozim. Zamonaviy tashqi iqtisodiy siyosatini ko’rib
chiqib, birinchi navbatda uning qo’yidagi vazifalariga e’tibor qaratish lozim:
- xorijiy mamlakatlar va ularning savdo - iqtisodiy guruhlari, tashkilot va
ittifoqi bilan bo’ladigan munosabatlarda qulay savdo - siyosiy rejimga erishish,
mavjud diskriminatsion cheklashlarni bartaraf etish;
- milliy korxonalarga jahonning mashina va uskuna, texnologiya va
axborot, kapitallar, mineral xom ashyo resusrlari, transport kommunikatsiya
bozorlariga murojaat etish imkoniyatini ta’minlash. Bunda mamlakat korxonalari
mahsulotini transmilliy kompaniyalar tomonidan nazorat qilinadigan bozorlarda
ilgari surilishi uchun siyosiy, moliyaviy, axboot ko’magini ko’rsatish muhim
ahamiyatga ega;
- kreditor-mamlakatlar, halqaro tashklotlar va MDX mamlakatlari qarzdorlari bilan
munosabatlarda valyuta - moliyaviy muammolarni o’zoq muddatga tartibga solish;
- mamlakatimiz tashqi iqtisodiy manfaatlarini himoya qilishning samarali tizimini
shakllantirish. Jahon tajribasida TISni tartibga solishning ikki modeli mavjud.
Birinchi model - eksportga, ikkinchi model mavjud. Birinchi model
- eksportga, ikkinchi esa- import o’rnini boshiga yo’naltirilgan
Birinchi modelga avvalambor AQSH, ikkinchi jahon urushidan so’ng-g’arbiy
yevropa mamlakatlari, YAponiya, ulardan keyin - yangi industrial davlatlar amal
23

qilishdi. MDX mamlakatlarining jahon iqtisodiyotiga integratsiyasida samarali
strategiya bo’lib iqtisodiyotni eksportni faol o’sishiga yo’naltirilgan qayta qurish
hisoblanadi. Jahon tajribasi ko’rsatganidek, TIS samaradorligini asosi va iqtisodiy
xavfsizlik sharti bo’lib eksport salohiyatini rivojlantirish va milliy eksportlarini har
tomonlama qo’llab-quvvatlash hisoblanadi. MDX mamlakatlari uchun bu ayniqsa
muhim, negaki eksportni rivojlantirish orqali savdo balansining ijobiy saldosini
saklab solishga erishish va tashqi qarzorlikni qoplash mumkin.
Tashqi iqtisodiy faoliyatni davlat tomonidan boshqarilishining xalqaro
tajribasi hozirgi vaqtda O’zbekistonda qo’llanilmoqda. Tashqi iqtisodiy faoliyatni
davlat tomonidan tartibga solishdagi yangilik – davlatning roliga yondashishidadir.
Bu yangi yondashuv davlatning ahamiyatini asoslaydigan tamoyillar, TIFni
tartibga solishning vazifalari, mazmuni va ularning o’zaro nisbati tubdan
o’zgartirmoqda
TIFni davlat tomonidan boshqarishning asosiy vazifasi – uning qonunchilik
asoslarini yaratish,
2.2 Tashqi iqtisodiy faoliyatni davlat tomonidan tartibga solish usullari.
TIFning barcha ko’rinish va shakllarini rivojlantirish uchun qulay iqtisodiy
va tashqiliy sharoitlarni yaratish va uning foydaliligini oshirishdir. Hozirda
davlatning TIF sub’ektlari tomonidan mavjud qonunchilikka rioya qilinishi va
milliy xavfsizlikni ta’minlashni nazorat qilish vazifasi mustahkamlanmoqda.
TIFni davlat tomonidan boshqarishning tamoyillari "Tashqi iqtisodiy
faoliyat to’g’risida gi va "Ta sh qi s a vdo to ‘g ‘r is ida gi" qonunlarda‖
ko’rsatilgan. Bu tamoyillar quyidagilardan iborat:
- TIF qatnashchilarining tengligi va ularning kamsitilmasligi;
-TIF qatnashchilari huquq va manfaatlarining davlat tomonidan muhofaza
qilinishi;
- davlat va uning organlari korxonalar tashqi savdo faoliyatiga asossiz aralashuviga
chek qo’yish;
24

