Iqtisodiy o‘sish - Экономика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	31.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Экономика

Iqtisodiy o‘sish

Купить

I Q T I S O D I Y O ` S I S H
Reja :
 I q tisodiy o`sish tushunchasi va o`lchanishi.
 I q tisodiy o`sish omillari va tiplari
 I q tisodiy o`sishning keynscha modellari.
 R.Solouning neoklassik modeli.

Y a lpi talab-yalpi taklifi modeli yordamida makroikisodiy jarayonlarni taxlil
kilar
ekanmiz kiska davrda real YAIMni oshirish imkoniyatlari yalpi taklifning
vertikal
kesmasi bilan chegaralanganligi muammosiga duch keldik. To`lik
bandlilik
darajasiga erishilgandan so`ng real YAIM xajmini bundan keyingi
ko`paytirish
uchun yalpi taklif egri chizigini o`ngga siljishiga erishishimiz, ya`ni
foydalanilayotgan
resurslar mikdorini ko`paytirishimiz zarur.
“Agar
iktisodiyotning kiska muddatli xolati ko`prok yalpi talab bilan
belgilansa
, uzok davrga iktisodiyotning rivojlanishi ko`prok ishlab chikarish
imkoniyatlari
bilan belgilanadi. SHu sababli iktisodiy o`sishni modellashtirishda
dikkat
markazida real sektor turadi” *
Iktisodiy
o`sish to`lik bandlilik sharoitiga mos keluvchi potentsial ishlab
chikarish
darajasini uzok muddatli ko`payishi tendentsiyasini anglatadi.
Iktisodiy
o`sish jami taklifning o`sishini yoki boshkacha aytganimizda,
xakikiy
va potentsial YAIM xajmining oshishini bildiradi. Iktisodiy o`sish nafakat
mamlakat
real daromadlarining o`sishi, shuningdek, jon boshiga to`gri keladigan
real
daromadlarning o`sishini xam anglatadi. SHu sababli xam iktisodiy o`sish ikki
xil
usul bilan o`lchanadi.
Birinchi
usulda iktisodiy o`sish real YAIM ni o`tgan davrga nisbatan
o`zgarishi
sifatida aniklanadi va mamlakatning umumiktisodiy imkoniyatlari
dinamkasini
aniklash uchun ishlatiladi.
Ikkinchi
usulda iktisodiy o`sish axoli jon boshiga to`gri keladigan real YAIM
ning
o`tgan davrga nisbatan o`zgarishi sifatida aniklanadi.
Iktisodiy
o`sish nazariyasi va modellarida YAIM o`rniga SIM, YAMD, SMD
ko`rsatkichlaridan
xam foydalanilishi mumkin. Iktisodiy nazariyada iktismodiy
o`sish
daromadlarni kanday nisbatlarda iste`mol va investitsiyalarga bo`linishiga
boglik
deb karaladi.
.
Iste`mol xajmi dinamikasi iktisodiyotning provard maksadini va yashash
darajasi
oshishini bildirsa, investitsiyalar xajmining o`zgarishi resurs
imkoniyatlarining
o`sishi va texnik yangiliklarning moddiylashishini anglatadi.
Iste`mol
va investitsiya o`rtasida etarlicha mukobillik mavjud, chunki, joriy
iste`mol
mikdorining oshishi investitsiyalarning daromaddagi ulushini pasaytirish
iktisodiy
o`sish imkoniyatlarini kiskartiradi.
Iktisodiy
o`sish real kattaliklarda, kiyosiy baxolarda o`lchanadi..
Xar
bir mamlakat iktisodiy o`sishga intiladi, chunki iktisodiy o`sish,
birinchidan,
milliy maxsulot xajmi va daromadning ko`payishiga, ikkinchidan,
resurslardan
samarali foydalanishga, uchinchidan, yangi-yangi extiyojlar va

imkoniyatlarning paydo bo`lishiga, to`rtinchidan, xalkaro bozorlarda mamlakat
obro`sining
oshishiga olib keladi.

