Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 72.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Экономика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Iqtisodiy globallashuv va raqamli iqtisodiyotning o'zaro bog'liqligi

Купить
1 MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………........................... .........................3 ASOSIY QISM I.BOB. IQTISODIY GLOBALLASHUV VA UNING AFZALLIKLARI VA KAMCHILIKLARI 1.1 Iqtisodiy globallashuv …………………………………………………….............................5 1.2 Globalizatsiyaning afzalliklari va kamchiliklari ……………………...….......... ….16 II.BOB. RAQAMLI IQTISODIYOT TUSHUNCHASI VA JAHON IQTISODIYOTI GLOBALLASHUVI VA UNING ASOSIY JIHATLARI. 2.1. Raqamli iqtisodiyot tushunchasi, afzalliklari va amaliy ahamiyati ........24 2.2 Jahon iqtisodiyoti g loballashuv jarayonining asosiy manbalari, omillari va rivojlanish bosqichlari ……………………………………………….................................27 XULOSA …………………………………………………………............................ ......................34 FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO’Y X ATI ………………………........................……35 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Bugungi kunda dunyo iqtisodiyoti milliy chegaralardan tashqariga chiqib, global miqyosda o'zaro bog'langan tizimga aylanmoqda. Xalqaro savdo, investitsiyalar va texnologiyalar almashinuvi globallashuvning asosiy omillari hisoblanadi. Ushbu jarayonlarning iqtisodiyotga ta'sirini tahlil qilish ilmiy va amaliy jihatdan muhimdir. Raqamli texnologiyalar iqtisodiyotning barcha sohalarini tubdan o'zgartirmoqda. Elektron tijorat, fintech, sun’iy intellekt va boshqa raqamli yechimlar global bozorlarning yangi qiyofasini shakllantirmoqda. Shu bois, raqamli iqtisodiyotning globallashuvga ta'sirini o'rganish dolzarbdir. COVID-19 pandemiyasi raqamli iqtisodiyotning rivojlanishini sezilarli darajada tezlashtirdi. Masofaviy ish, elektron tijorat va raqamli xizmatlarning ahamiyati ortib, global iqtisodiy aloqalarda yangi tendensiyalar yuzaga keldi. O'zbekiston ham globallashuv jarayonlariga faol qo'shilmoqda. Shu bilan birga, mamlakatda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bo'yicha keng ko'lamli islohotlar olib borilmoqda. Mavzuni o'rganish orqali O'zbekiston iqtisodiyotining global tendensiyalarga moslashish darajasini baholash va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bo'yicha takliflar berish mumkin. Iqtisodiy globallashuv yangi hodisa emas 1870-1914-yillarda hozirgi ekspertlar globallashuv deb atovchi jarayonga start berilgan edi. Bu jarayon tovarlar, xizmatlar va ishlab chiqarish vositalari eksport-importining yuqorilashi bilan birgalikda transport texnologiyalari yuksalishi bilan xarakterlanadi va iqtisodiy rivojlanishning yoyilishi va milliy iqtisodiy tizimlarning bir-biriga integratsiyalashuvi orqali xalqaro narxlarning va ish haqqining ko'tarilshiga zamin yaratdi. XIX asr globallashuv jarayoni kapitaliszm rivojiga hissa qo’shgan lekin, Ikkinchi Jahon urishi natijasida buning natijalari yo’qolgan. XIX asrning ikkinchi yarmidan keyin va asosan oxirgi yigirma yillikda globallashuv bozor iqtisodiyoti va boy davlatlarning institutsional tarmoqlari tufayli yanada kuchaydi. Kurs ishining maqsadi. Iqtisodiy globallashuv va raqamli iqtisodiyotning o'zaro bog'liqligini o'rganish, ushbu jarayonlarning milliy va 3 global iqtisodiyotga ta'sirini tahlil qilish hamda O'zbekiston sharoitida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish istiqbollarini aniqlash. Kurs ishining vazifalari: 1. Iqtisodiy globallashuv tushunchasi va uning asosiy xususiyatlarini aniqlash. 2. Raqamli iqtisodiyotning mazmuni va rivojlanish omillarini tahlil qilish 3. Globallashuv va raqamli iqtisodiyotning o'zaro ta'sirini nazariy va amaliy jihatdan o'rganish. 4. O'zbekiston iqtisodiyotida globallashuv va raqamli iqtisodiyotning ahamiyatini aniqlash. 5. O'zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bo'yicha tavsiyalar ishlab chiqish. Kurs ishining obyekti. Global iqtisodiy jarayonlar, xususan, globallashuv va raqamli iqtisodiyot jarayonlari. Kurs ishining predmeti. Iqtisodiy globallashuv va raqamli iqtisodiyotning o'zaro bog'liqligi, ularning milliy va global iqtisodiyotga ta'siri. Kurs ishining amaliy ahamiyati. Mavzuni chuqur o'rganish iqtisodiy nazariya va amaliyotda yangi yondashuvlarni shakllantirishga yordam beradi. Bu esa milliy va global iqtisodiy siyosatni shakllantirishda muhim bo'lishi mumkin. Kurs ishi ishining tarkibiy tuzilishi: ish kirish, 2 bob, 4 bo‘lim, umumiy xulosalar va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 4 I.BOB. IQTISODIY GLOBALLASHUV VA UNING AFZALLIKLARI VA KAMCHILIKLARI 1.1 Iqtisodiy globallashuv. Klassik maktab vakillari nazariyasiga ko’ra jahon iqtisodiyotining integratsiyalashuvi ish taqsimoti va ixtisoslashtirishning har bir davlat uchun o’ziga qulay bo’lgan uslubda olib borilishi orqali istiqbolda yaxshi natijalar olib kelishi kutilmoqda. Bu prinsiplar rivojlanishda orqada qolayotgan mamlakatlarni jahon bozoridan o’ziga kerakli bo’lgan texnologiya va boshqa ishlab chiqarish vositalarini arzon narxlarda olishga zamin yaratib beradi. Boshqa tomondan qaraganda esa globallashuv jarayoni ijtimoiy tanglikni yo’qotish uchun cheklovchi va qayta taqsimlovchi siyosat olib borishda to’siq yaratadi.Bu holat rivojlangan mamlakatlarda yomonlashgani kuchli va samarali tarzda globallashuvni boshqaradigan institutlar yo’qligi tufayli 90-yillarda bo’lib o’tgan moliyaviy inqirozlarda o’z natijasini topgan . To'qsoninchi yillarning boshidan boshlab kuchaygan mamlakatlar o'rtasida iqtisodiy o'zaro bog'liqlikning barqaror o'sib borishi ma'lum foyda keltirdi va ba'zi hollarda bu jarayonga botgan mamlakatlarga to'siqlar keltirib, mamlakatlar iqtisodiy o'sishida globallashuvning ta'siri haqida katta munozaralarni keltirib chiqardi. Ijtimoiy fanda o'zgaruvchilar o'rtasidagi nedensellik darajasini aniqlash qiyin bo'lsa-da, aksariyat advokatlar, asosan iqtisodchilar, iqtisodiy globallashuv ijobiy ta'sir ko'rsatmoqda mamlakatlarning o'sishi va yaqinlashishi, chunki bu qashshoqlikni kamaytirishning omili va demokratik tamoyillar targ'ibotchisi bo'lishi mumkin. Boshqa tomondan, tanqidchilar, iqtisodiy globallashuv milliyni zaiflashtirganligini tasdiqlaydilar. suverenitet, shuningdek g'oliblar va yutqazuvchilarni yaratadigan mamlakatlar o'rtasida tengsizlik yuzaga keldi. Yutqazuvchilar odatda rivojlanayotgan mamlakatlarda va rivojlangan mamlakatlarning quyi sinflarida, g'oliblar esa rivojlangan mamlakatlarda va ayrim rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda qoladilar. Lotin Amerikasida haqiqiy tekislikda globalizatsiya tanqidlari kuchli bo'lgan; bu pravoslavlikdan yuz o'girgan mamlakatlarda chapparast rahbarlarning borligi bilan bog'liq. Masalan, birinchi bo'lib Ugo Chaves bilan, bugun esa Nikolas Maduro 5 bilan bo'lgan Venesuela - bu eng ko'zga ko'ringan holat. Biroq, bu yagona emas edi. Boshqalar global iqtisodiy integratsiya va Vashington konsensusi uchun Boliviyadan Evo Morales, Ekvadordan Rafael Korrea, Perudan Ollanta Moisés Humala Tasso va Nikaraguadan Daniel Ortega kiradi. Ushbu rahbarlar qit'ada ustun turadigan muqobil rivojlanish dasturlarini yaratish orqali milliy suverenitetni yo'qotish bilan kurashishga harakat qilmoqdalar. Ushbu trilemaga ko'ra, mamlakatlar uchta variantdan faqat ikkitasiga ega bo'lishi mumkin: xalqaro iqtisodiy integratsiya, demokratiya va milliy davlat. Xalqaro iqtisodiy integratsiya Diktaturaga asoslangan bozor Global federallashuv Milliy davlat Bretton-vudsningmajburiyati Demokratiya Xalqaro iqtisodiy integratsiya globallashuv ta'sirining yuqori darajasini anglatadi; ya'ni ishlab chiqarish omillari va texnologiyasining erkin aylanishi tugallangan holat. Davlat-davlat qonunlarni tashqi ta'sirlarsiz amalga oshirish va boshqarish uchun mustaqil vakolatlarga ega bo'lgan hududiy yurisdiktsiyalarga murojaat qiladi. Demokratiya bu mazmundagi saylov huquqi cheklanmagan, ijtimoiy safarbarlik darajasi yuqori bo'lgan va siyosiy institutlar fuqarolarning talablariga javob beradigan siyosiy tashkilot tizimini anglatadi. 1 Global iqtisodiyot trilemmasi, agar mamlakatlar tanlasalar, deb hisoblaydi Xalqaro iqtisodiy integratsiya (globallashuv), bir vaqtning o'zida demokratiya va millat-davlatni saqlab qolish mumkin emas; ikkitadan birini tanlash kerak. Agar Demokratiya va Globallashuv tanlansa (1-rasmda Global Federalizm sifatida ko'rsatilgan), demokratik millatlararo tashkilotlar bunday organizmlarning me'yorlariga mos qonunlarni belgilash huquqiga ega bo'ladilar. Bu millatlararo 1 Sh.M.Mirziyoevning. Konstitutsiya — erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir. – Toshkent: O‘zbekiston NMIU, 2018. 