TIFni davlat tomonidan boshqarish uni moliyaviy, valyuta, kredit, bojxona-
tarif va tarifdan tashqari tartibga solish, eksport nazoratini ta’minlashni, tovarlarni
olib kirish va olib ketish munosabati bilan sertifikatsiyalash sohasidagi siyosatini
belgilab olishdan iborat. Bunday boshqarishning barcha yo’nalishlari amalagi
qonunchilikka asoslanadi.
Davlatning eng muhim vazifalaridan biri tashqi iqtisodiy faoliyat va u
asosida tashqi iqtisodiy siyosatning boshqa mamlakatlar bilan hamkorlik qiladigan
qoidasini ishlab chiqishdir.
Davlat tomonidan boshqarish (tartibga solish)ning maqsadi-barcha
darajadagi foydali tashqi iqtisodiy faoliyatni ta’minlovchi huquqiy iqtisodiy va
tashqiliy sharoitlarni yaratishdir. Bu bosqichda eksportni rivojlantirish davlat
dasturida belgilangan strategik maqsadni amalga oshirish uchun sharoit yaratish
zarur: eksport qilinadigan mahsulot sifatini yaratish, eksportning tovar va
geografik strukturasini takomillashtirish kerak.
Xalqaro amaliyotga ko’ra, O’zbekiston o’z strategik maqsadlarga
erishishiga yordam beradigan tashqi savdo sohasidagi masalalarni yechishi zarur.
Bunda, birinchidan, Respublikaning Umumjahon Savdo Tashkilotiga kirishi
to’g’risida boradi, ya’ni O’zbekistonning har kanday mamlakat bilan ikki
tomonlama tashqi savdo siyosati borasida UST tizimlarida savdo bahslarini ko’rib
chiqish imkoniyatlari, O’zbekiston tovarlariga miqdoriy cheklashlar kiritish
jarayonini murakkablashtirish, qarshi talablarni kelishish va boshqa ko’plab
imkoniyatlarni beruvchi ko’p tomonlama siyosatga aylandi.
Ikkinchidan, bu xorijiy mamlakatlar bilan o’zaro savdoni erkinlashtirish,
manfaatdor mamlakatlar orasidagi savdo oqimining tuzilishi va o’zgarishi
masalalarini savdo-iqtisodiy hamkorlik bo’yicha hukumatlararo komissiyalar
darajasida yechishdir.
O’zbekiston va yeI orasida imzolangan hamkorlik to’g’risidagi bitim o’zbek
tovarlarining yeIga a’zo mamalakatlar bozorlariga kirishiga yordam beradi, uning
asosida O’zbekiston va bir qancha yevropa mamlakatlari o’rtasida milliy
buyumlarni GFR xududiga kiritishning sharoitlari to’g’risidagi bitim imzolandi.
25