14.2. Iktisodiy o`sishga omillari va tiplari

Real
ishlab chikarish xajmlarining uzok muddatli o`sishi sur`atlarini,
ko`lamlarini,
samaradorligi va sifati oshishini belgilovchi xodisa va
jarayonlar iktisodiy
o`sish omillari deyiladi.
Iktisodiy o`sish
omillari ikki guruxga ajratiladi.
Birinchi
gurux omillari ixtisodiy o`sishni fizik (ashyoviy) jixatdan
ta`minlaydi.
Bu guruxga ishlab chikarish omillari kiritiladi:
 tabiiy
resurslar soni va sifati;
  mexnat
resurslari soni va sifati;
  asosiy
kapital xajmi;
  texnologiyalar va
ishlab chikarishni tashkil etish;
 jamiyatda
tadbirkorlik malakalarining rivojlanishi darajasi. .
Ikkinchi
guruxga omillari jamiyatdagi iktisodiy o`sish potentsialini yuzaga
chikarish
imkonini beruvchi omillar – talab va taksimot omillari bilvosita omillar)
kiritiladi:
 bozorning
monopollashuvi darajasini pasayishi;
 iktisodiyotdagi
solik muxiti;
 kredit-bank
tizimi samaradorligi;
 iste`mol,
investitsiya va davlat xarajatlarining o`sishi;
 eksport
xajmining o`sishi;
 iktisodiyotda
ishlab chikarish resurslarini kayta taksimlash imkoniyatlari;
 daromadlarni
taksimlashning shakllangan tizimi.
Agar
o`sish ko`shimcha resurslarni jalb etish xisobiga ta`minlansa va jamiyatdagi
resurslardan
foydalanishning shakllangan o`rtacha samaradorligi darajasini
oshirmasa
ekstensiv iktisodiy deb ataladi.
ekstensiv
iktisodiy o`sish yangii korxonalar, yo`llar, elektrostantsiyalar kurish ,
yangi
erlarni o`zlashtirish, mexnat va tabiiy resurslarni ko`shimcha jalb etish
kabilar
xisobiga ta`minlanadi. Ammo bu resurslarning cheklanganligi
rivojlanishning
ma`lum bir boskichida ekstensiv iktisodiy o`sish imkoniyatlarini
kamaytiradi
va uni ziddiyatli kilib ko`yadi.
YAIMning
o`sishi iktisodiyotda band bo`lganlar sonidan yukori sur`atga ega
bo`lsa
intensiv ixtisodiy o`sish ro`y beradi.

“Iktisodiy o`sishning intensiv tipi ishlab chikarish samaradorligining oshishiga
boglik.
U foydalanilayotgan resurs birligiga to`gri keladigan maxsulot ishlab
chikarishni
ko`paytirishni, ishlab chikarishning texnik xususiyatlarini
yaxshilashni ko`zda
tutadi. Bunday jaryonlar namoyon bo`ladi:
 fan
va texnika yutuklaridan foydalanish va ishlab chikarishni yangilashda;
 xodimlar
malakasini oshirishda;
 ishlab
chikarilayotgan maxsulot sifatini oshirish, assortimentini
yangilashda” *
Iktisodiy
o`sishning bu ikki tipi sof xolda ro`y bermaydi. Iktisodiy o`sish uni
ta`minlashdagi intensiv
yoki intensiv omillarning ulushi darajasiga karab
ko`prok
ekstensiv, yoki ko`prok intensiv bo`lishi mumkin.