6 tashkilotlar tomonidan moslashtirilgan global boshqaruv modeli bo'lar edi. Ushbu tizim Evropa Ittifoqida (Evropa Ittifoqi) a'zo davlatlarda demokratik mohiyat saqlanib qolgan joyda amalga oshirishga harakat qilindi, chunki ular o'z fuqarolarining manfaatlarini Evropa Ittifoqi institutlari oldida himoya qiladilar. Biroq, ushbu tizim asosan siyosiy integratsiya sohasidagi kamchiliklarni keltirib chiqaradi. Bunga ayrim a'zo davlatlarning Evropa konstitutsiyasidan voz kechishi dalil bo'ldi. Bundan tashqari, agar biz xalqaro tizimda hokimiyatni taqsimlash aniq tengsiz va rivojlangan mamlakatlarni qo'llab-quvvatlaydi deb hisoblasak, Global Federalizm aslida global diktatura bo'lishiga olib kelishi mumkin. Agar eng maqbul iqtisodiy guruhlar o'zlarining milliy dasturlari orqali o'zlarining kun tartiblarini amalga oshirish uchun millatlararo organlardan foydalansalar, bu dunyoda ham iqtisodiy, ham siyosiy diktaturani targ'ib qiladi. xalqaro iqtisodiyotning ehtiyojlari (diktatura bozori deb ataladi) .6 Bu o'z fuqarolarining qaror qabul qilish qobiliyatini yo'qotish, ya'ni iqtisodiyotdagi demokratiyani yo'qotish hisobiga global iqtisodiy integratsiyani amalga oshiradigan davlat bo'ladi. Ko'pgina antiglobalizatsiya harakatlar buni qoralaydilar va boshqa akademiklar va siyosiy sharhlovchilar "Davlatning orqaga chekinishi" Jahon iqtisodiyoti hali ham to'liq iqtisodiy integratsiyadan yiroq bo'lishiga qaramay, agar u to'liq bo'lsa va fuqarolarning xohish-istaklarida konvergentsiya yuzaga kelmasa, amalga oshirishga mas'ul bo'lgan tashkilotlarning jamoatchilik muhokamalarini izolyatsiyasida aks etgan siyosiy makon qisqarishi kuzatiladi. iqtisodiy siyosat (Markaziy banklar, soliq idoralari va boshqalar). Shu bilan birga, ular ijtimoiy ta'minot tizimlari yo'q bo'lib ketadi (yoki xususiylashtiriladi), iqtisodiy rivojlanish maqsadlari esa bozor ishonchini saqlab qolish zarurati bilan almashtiriladi Ba'zi Lotin Amerikasi davlatlari ushbu diktatura bozorini boshdan kechirgan. Rodrikning fikriga ko'ra (2000, 183-bet), "bir marta o'yin qoidalarini global iqtisodiyot talablari bo'yicha belgilab olgandan so'ng, u ijtimoiy guruhlarning milliy iqtisodiy qarorlarga kirish va ularga ta'sir qilish imkoniyatlarini cheklashi kerak". 7 Meksika misolida ma'lum bir diktatura bozori mavjud bo'lib, uni bir tomonlama va ko'p tomonlama savdo-sotiq va moliyaviy liberallashtirishning turli bosqichlarida aks ettirish mumkin, bu mamlakat farovonlik holati xalqaro bozor foydasiga tinchlangan joyda. Shuningdek, 1995 yildagi inqiroz paytida XVF (Xalqaro valyuta fondi) moliyaviy shokni engish uchun zarur mablag'larni qarz olishga yordam berish uchun quyidagi ba'zi makroiqtisodiy ko'rsatmalar taklif qilib, Meksika hukumatining siyosat makonini chekladi. Hozirgi vaqtda Evropa Ittifoqiga ta'sir ko'rsatadigan inqiroz, ayniqsa Ispaniya va Gretsiyada diktatura bozorining natijasi shundaki, fuqarolar Evropaning va xalqaro iqtisodiy ehtiyojlar bilan bog'liq ravishda demokratiyani yo'qotganligini ko'rishdi. Globallashuv talablari muqarrar ravishda ichki siyosat majburiyatlari bilan to'qnashishi (ijtimoiy himoya, ish bilan ta'minlash va boshqalar) isbotlangan. Diktatura bozori yagona alternativ emas. Uchinchi variant - global integratsiyadan voz kechish. Biroq, ushbu sxema Bretton-Vudsning Keynes uslubi sifatida majburiyatni majbur qiladi, bu erda har bir davlatda demokratiya saqlanib qoladi va iqtisodiy integratsiya cheklangan va tanlab olingan protektsionistik savdo choralari orqali amalga oshiriladi. Ushbu usullar ilgari Triad mamlakatlari (Evropa, AQSh va Yaponiya), shuningdek, heterodoksik rivojlanish modellariga ega bo'lgan Osiyo mamlakatlarining qashshoqlik darajasini pasaytirishga imkon beradigan va doimiy o'sish sur'atlari 5% dan yuqori bo'lishiga ijobiy ta'sir ko'rsatdi. Ammo hozirgi kunda ularning barchasi ushbu tizimdan voz kechib, o'zlarining o'sishini mustahkamlash uchun iqtisodiy globallashuv imkoniyatidan foydalanmoqdalar Oxir oqibat, ushbu trilemmada belgilanganidek, xalqaro iqtisodiy integratsiyani rivojlantirish siyosiy qarorga aylanadi. Trilemmaga ko'ra, global boshqaruvga olib boradigan yo'l ikkita vertikalda tasvirlangan bo'lar edi. Birinchisi, Ruggie tomonidan Bretton-Vuds uslubi sifatida taklif qilingan ko'milgan liberalizmning majburiyatini qayta tiklaydi, bu NationState-ning davomiyligini qabul qiladi va xalqaro agentliklar kuchli va barqaror xalqaro moliyaviy me'morchilikni yaratadi, bu kabi savdo-sotiqni tartibga solish tizimiga 8 imkon beradi. Jahon Savdo Tashkiloti (JST) tomonidan tashkil etilgan. Shu munosabat bilan xalqaro iqtisodiy boshqaruvning har qanday rejimi milliy imtiyozlarga mos kelishi, shartnomalarning barcha a'zolari tomonidan kelishilganligini ta'minlashi kerak. Shu tarzda, mamlakatlar o'z qit'alarida mintaqaviy blokga (Regional Federalizm) tegishli bo'lib, undan keyin uzoq muddatli istiqbolda Global Federalizmga erishish imkoniyatiga ega bo'ladilar. Evropa inqirozi holatida, millatlararo loyihani qurish tajribasini hisobga olgan holda, Evropada ushbu yo'l ushbu asarda taklif qilingan Global Trilemma muammolariga javob berishi mumkin. Faqat ko'proq federal, siyosiy va iqtisodiy Evropa orqali u demokratiyani saqlab qolgan holda mintaqaviy iqtisodiyotni birlashtira oladi. Shubhasiz, global iqtisodiyotni birlashtirishda siyosat uning konstitutsiyasini belgilovchi omil bo'lsa ham, iqtisodiy globallashuv kamida ikkita omil bilan belgilanadi: Savdo ochiqligi va ko'p millatli korxonalar (MTM) orqali to'g'ridan- to'g'ri xorijiy investitsiyalar oqimi va chet el investitsiyalari oqimi. kapital harakatlari. So'nggi o'n yilliklarda xalqaro savdoning o'sishiga texnologik yangiliklar va tarif to'siqlarining pasayishi yordam berdi. Ushbu tendentsiya Ikkinchi Jahon urushi oxirida, Xalqaro Savdo Tashkilotiga (ITO) asos solinadigan paytdan boshlandi va bu nihoyat mustahkamlanmadi, chunki AQSh Gavana Xartiyasidagi asosiy matn AQSh suverenitetini cheklaydi deb hisobladi. . Natijada, ITOning ta'sis xartiyasining IV bobida savdo siyosati to'g'risida (Steinberg 2017) belgilangan qism qabul qilindi. Shu tarzda GATT paydo bo'ldi, bu xalqaro savdo uchun to'siqlarni kamaytirish uchun to'g'ri forumga aylanadi. Jenevada birinchi bo'lib 23 davlat ishtirokida o'tkazilgan ko'p tomonlama savdo muzokaralarining sakkiz raundidan so'ng va Urugvayda 123 ishtirokchi ishtirok etgan yakuniy raund bo'lib, tovarlar va xizmatlarning eksport va importi yalpi ichki mahsulotga nisbatan 8 foizga teng 1960-2015 yillar davomida o'rtacha o'sish sur'atlari mos ravishda 1,6% va 1,5% ni tashkil etdi, shu bilan bir qatorda a'zo davlatlar o'rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi YaIM9 ga nisbatan o'sha davrda 9 doimiy o'sish sur'ati 1,5% ni tashkil etdi va 61% ni tashkil etdi. 2018 yilda global YaIMning ulushi . Mintaqaviy darajada, tahlil qilingan shu davrda Jahon banki (2016) Lotin Amerikasida tovar aylanmasining yillik o'sish sur'ati YaIMga nisbatan 1,2%, Evropa Ittifoqi 1,5%, Osiyo Tinch okeani Qo'shma Shtatlar va Xitoy yagona davlat sifatida o'rtacha o'sish sur'ati YaIMga nisbatan 2,0% va 2,8% ga teng. 1994 yilda Urugvay raundining tugashi bilan JST (Jahon Savdo Tashkiloti) tashkil etilganda xalqaro savdoni boshqarishda eng muhim o'zgarishlar yuz berdi. GATT birinchi navbatda tovarlar savdosi bilan bog'liq bo'lsa, JST va uning shartnomalari xizmatlar savdosi (Xizmatlar savdosi bo'yicha umumiy bitim, GATS), intellektual mulk (intellektual mulk huquqlarining savdo bilan bog'liq jihatlari, TRIPS) va investitsiyalar uchun javobgardir. (Savdo bilan bog'liq investitsiya choralari, TRIMS). Shunday qilib, muzokaralarning keyingi bosqichlarida erishilgan bitimlar GATT raundlaridagi kabi tomonlar o'rtasida kelishuv sifatida emas, balki xalqaro shartnomaning huquqiy maqomi ostida bo'ladi. Hozirda Jahon savdo tashkiloti 2001 yilda boshlangan va tugallanmagan bo'lib qolgan Doha raundining 11-forumidir.12 Ushbu tur davomida eng ziddiyatli masalalardan biri muhokama qilindi, chunki bu qishloq xo'jaligi. Shu sababli, shartnomalar xalqaro miqyosdagi qishloq xo'jaligi savdosining og'irligi uchun emas, balki milliy iqtisodiyotdagi eng aralashgan sektor bo'lgani uchun juda murakkab edi. Natijada, ushbu mavzular uchun tezkor echim yo'q; Bundan tashqari, shu munosabat bilan sakkiz yil davomida va qishloq xo'jaligiga nisbatan unchalik murakkab bo'lmagan masalalar bo'yicha muzokaralar olib borgan Urugvay raundida o'ttizdan ortiq yangi a'zo davlatlar bo'lgan. Milliy iqtisodiyotdagi erkin savdo afzalliklarini baholashda eng munozarali savollardan biri iqtisodiy o'sishda iqtisodchilar va mutaxassislar tomonidan savdoni erkinlashtirish mamlakat uchun foydalimi yoki yo'qmi. Savdo-sotiqni erkinlashtirishning nazariy asoslanishi uzoq muddatli iqtisodiy o'sishdagi ijobiy natijalar bilan bog'liq bo'lib, yuqori rentabellikga ega bo'lgan milliy ishlab 10 chiqarish omillarini taqsimlash uchun ko'proq harakatlarni amalga oshirishga imkon beradi. Boshqa tomondan, u ishbilarmonlik yangiliklarini va ichki bozorda raqobatchilarning o'sishiga javob berishni