Uchinchidan, tashqi siyosat sohasidagi vazifa mintaqaviy guruhlarga a’zo
mamlakatlarning kollektiv protektsionizmga qarshi turish imkonini beruvchi
savdo-siyosiy birlashmalar tuzishdir. Ikki tomonlama soliq solishni istisno qilish
va kapital kiritishni himoya qilish, TIF qatnashchilarining konsultatsiyasi va
xabardorligi bo’yicha o’zbek savdo vakolatxonalari hamda davlat organlari va
ijtimoiy birlashmalar masalalari bo’yicha tuzilgan bitimlar muhim ahamiyat kasb
etadi. Savdo-iqtisodiy munosabatlar sohasida islohotlar erkin savdo mintaqasini
shakllantirish jarayoni va Bojxona ittifoqini yaratish jarayonida amalga oshiriladi.
1993 yil dekabrida a’zo davlatlar korxona va sohalarining ishlab chiqarish
hamkorligini qo’llab quvvatlashning umumiy sharoitlari va tuzilishi to’g’risidagi
bitim katta ahamiyatga egadir.
Unga ko’ra quyidagilar ishlab chiqarish hamkorligi va ishlab chiqarishni
ixtisoslashtirish darajasidagi tovar va xizmatlar olib borilishida qo’llanilmaydi:
- olib kirish va olib chiqish bojlari;
- soliqlar;
- aktsizlar;
- miqdoriy cheklamalar. TIF davlat tomonidan boshqarilishini faqat qo’llab-
quvvatlash va rag’batlantirishni emas, balki milliy manfaatlarga rioya qilishni
nazorat etish iqtisodiy xavsizlik ta’minlanishini bildiradi.
Evropa Iqtisodiy komissiyasining 1997 yil 27 maydagi qaroriga ko’ra, 1
iyuldan yeIga a’zo-mamlakatlarda temir va po’latdan cheksiz quvurlarning olib
kirilishiga vaqtinchalik dempingga qarshi bojlar o’rnatildi. Boj miqdori juda
baland, bojxona qiymatining 32,9% ni tashqil etadi.
Valyutani tartibga solish - davlatning milliy manfaatlarini himoya qilish
maqsadida TIF qatnashchilariga ta’sir qilishning ko’rinishlaridan biridir. Bu ta’sir
O’zbekiston Respublikasining "Valyuta operatsiyalarining tartibga solish va
valyuta nazorati to’g’risida"gi qonuni asosida amalga oshiriladi.
Tashqi savdoni valyutani tartibga solishning eng ko’p tarqalgan usullaridan biri –
bu valyuta tushumlarining bir qismini milliy valyuta evaziga sotish majburiyatidir.
"Valyuta cheklamalari" deb atalmish vositalar valyuta jihatidan tartibga solish
26

usullaridir: valyuta operatsiyalarining davlat tomonidan nazorat qilinishi, valyuta
operatsiyalarini vakolatli banklarda jamlash, kapitalni olib chiqishni cheklash va
boshqalar. Eksportni rivojlantirishning davlat dasturida O’zbekiston iqtisodini
rivojlantirishning zamonaviy boskichdagi tashqi iqtisodiy aloka va
xususiyatlarning milliy xossalari inobatga olingan jaxon amaliyotidan
foydalanilgan. Bu dasturga kura milliy iqtisodni jaxon iqtisodiga kirib borishini
tartibga solish eksportni kengaytirish va uning tuzilishini takomillashtirish import
tizimini mukammallashtirish, hamda xar xil kurinishdagi kushma tadbirkorlikni
rivojlantirish uchun sharoit bilan ta’minlashga karatilgan iqtisodiy, tashqiliy -
xuquqiy siyosiy xarakterga ega bulgan choralar majmuasini uz ichiga oladi.
Eksportni ragbatlantirishning iqtisodiy choralari kredit berish, sugurta,
davlat kafolati berishlarni uz ichiga oladi. SHuni ta’kidlash kerakki bu choralar
avvalo vatan mashina texnik eksportining eng yaxshi jaxon namunalari
darajasidagi, yukori ishlov berilgan tovarlar ishlab chikaruvchi korxonalarning
korxonalarni ragbatlantirishga karatiladi. Davlat dasturiga kura birinchi
ragbatlantirish choralari kurilgan ob’ektlar orasida ishlab chiqarish
xamkorligining: tovarni tayyorlash, yigish, boshqa tovarlarga moslash; kayta
ishlash va tovarlarga ishlov berish; ularni kayta tiklash va tartibga solishni uz
ichiga oladigan, tovarlarni ta’mirlash; maxsulotni ishlab chiqarish va kayta
ishlashga yordam beradigan ba’zi tovarlardan foydalanish kabi turlari ajratilgan.
Eksportga moliyaviy yordam berish kuyidagi choralarni uz ichiga oladi:
- Respublika xukumatining moliya vazirligi orkali eksportga yunaltirilgan ishlab
chiqarish va tashkilotlarni aylanma vositalar bilan ta’minlash uchun vakil qilingan
banklarni jalb etish buyicha kafolat majburiyatlarini berilishi;
- tijorat va siyosiy xatarlardan eksporterlar himoyasini ta’minlash uchun
davlat kafolat va majburiyatlarni berish va eksport kreditlarini sugurta qilish;
- eksport ishlab chiqarishni rivojlantirish uchun jixozlar sotib olish (loyixalarni
uzini koplash muddatiga karab uzoq muddatli kreditlar); respublikada ishlab
chikarilmaydigan xom ashyo, materiallar va butlovchi buyumlarni uz ichiga olgan
uzoq jarayonli eksport maxsulotini ishlab chiqarishni kreditlash;
27