14.3. Iktisodiy o`sishning keynscha modellari.

Iktisodiy o`sish
moldellari yalpi ishlab chikarishning uzok muddatli
ko`payishi
taklif omillariga tayangan xolda taxlil etish imkonini beradi.
Boshka iktisodiy
modellar singari iktisodiy o`sish modellari xam real
jarayonlarni
abstrakt va soddalashgan ko`rinishda, shartli tarzda grafiklarda va
tenglamalarda
aks ettiradi.
Iktisodiy o`sishning
keynscha va neokllasik modellari mavjud. Keynscha
modellarning
moxiyati kuyidagicha:
 ularning
barchasi Keynsning yalpi talb to`o`risididagi bosh
goyasiga
tayanadi. YA`ni ularni tuzishda mualliflar
iktisodiyotni
uzok muddatli mutanosib rivojlanishining xal
kiluvchi
sharti yalpi talabni oshirish deb karashgan;
 iktisodiy
o`sishning asosiy omili investitsiyalar xisoblanadi,
boshka
ishlab chikarish omillari e`tiborga olinmaydi;
Keynscha
iktisodiy o`sish modelidan soddarogi 40-yi llarda E. Domar tomonidan
taklif
etilgan model xisoblanadi.
Keyns
o`z taxlilida investitsiyalarnig yalpi talabga ta`sirini krgangani o`oldaa,
yalpi
taklifga ta`sirini ko`rib chikmaydi. Undan farkli tarzda Domar modelida
mexnat
bozorida ortikcha taklif mavjud, bu baxolarn barkaror xolatida ushlab
turadi,
nvestitsion lag «0» ga teng, kapital kuyilmalarni ng chegaraviy unumdorligi
doimiy deb
olinadi.
E.Domar
investitsiyalarni xam talab xam taklif omili deb karaydi. YA`ni
investitsiyalar
nafakat mul’tiplikativ ta`sir ko`rsatib yalpi talabni oshiradi, balki
ishlab
chikarish kuvvatlarini yuzaga keltirib, ishlab chikarishni rivojlantiradi,
tovarldar
taklifini oshiradi . SHunday ekan, yalpi talabning o`sishi yalpi taklifning

o`sishiga teng bo`lishi uchun investitsiyalar kanday o`sishi kerak degan savol
paydo
bo`ladi. Bu savolga javob topish uchun Domar uch tenglamani o`z ichiga
olgan
tenglamalar sistemasini tuzdi:
1) taklif
tenglamasi;
2) talab
tenglamasi;
3) talab
va taklif tengligini ifodalovchi tenglama.
1.
Taklif tenglamasida investitsiyalar ishlab chikarish omillarining kanchaga
ko`shimcha
o`sishini ko`rsatadi . Agar berilgan sharoitda investitsiyalar
I o`ssa, yalpi
ishlab chikarish  K α mikdorga o`sadi:
 Ys=  K α ,  K
investitsiyalar xisobiga ta`minlanganligi
uchun tengikni:
 Ys= I α deb
yozish mumkin. , bunda, α – kapital
kuyilmalar(
investitsiyalar)ning chegaraviy unumdorligi. Agar bir yilda
yalpi
ishlab chikarishni 1 mlrd. so`mga oshirish uchun 4 mlrd so`m
investitsiya
talab etilsa α = 0,25 bo`ladi.
α =  Ys / I bir
so`mlik investitsiya xisobiga yaratilgan yangi maxsulot
mikdorini
ko`rsatadi.
2.
Talab tenglamasi kuyidagi ko`rinishga ega
 Yd=  I ( 1/ μ ) , bu
erda 1/ μ – xarajatlar mul’tiplikatori,
μ –j amgarishga chegaralangan
moyillik.
Bu
tenglama milliy daromad  Yd, yoki yalpi talab ko`shimcha
investitsiyalarning
mul’tiplikativ ko`payishiga teng mikdorda o`sishini
ko`rsatadi.
Ishlab chikarish
to`plangan jami kapital bilan ta`minlanishi, milliy
daromad
esa ko`shimcha investitsiyalarning multiplikativ ta`siri ostida
ko`payishi
sababli taklif tenglamasida jami investitsiyalar, talab
tenglamasida
esa ko`shimcha investitsiyalargina ko`rib chikilaadi.
3.
Daromadlar va ishlab chikarish kuvvatlarining ko`shimcha o`sish sur`atlari
tengligi
tenglamasi:
 I ( 1/ μ ) = I α
Bu
tenglamani echib suyidagi natijani olamiz:
 I / I = μ α
(  I / I ) –
investitsiyalarning yillik o`sish sur`ati bo`lib, ishlab chikarish
kuvvatlarini
oshirish yordamida to`lik bandlilikni ta`minlab turish uchun
( μ α ) mikdorga
teng bo`lishi kerak. Bundan xulosa shuki investitsiyalarning
mutanosib
o`sish sur`atijamgarishga chegaralangan moyillik va investitsiyalarning
unumdorligi
( kapital kaytimi) darajalarining xosilasi ekan.
Agar μ
= 0,2 α =0,4 bo`lsa  I / I = 0,2* 0,.4 =0,08 yoki 8 %