osonlashtirish orqali samaradorlikni oshiradi. Shuningdek, savdo bozorlarni kengaytirganda miqyosli iqtisodlarni yaratish mumkin. Bundan tashqari, arzonroq kapital mahsulotlarini olib kirish orqali yangi texnologiyalar, investitsiyalarni jalb qilish va kapitalni to'plash mumkin, bu esa mamlakatlarni makroiqtisodiy barqarorlikni saqlab qolish va sog'lom moliyaviy menejment natijasida olinadigan iqtisodiy foyda olish uchun sharoit yaratadi (Irwin, 2005, Bagvati, 2004). Va nihoyat, savdo-sotiqdan olinadigan yana bir foyda institutlarda aks etadi, ya'ni ayrim rivojlanayotgan mamlakatlar erkin savdo siyosati amalga oshirilgandan so'ng demokratik jarayonlarga katta hissa qo'shdilar. Masalan, Xitoyda, bozor islohotlaridan so'ng, maoist totalitarizm bilan taqqoslaganda, rejim tomonidan repressiyalar kamaygan Biroq, ushbu nazariy asoslarning to'g'riligiga shubha bor, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda. Masalan, rivojlangan mamlakatlar va ayrim rivojlanayotgan bozorlar tarif to'siqlarini amalga oshirish hisobiga barqaror o'sib bordi, keyinchalik ular asta-sekin kamaytirildi va keyinchalik darhol ochilishning nazariy printsiplaridan farqli ravishda tarif to'siqlarini amalga oshirishda barqaror o'sishga erishildi. Ayni paytda, yangi endogen o'sish nazariyasi savdoni liberallashtirishning afzalliklari to'g'risida noaniq javob beradi. Javob qiyosiy ustunlik kuchlari iqtisodiy resurslarni uzoq muddatli o'sishni keltirib chiqaradigan (R + D dagi tashqi ta'sirlar, ishlab chiqarish turlarini kengaytirish, mahsulot sifatini oshirish va h.k.) yoki ularni ushbu faoliyatdan chetga chiqaradigan faoliyatga yo'naltirayotganiga qarab farq qiladi Hozirgi vaqtda savdo integratsiyasining mamlakatlarning o'sishi va rivojlanishidagi ta'siri to'g'risida empirik tadqiqotlar mavjud, ammo natijalar aniq emas. Jahon banki, Frankel va Romer, Sala-i-Martin va Dollar & Kraay kabi ekonometrik usullar orqali tahlil qilingan turli mamlakatlardan vaqt ketma-ketligi ma'lumotlari. , savdoni liberallashtirish darajasi yuqori bo'lgan mamlakatlar 11 o'zlarining turmush darajalarida oldingi davrlarga qaraganda yaxshiroq natijalarga erishganliklarini va avtarkiy mamlakatlariga qaraganda tezroq o'sganligini tasdiqlaydilar. Aholi jon boshiga YaIM o'sish sur'atlarining regressiyalari orqali savdoning rivojlanishga ta'sirini o'rganadigan ko'plab tadqiqotlar mavjud bo'lsa-da, so'nggi yillarda ushbu gipoteza, ayniqsa, Rodrigez va Rodrik (2000) tomonidan qattiq tanqid qilindi. Mualliflarning ta'kidlashicha, ushbu tadqiqotlarning aksariyatida savdoni liberallashtirish shunchaki mamlakatning YaIMni tashqi savdo hajmiga nisbatan nisbati bilan o'lchanadi. Biroq, savdo-sotiqni liberallashtirishning iqtisodiy o'sishga ta'siri to'g'risida qaror chiqarish qiyin. Ikkinchidan, savdoni liberallashtirish va ichki iqtisodiy siyosatning ta'sirini farqlash qiyin, chunki savdo rejimini liberallashtirgan ko'plab mamlakatlar bir vaqtning o'zida iqtisodiy kengayishni keltirib chiqaradigan keyingi ichki islohotlarni amalga oshirmoqdalar. Agar ushbu islohotlar e'tiborga olinmasa, savdoni erkinlashtirish samarasini iqtisodiy o'sishni ta'minlaydigan boshqa choralar bilan aralashtirish mumkin. Va nihoyat, ko'plab tadqiqotlarda nedensellik yo'nalishini aniqlash qiyin, ya'ni savdo keyingi o'sishga ta'sir qiladimi yoki yuqori o'sish sur'atlarini qayd etgan iqtisodiyotlar ham tashqi savdo hajmini oshirayaptimi. Savdoni erkinlashtirish iqtisodiy o'sishga ijobiy ta'sir ko'rsatgandan ko'ra tobora ko'proq e'tirof etilayotganiga qaramay, ko'plab tahlilchilar ushbu iqtisodiy siyosatning daromadlarni taqsimlashdagi potentsial ta'sirini aniqlashga ehtiyotkorlik bilan yondashmoqdalar. Sala-i-Martin kabi globallashuv imtiyozlari himoyachilari bo'lgan ba'zi mualliflar global tengsizlikning pasayishini Osiyo mamlakatlari, xususan Xitoy va Hindiston, shuningdek, Lotin Amerikasidagi ba'zi davlatlar bo'lgan ulkan iqtisodiy o'sish bilan izohlashadi. Boshqa tomondan, erkin savdo-sotiqni qo'llab- quvvatlovchi islohotlar Stolper-Samuelson teoremasiga muvofiq daromadlar tengsizligining o'sishiga to'g'ri kelganligi haqida ham dalillar mavjud. Masalan, Broman (1996) mehnat bozorlaridagi va savdo-sotiqdagi islohotlar (Lotin Amerikasida Vashington konsensusi orqali tashkil etilgan islohotlar to'plamining 12 asosiy elementlari) 14 daromad taqsimotidagi tengsizlikka hissa qo'shganligini tasdiqlaydi. Pravoslav nuqtai nazariga ko'ra, erkin savdo daromadlarning ko'payishi bilan birga bo'lishi taxmin qilinmoqda; ammo, "Lotin Amerikasida har doim savdo oshib borishi yoki erkinlashtirilishi bilan daromadlar tengsizligi ko'payib ketganday tuyuladi". Ushbu hodisaning mumkin bo'lgan izohlaridan biri shundan iboratki, globallashuv iqtisodiyotning eng kuchli tarmoqlarini qo'llab- quvvatlaydi. Ushbu bahs-munozaradan xulosa qilish mumkinki, hozirgi globallashuv davrida so'nggi ikki o'n yillikda mamlakatlar o'rtasidagi tengsizlik pasaygan; BRICS deb nomlangan narsalarning, ayniqsa, Xitoy va Hindistonning tez o'sishi, asosan, ushbu o'zgaruvchiga ijobiy ta'sir ko'rsatdi.15 Biroq, turli xil tadqiqotlar va empirik adabiyotlar sharhlari har bir mamlakat ichida tengsizlik oshdi, garchi ko'p hollarda daromad taqsimotidagi o'zgarishlar xalqaro savdo evolyutsiyasi bilan bevosita bog'liq bo'lmagan omillarga bog'liq (Majeed, 2016). Shuning uchun savdoni erkinlashtirish - bu tengsizlikning sababliligi ekanligini tasdiqlagan paytdan boshlab ehtiyot bo'lish kerak. Savdo-sotiqni erkinlashtirishning eng yaxshi foydasi uchun unga mamlakatni iqtisodiy o'sish yo'lini yo'naltirishga qodir bo'lgan siyosat aralashmasi qo'shilishi kerak (Rodriguez va Rodrik, 2000; Winters va boshq, 2004). Bhagvati (2004) va Ritser (2011) kabi mualliflar iqtisodiy globallashuv yangi boshqaruv shakllariga duch keladigan va o'z muammolarini mahalliy (global va mahalliy) siyosat bilan boshqaradigan milliy davlat uchun noqulayliklarni keltirib chiqarishi bilan birga, noqulayliklarni keltirib chiqaradi deb ta'kidlaydilar. noaniqlikni global darajadagi qo'shilishni kamaytirish maqsadida xalqaro institutlar yordamida 16 holat, bu hukumatlar uchun milliy suverenitetni yo'qotish deb o'qiladi. Xulosa qilib aytish mumkinki, savdo ochiqligi va iqtisodiy o'sish o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri bog'liqlik mavjud emas 2 global tengsizlikni kamaytirish uchun omil, garchi har bir mamlakat ichidagi tengsizliklar bo'lmasa. Shuningdek, savdoni erkinlashtirish iqtisodiy yutuqlarga 2 SH.M. Mirziyoev. - Toshkent: O‘zbekiston, NMIU, 2017 13 olib kelmaydi; bu globallashuv imkoniyatlaridan foydalanishga imkon beradigan siyosat aralashmasi. Biroq, bizning Jahon iqtisodiyoti trilemmasi tomonidan bashorat qilinganidek, garchi davlatlar katta xalqaro iqtisodiy integratsiyani amalga oshirayotgan bo'lsalar ham, globallashuv keyinchalik suverenitetni va shuning uchun demokratik nazorat doirasini cheklaydi. Biroq, hozirgi global inqirozdan olingan saboqlar shuni ko'rsatadiki, demokratik shaklda savdo-sotiqni demontaj qilishni davom ettirish uchun Global Federalizmga o'tish uchun ko'proq xalqaro muvofiqlashtirish zarur. O'zaro bog'liqlik shuni anglatadiki, milliy davlat tomonidan amalga oshiriladigan harakatlar boshqa millat davlatlari va xalqaro aktyorlarning reaktsiyasi ta'sir qiladigan oqibatlarga olib keladi. Ushbu aktyorlar ko'p millatli korxonalar (MNE) va ularning moliyaviy oqimlari bo'lishi mumkin, 17 iqtisodiy globallashuvning muhim qismidir va xalqaro va milliy darajadagi qarorlarni qabul qilishga ta'sir ko'rsatadigan xalqaro siyosatda tobora faol ishtirok etmoqda. Chet el investitsiyalari va kapitalning harakatchanligi Savdo ochilmasdan, texnologik yangilanishlarsiz va to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalar oqimining liberallashuvisiz globallashuv rivojlanishi mumkin emas edi.Ushbu yutuqlar natijasida MEHlar xalqaro iqtisodiy integratsiyani kengaytirishda muhim agentlarni tashkil etishdi, chunki ular tarmoqlararo savdo- sotiqdan tarmoq ichidagi savdo-sotiq shakllarini o'zgartirishga, shuningdek o'z kuchlarini xalqaro siyosiy tizimda o'rnatishga yordam beradi. Xorijiy investitsiyalarning asosiy foydalari texnologiyalarni uzatish, xususan, ichki kirish bozorida raqobatni rag'batlantiradigan kapital manbalarining yangi navlari orqali amalga oshiriladi Xorijiy investitsiyalarni olganlar odatda o'z xodimlari uchun o'qitadilar va inson kapitalining rivojlanishiga hissa qo'shadilar. Xuddi shu tarzda, tashqi investitsiyalar tomonidan ishlab chiqarilgan foyda mamlakatda olingan soliq daromadlarini ham oshiradi (Sanna-Randaccio va Veugelers, ; Barrios va boshq.,. Ularning mavjudligi va milliy iqtisodiyotdagi ta'siri tanqid uchun boshlang'ich nuqtadir, masalan, mezbon mamlakatni qashshoqlashtiradigan va milliy ishchilarni ekspluatatsiya qiladigan MNlar. 