- 180 kundan oshik muddatli tijorat kreditlash asosida eksport tashuvini
mablag’ bilan ta’minlovchi banklarga davlat kafolatlarini berish;
- xalqaro savdoda katnashishni kreditlash buyicha davlat kafolatlari bilan
ta’minlash;
- tashqi bozorlarni uzlashtirish buyicha operatsiyalarni sugurta qilish;
Soliq ragbatlantirishining sanoati rivojlangan mamalakatlarda qabul qilingan xar
xil turlariga muhim axamiyat beriladi.
Eksportga yunaltirilgan, eksport va ishlab chiqarishning kullab kuvvatlash
choralaridan biri - investitsiya loyixalarini lizingdan foydalanib mablag’ bilan
aralash - davlat tijorat ta’minlashidir.
Eksportni ragbatlantirish choralari kuyidagilarni uz ichiga oladi:
- ishbilarmonlar doiralarini eksportni ragbatlantirish buyicha kushma tadbirlar
utkazishga keng jalb etish;
- davlat organlarining eksportning faol xarakati va xorijdagi vatan tadbirkorlari
mafaatlarini himoya qilish borasidagi faol ishini tashqil etish;
- milliy eksport tovarlari reklamasini takomillashtirish;
- kurgazma yarmarka ixtisoslashtirilgan simpozium va konferentsiyalar tashqil
etish;
- TIF sohasidagi ilmiy tadkikodlar utkazish;
- malakali kadrlar tayyorlash.
TIF rivojida davlat byudjeti mablag’lari xisobiga ta’minlanadigan tashqi
savdo axborotining yagona tizimini yaratish katta rol uynaydi. Davlat organlari
(DBK(GTK) MVES(TIAV)) hamda maxsus xizmatlar tomonidan olib boriladigan
maslaxat ishlarini olib borilishi xam eksport operatsiyalarini faol olib borish uchun
zarur sharoitdir.
Eksportni davlat tomonidan tartibga solish va yangicha yondashish va uni
kullab kuvvatlashning ishlab chikilgan amaliy choralar natijasida tashqi iqtisodiy
kompleksi potentsiali usmokda, tashqi bozorda O’zbekistonning mavqei
mustaxkamlamokda.
28