Demakinvestitsiyalarning o`sish sur`ati 8% bo`lishi talab etiladi.
E . Domar moddeli dan
kelib chikadigan umumiy xulosa shuki iktisodiy
o`sishni
ta`minlash uchun investitsiyalar xajmini oshirish, bu uchun esa jamgarish
normasi
xamda fan texnika tarakkiyoti orkali kapitalning samaradorligini oshirish
zarur. .
Agar
E. Domar o`z modelida investitsiyalarni ekzogen tarzda berilgan mikdor
ded
olgan bo`lsa R.F. Xarrodning 1939-yilda ishlab chikilgan iktisodiy
o`sish modeliga
akselerator printsipi va tadbirkorlarning kutishiga asoslangan
endogen
funktsiyasi xam kiritildi. Akselerator printsipiga ko`ra nafakat
investitsiyalar
ishlab chikarishning o`sishini keltirib chikaradi, balki ishlab
chikarish
va daromadlarningning o`sgan xajmi xam investitsiya jarayonlarining
jadallashishiga olib
keladi.
R.Xarrod
o`z modeliga uch tenglamani kiritadi:
1)kafolatlangano`sish
surti tenglamasi;
2)
xakikiy o`sish sur`ati tenglamasi;
3)tabiiy
o`sish sur`ati tenglamasi.

R
Xarrod modelida xakikiy o`sish sur`ati ishchi kuchining o`sish sur`ati va kapital
unumdorligining
o`sish sur`ati bilan belgilanadi.
G c = s , bu erda
G
- YAIMning xakikiy ko`shimcha o`sish sur`ati; Δ Y/ Y;
c- ishlab
chikarishning kapital talabchanligi koeffitsenti, I / Δ Y ;
s– Milliy
daromaddagi jamgarish xajmi yoki j amgarishga o`rtacha moyillik, S /
Y;
Tadbirkorlar
dinamik muvozanat ta`minlangan o`sish sur`ati bo`lgan
kafolatlangan
(prognoz kilingan) o`sish sur`atiga asoslanib o`z investitsiya
rejalarini
tuzadilar. Kafolatlangan o`sish sur`ati jamgarishga o`rtacha moyillik
darajasini
akseleratorga nisbati sifatida aniklanadi:
G w = s / cr , bu
erda:
G w
– kafolatlangan o`sish sur`ati
cr
– talab etiladigan kapitaltalabchanlik koeffitsenti ( ktgan yillardagi shakllangan
darajasi);

Bu ko`rsatkichlar doimiy bo`lganligi sababli kafolatlangan o`sish sur`atlari xam
doimiy
bo`ladi.
Agar
xakikiy o`sish sur`ati kafolatlangan o`sish sur`atiga mos kelsa iktisodiyotda
barkaror
uzluksiz o`sish ta`minlanadi. Amaliyotda bunga doimo erishib
bo`lmasligi
tufayli kiska muddatli davriy tebranishlar ro`y beradi.
Xarrod
modelida resurslardan to`lik foydalangan sharoitda ta`minlanishi mumkin
bo`lgan
maksimal o`sish sur`ati tabiiy o`sish sur`ati deb nomlandi.
G n cr = yoki ≠ s
Iktisodiyotning
barkaror dinamik muvozanati to`lik bandlilik sharoitida
kafolatlangan
va tabiiy o`sish sur`atlari o`zaro teng bo`lganda ta`minlanadi.Ammo
bunday
tenglikka davlatning faol aralashuvi orkaligina erishiladi.