14 MNlarning tanqid qilinadigan yana bir jihati shundaki, ular kichik mamlakatlarga qaraganda kuchliroq va zarari bor milliy suverenitet (Anderson va Cavanagh, ). Ushbu kelishmovchiliklarni bartaraf etishdan oldin, MNQning ishlash tartibi va uning so'nggi yillardagi evolyutsiyasini bilish kerak. Birinchidan, MNEni "milliy iqtisodiyot tarkibida to'liq yoki qisman sho'ba korxonalariga egalik qiluvchi ma'lum bir millat shirkati" deb ta'riflash mumkin . Ushbu ta'rifdan ikkita elementni ajratib ko'rsatish mumkin: a) chet elda tadbirkorlik faoliyatini boshqarish va b) kompaniyaga tegishli bo'lgan kelib chiqishi (uy shtati) deb tan olinishi mumkin bo'lgan kamida ikkita davlat mavjudligi. ga va qabul qiluvchi mamlakat (qabul qiluvchi davlat); bu kompaniya mulkka egalik qiladigan yoki uning sho'ba korxonalariga ega bo'lgan narsadir. Kompaniyalar tabiiy resurslarni xizmat ko'rsatish, ishlab chiqarish yoki qazib olish va ekspluatatsiya qilish uchun mablag 'sarflaydilar va ushbu harakatlar mavjud infratuzilmalar yordamida yoki "Grinfild" deb nomlanuvchi investitsiyalar hisobiga yangilarini yaratish orqali amalga oshiriladi. Ammo, nima uchun faqat bitta mamlakatda emas, balki bir nechta mamlakatlarda ishlab chiqarish kerak? Va nima uchun turli joylarda ishlab chiqarish alohida kompaniyalar tomonidan emas, balki bitta kompaniya orqali amalga oshirilmoqda? MNlarning kengayish shakli mikroiqtisodiy va makroiqtisodiy stimulga javob beradigan to'g'ridan to'g'ri investitsiyalar oqimlari orqali beriladi. 3 3 SH.M. Mirziyoev. - Toshkent: O‘zbekiston, NMIU, 2016. 15 1.2. Globalizatsiyaning afzalliklari va kamchiliklari Globallashuv ko'p millatli korporatsiyalar (MMK) iqtisodiy asosiy tashuvchilarga aylandi. Ular global miqyosda ishlab chiqarishni tashkil qilishmoqda va resurslarni taqsimlashmoqda foydani maksimallashtirish printsipiga va ularning global kengayishi qayta shakllanmoqda jahon iqtisodiyoti faoliyatining makroiqtisodiy mexanizmlari 1996 yilda bor edi. Umuman olganda butun dunyodagi atigi 44000 dan ortiq MTM, ularning 28000 ta chet elda bo'lgan filiallari. 1997 yilda tovar ayirboshlash hajmi faqat 100 ta eng yaxshi milliy valyutalar sanoati bozorlarini tashkil etdi, allaqachon dunyoning 1/3 qismiga to'g'ri keldi va ularning bosh kompaniyalari va ularning filiallari yana 1/3 qismini egallashdi. 3.000 milliard AQSh dollari miqdoridagi to'g'ridan-to'g'ri xorijiy balansda 1996 yil oxirida investitsiyalar, 80% dan ortiq ulushga ega bo'lgan MTMlar. Bundan tashqari, taxminan 70% MNClar o'rtasida xalqaro texnologik transfertlar o'tkazildi. Ushbu turdagi bir xil korxonalar ichidagi transchegaraviy iqtisodiy faoliyat uchun qiyinchilik tug'dirdi an'anaviy xalqaro savdo va investitsiya nazariyalari. Moliya sektorining globallashuvi eng tez rivojlanayotgan va bo'ldi iqtisodiy globallashuvning eng ta'sirli tomoni. Xalqaro moliya vujudga keldi xalqaro savdo va investitsiya faoliyati ehtiyojlariga xizmat qiladi. Biroq, bilan birga iqtisodiy globallashuvning rivojlanishi, u tobora mustaqil bo'lib qoldi. Tovar va mehnat bozorlari bilan taqqoslaganda moliya bozori unga ega "globallashuv" ning haqiqiy ma'nosida globallashuvni amalga oshirdi. 1970- yillardan boshlab transchegaraviy oqim kapital jadal kengayib bormoqda. 1980 yilda transchegaralarning umumiy hajmi yirik rivojlangan mamlakatlarning aksiyalari va obligatsiyalari bilan tuzilgan bitimlar YaIMni 10% dan kam bo'lgan . Biroq, bu ko'rsatkich 1995 yilda 100% dan oshib ketdi. O'rtacha qiymat chet el birjalarining kunlik operatsiyalari o'rtalarida 200 milliard AQSh dollaridan o'sdi 1980-yillardan hozirgi kunga qadar 1200 milliard AQSh dollarini tashkil etadi, bu valyuta zaxiralarining 85 foizini tashkil etadi dunyodagi barcha mamlakatlar va kunlik eksport qiymatidan tovar va xizmatlar 70 baravar katta. Iqtisodiyotning globallashuvi jarayoni ham global sanoat jarayonidir qayta qurish va qayta 16 sozlashlar shular jumlasidan. Ilm-fan va texnologiyaning rivojlanishi bilan va daromad darajasining o'sishi, shuningdek, barcha mamlakatlarning sanoat tuzilmalari qayta sozlash va yangilashdan o'tmoqda. So'nggi yillarda g'arbda rivojlangan mamlakatlar asta-sekin bilimlar iqtisodiyoti davriga kirib bormoqdalar va ularga o'tishni boshladilar rivojlanayotgan mamlakatlarda zaif xalqaro miqyosdagi ko'plab mehnat talab qiladigan sanoat tarmoqlari raqobatbardoshlik. Krosslar almashinuvining ushbu jarayoni chuqurlashib bormoqda iqtisodiy globallashuvning rivojlanishi. Boshqa tomondan, sovuq urush tugaganidan beri mahsuldorlik profitsit mavjud edi. Shu sababli, iqtisodiy globallashuv yuzaga keldi turli xil mamlakatkar korxonalar o'rtasida xalqaro bozorda raqobatni kuchaytirdi. O'z mavqelarini ko'tarish va raqobatbardoshligini oshirish maqsadida xalqaro bozor, mahalliy korxonalar, boshqa mamlakatlarning korxonalari bo'lgan birlashish va qo'shilishga ketma-ket murojaat qilish, bu esa to'lqinlarni keltirib chiqardi sanoatni qayta qurish orqali. Namoyish sifatida bir nechta holatlarni oling: eng so'nggi Vnesphone tomonidan Mannesmanni sotib olish, British Telecom tomonidan MCI sotib olish, Deutsche Bank tomonidan sotib olish va Citibankni Sayohatchilar bilan birlashtirish. Ushbu qayta qurish tadbirlarining barchasi keng qamrovli bo'ladi dunyodagi sanoat raqobat uslubiga ta'sir ko’rsatadi. Rivojlangan mamlakatlar iqtisodiy jarayonda globallashuv hukmronlik rolini o'ynab kelmoqda. 1996 yilda rivojlangan mamlakatlar eksportining umumiy hajmi 4057 AQSh dollarini tashkil etdi milliardni tashkil etdi, bu xalqaro savdo hajmining dunyo umumiy qiymatining 81,7 foizini tashkil etadi. 1995 yilda, 10 yirik rivojlangan davlatlar tomonidan to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalar, shu jumladan G7, Shveytsariya, butun dunyoda to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalar umumiy hajmining 85,1 foizini Shvetsiya va Niderlandiya egallagan . Rivojlangan mamlakatlarning iqtisodiy jarayonidagi ustun o'rni globallashuv aynan ular uchun qoidalarni belgilab berishida namoyon bo'ladi. Xalqaro o'yinlarning amaldagi qoidalari iqtisodiy faoliyat sotsializatsiya qilingan massaga mos keladigan yaxshi tomonga ega ishlab chiqarish, ular odatda rivojlangan mamlakatlar hukmronligi ostida yotadi. Xalqaro iqtisodiy va moliyaviy tashkilotlar Birlashgan davlatning 17 nazorati ostida Shtatlar va boshqa g'arbiy mamlakatlar. Ular ushbu afzalliklardan targ'ib qilish va globallashuv rivojlanishida ustunlik qiladi. Shu bilan birga, ular eng kattasi iqtisodiy globallashuvning benefitsiarlari. O'tgan yilning noyabrida Xitoy va AQSh o'rtasida kelishuvga erishildi. Xitoyning JSTga a'zo bo'lishi. Bu bilan Xitoy o'z yo'lida qat'iy qadam tashladi. JSTga a'zo davlat bo'lish. Ushbu shartnomaning imzolanishi Xitoy hukumatining o'z iqtisodiy islohotlarini qat'iy ravishda tezlashtirishga qaror qilganligi tizim va iqtisodiy globallashuv jarayoniga yanada ko'proq qo'shilish. Buyutuq-kelishuv. Bir tomondan, Amerika Qo'shma Shtatlari tovarlarni eksportini ko'paytirishi va Xitoyga xizmatlar, shu bilan ko'proq ish bilan ta'minlash imkoniyatlarini yaratadi. Boshqa tomondan, Xitoy o'z iqtisodiy o'sishini AQSh bozoridagi ulushini oshirish orqali oshirishi mumkin. Qo'shimcha, yanada rivojlangan texnologiyalar, boshqaruv tajribasi va kapitalni joriy etish mumkin rivojlangan mamlakatlar. Va bosim ostida xalqaro raqobat haydovchiga aylanadi tashqi dunyoga isloh qilish va ochish uchun kuch beradi . Bu o'z navbatida Xitoy korxonalarining raqobatdoshligi tufaylidir. Rivojlanayotgan mamlakatlarga iqtisodiy globallashuv olib kelgan xatarlar va Tegishli xatarlarning oldini olish Rivojlanayotgan mamlakatlarning globallashuv jarayonidagi ishtiroki imkoniyat yaratishi mumkin ularning qiyosiy ustunliklaridan yaxshiroq foydalanish, ilg'or texnologiyalarni joriy etish, xorijiy kapital va boshqaruv tajribasi. Bu, shuningdek, yo'q qilish uchun qulaydir monopolistik xatti-harakatlar va bozor raqobatini kuchaytirish. Shunga qaramay, ammo rivojlanayotgan mamlakatlar uchun ko'proq rivojlanish imkoniyatlarini taqdim etish, globallashuv jarayon ham katta xavf tug'diradi. Birinchidan, iqtisodiy globallashuv aslida qisqartirishni emas, aksincha kengaytirdi shimol va janub o'rtasidagi bo'shliq. 1999 yilda BMT tomonidan e'lon qilingan ba'zi bir ma'lumotlarga ko'ra iqtisodiy globallashuvdan foydalangan rivojlanayotgan mamlakatlarning soni kamroq. Eng boy mamlakat va eng qashshoqlar o'rtasidagi aholi jon boshiga daromadning farqi mamlakat 1960 yilda 30 martadan hozirgi 70 martagacha kengaygan. 1960 yilda qiymati eng qashshoq 46 davlatning tashqi savdosi dunyo umumiy hajmining 1,4 foizini tashkil etdi. Tomonga1990 yilning ikkinchi yarmida bu ulush allaqachon 18 0,6% gacha pasaygan va undan pastga tushgan 1995 yilda deyarli ahamiyatsiz o.4%. 