XULOSA
I qtisodiy faoliyat statistikasining asoschisi deb haqli ravishda belgiyalik
olim Adolf Ketleni (1796-1874) hisoblash mumkin. CHunki u birinchilardan bo’lib
to’plangan statistik ma’lumotlarga statistik usullar yordamida ishlov berishni
qo’lladi. U shuningdek ilk bor Belgiyada Markaziy statistik komissiyani tashkil
qilishda taniqli matematik olimlar bilan jonbozlik qildi. A. Ketleni matematik
bo’lgani uchun u o’z tahlillarida matematik tamoyillariga suyanadi. Ushbu holat
statistikani vujudga kelishida boshqa mamlakatlarda statistik tashkilotlarning
shakllanishida ham o’z ifodasini topdi. CHet el mamlakatlarida xozirgi kunda TIF
statistikasi matematikaning alohida qismi sifatida tashkil topdi.
TIF statistikasi doim ommaviy mashg’ulotlarga asolanadi. Kerakli paytda u
o’zining boshlang’ich kuzatishini ham tashkil etadi. Ommaviy boshlang’ich
ma’lumotlarni umumlashtirayotganda statistika maxsus usullardan foydalanadi va
pirovard natijada umumlashtiruvchi ko’rsatkichlarni aniqlab, hodisa va voqealar
to’plamiga umumiy baho beradi. Statistika har xil o’lchov birliklaridan
foydalanadi.
Jumladan, ko’rsatkichlarni pulda, naturada, shartli natura va mehnat
birliklarida ifodalaydi. O’tgan yillar mobaynida tashqi iqtisodiy kompleks bo’yicha
olib borilayotgan ishlar, tashqi iqtisodiy faoliyatda qatnashuvchi tomonlar
faoliyatini bozor iqtisodiyoti printsiplari hamda ularni liberalizatsiyalashtirish
asosida olib borildi. CHet el mamlakatlari bilan iqtisodiy savdo munosabatlari,
hamda xalqaro iqtisodiy va moliyaviy tashkilotlar bilan hamkorlikni yanada
chuqurlashtirish, mustahkamlash borasida olib borilayotgan ishlar yanada
jadallashtirildi. Mamlakatning 2009 yildagi jami tashqi savdo oboroti 6689,2 mln.
Dollarni, ya’ni 2008 yilga nisbatan 17,3%ga oshdi. Uzoq chet el mamlakatlari
bilan tashqi savdo oboroti 54,3%ga oshib 3392,8 mln. Dollar, MXD va Baltika
davlatlari bilan esa 15,4%ga oshib 2105,4 mln. Dollarni tashkil qildi. 2009 yil
natijalariga ko’ra tashqi savdo bozori balansi manfiy saldosi 167,0 mln. Dollar
yoki 2008 yilga nisbatan 135,8 mln. Dollarga oshdi. Bu esa eksport-import
jarayonlarining O’zbekiistonda samarali ekanligidan dalolat beradi.
30

FOYDALANILGAN ADABIYOTALAR
1. N.M.Soatov, X.Nabiev, D.Nabiev, G.N.Tillaxo’jaeva. Statistika. Darslik.
– T.: TDIU, 2009. – 568 bet.
2. X.Nabiyev, D.X.Nabiyev. Iqtisodiy statistika. Darslik. – T.: Aloqachi,
2009. 512 bet.
3. Statistika: Uchebnik. / N.Umarov A. Abdullaev. R. Zulinova T-2009.
4. Qishloq va suv xo’jaligi statistikasi. S. Ochilov. SH. Ergasheva T-2008
5. Tashqi iqtisodiy faoliyat statistikasi. A.X. Ayubjonov T-2004
6. Makroiqtisodiy statistika YO. Abdullaev T-1998
7. A.X.SHoalimov, SH.A.Tojiboyeva. Iqtisodiy taxlil nazariyasi.Toshkent
“Iqtisodiyot” 2012y.
8. SHodiyev va boshqalar. Statistika bo’yicha praktikum. Toshkent
“Tafakkur bo’stoni” 2012y.
9. A.X.Ayubjonov, B.X.Mamatqulov, S.N.Sayfullaev.”Statistika fanidan
amaliy mashg’ulotlar o’tkazish uchun o’quv qo’llanma. Toshkent. “Iqtisodiyot-
2012
31

IQTISODIY FAOLIYATNI DAVLAT TOMONIDAN TARTIBGA SOLISH SAMARADORLIGI.

Купить