14.4. R.Solouning neoklassik iktisodiy o`sish modeli.

Neoklassiklar keynschilardan farkli o`larok iktisodiy
o`sish modellarini
tuzishganda
iktisodiy o`sish ishlab chikarishning barcha omillari, shu jumladan
texnik
tarakkiyot tomonidan ta`minlanadi, kapital va mexnat subsititutlar, ular bir-
birini
alishtirishi mumkin, bozor mexanizmi va barkaror pul tizimi muvozanatni
avtomatik
tiklashi mumkin degan nazariy asoslarga tayanadilar. Neoklassik
modellar
barcha iktisodiy jarayonlarning anik xolatini kamrash xususiyatiga
egadir.
Birinchi
neoklassik model R. Solou tomonidan 1956 yilda”Iktisodiy o`sish
nazariyasiga
xissa” asarida tasvirlab berildi va so`ngra 1957 yilda “Texnik
tarakkiyot
va agregativ ishlab chikarish funktsiyasi” nomli asarida rivojlantirildi.
R.Solou
modeli mutanosib iktisodiy o`sishning zarur sharti yalpi talab va
yalpi
taklifning tengligi xisoblanadi. Modelda yalpi taklif Kobba-Duglasning
ishlab
chikarish funktsiya bilan ifodalangan, ya`ni
Y= f( L,K,N ), modelda
yukori texnik rivojlanish boskichida erning kichik
axamiyatga
egaligi tufayli ishlab chikarish fakat mexnat resurslari va kapitalga
boglik
deb olingan.
Y= f( L,K), funktsiyaning kengaytirilgan
ko`rinishi kuyidagicha:
Y= ( Δ Y/ Δ L) L + ( Δ Y/ Δ K)K
Modelda
yalpi talab investitsion va iste`mol xarajatlari bilan belgilanadi deb
olinadi.

Y = C + I
Davlat xarajatlari va sof eksport ko`rsatkichlari xam iste`mol va
investitsiyalar
tarkibiga kiritib yuboriladi.
R.Solou bitta
ishchiga to`gri keladigan maxsulot ishlabchikarish xajmi
kapital
bilan kurollanish darajasining funktsiyasi deb karaydi.

Kapital
bilan kurollanganlik darajasining o`sishi esa jamgarish normasiga
boglik.
Jamgarish normasining o`sishi, kapital bilan kurollanganlik darajasining
oshishiga
va ishlab chikarishning yuksalishiga olib keladi.
Ammo
kapital jamgarish normasi yukori bo`lmasa kapitalning sikib ketishi,
axoli
sonining o`sishi tufayli kapital bilan kurollanganlik darajasi o`zgarmasdan
kolishi
yoki pasayib ketishi mumkin.
R.Soluning
fikriga ko`ra , barkaror muvozanat sharoitida kapital, mexnat va
milliy
daromad darajasi bir xil, axoli soni o`sishiga teng sur`atda o`sib boradi.
Axoli
sonining tez o`sishi iktisodiyotning o`sish sur`atlari jadallashishiga ta`sir
etadi,
ammo barkaror muvozanat xolatida axoli jon boshiga maxsulot ishlab
chikarish kamayadi. O`z
navbatida, jamgarish normasining oshirilishi axoli jon
boshiga
to`gri keladigan daromad mikdorini oshiradi va kapital bilan
kurollanganlik
koeffitsentini ko`tarilishiga olib keladi, lekin barkaror xolatdagi
o`sish
sur`atiga ta`sir ko`rsatmaydi. SHu sababli barkaror xolatdagi iktisodiy
o`sishning
yagona sharti texnik tarakkiyotning o`sish sur`ati xisoblanadi.
Model
asosida jamgarishning ”oltin koidasi” yotadi. e Felpsning “oltin
koidasi”
moxiyati shundaki jamgarishning shunday optimal normasi mavjudki
u iste`molning maksimal darajasida muvozanatli iktisodiy o`sishni
ta`minlaydi.
R.Solou
modeli iktisodiy o`sishning uch manbai- investitsiyalar, ishchi
kuchi
soni va texnik tarakkiyotning o`zaro alokadorliklarini ochib berish imkonini
beradi. Davlat
iktisodiy o`sishga jamgarish normasi xamda texnik tarakkiyotning
tezligiga
ta`sir etish bilan jadallashtirishi mumkin.
Xozirgi
zamon iktisodiyotini taxlil kilishda yangi paydo bo`lgan iktisodiy
o`sish
modellaridan kam foydalanilmokda. Jumladan, J. Mid va A. L’yuis
modellari
iktisodiy o`sish masalasini o`ziga xos tarzda tushuntiradilar. Bu
modellarning
amaliy axamiyati ayrim mamlakatning rivojlanish darajasi va
iktisodiyotining
tuzilishidan kelib chikadi.

Q iskacha xulosalar

Iktisodiy o`sish to`lik bandlilik sharoitiga mos keluvchi potentsial ishlab
chikarish
potentsial YAIM xajmining uzok muddatli ko`payishi tendentsiyasini
anglatadi.
U o`sish ishlab chikarish natijalari va omillarida ro`y beradigan mikdor
va
sifat o`zgarishlarini xarakterlaydi.
Iktisodiy
o`sish real YAIM ning, yoki axoli jon boshiga to`gri keladigan real
YAIM
ni o`sish sur`ati bilan o`lchanadi.
Iktisodiy
o`sish taklif, talab va taksimot omillari bilan belgilanadi.
Iktisodiy
o`sish ni belgilovchi talab omillar iga tabiiy resurslar soni va sifati,
mexnat
resurslari soni va sifati, kapital, texnologiya va boshkalar kiradi.
Bulardan
foydalanish usuliga ko`ra iktisodiy o`sish ekstensiv va intensiv
turlarga
bo`linadi. Ishlab chikarish resurslar mikdorini o`zgartirmagan xolda o`ssa,
intensiv
omillar xisobiga amalga oshgan xisoblanadi.
Iktisodiy
o`sish modellari deganda iktisodiy o`sishni taxlil kilishda
foydalaniladigan,
ularning manbalarini aniklash va konuniyatlarini ochib berishga
xizmat
kiluvchi modellar tushuniladi.
Keynschilar
( Xarrod, Domar) modellarida iktisodiy o`sishning asosiy omil
investitsiyalar
deb karaladi. Jamgarish normasini ko`tarish orkali investitsiyalarni
ko`paytirish
va ularning samaradorligini oshirish ixtisodiy o`sish shartlari deb
karaladi.
Klassik
modellarda iktisodiy o`sish ishlab chikarishning barcha omillariga
boglik,
mexnat va kapital o`zaro almashiniladi deb karaladi. SHunga ko`ra
kapitalning
ma`lum darajasida mexnatning kapital bilan kurollanganlik darajasi,
o`z
navbatida ishlab chikarish xajmi xam turlicha bo`ladi.

Asosiy adabiyotlar
1.Agapova T.A.Seregina S.F. Makroekonomika:Uchebnik.-7-e izd.pererab.
i
dop.-M.:Izdatel’stvo “Delo i servis”, 2005. 240-262 s.s.
2
Axmedov D.K.,Ishmuxamedov A.E., Jumaev K.,Djumaev Z.A.
«Makroiktisodiyot»
T.: O`zbekiston YOzuvchilar uyushmasi Adabiyot
jamgarmasi
nashriyoti 2004, 145-156 b.b.
3.
Ivashkovkiy S.N. Makroekonomika: Uchebnik.-2-e izd., dop.- M.: Delo,
2002,
363-418 s.s.
4..
Tarasevich L.S., Grebnikov P.I., Leusskiy A.I. Makroekonomika:
Uchebnik.
- 5-e izd. , M.: YUrayt-Izdat, 2004. , 518-540 s s..

* Тарасевич
Л.С., Гребников П.И., Лусский А.И. Макроэкономика: Учебник.- 5-е
изд.
, испр. и доп. –М.: Юрайт-Издат, 2004, 520.с.

* Макроэкономика.
Теория и Российская практика / Под ре д акцией
Г рязновой
А.Г. и Думной Н.Н. М., КНОРУС, 200 5 . , 187-188 с

Iqtisodiy o‘sish

Купить