1990 yillarda rivojlanayotgan mamlakatlarning o'rtacha savdo defitsiti 1970 yilga nisbatan 3 foizga o'sdi. Va kapitalning 80% dan ortig'i oqadi AQSh, G'arbiy Evropa va Sharqiy Osiyo davlatlari orasida. Xayriya va ikki tomonlama yordam bundan mustasno moliyaviy yordam, aksariyat rivojlanayotgan mamlakatlar hech qanday kapital jalb qila olmadilar. Ikkinchidan, iqtisodiy globallashuv rivojlanayotgan mamlakatlarning xavf-xatarlariga ham ega noqulay tashqi omillar bilan chayqalgan. Ochiq iqtisodiy sharoitda ziddiyat tashqi iqtisodiy muvozanatni va ichki iqtisodiy muvozanatni amalga oshirish o'rtasida muvozanat rivojlanayotgan mamlakatlarning makroiqtisodiy siyosatiga katta to'siqdir, ularning makroiqtisodiy nazorat va tartibga solish imkoniyatlarini zaiflashtirish. Uzluksiz moliyaviy vositalarning innovatsiyasi, moliyaviy aktivlarning tez kengayishi va tendentsiyasi xalqaro kapitalni xususiylashtirish, xalqaro suzuvchi kapitalning katta hajmiga ega iqtisodiy xavfsizlik va moliyaviy barqarorlikka katta ta'sir ko'rsatdi rivojlanayotgan davlatlar. XVF tomonidan taqdim etilgan ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, qisqa muddatli qiymat xalqaro moliya bozorlarida va boshqa moliyaviy moliya bozorlarida va orqali o'tadigan bank kreditlari va kapital bozorlari 1997 yilda kamida 7,200 milliard AQSh dollarini tashkil etdi, bu taxminan teng edi Butun dunyo ishlab chiqaradigan mahsulotning 1/4 qismi. AQSh Federal ma'lumotlariga ko'r Zaxira kengashi, Nyu-Yorkdagi chet el birjalari operatsiyalarining kunlik umumiy qiymati, Birgina Tokio va Londonning o'zida 1997 yilda taxminan 620 AQSh dollariga teng bo'lib, ularning 18 foizi ishlatilgan tashqi savdo va investitsiyalar, qolgan 82% esa xalqaro miqyosda chayqovchilik uchun ishlatilgan moliyaviy bozorlar. Ushbu ulkan suzuvchi xalqaro poytaxtlar olib kelishi mumkin ko'pikli iqtisod va valyuta kurslarining tartibsiz o'zgarishi. Ular ham mumkin mamlakatning pul suverenitetini susaytiradi va uning disfunktsiyasini keltirib chiqaradi pul-kredit siyosati. "Qo'ylarni surish effekti" va "o'zini o'zi bajarish mexanizmi" Xalqaro moliya bozorlarida mavjud bo'lgan valyuta inqirozi yanada mustahkamlanadi rivojlanayotgan mamlakatlar tomonidan chayqalish. Garchi moliyaviy inqirozlar boshlangan bo'lsa ham 1990-yillarda 19 Meksika va Sharqiy Osiyo iqtisodiy tizimlarning nuqsonlariga va iqtisodiy tuzilmalar, suzuvchi xalqaro kapitalning ta'siri to'g'ridan-to'g'ri sug'urta edi, bu ularning halokatliligini ham kuchaytirdi. Iqtisodiy globallashuv olib keladigan xatarlarning oldini olish va ularni yo'q qilish maqsadida rivojlanayotgan mamlakatlarda quyidagi choralar ko'rilishi kerak: Birinchi o'rinda xalqaro iqtisodiy tashkilotlar ko'proq rol o'ynashi kerak iqtisodiy globallashuv jarayoni. Tezlik bilan farq qiladigan narsa iqtisodiy globallashuvni rivojlantirish - bu global tashkilotning vakansiyasi iqtisodiy tartibga solish va nazorat qilish, shuningdek tashkil etishning orqada qolishi tartibga solish tizimi. Aslida tobora globallashib borayotgan jahon iqtisodiyoti erkin va drift holati. Bu ko'p jihatdan ichki iqtisodiy vaziyatga juda o'xshashdir 1930-yillarda iqtisodiy inqiroz keng tarqalib ketgan g'arbdagi rivojlangan mamlakatlar kapitalistik dunyo Keynsiya iqtisodiyoti va hukumat aralashuvini keltirib chiqardi iqtisodiy operatsiyalar. 1990-yillarda Meksika va Sharqiy Osiyo moliyaviy inqirozlari va uzoq muddatli kapitalni boshqarish kompaniyalari qulashi globallashgan keynsianni talab qilmoqda iqtisodiyot va samarali faoliyatni amalga oshirish uchun tegishli muassasani tashkil etish jahon iqtisodiyotiga va ayniqsa xalqaro faoliyatiga aralashuvlar moliyaviy bozorlar. Hozirgi xalqaro iqtisodiy tashkilotlar juda ko'p cheklovlarga ega jahon iqtisodiyotini boshqarishda. Buni o'zgartirish uchun quyidagilarni bajarish kerak: Makroiqtisodiy muvofiqlashtirish turli mamlakatlarning siyosati tomonidan yaratilgan kuchaytirilishi va XVF va Jahon banki mukammal ogohlantirishni o'rnatishi kerak moliyaviy inqirozga qarshi tizim va ularning inqirozdan keyingi qo'llab-quvvatlash imkoniyatlarini yaratish. Bazle qo'mitasi va Bazel kredit shartnomasi shartnomasi moliyaviy shaffoflikni oshirishda juda ko'p ishlarni amalga oshirdi muassasalari va ularning kapitalning etarliligini oshirish. Biroq, bu etarli emas. An suzib yurishni ta'minlaydigan, butun dunyo bo'ylab "yakuniy qarz beruvchi" rolini o'ynashi mumkin bo'lgan tashkilot ishonchini tiklash uchun moliyaviy yordam va inqiroz institutlarini qo'llab-quvvatlash xalqaro investorlar, moliyaviy nazorat va nazoratni kuchaytirish axloqiy inqirozni bartaraf etish. oqimini tegishli nazorat qilish xalqaro kapital, ayniqsa jiddiy bo'lgan qisqa 20 muddatli kapital oqimi ustidan salbiy ta'sir ko'rsatishi kerak. So'nggi yillarda, qizg'in muhokamalar bo'lib o'tdi "Tobin" solig'i bo'yicha xalqaro iqtisodiy doiralar. Ba'zilar bo'lsa ham, biz buni ushlab turamiz Tobin solig'i bilan bog'liq muammolar muayyan operatsiyalarga tegishli va hal qilinishi kerakfoydadan keyin soliqni taqsimlash, bu yo'nalish sifatida mumkin va amaliydir. Shunday qilib uni yanada amalga oshirish uchun sharoit yaratish maqsadga muvofiqdir. Ikkinchidan, rivojlanayotgan mamlakatlarning manfaatlari kafolatlanishi va ularning so'zlari bo'lishi kerak yangi xalqaro iqtisodiy tartibni ishlab chiqish jarayonida kengaytirilgan. Tendentsiyasi vujudga kelgan va rivojlangan iqtisodiy globallashuv eski xalqaro iqtisodiy tartib hali tubdan o'zgartirilmagan. Globalizatsiya o'zi adolatli va oqilona yangi xalqaro iqtisodiy tartibni keltira olmaydi va ba'zilari foyda olishdan va zararlardan qochishga qodir bo'lmagan rivojlanayotgan mamlakatlar begona bo'lish xavfi bilan duch keldi. Shuning uchun iqtisodiy sharoitda Globallashuv, rivojlanayotgan mamlakatlar ikkilamchi holatga tushib qolishdi: bir tomondan, agar ular saqlanib qolsalar o'zlarini bu jarayondan uzoqlashtiradilar, albatta rivojlanishdan ancha orqada qoladilar boshqa iqtisodiyotlar. Boshqa tomondan, agar ular jarayonning faol ishtirokchisi bo'lsa, bu eng muhimi ikkinchisi tufayli ular rivojlangan mamlakatlarning qo'shimchalariga aylanib ketishi ehtimoli bor jarayonda ustunlik. Ushbu kutishni hisobga olgan holda rivojlanayotgan mamlakatlarning manfaatlari kafolatlangan bo'lishi va yangi xalqaro rivojlanish jarayonida ularning so'zlari kengaytirilishi kerak iqtisodiy tartib. Iqtisodiy globallashuv rivojlanishining old sharti a uning rivojlanishi uchun barqaror harakatlantiruvchi kuch - bu o'sishni taqsimlash kafolatlanishi kerak. Ya'ni globallashuv jarayoni nafaqat katta foyda keltirishi kerak jahon iqtisodiyoti, shuningdek, ushbu imtiyozlarni har bir mamlakat uchun va mavjud bo'lishi kerak turli bo'limlar va qiziqish guruhlari. Aniqroq aytganda, bir nechta davlat yoki bir nechta davlat millatlar va manfaatdor guruhlar faqat globallashuvning afzalliklaridan foydalanmasliklari kerak. Va globallashuv jarayoni Parrato yaxshilanishiga olib kelishi kerak. Agar uzoq muddat davomida rivojlanayotgan 21 mamlakatlar globallashuv jarayoni, iqtisodiy manfaatlaridan foydalana olmaydilar rivojlangan mamlakatlar ta'sir qilishi aniq. UNCTAD-ning Jahon investitsiyalari to'g'risidagi 2020 yilgi hisobotiga ko'ra, 2019 yilda xorijiy investitsiyalarning kirib kelishi 246 milliard AQSh dollarini tashkil etdi, bu 2018 yilgi 254 milliard AQSh dollaridan (-2,9%) kamaydi. Bu pasayish asosan to'rtinchi yil ketma-ket transchegaraviy M&A savdolarining pasayishi bilan bog'liq. AQShning to'g'ridan to'g'ri investitsiyalari 2019 yilda 9 465 milliard dollarga yetdi. Mamlakat 2019 yilda katta iste'molchilar bazasi, prognoz qilinadigan va shaffof odil sudlov tizimi, samarali ishchi kuchi, yuqori darajada rivojlangan infratuzilma va innovatsiyalarni qo'llab-quvvatlovchi ishbilarmonlik muhiti tufayli 2019 yilda to'g'ridan-to'g'ri investitsiyalarni jalb qilish bo'yicha eng yaxshi manzil bo'lib qoldi. 2019 yilda Qo'shma Shtatlar dunyodagi ikkinchi yirik investitsiya bo'ldi - Yaponiyadan keyin - xorijiy investitsiyalarning chiqib ketishi 125 milliard AQSh dollarini tashkil etdi. AQShning asosiy sarmoyador mamlakatlari Buyuk Britaniya, Kanada, Yaponiya, Germaniya, Irlandiya va Frantsiya. Ushbu investitsiyalarning aksariyati ishlab chiqarish, moliyaviy va sug'urta faoliyati, savdo va texnik xizmatga yo'naltirilgan. Ammo COVID-19 epidemiyasi tarqalishidan so'ng, AQShga to'g'ridan-to'g'ri investitsiyalar tushishi 49 foizga pasaygan va 134 milliard AQSh dollarigacha pasaygan, ulgurji savdo, moliya xizmatlari va ishlab chiqarish eng ko'p zarar ko'rgan tarmoqlar (UNCTAD). Mamlakat hali ham aksariyat rivojlangan mamlakatlarga qaraganda yaxshiroq natijalarga erishdi, ularning umumiy investitsiya tushishi 2020 yilda 69 foizni tashkil etdi. Jahon bankining "Biznesni yuritish-2020" hisobotiga ko'ra, Qo'shma Shtatlar o'z ishbilarmonlik muhiti sifati bo'yicha 190 mamlakat orasida 6-o'rinni egallab, 2019 yilga nisbatan ikki pog'onani egalladi. Mamlakat dunyodagi etakchi iqtisodiy qudrat, eng yirik xalqaro moliya markazi va aholi soni bo'yicha dunyodagi uchinchi yirik mamlakat. Amerika Qo'shma Shtatlari soliqlarni to'lash bo'yicha eng yaxshi tartibga soluvchi ko'rsatkichlardan biri hisoblanadi. Endi biznesni boshlash osonroq (mas'uliyati cheklangan jamiyatlar uchun ma'lumotni onlayn tarzda to'ldirish) va shartnomalarni bajarish (elektron ariza berish va sud 22 to'lovlarini elektron to'lash). Pastki tomonda tengsizliklar tobora ko'payib bormoqda va qutblangan siyosiy landshaft, shuningdek, uy xo'jaliklarining qarzdorligi yuqori darajasi (Coface tomonidan yalpi daromadning 129% miqdorida baholanmoqda) va inqiroz boshlanganidan keyin iqtisodiyotning tiklanishiga oid noaniqliklar mavjud. COVID-19 dan (ishsizlik darajasi 2020 yil fevral oyida 3,5% dan - 1969 yildan beri eng past darajaga - aprelda 14,7% gacha ko'tarildi). Bundan tashqari, 2018 yil o'rtalarida qabul qilingan "Xorijiy investitsiya xavfini baholashni modernizatsiyalash to'g'risida" gi qonun (FIRRMA) milliy xavfsizlik nuqtai nazaridan Xorijiy investitsiyalar komissiyasini (CFIUS) qayta ko'rib chiqish vakolatlarini sezilarli darajada kengaytirdi. so'nggi yillarda Xitoyga AQSh sarmoyalari tushishining sabablari (ko'plab xitoylik sarmoyador kompaniyalar davlatga tegishli bo'lgani sababli). Chet el to’g’ridan- to’g’ri investitsiyalar 2017 2018 2019 Xorijiy investitsiyalarning tashqi oqimi (million USD) 277,258 253,561 246,215 XIM investitsiyalar (million USD) 7,844,202 7,432,134 9,465,835 Grinsild sarmoya soni 1,804 1,734 2,015 Grenfild investitsiyalar qiymati (million USD) 93,882 74,472 101,210 Investorlarni himoya qilish bo’yicha mamlakatlarni taqqoslash AQSH OECD Ge rmaniya Tranzaksiyalarning shaffofligi ko’rsatkichlari 7.4 6.0 5.0 Menejerning javobgarligi ko’rsatkichi 8.6 5.0 5.0 Aksiyadrllar quvvati 9.0 7.0 5.0 23 ko’rsatkichlari Manba:UNCTAD ,Oxirgi mavjud ma’lumotlar 4 Izoh”GRENFILD investitsiyalari”-bu to;g;ridan to’g’ri xorijiy invistitsiyalarning bir turi bo’lib,unda bosh kompaniya yangi operatsion inshootlarni barpo etish orqali chet elda yangi korxona boshlaydi. Xorijiy investitsiyalarni rag'batlantirish to'g'risida ko'proq ma'lumot olish uchun shu erni bosing. Qo'shma Shtatlar tomonidan imzolangan ikki tomonlama investitsiya konvensiyalari AQSh 47 konventsiyani imzolagan. II.BOB. RAQAMLI IQTISODIYOT TUSHUNCHASI VA JAHON IQTISODIYOTI GLOBALLASHUVI VA UNING ASOSIY JIHATLARI. 2.1. Raqamli iqtisodiyot tushunchasi, afzalliklari va amaliy ahamiyati. Hozirgi kunda raqamli iqtisodiyot tushunchasi bir qator mamlakatlarning iqtisodiy nazariyasi va amaliyotida paydo bo‘ldi. Bu raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi, axborot sohasida inqilob va iqtisodiyotning globallashuv jarayonlarini tezlashtirish bilan ajralib turdi. Ulardan foydalanish samaradorligi ortib borayotgan bilimga aylantirildi va ijtimoiy-iqtisodiy aloqalar tobora kengayib bormoqda. Mamlakatimiz Prezidenti Shavkat Mirziyoev ta’kidlaganidek, “Taraqqiyotga erishish uchun raqamli bilimlar va zamonaviy axborot texnologiyalarini egallashimiz zarur va shart. Bu bizga yuksalishning eng qisqa yo‘lidan borish imkoniyatini beradi”. Raqamli iqtisodiyot – raqamli texnologiyalarga asoslangan elektron biznes va elektron tijorat bilan chambarchas bog‘liq iqtisodiy faoliyat, hamda shu faoliyat natijasida ishlab chiqariladigan va sotiladigan raqamli tovarlar, xizmatlar yig‘indisidir. Ba’zida u internet iqtisodiyoti, yangi iqtisodiyot yoki veb-iqtisodiyot degan terminlar bilan ham ifodalanadi. Birinchi marta 1995 yilda amerikalik dasturchi Nikolas Negroponte “raqamli iqtisodiyot” terminini amaliyotga kiritgan bo‘lsa, hozirda bu istilohni 4 Sh.M.Mirziyoevning Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash - yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. 24 butun dunyodagi siyosatchilar, iqtisodchilar, jurnalistlar, tadbirkorlar – deyarli barcha qo‘llamoqda. Shuningdek raqamli iqtisodiyot – bu noldan boshlab yaratilishi lozim bo‘lgan qandaydir boshqacha iqtisodiyot emas. Bu yangi texnologiyalar, platformalar va biznes modellari yaratish, ularni kundalik hayotga joriy etish orqali mavjud iqtisodiyotni yangicha tizimga ko‘chirish deganidir. Bu tizimning asosiy belgilari quyidagilardan iborat: • yuqori darajada avtomatlashtirilganlik; • elektron hujjat almashinuvi; • buxgalterlik va boshqaruv tizimlarining elektron integratsiyalashuvi; • ma’lumotlar elektron bazalari; • CRM (mijozlar bilan o‘zaro munosabat tizimi) mavjudligi; • korporativ tarmoqlar. Qulayliklari esa: 1. To‘lovlar uchun xarajatlar kamayadi (masalan, bankka borish uchun yo‘lkira va boshqa resurslar tejaladi). 2. Tovarlar va xizmatlar haqida ko‘proq va tezroq ma’lumot olinadi. 3. Raqamli dunyodagi tovar va xizmatlarning jahon bozoriga chiqish imkoniyatlari katta. 4. Fidbek (iste’molchi fikri)ni tez olish hisobiga tovar va xizmatlar jadal takomillashtiriladi. 5. Tezroq, sifatliroq, qulayroq. Raqamli iqtisodiyotining amaliy ahamiyati va jihatlari, bu birinchi navbatda, insonlarning turmush darajasini sezilarli darajada oshiradi, bu uning asosiy foydasidir. Ikkinchidan, raqamli iqtisodiyot korrupsiya va “qora iqtisodiyot”ning asosiy kushandasidir. Chunki, raqamlar hamma narsani muhrlaydi, xotirada saqlaydi, kerak paytda ma’lumotlarni tez taqdim etadi. Bunday sharoitda biron ma’lumotni yashirish, yashirin bitimlar tuzish, u yoki bu faoliyat haqida to‘liq axborot bermaslikning iloji yo‘q, kompyuter hammasini namoyon qilib qo‘yadi. 25 Ma’lumotlar ko‘pligi va tizimliligi yolg‘on va qing‘ir ishlarga yo‘l bermaydi, chunki tizimni aldash imkonsiz. Natijada “iflos pullarni” yuvish, mablag‘larni o‘g‘irlash, samarasiz va maqsadsiz sarflash, oshirib yoki yashirib ko‘rsatish imkoni qolmaydi. Bu esa iqtisodiyotga legal mablag‘lar oqimini oshiradi, soliqlar o‘z vaqtida va to‘g‘ri to‘lanadi, budjet taqsimoti ochiq bo‘ladi, ijtimoiy sohaga yo‘naltirilgan mablag‘lar o‘g‘irlanmaydi, maktablar, kasalxonalar, yo‘llarga ajratilgan pullar to‘liq yetib boradi va hokazo. Uchinchidan, davlatning raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yo‘lini tanlaganligi axborot texnologiyalari sohasida va umuman, elektron hujjatlar aylanmasi sohasida yangi yo‘nalishlar ochib beradi. “Raqamli texnologiyalar” tomon burilishga butun jahon internet tarmog‘i va sifatli aloqaning rivojlanishi sababchi bo‘ldi. Ta’kidlash joizki, bugungi kunda bu tizimdan foydalanuvchilar oziqovqat, turli parfyumeriya va zamonaviy kiyim-kechak mahsulotlariga buyurtma berish uchun Telegram botlaridan faol foydalanmoqdalar. Shuningdek, turli internet do‘konlar, elektron to‘lov tizimlari ham faol rivojlanib bormoqda. Demak, fuqarolarimiz elektron bitimlarni amalga oshirishga ishonyaptilar. Faqat hozirgi kungacha foydalanuvchilar katta xarajatlar talab qilmaydigan kichik bitimlarni amalga oshirmoqdalar, o‘rtacha xarid hajmini oshirishga esa unchalik tayyor emaslar. Endigi masala o‘rtacha va yirik iqtisodiy bitimlar va moliyaviy operatsiyalarni raqamli texnologiyalar orqali amalga oshirishni rivojlantirishdan iborat. Xulosa qilib aytganda, “raqamli” atamasi barcha sohalarda axborot texnologiyalaridan faol foydalanishni anglatadi. Agar oddiy iqtisodiyotda moddiy buyumlar asosiy resurs hisoblansa, raqamli iqtisodiyotda bu qayta ishlanadigan hamda uzatiladigan axborot – ma’lumotlar bo‘ladi. Ularning tahlilidan so‘ng esa to‘g‘ri boshqarish bo‘yicha yechim ishlab chiqiladi. XX-XXI asrlar bo’sag’asida jahon iqtisodiyotida yangi termin globallashuv degan tushuncha paydo bo’lgan edi. Ushbu jarayon hozirgi kunda ko’pgina 26 mamlakatlarning iqtisodchi olimlari tomonidan alohida ilmiy muammo sifatida tadqiq etilmoqda. 5 Globallashuv jarayoning rivojlanishi natijasida butun dunyo yagona global tizimga aylanishi sodir bo’ladi. Globallashuv jarayoni 1990 yillardan juda dolzarb masalaga aylandi, biroq mazkur jarayonning turli xil jihatlari ilmiy tadqiqotlarda 1960-1970 yillardan boshlab jiddiy muhokama qilina boshlagan edi. Jahon iqtisodiyotining globallashuvi – bu, dunyo maydonini yagona hududga aylanishini anglatadi va bunda tovar va xizmatlar, kapital, axborotlar oqimining erkin harakati yuzaga keladi. Shuningdek, mazkur jarayon natijasida zamonaviy institutlar rivojlanishini rag’batlantiruvchi g’oyalarning tarqalishi va ularni tashuvchilarning erkin harakatlanishiga imkon yaratiladi. 2.2 Jahon iqtisodiyoti g loballashuv jarayonining asosiy manbalari, omillari va rivojlanish bosqichlari. Jahon iqtisodiyotida zamonaviy globallashuv jarayonlari eng avvalo sanoati rivojlangan mamlakatlar mavqeini mustahkamlab, ularga qo’shimcha afzalliklar beradi. Xalqaro mehnat taqsimoti doirasida globallashuv jarayonining kengayishi iqtisodiy past rivojlangan mavqeini salbiy o’zgarishiga sabab bo’lib, ularni globallashuv jarayonini sub’ektlariga emas, balki ob’ektlariga aylantirishi mumkin. Demak, globallashuv jarayonining alohida mamlakatlar iqtisodiyotiga ijobiy ta’sirinining darajasi ushbu mamlakatlarning jahon iqtisodiyotida tutgan o’rniga bog’liqdir. Jahon iqtisodiyotining globallashuv darajasini quyidagi ko’rsatkichlar yordamida ifodalash mumkin: – xalqaro tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish hajmi hamda uning o’sish sur’atlari; – to’g’ridan-to’g’ri xorijiy i nvestitsiyalar hajmi va dinamikasi; 5 Sh.M.Mirziyoevning. Oliy Majlisga Murojaatnomasi. - Toshkent: O‘zbekiston, NMIU, 2018 27 – kapitalning xalqaro markazlashuvi hajmi va dinamikasi; – yirik, murakkab xalqaro investitsiya loyihalari (loyihaviy moliyalashtirish) hajmi va dinamikasini mazkur loyihalarning umumiy ko’rsatkichiga (ham ichki, ham tashqi)nisbati; – tovar va xizmatlarning xalqaro savdosi hajmi va dinamikasini yalpi milliy mahsulotga nisbati; – patentlar, litsenziyalar, nou-xau bil an bog’liq xalqaro operatsiyalar miqyosi; – bank va boshqa kredit muassasalarining xalqaro operatsiyalar hajmi va dinamikasini ularning umumiy faoliyati hajmi va dinamikasi hajmiga nisbati; – xalkaro fond bozorlari hajmi va dinamikasi; – valyuta bozorlari hajmi va dinamikasi. Makroiqtisodiy darajadagi globallashuv davlatlar va integratsion birlashmalarning iqtisodiy faolligini oshirib, savdo va investitsiya munosabatlaridagi to’siqlarni bartaraf etgan holda erkin savdo hududlarini tashkil etish asosida yuzaga keladi. Globallashuv jarayonlari davlatlararo xo’jalik yuritish uchun iqtisodiy, huquqiy, axborot va siyosiy miqyosdagi o’zaro kelishuvlarni qamrab oladi. Bundan tashqari globallashuv jarayoni dunyoning yirik mintaqalarida xo’jalik yuritishning bozor tizimini maqsadli shakllantirishga qaratilgan davlatlararo muvofiqlashtirilgan chora-tadbirlarni qamrab oladi. Mikroiqtisodiy darajadagi globallashuv kompaniyalar faoliyatining ichki bozordan tashqarida kengayishi natijasida yuzaga keladi. Ko’pgina yirik transmilliy korporatsiyalar global miqyosda harakat qiladi va shu jihatdan transmilliy korporatsiyalar globallashuv jarayonining sub’ekti bo’lib, uni harakatga keltiruvchi asosiy kuch hisoblanadi. Globallashuv jarayonining afzalliklari sifatida quyidagilarni qayd etish mumkin: – globallashuv xalqaro raqobatning kuchayishini yuzaga keltirdi. Bozorlarning kengayishi va undagi raqobat jarayonining kuchayishi nafaqat milliy darajada balki, jahon miqyosida ishlab chiqarishning o’sishini rag’batlantiruvchi xalqaro mehnat taqsimotining chuqurlashuviga hamda ixtisoslashishiga olib keladi. 28 – ishlab chiqarish tarmoqlarida tejamkorlikning ortishi. Bu holat, narxlarni pasayishi va xarajatlarni qisqarishiga, pirovardida barqaror iqtisodiy o’sishga olib kelishi mumkin. – globallashuvning ijobiy jihatlaridan yana biri – erkin savdodan keladigan yutuq barcha mamlakatlarni qanoatlantiradi; – xorijiy davlatlarning ilg’or ilmiy-texnik, texnologik yangiliklarini amaliyotga tatbiq etish natijasida iqtisodiy barqarorlikka erishilishi; – globallashuv jarayonida xalqaro raqobat kuchayib milliy bozordagi ichki raqobatchilarga tashqi bozordagi kuchli raqiblar ham qo’shiladi va natijada narxlarni pasaytirish va yuqori sifatli mahsulotlarni tanlash imkoniyatini beradi; – globallashuv jarayoni xorijiy davlatlarning ilg’or ilmiy-texnik, texnologik va nisbatan kam xarajat talab qiladigan yangiliklarni amaliyotga tadbiq etish imkoniyatini beradi Bunda jahon miqyosidagi innovatsiyalarni amaliyotga uzluksiz tatbiq etilishiga imkon yaratiladi. Globallashuv jarayonining salbiy oqibatlarini yuzaga keltiruvchi muammolar sifatida quyidagilarni qayd etish mumkin: – globallashuv afzalliklarining milliy iqtisodiyotlar alohida tarmoqlari o’rtasida bir xil taqsimlanmasligi; – milliy iqtisodiyotda sanoatlashishning sekinlashuvi; – ayrim mamlakatlarda milliy iqtisodiyotni nazorat qilish jarayoni mustaqil hukumatdan boshqalarga, jumladan kuchliroq davlatlarga yoki transmilliy korporatsiyalar ixtiyoriga o’tishi; – jahon miqyosida milliy iqtisodiyotlarning o’zaro bog’liqligi tufayli global beqarorlikning yoki mintaqaviy darajada moliyaviy sohadagi beqarorlikning yuzaga kelishi. Milliy iqtisodiyotlarda yuzaga keluvchi iqtisodiy turg’unliklar yoki inqirozlarning mintaqaviy hatto global darajada salbiy oqibatlarga olib kelishi; – globallashuv milliy va jahon iqtisodiy rivojlanishining beqarorligi va notekisligini kuchaytiradi. Ushbu holat milliy xo’jalik majmualarining global bozor sharoitlarida samarali faoliyat yurita olmaydigan eksportga yo’naltirilgan ishlab chiqarish bo’g’inlariga bo’linishi bilan bog’liq; 29 – globallashuv davlatning makroiqtisodiy darajada tartibga solish rolini sezilarli darjada cheklaydi va davlatning ichki, tashqi iqtisodiy aloqalarga ta’sir ko’rsatishining an’anaviy dastaklarini o’zgartirib yuboradi; – globallashuv ishlab chiqarish va iste’molda salbiy tashqi omillarning ommaviy tarqalishiga olib keladi. TMKlarning global jahon bozorlariga chiqishi va globallashuv jarayonidan foyda olishga intilishi borasidagi kuchli raqobat ularning atrof-muhitni ifloslantiruvchi ishlab chiqarish yoki sog’liq uchun zararli transgen mahsulotlarni yaratish kabi jamiyat uchun zararli faoliyat bilan shug’ullanishlariga olib keladi. Globallashuv jarayoni mamlakatlar uchun yuqorida qayd etilganlardan tashqari yana ko’plab muammolarni yuzaga keltirishi mumkin. Jumladan: – rivojlanayotgan mamlakatlarda texnologik jarayon ortda qolishining kuchayishi; – ijtimoiy-iqtisodiy qatlamlarga ajralishning ortishi, marginalizatsiya xatari (jahon darajasidagi iqtisodiy o’sishdan qolib ketishning kuchayishi); – aholining asosiy qismida qashshoqlashuvning ortishi; – moliyaviy barqarorlik darajasi past bo’lgan mamlakatlar o’rtasidagi bog’liqlikning kuchayishi; – TMKlar tomonidan mamlakatlarda milliy iqtisodiy siyosatni yuritishga to’sqinlik qilinishi; – kelajakdagi taraqqiyotga to’sqinlik qiluvchi tashqi qarz darajasining o’sishi va boshq. Globallashuv tushunchasi yagona xalqaro iqtisodiy, huquqiy va madaniy- axborot makonini shakllanishini anglatadi. Globallashuv jarayoni iqtisodiy doiradan chiqqan holda jamiyat xayotining barcha asosiy sohalariga sezilarli darajada ta’sir ko’rsatadi. Bu jarayon XX oxiri XXI asr boshida jahon iqtisodiyotida alohida rol o’ynab, xalqaro iqtisodiy va siyosiy munosabatlarning yangi tizimini shakllanishiga kuchli turki berdi. Birinchidan, globallashuv mamlakatlar o’rtasidagi iqtisodiy masofani qisqartiruvchi aloqa vositalari va transport sohasida ilmiy-texnik taraqqiyotni 30 jadallashuvini, xalqaro mehnat taqsimotining chuqurlashuvini hamda dunyo rivojlanishining ob’ektiv omillarini yuzaga keltiradi. Bu holat, dunyoning istalgan nuqtasidan zarur axborotni xoxlagan vaqtda olish va tezda qaror qabul qilishga imkon beradi, telekommunikatsiyaning zamonaviy tizimlari kapitalni xalqaro investitsiyalashni amalga oshirishni engillashtiradi. Dunyoning axborot integratsiyalashuvi sharoitlarida xo’jalik yuritishning xorijiy tajribasini o’zlashtirish va texnologiyalarni o’tkazish birmuncha tezlashadi. Globallashuvning ikkinchi manbasi – protektsionizm siyosatini cheklashga sabab bo’luvchi va jahon savdosini erkin qiluvchi savdoning liberallashuvi hamda iqtisodiy liberizatsiyaning boshqa shakllaridir. Buning natijasida turli xil savdo tariflari jiddiy ravishda pasaydi, tovarlar va xizmatlar savdosidagi boshqa ko’plab to’siqlar bartaraf etildi. Boshqa liberizatsiya tadbirlari ishlab chiqarishning qolgan omillari va kapital harakati kuchayishiga olib keldi. Baynalmilallashuv jarayonining uchinchi manbasi va globallashuvning asosiy manbalaridan biri transmilliylashuv hodisasi bo’ldi. Ushbu holatda transmilliy kompaniyalar etakchi kuch sifatida namoyon bo’ladi va ular bir vaqtning o’zida baynalmilallashuv jarayonining asosiy ishtirokchilari hisoblanadi. Globallashuv jarayoni barcha mamlakatlar iqtisodiyotida kuzatilmoqda. Ushbu jarayon mahsulotlar ishlab chiqarish, xizmatlar ko’rsatish, ishchi kuchlaridan foydalanish, investitsiya va texnologiyalarni bir mamlakatdan boshqalariga tarqalishiga ta’sir ko’rsatmoqda. Bularning barchasi pirovardida ishlab chiqarishning samaradorligi, mehnat unumdorligi va raqobatbardoshlikning oshishida namoyon bo’ladi. Aynan globallashuv jarayoni xalqaro raqobatlashuvni kuchayishiga olib keldi. Zamonaviy transmilliy korporatsiyalar, oldingi ishlab chiqarishga ixtisoslashgan TMKlardan farqli ravishda, asosan axborot va moliyaviy bozorlarda faoliyat ko’rsatmoqda. Mazkur bozorlarning global miqyosda birlashuvi sodir bo’lmoqda va natijada yagona jahon moliyaviy-axborot makoni shakllanmoqda. Bunga muvofiq tarzda TMKlarning va ular bilan chambarchas aloqador bo’lgan milliy iqtisodiy tuzilmalar hamda tashkilotlarning roli oshib bormoqda. 31 Hozirgi paytda yangi texnologiyalarning 80% TMKlar tomonidan yaratilmoqda, ayrim holatlarda ularning daromadlari ayrim yirik mamlakatlarning yalpi milliy daromadidan oshib ketmoqda. Aytish joizki, dunyoning 100ta yirik iqtisodiyoti ro’yhatida 51ta o’rinni TMKlar egallagan. Ular faoliyatining muhim qismi gipertexnologiyalarni (yoki metatexnologiyalar) ishlab chiqish bilan bog’liq. Bular jumlasiga, yangi kompyuterlar avlodi, kompyuter dasturlari, ishlab chiqarishda foydalaniladigan texnologiyalarni va boshqalarni kiritish mumkin. Globallashuv jarayonining yana bir muhim jihati texnologik innovatsiyalar rivojlanishiga tegishli bo’lib, yangi texnologiyalar globallashuvni harakatga keltiruvchi kuch bo’lishi bilan birgalikda xalqaro raqobatlashuvni kuchaytirgan holda uning rivojlanishini va mamlakatlar o’rtasida tarqalishini rag’batlantiradi. Globallashuvning to’rtinchi manbasi sifatida erkin savdo tizimini va bozor iqtisodiyotini baholashda global hamfikrlikka erishishni keltirish mumkin. Aytish joizki, jahon iqtisodiyoti globallashuvining yana bir muhim xususiyati, XX asrning oxirgi yillarida moliya bozorlarining jadal rivojlanishida namoyon bo’ldi. Moliya bozorlarining (valyuta, fond, kredit va boshq.) yangi roli keyingi yillarda jahon iqtisodiyoti arxitekturasini keskin o’zgartirdi. Bir necha o’n yillar ilgari moliya bozorlarining asosiy maqsadi iqtisodiyotning real sektori faoliyatini ta’minlashdan iborat edi. Moliyaviy globallashuv jarayoni ayniqsa jahon iqtisodiyotining uchta asosiy markazlarida kuchaygan bo’lib, ularga AQSh, G’arbiy Evropa va Yaponiya kiradi. Moliyaviy spekulyatsiya operatsiyalari ham aynan mazkur uchtalik chegaralaridan tashqi dunyoga tarqaladi. Valyuta bozorining global aylanmasi bir kun davomida 0,9-1 , 1 trln. AQSh dollariga etadi. Jahon iqtisodiyoti globallashuvining bosqichlari Bosqichlar Bosqichlarning xususiyatlari I -bosqich. 1870-1920 yillar Xom-ashyo manbalarining egallanishi. Tabiiy resurslarning kapital va to’g’ridan-to’g’ri investitsiyalarni eksport qiluvchi mamlakatlar nazorati ostidagi hududlarda 32 ishlatilishi. II -bosqich. 1920-1970 yillar Yangi bozorlarning vujudga kelishi va egallanishi. Xorijiy investitsiyalarni tayyor mahsulotlar eksportiga yo’naltirilgan ishlab chiqarishlarga safarbar etilishi. III-bosqich. 1970 yildan hozirgi davrgacha Sanoati rivojlangan mamlakatlarda tabiiy resurslarga egalik qilishdan tashqari quyidagi maqsadlarning yuzaga kelishi: – investitsiyalar tarkibini samarali taqsimlash; – global yoki hududiy iqtisodiy integratsiya afzalliklaridan foydalanish; – qo’shimcha texnologik, tashkiliy yoki bozor imkoniyatlariga ega bo’lish; – global raqobatbardoshlikni oshirish va mustahkamlash. Globallashuv jarayonini rivojlantiruvchi asosiy omillar sifatida quyidagilarni ajratib ko’rsatish mumkin: 1. Ishlab chiqarish, fan-texnika va texnologik omillar: – ishlab chiqarish ko’lamining keskin kuchayishi; – ishlab chiqarishning yangi texnologik usullariga – yuqori, ilmiy sig’imli texnologiyalarga o’tish; – mahsulotlar, xizmatlar, kapital va ishchi kuchlari harakatidagi to’siqlarga barham berilishi; – mahsulotlar va xizmatlarni tezlik bilan tarqatishni ta’minlovchi transport va aloqaning sifatli tizimi yaratiladi; – ilmiy va intelektual bilimlarni almashishning samarali tizimi vujudga keladi. 2. Iqtisodiy omillar: – kapital bozori, mahsulotlar va xizmatlar savdosining erkinlashuvi hamda jahon savdosini erkinlashtiruvchi va protektsionizm siyosatini cheklovchi iqtisodiy erkinlashuvning boshqa shakllarini keng joriy etilishi; 33 – kapital to’planishi va markazlashuvining kuchayishi, hosila moliyaviy instrumentlar bilan bog’liq operatsiyalarning oshishi, valyutaviy bitimlarni amalga oshirish vaqtining keskin qisqarishi; – xalqaro moliya tashkilotlari tomonidan makroiqtisodiy siyosatning yagona mezonlarini joriy etilishi va boshqa iqtisodiy siyosatga oid talablarning bir xillashtirilishi; – standartlashtirish tendentsiyasining kuchaytirilishi. Barcha mamlakatlar tomonidan texnologiya, ekologiya va moliyaviy tashkilotlar faoliyatida, shuningdek, buxgalteriya va statistik hisobotlar tizimida yagona standartlardan foydalanishning keng joriy etilishi. 3. Axborot omillari: – moliyaviy, iqtisodiy ilmiy-texnik hamda ishlab chiqarishga oid ma’lumotlarni almashinish tizimining tubdan o’zgarishi. Ma’lumotlarni taqdim etish, qabul qilish va qayta ishlashning mutlaqo yangi tizimlarining yuzaga kelishi va rivojlanishi nou-xau va professional xizmatlarni o’z ichiga olgan moliyaviy va mahsulot bozorlarini birlashtiruvchi global tarmoqni yaratishga yordam berdi. – mahsulotlarni realizatsiya qilishning yangi shakllari vujudga kelishi. Yuqoridagi qayd etilgan omillar ta’siri natijasida globallashuv jarayoni kuchaygan holda jahon iqtisodiyotining barcha soha va bo’g’inlarini egallab boradi. XULOSA Xulosa o’rnida shuni aytish joizki iqtisodiy globallashuvning tarkibiy qismlari hukumatlar oldida, ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda, o'tgan o'n to'qqizinchi asr globallashuviga qaraganda faolroq ishtirok etgan yangi muammolarni tug'dirayotgani ko'rsatildi. XIX asr oxiridagi birinchi globallashuvdan to hozirgi kungacha sifat jihatidan ham, miqdor jihatidan ham katta farqlar mavjud, ammo katta institutsional yutuqlarga va AKTga qaramay, ikkalasida ham ajralib turadigan narsa shundaki, xalqaro iqtisodiy integratsiya hali yakunlanmagan. Ushbu fakt milliy yurisdiktsiyalarning xilma-xilligi va turli mamlakatlar fuqarolarining afzalliklariga 34 javob beradigan xalqaro bitimlarni rag'batlantirishni cheklaydigan geografik omillarning asosiy sabablaridan biridir. Ya'ni, bu Rodrik tomonidan e'lon qilingan Diktatura bozorining chekkasida joylashgan bo'lib, bu aksariyat jamiyatlar uchun ko'proq noqulayliklar tug'diradi. Biroq, globallashuv xavf ostida emas; ushbu hodisaning tendentsiyasi ijobiy, ammo cheklangan. Globallashuv kengayib borayotgan bo'lsa-da, avtarkada qolish uchun xarajatlar oshib borishi aniqlandi. Garchi turli xil empirik tadqiqotlar savdo ochiqligi va o'sish o'rtasidagi to'g'ridan-to'g'ri bog'liqlikni o'rnatishga qodir emasligiga qaramay, ular ko'rsatgan narsa shundaki, erkin savdo ushbu turdagi savdo siyosatini amalga oshiradigan mamlakatlar uchun, qolgan davlatlar bilan taqqoslaganda, yaxshi natijalar beradigan alternativadir. Tahlillar shuni ko'rsatadiki, ushbu qulay natijalarga erishish uchun samarali institutlar bilan milliy stsenariyni yaratish va savdo erkinlashtirilishi bilan birgalikda globallashuvning afzalliklari va potentsial foydalariga ega bo'lgan tegishli siyosat aralashmasini topish muhimdir. Savdo va moliyaviy islohotlar bilan bu etarli emas; rivojlanayotgan mamlakatlar chuqurlashishi va institutsional islohotlarni amalga oshirishi kerak. Shu ma'noda, qonunchilik va institutlarni takomillashtirish, shuningdek, XIM va portfelni to'g'ri tartibga solish ushbu harakatlarning potentsial afzalliklariga ega bo'lishi mumkin. 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Sh.M.Mirziyoevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. - Toshkent: O‘zbekiston, , 2018. 2. Sh.M.Mirziyoevning. Konstitutsiya — erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir. – Toshkent: O‘zbekiston, 2018. 3. SH.M. Mirziyoev. - Toshkent: O‘zbekiston, , 2017 4. SH.M. Mirziyoev. - Toshkent: O‘zbekiston, , 2016. 5. Sh.M.Mirziyoevning Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash - yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. 6. Sh.M.Mirziyoevning. Oliy Majlisga Murojaatnomasi. - Toshkent: O‘zbekiston, , 2018 7. O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risidagi qonun” // Barkamol avlod - O’zbekiston taraqqiyotining poydevori.- Toshkent.: Sharq, 2017, 20- 29 bet. 8. O’zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi to’g’risida” gi qonun // Barkamol avlod- O’zbekiston taraqqiyotining poydevori.- Toshkent.: Sharq, 2017 , 31-61 bet. 9. Barkamol avlod orzusi- Toshkent.:2017, 205- b. 10. Abdurahmonov Q.X., Mamarasulov F.U. Aholining ish bilan bandligini infrastrukturasi. Toshkent: TDIU, 2014. – 82 b. 11. Verxovin V.I., Zubkov V.I. Ekonomicheskaya sotsiologiya: Monografiya. Izdatelstvo RUDN» – 2015, 457 str. 12. Maxkamova SH.YU. Regulirovanie zanyatosti naseleniya v usloviyax uglubleniya rыnochnыx reform. Avtoref. diss… kand. ekon. nauk. – Tashkent, IE AN RUz, 2018. – 24 s. 13. Raximova N.X. Povыshenie ekonomicheskoy aktivnosti jenщin na rыnke truda Uzbekistana. Avtoref. diss… dokt. ekon. nauk.–Tashkent, IE AN RUz, 2017.– 40 s. 36 14. Ubaydullaeva R., Ata – Mirzaev O., Umarova N. O‘zbekiston demografik jarayonlari va aholi bandligi.– T.: Universitet, 2016.– 58 b. 15. http://fayllar.org/ 16. http://arxiv.uz/ 17. http://ziyonet.uz/ru 18. http://referat.arxiv.uz/ 19. http://aim.uz/ 37

MUNDARIJA

KIRISH

ASOSIY QISM

I.BOB. IQTISODIY GLOBALLASHUV VA UNING AFZALLIKLARI VA KAMCHILIKLARI

1.1 Iqtisodiy globallashuv

1.2 Globalizatsiyaning afzalliklari va kamchiliklari

II.BOB. RAQAMLI IQTISODIYOT TUSHUNCHASI VA JAHON IQTISODIYOTI GLOBALLASHUVI VA UNING ASOSIY JIHATLARI

2.1. Raqamli iqtisodiyot tushunchasi, afzalliklari va amaliy ahamiyati

2.2 Jahon iqtisodiyoti globallashuv jarayonining asosiy manbalari, omillari va rivojlanish bosqichlari

XULOSA

FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить