Iqtisodiy o`sish turlari,omillari va amal qilishi - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	56.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Iqtisodiy o`sish turlari,omillari va amal qilishi

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM
VAZIRLIGI
URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI IQTISODIYOT FAKULTET
«Iqtisodiyotnazariyasi» fanidan
KURS ISHI
Mavzu: Iqtisodiy o`sish turlari,omillari va amal qilishi.
Bajardi: 221-BXA guruhi talabasi : Axmedov Jasur
Kurs ishi himoya qilingan sana “25” yanvar -2023y.
Baho “_____” ___________
Ilmiy rahbar: __________ ____________________ (imzo) (ismisharifi)
Komissiya a’zolari: __________ ____________________ (imzo) (ismisharifi)
__________ ____________________

MAVZU: IQTISODIY O`SISH TURLARI,OMILLARI VA AMAL QILISHI.
MUNDARIJA:
KIRISH .................................................................................................................. 3
I- BOB. IQTISODIY O’SISHNING TA’SIRI VA UNING MOHIYATI.
1.1 . Iqtisodiy o’sish turlari va uning tarixiy ahamiyati...........................................11
1.2 . Iqtisodiy o’sish va rivojlanish..........................................................................15
1.3 . Iqtisodiy o‘sish va iqtisodiyot tarkibidagi o’zgarishlar……............................19
II- BOB. IQTISODIY O’SISH OMILLARI VA UNING JAMIYATGA
TA’SIRI.
2.1. O’zbekistinda iqtisodiy o’sish va amal qilishi................................................27
2.2. Rivojlangan mamlakatlarning iqtisodiy o`sish omillari…………….…..........29
2.3. Iqtisodiy o`sishda umumiylik tushunchasi…………………...........................33
Xulosa.................................................................................................................... 36
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.....................................................................39

2

KIRISH
Hozirgi davrda ba`zi joylarda taqchillik ya`ni iqtisodiy yetishmovchilikni
kuzatishimiz mumkin va shu o`rinda yildan-yilga o`sib borayotgan aholi qatlamini
ma`lim bir oziq-ovqat yoki kiyim kechak va boshpana bilan ta`minlash har bir
davlatning asosiy muammosiga ham aylanib ulgurdi.Shu sababdan ko`pchilik
insonlar bu masalani yechimini topishga harakat qilishadi,bu narsa esa iqtisodiy
o`sish bilan chambarchas bog`liqdir . Avvalambor Iqtisodiy o`sish deganda YaIM
va uning aholi jon boshiga to`g`ri keluvchi qiymatning o`sishini tushuniladi va
iqtisodiyotning rivojlanishi, ya’ni hayotiy ne’matlar bo‘lgan tovar va
xizmatlarning ishlab chiqarilishining ko‘payib borishidir.
Iqtisodiy o'sish, jumladan uning sifati to‘g‘risidagi masala mamlakat, uning
mintaqalari, umuman biror-bir ijtimoiy tizimning rivojlanish istiqbollarini aniqlash
uchun ham juda muhim. Iqtisodiy o‘sish jamiyatning rivojlanish istiqbollarini
prognozlash imkonini beradi. Bundan tashqari, iqtisodiy o‘sish resurslaming
cheklanganligi muammosini hal etish uchun sharoit yaratadi. Iqtisodiy
rivojlanish hech qachon bir tekis bo`lib , yuqorilab boruvchi chiziq bo’yicha ro’y
bermaydi. Iqtisodiy о‘sish muammosini о‘rganish natijasida real ishlab chiqarish
tizimiga duch keluvchi – cheklangan resurslardan samarali foydalanish
muammosiga yechim topa olamiz. Shu ayonki, har qanday jamiyatda o’sib
borayotgan ehtiyojlarni qondirish va farovon yashash uchun iqtisodiy o’sish yuz
berishi kerak va bu narsa har qanday shaklda ro`y erishi mumkindir ya`ni ilmiy ,
tabiiy resurslar orqali yoki ishlab chiqarish orqali sodir bo`lishi mumkin.Masalan
ilmiy tomonlama to’xtalsak iqtisodiy o ‘sish yuz berishi uchun moddiy vainson
kapitalining mukammalligi bir-biriga mos boiishi talabqilinadi. Buning uchun
ishlab chiqarishning texnologik darajasigaish kuchining sifati mos tushishi
kerak, aks holda yangi texnologiyadan unumli foydalanib boimaydi. Shu o
‘rinda ta lim darajasini kolarish iqtisodiy o ‘sish omiliga aylanadi. Talim
darajasikishilarning bilim olish vaqti nechogli uzun bolishiga va engmuhimi
olingan bilimning chuqur bolishiga bog’liq.
3

O`z-o`zidan ma’lumki har bir narsa borib uning buyuk tarixiga ulanadi va
bu orqali hatto yangi yo`nalishlar va ma’lumotlar o’rganiladi.
Bularnng hammasi uchun har doim ham ma`lum bir miqdordagi bilim talab
qilinadi, Biroq, mavjud salohiyat, uning milliy iqtisodiyotni rivojlantirish
maqsadida qo‘llanilishiga qaramay, O ‘zbekistonning potensial va real
imkoniyatlarini baholash imkonini beruvchi, bozor iqtisodiyoti sharoitida iqtisodiy
o‘sish va uning oqibatlarini idrok etishni ta’minlovchi sifat jihatidan yangi
mexanizmni yaratish talab etiladi. Bundan kelib chiqib, iqtisodiy o‘sish sifatini
oshirish, uning muvozanati muammolari tahlil qilish samaradorligining qay
darajada oshishi biz uchun noma`lum hisoblanadi. Iqtisodiy o ‘sish ishlab
chiqarishning rivojlanishi bo‘lar ekan, bunga ta’sir etuvchi kuchlar ishlab
chiqarish omillaridan boshqa narsa bo'lishi mumkin emas. Shu sababli, bu
resurslarning miqdori, sifati va ularning naqadar samarali ishlatilishiga bog‘liq
bo‘ladi, chunki resurslar ishlab chiqarish omillariga aylanadi. Resurslar
ko‘payganda tovarlar va xizmatlar oldingidan ko‘proq yaratiladi. Iqtisodiy
o’sishni ikki darajada olib qarash mumkin. Mikroiqtisodiy va makroiqtisodiy
o’sish Mikroiqtisodiy o’sish firma, korxona va tarmoq miqyosidagi rivojlanishni
aks ettiradi va ularda o’sish yaratilgan tovarlar va xizmatlarning bozor narxida
hisoblangan hajmiga qarab aniqlanadi. Makro-iqtisodiy o’sish milliy iqtisodiyot,
ya’ni muayyan mamlakat miqyosidagi iqtisodiy taraqqiyotni ifoda etadi va yalpi
milliy mahsulotning (YaMM) ko’payishini bildiradi. YaMM hajmi iqtisodiy
o’sishning umumlashgan pulda ifodalangan ko’rsatkichi hisoblanadi va shu joining
o`zida biz ikkita omilning ham misol qilib aytishimiz mumkin bular: ekstensiv va
intensiv omillar hisoblanadi. Ekstensiv omil deganda ishlab chiqarishning eski
shakli saqlab qolingan holda dehqonchilikda yer maydonini kengaytirish, sanoatda
yangi quvvatlarni ishga tushirish orqali erishilgan iqtisodiy o‘sish tushuniladi.
Iqtisodiy o‘sishning intensiv omiliga esa mahsulot chiqarish miqyoslarini
kengaytirishga ishlab chiqarish vositalarini sifat jihatidan takomillashtirish, ya'ni
ilg‘or texnologiyalarni qo‘llash, ishchilar malakasini oshirish, shuningdek, mavjud
ishlab chiqarish salohiyatidan samarali foydalanish orqali erishiladi. Mazkur omil
4

ishlab chiqarishning ichki resurslaridan unumli foydalangan holda, ortiqcha kuch,
mablag‘ sarflamasdan mahsulot miqdorining o‘sishi va sifatining oshishida o‘z
ifodasini topadi va biz bularga keyinroq chuqurroq ya`ni ba’zi bir misollar bilan
keltirib o’tamiz. Iqtisodiy o ‘sishning ikki usulidan faqat bittasi amal qiladi,
deb o‘ylash noto‘g‘ri. Bir vaqtning o ‘zida har ikkala usul ham birgahkda amal
qiladi, lekin ulardan biri ustuvor bo‘ladi.
Mana shundaiqtisodiy o ‘sishning aralash usuli kelib chiqadi. Iqtisodiy
o'sish jarayoniga ta'siri, to'g'ridan-to'g'ri va bilvosita omillarga ta'sir ko'rsatadi.
To'g'ridan-to'g'ri omillar miqdorining o'zgarishi va mehnat sifatini oshirish,
foydalanilgan tabiiy va kapital resurslarning sifatini oshirish kiradi; Ishlab
chiqarishni tashkil etish va ishlab chiqarishni tashkil etish; Aholining tadbirkorlik
faoliyati darajasi. Bilvosita omillar resurslar narxi, bozorni monopollashtirish
darajasi, jamiyatdagi daromadlar, soliq tizimi va kredit va moliya tizimi, to'lov
qobiliyati pasayishi va boshqalar kiradi. Ma'lumki, iqtisodiy o'sishda
iqtisodiyotning uzoq muddatli barqaror rivojlanishi, milliy daromad va yalpi o'sish
jarayonida tushuniladi ichki mahsulot Iqtisodiyotning muvozanatining
muvozanatini buzmasdan uzoq muddatda. Zamonaviy iqtisodiy o'sish - bu ishlab
chiqarishning uzoq muddatli o'sish sur'ati aholining o'sish sur'atlaridan barqaror
rivojlanishining rivojlanishidir.Shu o’rinda Iqtisodiy o‘sish - ishlab chiqarishni
takomillashtirish, iqtisodiyotda progressiv o ‘zgarishlar va qayta qurishlarning
muhim shart-sharoitidir. Iqtisodiyotning muvozanatining muvozanatini buzmasdan
uzoq muddatda. Zamonaviy iqtisodiy o'sish - bu ishlab chiqarishning uzoq
muddatli o'sish sur'ati aholining o'sish sur'atlaridan barqaror rivojlanishining
rivojlanishidir. Iqtisodiy o'sish har doim iqtisodiy va iqtisodiy bo'lmagan
omillarning ta'siri natijasida harakat qiladi. Iqtisodiy omillar, ulardan
foydalaniladigan resurslar bo'lmagan, noqonuniy bo'lmagan omillarga - harbiy-
siyosiy, geograﬁk, iqlim, milliy, madaniyat va boshqalarga ko'payish hajmining
oshishi kiradi . Iqtisodiy o'sishning o'zi qarama-qarshidir. Shunday qilib, moddiy
ne’matlarni sifatini yomonlashishi, tozalash inshootlarini tejash va turmush
sharoitining yomonlashishi hisobiga ishlab chiqarish va iste’mol hajmini
5

oshirishga erishish mumkin; resurslardan yirtqich foydalanish. Bunday o'sish yo
beqaror yoki umuman ma'nosizdir. Shu sababli, iqtisodiy o'sish ijtimoiy
barqarorlik va ijtimoiy optimizm bilan birlashganda mantiqiy bo'ladi. Bunday
o'sish bir qator muvozanatli maqsadlarga erishishni nazarda tutadi: umr ko'rish
davomiyligini oshirish, kasallanish va jarohatlarni kamaytirish; ta'lim va madaniyat
darajasini oshirish; ehtiyojlarni yaxshiroq qondirish va iste'molni ratsionalizatsiya
qilish; ijtimoiy barqarorlik va ularning kelajagiga ishonch; qashshoqlik va turmush
darajasidagi keskin farqlarni bartaraf etish; maksimal bandlikka erishish; atrof-
muhitni muhofaza qilish va ekologik xavfsizlikni yaxshilash; jinoyatchilikni
kamaytirish.
So'nggi o'n yillikda iqtisodiy o'sishni alohida tahlil qilish. Talablarning
ko'tarilishi, an'anaviy resurslar tugashi, aholining ko'payishi ikki tomonlama vazifa
qarori bilan belgilanadi: iqtisodiyotning iqtisodiy o'sishi va samaradorligi.
Iqtisodiy o'sishning o'zi qarama-qarshi. Iqtisodiy o'sishning ikki turi mavjud: keng
va qizg'in. Katta turdagi ishlab chiqarish omillaridan foydalanish orqali keng
miqyosli o'sish bilan ta'minlanadi: ishchi, kapital va er o'zining avvalgi texnik
bazasini yuritishda. Shu bilan birga, ishchilarning sonining sonini va malaka
tarkibining miqdoriy o'sishi va korxona sig'imini ko'paytirish hisobiga ishlab
chiqarishni oshiradi.

6

I.BOB. IQTISODIY O’SISHNING TA’SIRI VA UNING MOHIYATI.
Ayni paytga kelib shuni ta'kidlash kerakki, sanoatdan oldingi va sanoat
jamiyatlari yoki moddiy omillar iqtisodiy rivojlanishning asosiy manbai amalga
oshirildi. Sanoatdan keyingi sanoat jamiyatining shakllanishi va rivojlanishi inson
kapitaliga asoslanadi. Katta turdagi ishlab chiqarish omillaridan foydalanish orqali
keng miqyosli o'sish bilan ta'minlanadi: ishchi, kapital va er o'zining avvalgi texnik
bazasini yuritishda. Shu bilan birga, ishchilarning sonining sonini va malaka
tarkibining miqdoriy o'sishi va korxona sig'imini ko'paytirish hisobiga ishlab
chiqarishni oshirad i. Ishlab chiqarishni tashkil etish va ishlab chiqarishni tashkil
etish; Aholining tadbirkorlik faoliyati darajasi. Bilvosita omillar resurslar narxi,
bozorni monopollashtirish darajasi, jamiyatdagi daromadlar, soliq tizimi va kredit
va moliya tizimi, to'lov qobiliyati pasayishi va boshqalar kiradi.
Iqtisodiy o'sish sur'atlari miqdoriy va sifatli darajada bo'linadi. Asosiy miqdoriy
ko'rsatkichlar -bu butun va jon boshiga emissiyaning real hajmining o'sishi yoki
o'sish sur'ati ko'rsatkichidir. Haqiqiy YaIM dinamikasi va o'sish sur'atlari milliy
iqtisodiyotning umumiy doirasi bilan ajralib turadi. R.Soluning fikriga ko`ra ,
barqaror muvozanat sharoitida kapital, mexnat va milliy daromad darajasi bir
xil, axoli soni o`sishiga teng sur`atda o`sib boradi. Axoli sonining tez o`sishi
iqtisodiyotning o`sish sur`atlari jadallashishiga ta`sir etadi, ammo barqaror
muvozanat xolatida axoli jon boshiga maxsulot ishlab chikarish kamayadi. O`z
navbatida, jamgarish normasining oshirilishi axoli jon boshiga to`gri keladigan
daromad miqdorini oshiradi va kapital bilan qurollanganlik koeffitsentini
ko`tarilishiga olib keladi, lekin barqaror xolatdagi o`sish sur`atiga ta`sir
ko`rsatmaydi. Shu sababli barqaror xolatdagi iqtisodiy o`sishning yagona sharti
texnik taraqqiyotning o`sish sur`ati xisoblanadi. R.Solou modeli iqtisodiy
o`sishning uch manbai- investitsiyalar, ishchi kuchi soni va texnik taraqqiyotning
o`zaro aloqadorliklarini ochib berish imkonini beradi. Davlat iqtisodiy
o`sishga jamgarish normasi xamda texnik taraqqiyotning tezligiga ta`sir etish
bilan jadallashtirishi mumkin. Iqtisodiyot va siyosatshunoslik bo‘yicha ilmiy
7

adabiyotlarda ko‘p yillar davomida demokratiyalashuv va iqtisodiy o‘sish darajasi
bir-biriga bog‘liq emasligi to‘g‘risida deyarli yakdil fikr mavjud edi. Qabul
qilingan konsensusda iqtisodiy o‘sish demokratiyalashuv jarayonisiz ham amalga
oshishi mumkinligi aytilgan. Ko‘pgina tadqiqotlar demokratiyalashuv darajasi
iqtisodiy o‘sishga ijobiy yoki salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin emasligini ko‘rsatar
edi. Tovarlaming raqobatbardoshligiga yuqori budjet defitsiti va soliq yuki,
valuta kursining beqarorligi, ishlab chiqarishning yuqori material sig‘imkorligi
va iqtisodiy o ‘sishning kapital sig‘imkorligi darajasi ham salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Iqtisodiyot raqobatbardoshligi barcha bo‘g ‘inlari bir-biri bilan
bog‘liq. Ulardan birining rivojlanmaganligi boshqalariga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Masalan, innovatsion salohiyatni yuqori texnologiyalarni
foydalanishga moslashtiruvchi yaxshi rivojlanmagan oliy ta’lim tizimisiz va
hamda ishlanma va tadqiqotlami moliyalashtiruvchi samarali amal qiluvchi
moliya tizimisiz amalga oshirib bo‘lmaydi. Adolatli raqobat shart-
sharoitlarining mavjud emasligi va rivojlanmagan tovarlar bozori innovatsion
mahsulotga bo‘lgan barqaror talabni va ishlab chiqari- layotgan mahsulot
sifatini oshirishga rag‘batlami ta’minlamaydi hamda milliy innovatsion tizimlar
va infratuzilmalarini, ilmiy-texnik ishlanmalaming kommersiatsiyalashuvining
rivojlanmaganligi ulami pirovard istemolchiga yetib borishiga imkon bermaydi.
Bugungi globalizatsiya davrida jahon iqtisodiyotining rivojlanish bosqichlarini
kuzatish natijasida shu narsaga amin bo‘lish mumkinki, investitsiyalar har
qanday jamiyat milliy iqtisodiyotining rivojlanishida asosiy poydevor bo‘lib
hisoblanadi. Ammo, shuni alohida qayd etish joizki, investitsiyalaming harakat
ko‘lami rejali iqtisodiyot davrida qisman cheklangan bo‘lib, ulaming iqtisodiy
samaradorligiga nisbatan, ijtimoiy samaradorligi ustuvor bo‘ladi.Bozor
munosabatlari asosida o‘z iqtisodiyotini tartibga soladigan davlatlarda
investitsiyaning iqtisodiy imkoniyati misli ko‘rilmagan darajada keng va
ahamiyatli bo‘ladi. Buning isboti o‘laroq birgina mamlakatda yaratilayotgan
yalpi ichki mahsulot(YAIM)ning o‘sishiga nazar soladigan boMsak,
investitsiya faoliyatining samarali tashkil etilishigina YAIMning o‘sishiga
8

bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Agar YAIMning o‘tgan yilga nisbatan o‘sishi past
boisa, bunday holat investitsion faoliyatning sust tashkil qilganidan dalolat beradi.
Iqtisodiyotning barcha sohalarida erkinlashtirishga katta erk berilishi
investitsiya faoliyatining jonlanishiga, barqaror faoliyat ko‘rsatuvchi bozor
munosabatlarini barpo etish orqali ishlab chiqa rish samaradorligining
oshishiga va tadbirkorlikning rivojlanishiga qulay zamin yaratadi, Bu esa o‘z
navbatida ulami eski usullarda, ya’ni davlat mablag‘lari hisobiga amalga
oshirish esa endilikda mumkin emasligini ko‘rsatadi. qtisodiy o'sish toifasi har
qanday iqtisodiy tizimlarda ijtimoiy ishlab chiqarishning eng muhim xususiyati
hisoblanadi. Iqtisodiy o'sish ma'lum bir vaqt uchun ijtimoiy mahsulotni miqdoriy
va sifatli takomillashtirish. Iqtisodiy o'sish shuni anglatadiki, har bir vaqt oralig'ida
cheklangan resurslarning muammosini hal qilish osonlashadi va inson ehtiyojlarini
qondirish uchun yanada kengroq.Iqtisodiy o'sish potentsial va real yalpi ichki
mahsulot (YaIM) o'sishiga, mamlakat, mamlakatlar, viloyatning iqtisodiy kuchini
oshirishda o'z ifodasini topadi. Ushbu o'sishni o'zaro bog'liq bo'lgan ikkita
ko'rsatkich bilan o'lchash mumkin: real yalpi ichki mahsulotning ma'lum bir davri
yoki aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulotning o'sishi. Iqtisodiy o'sishni aks
ettiruvchi statistik ko'rsatkich yalpi ichki mahsulotning yillik o'sish sur'ati
hisoblanadi. Ammo bu hisoblash mamlakatning iqtisodiy o'sishi haqida to'liq
tasavvurga ega emas, uchun iqtisodiy o'sish nafaqat ishlab chiqarishning miqdoriy
o'zgarishidir, balki mukammaldir mahsulot va ishlab chiqarish omillari . Tajriba
ko‘satadiki, ishlab chiqarish investitsiyalarining va kapital hisoblanadi. Iqtisodiy
o'sish potentsial va real yalpi ichki mahsulot (YaIM) o'sishiga, mamlakat,
mamlakatlar, viloyatning iqtisodiy kuchini oshirishda o'z ifodasini topadi. Ushbu
o'sishni o'zaro bog'liq bo'lgan ikkita ko'rsatkich bilan o'lchash mumkin: real yalpi
ichki mahsulotning ma'lum bir davri yoki aholi jon boshiga yalpi ichki
mahsulotning o'sishi. Iqtisodiy o'sishni aks ettiruvchi statistik ko'rsatkich yalpi
ichki mahsulotning yillik o'sish sur'ati hisoblanadi. Ammo bu hisoblash
mamlakatning iqtisodiy o'sishi haqida to'liq tasavvurga ega emas, uchun iqtisodiy
9

o'sish nafaqat ishlab chiqarishning miqdoriy o'zgarishidir, balki mukammal
mahsulot va ishlab chiqarish omillari. Ayni paytda iqtisodiy o'sish muammolari,
hozirda iqtisodiy muhokamalar va turli millatlar, xalqlar va ularning hukumatlari
vakillari tomonidan iqtisodiy muhokamalar va muhokamalarga asoslanadi. Real
ishlab chiqarishning o'sishi ma'lum darajada iqtisodiy tizim duch keladigan
muammoni hal qilish uchun ma'lum darajada muammoni hal qilishga imkon
beradi: inson ehtiyojlarining cheksizligi cheklangan.Ichida so’ngi yillar Iqtisodiy
farovonlikka erishgan mamlakatlar uchun iqtisodiy o'sishning istaklari to'g'risida
jiddiy shubhalar bo'lgan. Turli sabablar beriladi. Ulardan biri atrof-muhitning
ifloslanishi. Ushbu fikr tarafdorlari, industrializatsiya va iqtisodiy o'sish bunday
salbiy hodisalarga, ifloslanish, sanoat shovqinlari va chiqindilari, shaharlarning
yomonlashishi, transport, transchib olish va boshqalarning yomonlashishi, chunki
iqtisodiy o'sishning barcha xarajatlari, ishlab chiqarish jarayoni. faqat tabiiy
resurslarni o'zgartiradi, ammo ularni to'liq ishlatmaydi. Ishlab chiqarish bilan
shug'ullanadigan deyarli hamma narsa, vaqt o'tishi bilan u chiqindilarning shaklida
atrof-muhitga qaytadi. Iqtisodiy o'sish va turmush darajasining yuqori darajasi,
shunchalik ko'p chiqindilar so'rilishi yoki atrof-muhitni o'zlashtirishga harakat
qilish kerak. Jamiyat farovonligiga erishgan har birida, boshqa iqtisodiy o'sish
atrof-muhit inqirozi tahdidi kuchaygan holda tobora ko'proq bo'lmagan ehtiyojlarni
qondirish mumkin. Shuning uchun, ba'zi iqtisodchilarga iqtisodiy o'sish maqsadli
bo'lishi kerak deb hisoblashadi . Iqtisodiy o'sishning er, aksincha, tabiiy
resurslarning soni va sifati muhim omil hisoblanadi. Ko'rinib turibdiki, turli xil
tabiiy resurslarning katta zaxiralari, serhosil erlar, qulay iqlim va ob-havo sharoiti,
mineral va energetika resurslarining muhim zaxiralari mamlakat iqtisodiy o'sishiga
salmoqli hissa qo'shmoqda. Iqtisodiy o'sishning neokomatik nazariyasining
ajralmas qismidir.

10

1.1. Iqtisodiy o’sish turlari va uning tarixiy ahamiyati
Yigirmanchi asrning oxirida butun dunyoda iqtisodiy o'sish muammosi bir
qator ustuvor muammolar sifatida ilgari surilmoqda iqtisodiy rivojlanish .. Hozirgi
vaqtda har qanday davlatning taqdiri fan-texnika taraqqiyoti yutuqlaridan eng
samarali foydalanish imkonini beruvchi iqtisodiy o‘sish mexanizmiga bog‘liq.
Dunyo iqtisodiyot ancha oldin u iqtisodiy o'sish tendentsiyalarini o'rganishni
boshlagan. Bu mavzu iqtisodiy islohotlarning hozirgi bosqichi uchun alohida
dolzarbdir. Iqtisodiyotni isloh qilish bo'yicha har qanday chora-tadbirlar 20-21-
asrlar bo'yida sanoat rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiy o'sishning umumiy
tendentsiyasiga mos kelishi kerak. Iqtisodiy o'sish doimiy hodisa bo'lib, 1980-
yillarda ko'plab rivojlanayotgan mamlakatlarda ishlab chiqarish hajmining ba'zi bir
pasayishiga va hatto ishlab chiqarishning chuqur pasayishiga qaramay, dunyoning
aksariyat mamlakatlari iqtisodiyotida uzoq muddatli rivojlanish tendentsiyasi
barqaror ravishda o'sib bormoqda. . 1820 - 1980 yillarda aholi jon boshiga ishlab
chiqarishning o'rtacha yillik o'sish sur'atlari sanoati rivojlangan mamlakatlarda
1,6% ni tashkil etdi. Xuddi shu davrda aholi har yili 1 foizga o'sdi. E.Meddison
zamonaviy ERning kelib chiqishini tahlil qilib, so‘nggi o‘n besh asrni 4 bosqichga
ajratdi: agrarizm, rivojlangan agrarizm, savdo kapitalizmi va kapitalizm. Shunisi
e'tiborga loyiqki, o'sish sur'ati to'rtinchi bosqichgacha juda past darajada saqlanib
qoldi. Faqat zamonaviy kapitalizm bosqichida keskin sakrash yuz berdi.
S.Kuznetsov, shuningdek, Angliya, Germaniya va AQShda ER tezligining
tezlashishi bitiruv paytida paydo bo'lgan deb hisobladi. inqilob, ya'ni kapitalizm
yetakchi iqtisodiy tizimga aylanganda. ER jarayonida iqtisodiyot tarkibida muhim
evolyutsion o'zgarishlar ro'y beradi. Zamonaviy o'sishning asosiy ajralib turadigan
xususiyati qishloq xo'jaligining umumiy ishlab chiqarish va bandlikdagi nisbiy
ulushining pasayishi hisoblanadi.Zamonaviy ERning yana bir xarakterli xususiyati
sanoatning gullab-yashnashi natijasida urbanizatsiyadir. ER muammosi Ikkinchi
Jahon Urushidan keyin alohida dolzarb bo'lib qoldi va bu nazariyalarning
rivojlanishi 50-60-yillarga to'g'ri keldi, garchi birinchi urinish milliy tizimning
11

ishlashi va rivojlanishi mexanizmi haqida yaxlit fikr berishga qaratilgan.
iqtisodiyotni XX asrning 20-30-yillarida J. Shumpeter amalga oshirgan.
50-yillarning oxiridan. Iqtisodchilar iqtisodiy o'sishda qatnasha
boshladilar neoklassik yo’nalishda kimning vakillari J.Xiks, J. E. o'rtalari (Buyuk
Britaniya), R. Solou, M. Braun (AQSh) va boshqalar. Ular talabni avtomatik
ravishda hisobga olishadi; Iqtisodiy o'sish jarayonida asosiy iqtisodiy rol
o'ynaydi resurslar va ulardan foydalanish samaradorligi; Asosiy texnologik
koeffitsientlar ishlab chiqarish omillarining narxlariga va texnik taraqqiyot
xususiyatlariga qarab farq qiladi. Neyaskik o'sishning eng muhim sharti, erkin
raqobatning mavjudligi va ularning cheklangan mahsulotlari darajasida ishlab
chiqarish omillari mavjudligi va ishlab chiqarish omillarining narxlarini belgilash
g'oyasi bo'lib, ular iqtisodiy muvozanatning barqarorligini ta'minlaydi. Ushbu
shartlar asosida neoklassik yo'nalishda iqtisodchilar iqtisodiy o'sish modelining o'z
versiyasini taklif qilishdi. Ushbu model Kobb - Duglasning ishlab chiqarish
faoliyati edi. Ushbu xarajatlar va resurslarni cheklash me'yorlari va resurslarni
almashtirishning egiluvchanligi va elastikligini cheklashning asosiy koeffitsientlari
asosida ishlab chiqilgan. ); Texnik taraqqiyotning iqtisodiy ta'sirchanligi uchun
miqdoriy xususiyatlar tizimi (ya'ni ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga
nisbati nazarda tutilgan. ishlab chiqarish vositalarida bo'lmagan).
Ish parametrlarini empirik baholash. Vazifalar - miqdorni tahlil qilish uchun
muhim apparat. Mahsulot ishlab chiqarishni potentsial ishlab chiqarishni
aniqlaydigan munosabatlar. Ushbu hisob-kitoblarga ko'ra, u uzoq muddatli
iqtisodiy o'sishning asosiy strategik strategik strategik strategik strategik strategik
yutuqlar va omillar, bu: ishchi kuchining malakasini oshirish va darajasi. Ishlab
chiqarishni tashkil qilish. Biroq, neoklassik yo'nalishda empirik hisob-kitoblarni
olish oson emas, balki iqtisodiyotning neoklassik nazariyasining shartlariga
asoslangan iqtisodiyot dinamik muvozanatining muammolarini talqin qilish uchun
mos matematik shakl sifatida. Iqtisodiy o'sishning neoklassik nazariyasi kapitalizm
iqtisodiyoti barqarorligini va buzilgan muvozanatni avtomatik ravishda tiklashga
zarur mexanizmlarga ega ekanligini isbotlash uchun mo'ljallangan. Iqtisodiyotga
12

davlat aralashuvi, ularning fikriga ko'ra, asosan pul-kredit siyosati sohasi bilan
cheklanishi va cheklanishi kerak. Iqtisodiy o‘sish muammolarini tadqiq
qilayotgan tadqiqotchi- olim uchun iqtisodiy o‘sish va iqtisodiy rivojlanishning
o‘zaro nisbati kabi jihatlami chetlab o ‘tish ancha mushkuldir. Ushbu
tushunchalar aynan bir xil emas, ulaming mazmun-mohiyati turlicha deb,
hisoblovchilar fikriga qo‘shilamiz. Iqtisodiy o‘sish haqida gapirar ekanmiz,
hatto intuitiv tarzda ham iqtisodiy o‘sish salbiy boiishini, iqtisodiy rivojlanish
uchun esa qandaydir bir ijobiy holat, oldinga qarab qandaydir harakatlanish
xosligini tasaw ur etishimiz mumkin. Biroq buning o‘zi yetarli emas, iqtisodiy
o‘sish va iqtisodiy rivojlanishni tushunish borasidagi chalkashlikni yo‘qotish
uchun bir muncha aniq mezonlar zarur. Yoki SSSRda o'nlab yillar davomida
iqtisodiy o'sish ishlab chiqarilgan va faqat 1987 yildan beri yalpi ichki mahsulot
ko'rsatkichini qo'llay boshladi. 90-yillarda. Rossiyada YaIM milliy iqtisodiyot
dinamikasining asosiy ko'rsatkichiga aylandi.Uzoq vaqt davomida iqtisodiyotni
rivojlantirish bo'yicha ko'plab ma'lumotlar o'zining haqiqiy holatini buzdi.
Shunday qilib, umumiy iqtisodiy ko'rsatkichlar dinamikasi to'g'risidagi ma'lumotlar
mahsulot sifatini oshirish Narxlar ostida narxlarning yashirin o'sishi hisobga
olinmadi. Ayrim korxona va tashkilotlar faoliyati, ayniqsa qurilishda, transportda,
transport sohasida bo'lgan ko'plab ma'lumotnomalar qishloq xo’jaligi. Shuningdek,
iqtisodiyotning o'sish sur'ati to'g'risida ob'ektiv g'oyaga ega bo'lmadi. SSSRda
ilgari ishlab chiqarilgan asosiy iqtisodiy ko'rsatkichlarning an'anaviy hisob-
kitoblari so'roq qilinmoqda. To'qnashuvlardan keladigan bozor iqtisodiyotini
tsiklik rivojlantirish masalalari Jinkik tsikl nazariyasida ishlab chiqilgan, ularning
eng ko'zga tashlangan vakili E. Xansen. Xansenning asosiy tavsiyasi talabning
kengayishi davlat byudjeti. Bu muqarrar ravishda inflyatsiyani keltirib chiqaradi va
natijada ishlab chiqarish va iste'mol o'rtasidagi qarama-qarshilikni engishga hech
qanday urinmaydi, chunki moliyalashtirish davlat qarz hisobidan amalga oshiriladi.
Iqtisodiy inqiroz 1973-1975 yil U etakchi tomonidan tan olingan yangi
oqim-oktume-ning yangi oqimidan iborat bo'lib, uning rahbari Ingliz Kembrij
maktabining vakili J. Robinsonning vakili. Mustaqil oqim sifatida post-jinlarning
13

o'ziga xosligi, ijtimoiy mahsulotning o'sish sur'ati milliy daromadlarni
taqsimlashiga bog'liq degan fikrga asoslanib, mahsulotning iqtisodiy o'sishi va
tarqatish nazariyasini ishlab chiqishda eng aniq namoyon bo'ldi , bu kapital
yutuqlari funktsiyasi hisoblanadi. Bu daromad stavkasini, shuning uchun, milliy
daromaddagi daromad ulushi belgilangan kapitalni to'plash kursi. Ish haqining
ulushi qoldiq qiymat sifatida belgilanadi. Jinsning nazariyasining haqiqiy ma'nosi
shundaki, u takrorlash nisbatlarini takrorlash nisbatlarini bog'lashga urinish bo'ldi.
Urushdan keyingi davrda g‘arb mamlaktlaridagi iqtisodiy holat o‘zgardi - iqtisodiy
o‘sish masalalariga olimlar diqqatini qaratgan yuqori konyuktura davri boshlandi.
Biroq yangi sharoitlarda keynschilik nazariyasi chetga surib qo‘yilmadi, balki sifat
jihatdan yangi muammolami hal qilish uchun ijodiy o‘zgartirildi. Chunki bu
nazariya bozor iqtisodiyoti amal qilishining bir qator fundamental savollariga
javob bera olar edi. Milliy daromad iste’mol, jamg‘arma va investitsiyalar kabi
iqtisodiy kattaliklarga asoslanib, J. Keyns iqtisodiy faoliyat darajasining
o‘zgarishini tushuntira oladigan modelni ishlab chiqdi. U iqtisodiy pasayish va
ishsizlikning o‘sishi davrida iste’mol va jamg‘armalar shu jumladan investitsiyalar
qisqarishini isbotladi. Shuning uchun, yalpi talab o‘sishining haqiqiy dastaklari
mavjud bo‘lmagan taqdirda, J. Keynsning fikricha, hukumat talabni tartibga solish
chora-tadbirlaridan foydalangan holda iqtisodiyotga aralashishi zarur. Talabni
soliqlami pasaytirish orqali yoki davlat xarajatlarini ko‘paytirish orqali oshirish
mumkin, bu esa o‘z navbatida iqtisodiy faollikni jonlantiradi. Bundan iqtisodiy
siyosat uchun muhim xulosa kelib chiqadi: faqatgina kapitalning doimiy o
‘sayotgan akkumulyatsiyasiga jamiyat mashtabida yalpi talab va yalpi taklif
o‘rtasidagi dinamik muvozanatni ta’minlaydi. Yangi investitsiyalar ishlab chiqarish
hajmi (daromadlar) ga nisbatan tezroq o‘sishi taxmin qilinadi, chunki mashinaning
qiymati uning tayyor mahsulot qiymatidan odatda yuqori bo‘ladi, demak, ishlab
chiqarish qatnashchilari daromadlaridan ham yuqori bo‘ladi.

14

1.2. Iqtisodiy o’sish va rivojlanish
Iqtisodiy adabiyotda “Iqtisodiy o‘sish” va “Iqtisodiy rivojlanish”
tushunchalari mavjud. Turli iqtisodiy maktab va yo‘nalishlaming vakillari bir
necha bor o‘sish va rivojlanishning o‘zaro bog‘liqligi muammolariga murojaat
qilishgan. Mazkur tushunchalar ba’zan birbiriga tenglashtirilgan bo‘lsa-da, ammo
ko‘pchilik hollarda ular birbiriga mos mazmun mohiyatni bermaydi. Iqtisodiy
rivojlanish iqtisodiy o‘sishning jabhalaridan biri hisoblanadimi, yoxud aynan
“rivojlanish”, “o‘sish”ni o‘z ichiga oluvchi keng tushuncha sifatida qabul qilish
lozimmi? Bugungi kunda mazkur savolga berilayotgan javoblar ichida umumqabul
qilingan, yakdil fikrlar mavjud emas. Yozef Shumpeter iqtisodiy o‘sish va
iqtisodiy rivojlanish o‘rtasidagi tafovutlami ko‘rsatib beradi. Buning ifodasi
sifatida u, o‘zining “Iqtisodiy rivojlanish nazariyasi” asarida pochta karetalari va
temir yollardan foydalanishni taqqoslagan holda, misol keltiradi.Y. Shumpeter
iqtisodiy o‘sishni miqdoriy o‘zgarishlar - bir vaqtning o‘zida ayni bir xil tovar va
xizmatlami ishlab chiqarish va iste’mol qilishning o‘sishi, iqtisodiy rivojlanishni
esa, ishlab chiqarish, mahsulot va xizmatlar, boshqaruv, iqtisodiy faoliyat turlari va
hayot faoliyatining boshqa sohalaridagi yangiliklar va ijobiy sifat o‘zgarishlari
sifatida izohlaydi. Bir vaqtning o‘zida iqtisodiy o‘sish borasidagi tadqiqotlarda
“iqtisodiy o‘sish” va “iqtisodiy rivojlanish” tushunchalari o‘xshash qarashlar ham,
keng tarqalganligini inobatga olish zarur. Masalan, professor K.X, Oppenlender
o‘z fikrini quyidagicha shaklda ifoda etadi: “Biz o‘sish va rivojlanishni sinonimlar
sifatida tushunamiz. o‘sish va rivojlanish o‘rtasidagi farqlanishlar sun’iydir”.
Iqtisodiy o‘sish muammolarini tadqiq qilayotgan tadqiqotchiolim uchun iqtisodiy
o‘sish va iqtisodiy rivojlanishning o‘zaro nisbati kabi jihatlami chetlab o ‘tish
ancha mushkuldir. Ushbu tushunchalar aynan bir xil emas, ulaming mazmun-
mohiyati turlicha deb, hisoblovchilar fikriga qo‘shilamiz. Iqtisodiy o‘sish haqida
gapirar ekanmiz, hatto intuitiv tarzda ham iqtisodiy o‘sish salbiy boiishini,
iqtisodiy rivojlanish uchun esa qandaydir bir ijobiy holat, oldinga qarab qandaydir
harakatlanish xosligini tasaw ur etishimiz mumkin. Biroq buning o‘zi yetarli emas,
iqtisodiy o‘sish va iqtisodiy rivojlanishni tushunish borasidagi chalkashlikni
15

yo‘qotish uchun bir muncha aniq mezonlar zarur. Iqtisodiy o‘sish odatda biror bir
aniq son bilan ifodalanuvchi aniq bir qiymatga masalan, yalpi ichki mahsulot
(yalpi qo‘shilgan qiymat)ga “bog‘lab” qo‘yilgan boMadi. Iqtisodiy rivojlanish esa,
ushbu yo‘sinda jamiyat farovonligi (uning biror bir jihati yoki barcha moddiy,
ma’naviy -axloqiy kabi jihatlarining umumiyligi) ko‘rinishida aks etadi. Iqtisodiy
o‘sish va iqtisodiy rivojlanish - keng qamrovli kategoriyalardir, ammo tadqiqot
maqsadidan kelib chiqib ulaming asosiy jihatlarini ajratib olish biz uchun muhim
hisoblanadi. Iqtisodiy 3 Шумпетер Й А. Теория экономического развития. М.
2007 4 Oppenlander К Н. Wachstumspolitik. Munchen, ] 998 P. 15 20 o‘sishni
talqin etishda iqtisodiy jihat, iqtisodiy rivojlanishni tushunishda esa ijtimoiy jihat
ustuvorlik qiladi, deb hisoblaymiz. Shuning uchun “Milliy iqtisodiyotda iqtisodiy
rivojlanish qiyin aniqlanadigan jarayon bo‘lganligi sababli, uning mezonlaridan
biri bo‘lgan iqtisodiy o‘sish ko‘proq tahlil qilinadi”,-deydi F.Egamberdiyev. Shu
asnoda shartli tarzda yalpi ichki mahsulot dinamikasini iqtisodiy o'sish, jamiyat
farovonligi dinamikasini esa iqtisodiy rivojlanish deb hisoblashimiz mumkin.
Mazkur talqin yetarlicha sodda bo‘lib ko‘rinsada, umuman olganda bu talqin fanda
allaqachon o‘z tasdig‘ini topib ulgurgan. Har qanday ishlab chiqarishning pirovard
maqsadi - bu jamiyat ehtiyojlarini qondirishdan iboratdir, deb ta’kidlash albatta
adolatdan bo‘lar edi. Ammo bu o‘rinda ehtiyojlami yuqori darajada qondirish, bu
farovonlikning asosiy maqsad va vazifasi ekanligini unutishimiz mumkin emas.
Shunday qilib, iqtisodiy farovonlik-iqtisodiyot va takror ishlab chiqarishning
pirovard maqsadi boisa, iqtisodiy o‘sish esa- oraliq maqsad, ya’ni yalpi ichki
mahsulot yaratish zaruriyatidir. Mahsulot yaratish -bu sof ishlab chiqarishga xos
masaladir, ammo takror ishlab chiqarishning barcha bosqichlarini hisobga olgan
holda farovonlikning o‘sishini ta’minlash- bu pirovard maqsad hisoblanadi va shu
yo‘sinda biz iqtisodiy rivojlanishni talqin etishimiz mumkin. Shu tariqa, biz
iqtisodiy o‘sish va iqtisodiy rivojlanish kategoriyalarini talqin etish borasida tez-
tez uchrab turadigan ko‘pgina chalkashliklarni bartaraf etishga harakat qilamiz.
Buning uchun iqtisodiy o‘sish va iqtisodiy rivojlanish kategoriyalarini farqlashning
quyidagi me’zonlarini taklif etamiz: • Iqtisodiy o‘sish ko'proq yalpi ichki
16

mahsulotning o‘sishi bilan, iqtisodiy rivojlanish esa - farovonlikning o‘sishi bilan
uyg‘unlashadi; • Iqtisodiy o‘sishga iqtisodiy jihat (oraliq tavsifga ega bo‘lgan
mahsulot ishlab chiqarish) xos bo‘lgani holda, iqtisodiy rivojlanishga ijtimoiy jihat
xosdir, bunda jamiyat farovonligining o‘sishi pirovard maqsad sifatida namoyon
bo‘ladi. Shu sababdan biz buning masalasini birma-bir ko`rib chiqishimiz muhum
hisoblanadi . Ekonomika darsliklarida iqtisodiy o‘sish ko'pincha YAIM dinamikasi
bilan bog‘lashadi, Iqtisodiyot nazariya darsliklarida esa hayot darajasi va sifati
kabi muammolami qamrab olgan holda iqtisodiy rivojlanish kategoriyasiga katta
e’tibor qaratiladi 21 Mazkur talqin, bir muncha tor hisoblansada, ammo u mazkur
ko‘p qirrali tushunchalaming asosiy jihatlarini ajratib olish, ularni tushunishdagi
eng muhim holatlami qayd etish imkonini beradi. Real hayotda jamiyat hayotining
turli jihatlarini qamrab oluvchi iqtisodiy, ijtimoiy, ma’naviy-axloqiy, ekologik va
shu kabi jihatlar o‘zaro mustahkam aloqa va bog‘liqlikda bo‘lgan holda, vaqt
o‘tishi bilan mazkur jarayonlar murakkablashib boraveradi. Iqtisodiy o‘sish
mavzusi bilan bog‘liq holda sifat kategoriyasi haqida so‘z yuritilganda nimani
nazarda tutishimiz lozim? Sifat - bu avvalo, iqtisodiy o‘sish jarayonlarining amalga
oshish tavsifidir. Iqtisodiy o‘sishning tavsifi esa - bu uning turli tuman
xususiyatlarining yig‘indisi hisoblanadi. Iqtisodiy o‘sishning tavsifini farovonlik
tamoyili bo‘yicha talqin qilishimiz mumkin. Masalaga oydinlik kiritish maqsadida
shuni ta’kidlashimiz lozimki, yalpi ichki mahsulot - farovonlikning moddiy asosi
sanaladi. Ammo, shuning bilan bir qatorda atrof-muhit va milliy boylikni ham
esdan chiqarmasligimiz lozim. Yuqoridagi fikrlarga qo‘shimoha ravishda ijtimoiy
tashkil etuvchilar: ma’naviy-axloqiy jihatlar va millatning madaniyati va
qadriyatlariga ham alohida e’tibor qaratish talab etiladi. Keyingi paytlarda
iqtisodiyot nazariyasidagi mazkur zamonaviy yondashuvlarga inson baxti aholi
farovonligi tushunchasini qo‘shish ko‘zga tashlanmoqda. Iqtisodiy o‘sish sifati —
bu kuzatuvchi tomonidan farovonlik me’zonining iqtisodiy o‘sish tamoyili
bo‘yicha tasniflanishi mumkin bo‘lgan iqtisodiy o‘zgarishlar jarayonidir. Iqtisodiy
o‘sish sifatining mohiyati - bu mamlakat yalpi ichki mahsuloti kategoriyasining
to‘laligicha jamiyat farovonligi kategoriyasiga transformatsiyalanishi deb
17

aytishimiz mumkin bo‘ladi. Iqtisodiy o‘sish sifatida yo‘qotilishlar imkon qadar
kam bo'lishi lozim Bu yalpi ichki mahsulotning jamiyat farovonligiga
transformatsiya jarayonini yuqori darajada bo‘lishiga bog‘liqdir, zero ijobiy
tavsifga ega bo‘lgan turli jarayonlar bilan birgalikda salbiy tavsifga ega bo‘lgan
jarayonlar ham yuz berishi tabiiydir. Bunday jarayonlarga insonlar sog‘lig‘ining
yomonlashuvi, atrof-muhitning ifloslanishi, aholining turli - xil tabaqalanishlar
(daromadlar, savodxonlik darajasi, hududlar va shu 22 kabilar bo'yicba) iqtisodiy
o‘sish sifati bilan doimo birga kechadigan jarayonlami ta’kidlab o‘tish mumkin.
Yana shuni qo‘shimcha qilish lozimki, yalpi ichki mahsulotning jamiyat
farovonligiga to‘lig‘icha transformatsiyalanishi avvalroq ta’kidlab o‘tganimizdek,
ijobiy jarayonlami maksimallashtirish va salbiy jarayonlami qisqartirishdan iborat
bo‘lgani holda, bir vaqtning o‘zida transformatsiyalanish jarayonlarini va shuning
bilan bir qatorda keng ma’noda olganda iqtisodiy o‘sish sifati jarayonlarining ham
harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Yalpi ichki mahsulotning jamiyat
farovonligiga transformatsiyalanishining toiiqligi va transformatsiyalanish
'jarayonlarining harakatlantiruvchi kuchi borasida ilgari surilgan tezislar bizning
fikrimizcha qo‘shimcha izohlash va tushuntirishlami talab etadi. Takror ishlab
chiqarish jarayonlarining siklik tavsifga ega ekanligini fikrimizning tasdig‘i
sifatida keltirib o‘tishimiz mumkin.. Bu shuni anglatadiki, jamiyat farovonligi
darajasiga ishlab chiqarish va yalpi ichki mahsulotdan foydalanish darajasiga ta’sir
etibgina qolmasdan, balki jamiyat farovonligi darajasining o‘zgarishi ham bevosita
yoki bilvosita tarzda ishlab chiqarish, taqsimlash, ayirboshlash va iste’mol
jarayonlariga ta’sir ko‘rsatadi .

18

1.3 Iqtisodiy o‘sish va iqtisodiyot tarkibidagi o’zgarishlar
Iqtisodiy o‘sish jarayoni jamiyatdagi bir qator miqdoriy va sifat jihatdagi
o‘zgarishlar bilan kuzatiladi. Sulardan birinchi navbatda iqtisodiyotning tarkibiy
transformatsiyasini alohida ko‘rsatish kerak. Iqtisodiy o‘sishni ko‘zlagan
mamlakatlarda birinchi navbatda qishloq xo‘jaligining milliy mahsulot va
bandlikdagi ulushini kamayishi bilan tavsiflanadi. Mavjud ma’lumotlarga ko‘ra,
AQSHda 1920-yilda ishchi kuchining 70 %i qishloq xo‘jaligida band bo‘lgan, bu
ulush 1941-yilga kelib 20 %dan kamni va 1987- yilga kelib atigi 3 %ni tashkil
qilgan. Yaponiyada qishloq xo‘jaligida band bo‘lgan ishchi kuchining ulushi 1879-
yildagi 72%dan, 1930- yillarga kelib 30 %gachani, 1980-yillaming oxirlarida 8
%ni tashkil qilgan. Belgiyada 1846-yilda qishloq xo‘jaligida ishchi kuchining 51
% ishtirok etgan bo‘lsa, 1947-yilda 12,5 %, 1970-yilda 7 %ni tashkil qilgan. Ushbu
ko‘rsatkichlar iqtisodiy o‘sish nafaqat qishloq xo‘jaligining umumiy milliy ishlab
chiqarishdagi ulushi qisqarishi bilan, balki ushbu jarayonning tezlashuvi bilan ham
kuzatiladi. Agar, qishloqdagi band bo‘lganlaming ulushini 50 %gacha kamaytirish
uchun bir necha yuz yilliklar talab qilinsa, ko‘pgana rivojlangan mamlakatlarda
so‘nggi 100 yil ichida 40-50 %ga qisqarishi tarkibiy transformatsiyaning yuqori
tezligiga guvohlik beradi. Bunday holatning asosiy sababi, avvalambor,
iqtisodiyotning agrar sohasidagi mehnat samarasi o‘sishi uchun ko‘p miqdorda
zaxiralaming jamlanganligi, ya’ni bir xil sharoitda ma’lum bir turdagi qishloq
xo‘jaligi mahsulotlarini kam ishchi kuchi sarflagan holda ishlab chiqarish imkonini
beradi. Boshqa tomondan, oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tovarlarini iste’mol
qilinishi chegaralangan bo‘lib, bu aholi jon boshiga daromadlaming o'sishi bilan
iste’mol talabi tarkibidagi oziq-ovqatga qilinadigan xarajatlar ulushi kamayishini
anglatadi. Bunday xulosa o‘tgan asrda nemis statitistigj Engel tomonidan berilgan
va Engel birinchi qonuni nomini olgan.(Engelning ikkinchi qonuni sanoat iste’mol
tovarlari va qimmatbaho buyufl)larga taalluqli bo‘lib, aholining jon boshiga
bo‘lgan daromadi ko‘paygan sari, uy xo‘jaliklarining ushbu tovar guruhiga
xarajatlarining ulushi ham ortadi.) Keyinchalik ingliz iqtisodchisi K.Klark yangi
empirik ma’lumotlar asosida Engel xulosalarini tasdiqladi va agrar sohasi
19

ulushining kamayishi boshida sanoat ulushining ko‘payishi hisoblanib, keyin esa
xizmat ko‘rsatish sohasining o‘sishi hisoblanadi. Ushbu sohalardagi, avvalambor
xizmat ko‘rsatish sohasidagi ishlab chiqarishni rivojlantirish xarajatlarining elastik
o‘sish koeffitsiyenti yalpi ichki mahsulotning o‘sishiga bog‘liq holda 1 dan yuqori
bo‘ladi. Bu YAIM o‘sishiga bog‘liq holda xizmat ko‘rsatish sohasidagi xarajatlar
iqtisodiyotning boshqa sohalaridagi xarajatlarga nisbatan tez sur’atlar bilan o‘sadi.
Misol uchun, AQSHda YAIMda ulaming ulushi 1929- yilda (j°riy narxlarda)
34,7%, 1960- yilda 38,1%, 1976-yilda 45,6%ni tashkil qilgan. Shu bilan birga,
xizmat ko‘rsatishning ulushi shaxsiy iste’mol xarajatlarida ham ko‘payadi:
AQSHda 1950-yilda 51,5%, 1960-yilda 50,4%, 1975-yilda 60,2%dan iborat
bo‘Igan. 1990-yillarda rivojlangan mamlakatlarda xizmat ko‘rsatish sohasining
YAIMdagi ulushi 55%gacha va shaxsiy iste’mol xarajatlaridagi ulushi 70%gacha
ko‘paydi. Mehnat unumdorligi o‘sish sur’atlarining dinamik muvozanatga ta’sirini
ko‘rib chiqib J. Mid agar ular kapital jamlanishi sur’atidan oshsa unda chegaraviy
mehnat unumdorligining pasayishi natijasida mehnatning kapital bilan
almashtirilishi hosil bo‘ladi degan xulosaga keldi, ishlab chiqarish jarayonida
ulaming yangi mosligi esa mehnat ham kapitalning to‘liq bandligini ta’minlaydi.
Shu bilan birga J.Mid real holatda mehnat va kapital jamg‘arilishi sur’atlari
o‘rtasida muvofiqlikka amal qilish zarurligiga e’tibor qaratgan. Aks holda, agar
mehnatning o‘sishi unga muvofiq kapital oshishi bilan birga bormasa ishlab
chiqarishning o‘sishi ro‘y bermaydi, chunki ishchi kuchining o‘sishi ortiqcha
bo‘lib ishsizlik vujudga keladi. Agar kapital mehnat unumdorligini o‘sish
sur’atlaridan tezroq o‘ssa, unda ortiqcha ishlab chiqarish quwatlari hosil bo‘ladi.
Biroq bu holda ham dinamik muvozanatga erishish usullari mavjud. J. Mid
bozorlaming neoklassik nazariyasiga asoslanib ulami ko‘rsatadi. Bunda, mehnat
bozorida ishsizlikning vujudga kelishi holatida ish haqi stavkasining pasayishiga
olib keladigan raqobat kuchayadi. Natijada ishchi kuchining o‘sish sur’atlari bilan
tenglashadigan jamg‘arish sur’atlari oshadi. J. Mid modelida davlat faqatgina
pulkredit siyosatidan foydalanilgan holda barqarorlashtiradigan vazifani bajaradi.
Faqatgina shu resurslaming zarur bandligi va barqaror iqtisodiy o‘sishning
20

ta’minlaydigan daromad va jam g‘armalaming samarali qayta taqsimlash
mexanizmini yaratishga imkon beradi.Jamiyat tomonidan ishlab chiqariladigan va
iste’mol qilinadigan xizmatlar turli kategoriyalarga bo‘linadi: - maxsus bilimlami
talab qiluvchi intellektual xizmatlar (ta’lim berish, vositachilik, reklama faoliyat
turlari); - sog‘liqni saqlash, ta’lim bilan bog‘liq xizmatlar; - mehmonxona va
restoranlar faoliyati bilan bog‘liq xizmatlar; - aloqa vositalari (transport, pochta,
telekommunikatsiya); - moliyaviy xizmatlar (banklar tomonidan taqdim
qilinadigan kredit va boshqa xizmatlar, sug‘urtalash); - jamiyat himoyasini
ta’minlovchi va uning a’zolari o‘rtasidagi aloqalarni tartibga solib turuvchi
umumiy xizmatlar (mamIakat mudofaasi, jamoat tartibini saqlash, adliya, milliy va
mahalliy darajadagi umumiy boshqaruv). Iqtisodiyot jabhalaridagi o‘zgarishlar
ijtimoiy institutlar, insonlar xatti- harakatlari va mafkuralarida sezilarli
o‘zgarishlarga olib keladi. Mazkur o‘zgarishlar modernizatsiya deb yuritiladi.
Shved 18 iqtisodchisi G. Myurtal «uchinchi dunyo» mamlakatlari iqtisodiy
taraqqiyotiga bag‘ishlangan «Osiyo dramasi» nomli kitobida modernizatsiyaning
quyidagi tamoyillarini ko‘rsatib o‘tgan: 1. Ratsionalizm. An’anaviy fikrlash tarzi
va ishlab chiqarish shaklini o‘zgartirish, jamoatchilik va inson faoliyatining barcha
sohalarida yangi metod va modellami qo‘llash. 2. Iqtisodiy rejalashtirish.
Xo‘jaliklar taraqqiyotini oshirish maqsadida qoilaniladigan iqtisodiy siyosat.
3.Tenglik. Barcha uchun yanada teng ijtimoiy va huquqiy mavqeyi, daromadlar va
hayot tarzining yaratilishini ta’minlash. Ijtimoiy institutlar va aql-idrokdagi
o‘zgarishlar. Bu yerda mehnat unumdorligini oshiradigan, raqobatni rivojlantirib
tadbirkorlikka yo‘l ochadigan, ma’lum ma’noda insonlar xohish va
imkoniyatlaridan foydalanishga zamin yaratadigan o‘zgarishlar to‘g‘risida fikr
yuritiladi. Institutsional o‘zgarishlar yer islohotlari, monopoliyaga qarshi kurash,
ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimini takomillashtirish va davlat boshqaruvining
o‘zgarishini o‘z ichiga oladi. Xulosa qilib aytganda, jamoa mafkurasini
modemizatsiyalash mehnatsevarlik, samaradorlik, haqiqatparvarlik, oqillik va o‘z
kuchiga tayanish, o‘zgarishlarga tayyorlik va shu kabi xislatlami kuchaytirish
demakdir. Iqtisodiy o'sish ijtimoiy barqarorlik va ijtimoiy optimizm bilan
21

uyg'unlashganda mantiqiy bo'ladi.Zamonaviy sharoitda ishlab chiqarish va iste'mol
o'rtasidagi qarama-qarshilikning namoyon bo'lishi, birinchi navbatda, ishlab
chiqarish kuchlari rivojlanishining mantiqiy emasligi, atrof-muhitning ifloslanishi
bilan birga keladi. Tabiat ishlab chiqarishning cheksiz o'sishiga chegara qo'yadi.
Ishlab chiqarishning keyingi o'sishiga to'sqinlik qiladi, shuning uchun iste'molning
o'zi.Bugungi kunda iqtisodiy o'sish zamonaviy dunyoning muhim xususiyati
hisoblanadi. Aholi ko'payadi, ishlab chiqarish va bandlik ko'lami, milliy mahsulot,
turmush darajasi, ishdan bo'sh vaqt ko'payadi - iqtisodiy o'sish bor . Iqtisodiy o
‘sishning samaradorligi — bu o ‘sishga qanday sarflarbilan erishilganligi bol ib,
YalM o‘simini sarflar o ‘simi bilan taqqoslash orqali aniqlanadi.Iqtisodiy o
‘sish samaradorligi — bu makroiqtisodiy faoliyatning natijasi hisoblanadi. Uni
(S) aniqlash uchun YalM o ‘simi (AM)sarflar o ‘simi (AW) bilan nisbatlanadi.
Bunda S = hosil bo'ladi.Ishlab chiqarishdagi sarflar — bular resurslarning
sarflari hisoblanadi. Bular mehnat, moddiy-ashyoviy kapital va informatsiya
sarflaridan tashkil topadi. Bular birgahkda YalMning sarflar sig‘imini hosil
qiladi. Sig‘im YalM qanday sarflar bilan yaratilganligini bildiradi. Buni YalM
birligiga ketgan xarajatlar ifodalaydi. Ehtiyojlar uzluksiz qondiriUshi uchun
iqtisodiyot doimo o ‘sib borishi talab qilinadi. Chunki shunday y o i bilangina
kishilar iste’-moliga zarur boigan tovar va xizmatlar ko‘plab va xilma-xil yara -
tiladi.Iqtisodiy o ‘sish - bu iqtisodiyotning rivojlanishi, ya’ni hayotiyne’matlar
bo‘lgan tovar va xizmatlarning ishlab chiqarilishining ko‘payib
borishidir.Iqtisodiy o ‘sish mutlaq va nisbiy boladi. Mutlaq iqtisodiy o‘sish tovar
va xizmatlar qanday miqdorda ko‘payganini bildiradi. Hozirgi davrda eng katta
asosiy iqtisodiy o'sish tizimni shakllantiruvchi va notekis jarayondir. Ammo uning
strategik birlamchi manbai, kelib chiqishini jahon bozori labirintlaridan emas,
balki milliy iqtisodiyotning o'zini o'zi rivojlantirish o'zagidan izlash kerak.

22

II- BOB. IQTISODIY O’SISH OMILLARI VA UNING
JAMIYATGA TA’SIRI.
Iqtisodiy o ‘sish ishlab chiqarishning rivojlanishi bo‘lar ekan,bunga
ta’sir etuvchi kuchlar ishlab chiqarish omillaridan boshqa narsa bo'lishi
mumkin emas. Shu sababli, bu resurslarning miqdori,sifati va ularning naqadar
samarali ishlatilishiga bog‘liq bo‘ladi,chunki resurslar ishlab chiqarish
omillariga aylanadi. Resurslar ko‘payganda tovarlar va xizmatlar oldingidan
ko‘proq yaratiladi.Masalan, yangi yerlar ochilsa, yangi konlar, suv manbalari
ishga tushirilsa, mashina-uskunalar va ishlovchilar soni ko‘paytirilsa,shubhasiz
ishlab chiqarish o ‘sadi. Ayni paytda ularning sifati yuqoribo‘lsa, ularni sarfiga
nisbatan ishlab chiqarish tezroq o ‘sadi. Agaryangi ochilgan yerda tuproqning
tabiiy hosildorligi yuqori bo‘lsa,yetishtirilgan mahsulot ko‘p bo‘ladi. Ochilgan
neft konidagi neftsayoz joylashgan bo‘lib, u toza bo‘lsa olingan neft
mahsuloti ham ko‘p bo‘ladi. Oltin konidagi ruda tarkibida oltin hissasi ko‘p
bo‘lsa, tabiiy ravishda, oltin qazib olish ko‘payadi. Korxonalarda
ishlatiladigan mashina-uskunalar ko‘paytirilsa, ishlovchilar soni oshsa ham
mahsulot ishlab chiqarish o ‘sadi. Biroq resurslar cheklanganligidan, ularni to
‘xtovsiz ko‘paytirib bo‘lmaydi. Shu sababli resurslardan tejamli foydalanib,
iqtisodiyotni o ‘stirish zaruratga aylanadi.
Iqtisodiy o ‘sish yuz berishi uchun bozor talabiga muvofiq tovarva
xizmatlarni yaratish kerak bo‘ladi. Biz bilamizki, iqtisodiy o ‘sishYalM
ko'payishini anglatadi. YalM esa, tovar va xizmatlarningbozordagi qiymati.
Agar ular sotilmasa, bozor qiymati yuzaga kelmaydi. Shu sababli bozorbop
tovar va xizmatlarni yaratish iqtisodiyo ‘sishni ta’minlaydi. Resurslar kamyob
boiganidan, ulardan sa marali foydalanish iqtisodiy o ‘sishning asosiy shartiga
aylanadi,biroq tabiiy resurslarning oz yoki ko‘pligi ham o ‘z
ahamiyatiniyo‘qotganicha yo‘q. Shu sababli Quvayt, Saudiya Arabistoni,
Eron,Venesuela kabi mamlakatlarning iqtisodiy o ‘sishi, ular yerining neftga
23

boyligi bilan izohlanadi.Agar tabiiy boylik e’tibordan qochirilsa hozirgi
paytdagi iqtisodiy o ‘sish omillari quyidagilardan iborat boiadi:
Ishlab chiqarishdagi moddiy kapital sanalgan mashina-uskunalarning
texnikaviy darajasi, ularning yuqori unum bera olishi.
Agar mashina-uskunalar qanchalik mukammal bolsa, shunchalik tovar va
xizmatlar ko‘p yaratiladi.Inson kapitalining sifat darajasi. Inson kapitali bu
ishlovchilarning bilim darajasi, ishlash mahorati va tajribasidir. Inson kapitali
moddiy kapitaldan farqli olaroq, moddiy shaklga ega emas,uni ko‘z bilan ko‘rib
yoki q o l bilan ushlab boimaydi, u insonning Jismida mujassamlashgan bo‘ladi,
inson tirik ekan unda saqlanibqoladi. Bu kapital amalda kishilarning mehnat
saviyasida ifodaetiladi. Eng mukammal texnika ham insonsiz ish bermaydi.
Qayerda ish kuchi sifatli bo'lsa, shu yerda texnika yaxshi natija beradi.
Ishlab chiqarishning texnologik usullari. Bu muayyan bozorsharoitida yangi
usullar bilan tovar va xizmatlarni yaratib, ularni o ‘zvaqtida bozorga yetkazishni
talab qiladi. Texnologik novatsiya (yangilanish) qanchalik tez borsa, boshqa
shart-sharoitlar o ‘zgarmagan taqdirda ishlab chiqarish shunchalik tez o ‘sadi,
chunki mehnat unumdorligi yuksalib, vaqt birligida yaratilgan tovar va
xizmatlarko‘payadi. Milliy iqtisodiyot darajasi texnologik novatsiyaga to‘g‘ri
mutanosiblikda bo‘ladi. Investitsiyalar miqdori va tarkibi. Ishlab chiqarish
investitsiyasi — bu ishlab chiqarishni kengaytirish uchun yuborilgan moddiy
va pul mablag'laridir. Iqtisodiy o ‘sish investitsiya miqdoriga to‘g‘ri
mutanosiblikda bo‘ladi. Biroq, bu investitsiya yangi texnologiyalarga va
kerakli sohalarga yuborilganda yuz beradi. Investitsiya kapitalning
jamg‘arilishini bildiradi va bu YalM muayyanqismini qaytadan ishlab
chiqarishga joylashtirilganda yuz beradi. Investitsiyaning YalMdagi hissasi
investitsiya normasi, deb ataladi.
a. Moddiy kapitalga investitsiya - bu ishlab chiqarishning mod diy omillarini
ko‘paytirish va takomillashtirishga yuboriladi.
b. Inson ka, italiga investitsiya — bu kishilarning bilim darajasi va mehnat
malakasini oshirishga, sogligini ta’minlashga yuboriladi.Investitsiya cheksiz oshib
24

borishi mumkin emas, chunki buningo ‘z chegarasi bor va bu mamlakatning
iqtisodiy salohiyatiga qarabhar xil boladi. Iqtisodiyotda shunday qonuniyat
borki, unga ko‘ra investitsiya normasi iqtisodiyot darajasiga teskari
mutanosiblikda boladi. qo‘yilgan investitsiya miqdorining o ‘sishiga nisbatan
YalMningmiqdori tezroq ko‘payadi. Multiplikator investitsiya o ‘simiga
nisbatan YalM qanday o ‘sganligini (AA/} bildiradi, ya’ni bu demakdir.
Iqtisodiyot rivojlanishi bilan investitsiyaning bu ishgaqo‘shgan hissasi ortib
boradi. Investitsiya birligining iqtisodiyo ‘sishdan iborat natijasi ortib borishi
uchun, u iqtisodiyotning ilg‘orsohalariga yuborilib, yangi texnologiyani joriy
etishga qaratilishikerak. Bu investitsiyalarning novatsiyalarga, ya’ni yangilikni
joriy etishga yuborilishini bildiradi. Shundagina multiplikatsiya samarasiortib
boradi, ya’ni investitsiya birligiga hisoblangan iqtisodiy o ‘sish tez boradi.
Agar investitsiya eski sohalarga qo‘yilib, eski texnologiyaga qaratilsa
samara bermaydi, chunki tovar va xizmatlarmiqdori resurs sarfiga nisbatan
tez o ‘smaydi va eng muhimi eskisohalarda yaratilgan mahsulotlarga talab
boimay, ular sotilmayqoladi, natijada mahsulot va xizmatlarning bozor
qiymati pasayib,iqtisodiyot orqaga ketadi.
Agar investitsiyalar novatsiyaga yuborilsa, iqtisodiyot tez o ‘sadi, chunki
bular bozorda talab bor tovarlarniyangi yuksak unumli texnologiyaga tayanib
ishlab chiqarilishinibildiradi.Investitsiya ishlab chiqarish omillarining sifatini
oshirgan taq dirda ishlab chiqarish funksiyasini kuchaytiradi, bu esa biz
oldingiboblarda aytganimizdek ishlab chiqarish hajmini uning
omillarigabogliqligini ko‘rsatadi. Agar mahsulot hajmini Qm, mehnat
miqdorini U, moddiy kapital miqdorini K, inson kapitalini C,
mahsulotyaratishning ishlab chiqarish omillariga bogliqligini E, texnologiya
samarasini A deb olsak, AQ=AE (AY, AK, AC) hosil boiadi.Investitsiya
barcha ishlab chiqarish omillarini bir-biriga bogiiqholda takomillashtirgan
taqdirda, jadal iqtisodiy o ‘sish yuz beradi.Biroq, bu yerda iqtisodiy o ‘sishni
iqtisodiyot darajasiga teskarimutanosibhkda boglanishi bor. Agar iqtisodiy daraja
qanchalik pastbolsa, boshqa shart-sharoit bir xil boiganda, shunchalik investitsiya
25

beradigan iqtisodiy o ‘sish jadal boradi.Bunday hodisaning tagida qo‘shimcha
kapitaldaromadligining pasayib borishi yotadi.Bir ishlovchiga to‘g‘ri keladigan
kapital miqdori qanchalik ko‘pbo‘lsa, investitsiya tufayli qo‘shimcha kiritilgan
kapital shuncha.Mahsulot o ‘simini kam beradi. Agar bu ko'rsatkich qanchalik
kam bo‘lsa, iqtisodiy o ‘sish shuncha ildam boradi. Bu mehnat unumdorligi
darajasining o'zgarishi bilan bog‘liq. Yuksak unumdorlik bor yerda uni o‘stirish
qiyin bo‘ladi. Unumdorlik past yerda kichikiniqdordagi investitsiya ham
iqtisodiy o'sishni tezlatadi, chunki darajasi past joyda unumdorlikni darajasi
yuqori joydagiga nisbatan ko‘tarish yengil bo'ladi. Biroq investitsiyani moddiy
kapitalgayuborish bilan cheklanib boimaydi, chunki iqtisodiy o ‘sish uchun
inson kapitali ham takomillashib borishi kerak.
Ta’lim darajasi. Iqtisodiy o ‘sish yuz berishi uchun moddiy va inson
kapitalining mukammalligi bir-biriga mos boiishi talab qilinadi. Buning uchun
ishlab chiqarishning texnologik darajasiga ish kuchining sifati mos tushishi
kerak, aks holda yangi texnologiyadan unumli foydalanib boimaydi. Shu o
‘rinda ta lim darajasini kolarish iqtisodiy o ‘sish omiliga aylanadi. Talim
darajasi kishilarning bilim olish vaqti nechogli uzun boiishiga va eng muhimi
olingan bilimning chuqur boiishiga bogiiq. AQShda bir yil davomida olingan bilim
keyinchalik shu o'qigan kishining ish haqini 10 % oshiradi, chunki bu
unumdorlikning ortishiga olib keladi.Bilimdonlar qanchalik ko‘p boisa,
shunchalik ilmiy kashfiyot vatexnologik ixtiro ko‘p boladi. Ular ishlab
chiqarishga kirib borib,mehnat unumdorligini oshiradi. Ilg‘or mamlakatlarda
mehnat unumdorligi o ‘sishining texnologik yangiliklar beradi. Yangiliklar
ommaviylashgan sari iqtisodiy o ‘sish tezlashadi. Masalan, Koreya
Respublikasidagi texnologik yangiliklaming ko‘pchiligini AQSh va
Yaponiyada o ‘qib kelgan olimlar va mutaxassislar yaratgan, ular ishlab
chiqarishga joriy etilib, jadal iqtisodiy o ‘sish yuz bergan.

26

2.1.O’zbekistinda iqtisodiy o’sish va amal qilishi.
TBning 2021 yilgi yangilangan prognozlariga ko‘ra, O‘zbekiston
iqtisodiyoti 2021 yilda 5 foiz, 2022 yilda esa 5,5 foizga o‘sishi kutilmoqda. OTB
2021 va 2022 yillar uchun inflyatsiya prognozlarini mos ravishda 10 va 9 foiz
darajasida saqlab qoldi. Shuningdek, joriy hisob defitsiti bo‘yicha prognozlarini
oshirganini ma’lum qildi. Unda qayd etilishicha, sanoatning ishlab chiqarish, tog‘-
kon sanoati va foydali qazilmalar qazib olish sohalaridagi o‘sish hisobiga jadal
qayta tiklanganligi munosabati bilan mamlakatda 2021 yil birinchi yarmida 6,2
foizlik iqtisodiy o‘sishga erishilgan. Savdo, transport va saqlash xizmatlari
sohasida qo‘lga kiritilgan yutuqlar tufayli iqtisodiyotda xizmatlar sohasi o‘sishi 8
foizgacha tezlashgan. Davlatning iqtisodiy vazifalari ko‘p va turli xildir. Bular,
birinchidan, davlatning ayrim iqtisodiy vazifalari bozor tizimi rivojlanishini
yengillashtirish va qoMlab-quvatlash maqsadiga ega. Bunday vazifalar sirasiga
quyidagi ikki faoliyatni kiritishimiz mumkin: bozor tizimi samarali faoliyat
ko‘rsatishini ta’minlaydigan huquqiy baza va ijtimoiy muhitni ta’minlash raqobatni
himoya qilish. Ikkinchi guruh vazifalarini bajarishda davlat bozor tizimi faoliyatini
kuchaytiradi va turlaydi. Bu yerda davlatning quyidagi uchta vazifasi asosiy
ahamiyatga ega. -daromad va boyliklami qayta taqsimlash; -milliy mahsulot
tarkibini o‘zgartirish maqsadida resurslar taqsimotini tartibga solish; -iqtisodiyotni
barqarorlashtirish, Ya’ni iqtisodiy konyukturaning egiluvchanligi natijasida paydo
bo‘ladigan ishsizlik va inflatsiya darajalarini nazorat qilish hamda iqtisodiy
o‘sishni rag‘batlantirish. Davlat bozor iqtisodiyotinmg samarali faoliyat ko‘rsatishi
uchun asos bo‘ladigan ayrim xizmatlami va huquqiy bazani ta’minlash vazifalarini
o‘z zimmasiga oladi. Huquqiy bazani ta’minlash asosan xususiy korxonalarga xaq-
huquqlar berish, xususiy mulkchilikni aniqlash va shartnomalar bajarilishini
nazorat qilish, shuningdek, boshqalarda namoyon bo‘ladi. Bozor iqtisodiyotida
raqobat asosiy tartibga soluvchi mexanizm bo‘lib hisoblanadi. Bu ishlab
chiqaruvchilar va resurslami yetkazib beruvchilami o‘ziga bo‘ysundiradigan
yagona kuchdir. Bozor tizimiga bo‘ysunadigan ishlab chiqaruvchilar raqobat
natijasida foyda olishni rejalashtiradi. Kimki bu qonunni buzsa, zarar ko‘radi va
27

oqibatda batomom tugatilishi mumkin. Monopoliya raqobat bilan almashinar ekan,
sotuvchilar bozorga ta’sir qilishi mumkin yoki o‘z manfaatlaridan kelib chiqqan
holda narxlami oshirish orqali mamlakatga zarar olib keladi. Bozor tizimi
rivojlanishi bilan mamlakat aholisi oladigan daromadlar va qiladigan xarajatlar
o‘rtasida nomutanosibliklar paydo bo‘ladi. Bu kabi muammolami hal qilishda
davlat asosiy ahamiyatga ega. Ya’ni, davlat jamiyatdagi daromadlar
nomutanosibligini kamaytirish vazifasini bajaradi. Bu vazifalar bir nechta siyosiy
tadbirlar va 4.2. Iqtisodiy o‘sishni davlat tomonidan tartibga solish. 114 dasturlarda
o‘z yechimini topgan. Birinchidan, transfert to‘lovlari orqali yordamga muhtoj,
boqimanda, nogiron va ishsizlarni nafaqalar bilan ta’minlaydi. Ikkinchidan, davlat
bozorga aralashuvi orqali daromadlar taqsimlanishini o‘zgartiradi. Bundan tashqari
aholidan olinadigan daromad soliqlarining foizlar bo‘yicha tabaqalanishi ham
aholining kam ta’minlangan qismini qollab-quvvatlash maqsadida olib
borilayotgan dasturlardan biridir. Iqtisodchilarga bozor faoliyati buzilishining ikki
holati ma’lum. Birinchidan, kerak bo‘lmagan tovar va xizmatlami ishlab
chiqarishda qanday resurslar boiishidan qat’i nazar, iqtisodiy jihatdan foydaliligini
aniq ajratib ko‘rsata olmaydi. Birinchi holatda resurslami tuslanishi yoki
qo‘shimcha samaraga, ikkinchidan esa, davlat yoki ijtimoiy manfaatga bogiiq.
Oldingi mavzularda ko‘rdikki, raqobatli bozor tizimining qulayliklaridan biri
resurslami samarali taqsimlashdan iborat. Boshqacha aytganda, har bir turdagi
tovar va xizmatni ishlab chiqarish. 2021 yilning birinchi yarmida mamlakatda
inflyatsiya darajasi o‘tgan yilgi 13,9 foizdan 10,9 foizgacha pasaydi. Elektr
energiyasi va gaz ta’minoti tariflari o‘zgarishsiz qolgani holda, oziq-ovqat
mahsulotlari ishlab chiqarishning yaxshilanishi oziq-ovqat narxlari o‘sishining
sekinlashishiga xizmat qilganligi aytilmoqda. Qat’iy pul-kredit siyosatining davom
ettirilishi va energiya tariflarining o‘zgarmasligi sharoitida, OTB 2021 va 2022
yillar uchun inflyatsiya prognozlarini mos ravishda 10 va 9 foiz darajasida saqlab
qoldi.2021 yilning birinchi yarmida kapital, oraliq tovarlar va transport xizmatlari
importining oshishi hisobiga joriy hisob balansi o‘sgani qayd etilgan. Importning
sezilarli darajada o‘sishi munosabati bilan 2021 va 2022 yillardagi joriy hisob
28

defitsiti bo‘yicha prognozlari oshirgani ma’lum qilindi. Ammo fuqarolarga qanday
ta’lim berishni ta’minlash kerak? Boshqacha qilib aytganda iqtisodiy o‘sishni qaysi
muqobil yoiini tanlashimiz lozim? Birinchi variantni biz elitizm deb atagan edik:
ma’lum bir guruh insonlar yaxshi ma’lumot oladilar, chunki iqtisodiyot rivojlanishi
ulaming qay darajada davlatni boshqarishiga bog‘liq. Bu nazariyaga ko‘ra agar
yetakchilar yaxshi ma’lumotga ega bo‘lsalar, u holda mamlakat barqaror
rivojlanadi deb yuritiladi. Ikkinchi variantni biz universalizm deb atadik: har bir
inson minimum bilim olishi kerak. Bu variantning mazmuni, har bir ishchidan
iqtisodiy o‘sish yangi texnologiyalami tezkorlikda kiritish kerakligidan iborat.
Oxirgi 30 yillar ichida Sharqiy Osiyodagi iqtisodiy o‘sish avval tikuvchilik, keyin
soatlar va radiomahsulotlar ishlab chiqarishdan boshlangan. Sifat darajasi bu
davlatlarda astasekinlik bilan oshib bordi va undan keyin esa bu davlatlar boshqa
davlatlarga moliyaviy yordam ko‘rsatishni boshladilar.Bu narsa esa O`zbekiston
hamda boshqa bir qator Osiyo davlatlarining o’sishi uchun xizmat qilib kelmoqda
shuni ta’kidlab o’tish joyizki bu narsa o’z samarasini asta-sekinlik bilan ko’rsatib
bormoqda.
2.2. Rivojlangan mamlakatlarning iqtisodiy o`sish omillari
Jahon iqtisodiyotini iqtisodiy o‘sishida so‘nggi yillarda asosiy iste’mol
omili talabni rag‘batlantirish bo‘lgan bo‘lsa, bugungi globalizatsiya sharoitida bu
omillar imkoniyatlari cheklanib yangi innovatsion texnologiyalarga asoslangan
omillar birinchi o‘ringa chiqmoqda. Natijada bugungi globalizatsiya sharoitida
yuqori texnologik rivojlanish darajasiga ega bo‘lgan davlatlarda innovatsion
mahsulotlar ishlab chiqarish shart-sharoitlari va imkoniyatlari yuqori bo‘lganIigi
sababli bu davlatlarda iqtisodiy o ‘sish sifatida katta imkoniyatlarga ega bormoqda.
Dunyo mamlakatlarida so‘ngi 25 yil davomida (1990-2014-yillar) iqtisodiy o‘sish
va innovatsion investitsiyalar hajmi o‘rtasidagi bogiiqlikni taxlil qilganimizda
quyidagi natijalami olish mumkin. Birinchidan, yuqori va o‘rta daromadli
mamlakatlarda YAIM va innovatsion investitsiyalar hajmining yillik o‘rtacha
o‘sishi o ‘rtasida yaqin bog‘liqlik mavjud. Quyi daromadli davlatlarda esa bu holat
kuzatilmaydi. Ikkinchidan, o‘rta daromadli mamlakatlarda innovatsion
29

investitsiyalar hajmining YAIM dagi ulushi muttasil oshib bormoqda. Past
daromadli davlatlarda ham ushbu ulush о‘sib bormoqda, lekin o‘sish sur’ati o‘rta
daromadli davlatlamikidan sekinroq. Yuqori daromadli davlatlarda esa aksincha
innovatsion investitsiyalar ulushi ozroq tushsada, barqaror 20% dan bo‘lib turibdi.
Shu o‘rinda turli davrlarda jadal rivojlangan va rivojlanayotgan 2X3 mamlakatlar
tajribasi, jumladan, janubiy sharqiy Osiyo davlatlari tajribasi diqqatga sazovor.
“Osiyo yo‘lbarslari” deb ataluvchi to‘rt davlatdan (Singapur, Gonkong, Janubiy
Koreya, va Tayvan) ikkitasi - Koreya va Singapur tajribasining ko‘rsatishicha
iqtisodiy rivojlanishning ma’lum bosqichiga chiqquncha innovatsion investitsiyalar
hajmi, shuningdek YAIM yuqori sur’atlarda o‘sgan. Yangi industrlashgan
(sanoatlashgan) davlatlar-Malayziya va Taylandda Osiyodagi moliyaviy
tanazzulgacha (1997—1998) innovatsion investitsiyalar va YAIM jadal sur’atlarda
o‘sganligi kuzatildi. Hozirgi kunda jadal rivojlanayotgan davlatlar sifatida
ko‘rsatiladigan Xitoy va Vetnamda esa innovatsion investitsiyalar hajmi muttasil
uzoq muddatda yuqori sur’atlarda o‘sib kelmoqda. Xitoy iqtisodiyotining yana bir
ajralib turadigan jihati shuki, innovatsion investitsiyalaming YAlMdagi hajmi
tobora o‘sib bormoqda. Ma’lumotlar bizga shuni ko`rstadiki tadqiq qilinayotgan
davrda jahon iqtisodiyoti o‘rtacha yillik 3,5% o‘sishni tashkil etmoqda. Jahon
iqtisodiyotini rivojlanishida, uni moliyaviy-iqtisodiy inqirozdan chiqishida va
uning iqtisodiy ko‘rsatkichlarini o‘sishida asosiy dvigatel sifatida
harakatlantiruvchi kuch, Xitoy iqtisodiyoti bo‘lib hisoblanadi. Xitoy iqtisodiyoti
1993-2007-yillarda mamlakat YAIM hajmini yillik o‘sish sura’tini o‘rtacha 10,4%
ta’minlashi natijasida iqtisodiy qaloq davlatdan 2014-yilga kelib AQSHlarini ortda
qoldirib jahonda XQP bo‘yicha baholangan YAIM hajmi bo‘yicha birinchi o‘ringa
chiqib oldi. Jahon iqtisodiyotida uning muhim mintaqaviy ittifoqlaridan biri
bo‘lgan yevrozona davlatlari tarkibiga qator rivojlanayotgan davlatlami kirib
qo‘shilishi va 2009-yilgi jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi salbiy ta’sir ko‘rsatdi.
Globallashuv sharoitida yevrozona mintaqasi davlatlari YAIM hajmini o‘sish
sur’atlari jahonning eng rivojlangan davlati bo‘lgan AQSHdan ortda qoldi va yillik
o‘rtacha o‘sish sur’ati 2%ni tashkil etdi. 2013-yilga kelib bu salbiy ta’sir natijasida
30

yevrozona mintaqasi davlatlarining YAIM hajmi -0,4%ga pasaydi. Masalan 2014-
yilga kelib 2000-yilga nisbatan YAIM Germaniyada 114%ga, Buyuk Britaniyada
121%ga, Belgiyada 117%ga, Fransiyada 113%ga o‘sdi. Tadqiq etilayotgan davrda
jahon iqtisodiyotining muhim mintaqaviy guruhlari bo‘lgan rivojlangan,
rivojlanayotgan va MDH davlatlarining iqtisodiy ko‘rsatkichlariga nisbatan
O‘zbekiston Respublikasi YAIM hajmini yuqori sur’atlarda o‘sish tendensiyasiga
ega ekanligi bilan xarakterlanadi. Jadval ma’lumotlaridan ko‘rinadiki 1993—2007-
yillarda MDH mamlakatlari bo‘yicha YAIMni yillik o‘rtacha o‘sish sur’atlari
l,9%ni tashkil etgan holda O‘zbekistonda bu o‘sish ikki marta yuqori 4,09%ni
tashkil etmoqda. O‘zbekistonning 2013 —2014-yillarda iqtisodiy o‘sish
sur’atlarini 8% va undan ortiq darajada ta’minlagan holda va 2015-yilgi YAIM
hajmini 8% o‘sish sur’ati bo‘yicha jahonda birinchilar qatoriga chiqib oldi.
Natijada O ‘zbekiston Respublikasida YAIM 2014-yil 2000-yilga nisbatan eng
yuqori darajada 267%ga o‘sdi. O‘zbekiston Respublikasi YAIMning jahon
YAIMni ishlab chiqarishdagi o‘mini ko‘rsatish va uning aholi jon boshiga ishlab
chiqarish hajmini dunyoning barcha mintaqalari va mamlakatlari bilan taqqoslash
imkonini ham yaratadi. Ishlab chiqarish ко‘lam lari va shu asosda iqtisodiy
rivojlanish darajalari ko‘p jihatdan milliy valutalarda aks ettirilgan YAIM
miqdorini aniqlashning qaysi uslubi asos qilib olinganligiga bogMiqligini
ko‘rsatadi. Agar valuta kursi bo‘yicha baholangan YAIMning miqdorlari
taqqoslansa unda mamlakat YAIM tarkibida innovatsion mahsulotlar ulushi kam
bo‘lgan va natijada ichki narxlar jahon narxlaridan past bo‘lgan va ulaming
mahsulotiga jahon bozorida talab nisbatan kam bo‘lgan davlatlaming YAIM
miqdori kamayib boradi. Aksincha, yuqori texnologik rivojlanish darajasiga ega
bo‘Igan va YAIM tarkibida innovatsion mahsulotlar ulushi yuqori bo‘lgan. Narxlar
jahon narxlaridan yuqori yoki teng bo‘lgan va eksport mahsulotiga talab yuqori
bo‘lgan mamlakatlarda ulaming YAIM miqdori ko‘payib boradi. 80-yillarda.
Amerika Qo'shma Shtatlarida yangi iqtisodiy siyosat, iqtisodiyotdan foydalanishni
mashina va uskunalar, istiqbolli texnologiyalar, istiqbolli texnologiyalar asosida
takliflar iqtisodiyotiga o'tishni rag'batlantirish edi.Iqtisodiyot takliflari tarafdorlari
31

iqtisodiy tizimning ishlab chiqarish salohiyatini oshiradigan omillarga e'tibor
qaratdilar. Davlat ta'sirining iqtisodiy o'sishiga davlat ta'sirining uchta yo'nalishi
bor edi: Ushbu siyosatning asosiy maqsadi ishlab chiqarishning yuqori o'sish
sur'atlari bo'lib, ijtimoiy muammolarni hal qilish: bandlik, ishsizlik, qashshoqlik,
daromad darajasini oshirish.90-yillarda. Hukumatning ijtimoiy ta'minot, sog'liqni
saqlash, ta'limga sarflanadigan xarajatlarni sezilarli darajada ko'payishi, asosan,
iqtisodiy, innovatsion inson faoliyatining iqtisodiy o'sishining eng muhim omillari
va milliy boylik to'plashning muhim omili hisoblanadi. Bu nafaqat rivojlanayotgan
mamlakatlar uchun ham xosdir.Iqtisodiy o'sishni rag'batlantiradigan yana bir davlat
siyosatining yana bir yo'nalishi, soliq va boshqa imtiyozlarni, individual sanoat va
davlat byudjetining to'g'ridan-to'g'ri yoki bilvosita sub'ektivlarini qonuniy tartibga
solish orqali ishlab chiqarishning raqobatbardoshligi va optimal tarkibini
ta'minlash. Bu, ayniqsa transport va aloqa infratuzilmasiga tegishli. Fundamental
va amaliy tadqiqotlar, dizaynni rivojlantirish bo'yicha davlat tomonidan qo'llab-
quvvatlashga hali katta ahamiyatga ega. Rivojlangan va rivojlanayotgan
mamlakatlar uchun iqtisodiy o‘sishni rivojlantirish yo‘llari mohiyatan bir xildir. 1.
Samaradorlikning oshishi. Tabiiy boyliklaming zaxiralari samaralirok sarf etilishi
darkor. Bu o‘z navbatida nafaqat ishsizlikni bartaraf etish, shu bilan birga
resurslaming samarali taqsimotiga olib keladi. 2. Ishlab chiqarish resurslarining
ortishi. Ishlab chiqarish resurslari zaxiralari orttirilishi kerak. Bir necha kam
rivojlangan davlatlar vaqt o‘tishi bilan o‘z iqtisodiy holatini yaxshilash qobiliyati
bilan ajralib turadi. Bir tomondan, yangi industrial mamlakatlar-Singapur,
Gonkong, Tayvan Janubiy Koreya guruhi bo‘lib, ular 1960-1989 yillar mobaynida
real YaMMning hajmning yillik o‘sishida yuqori ko‘rsatkichlar erishgan (6-7 foiz).
Buning natijasida ushbu mamlakatlarda aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan real
YaMM hajmi 5 barobar o‘sgan. Boshqa tomondan, ko‘pchilik qarzi katta boigan
kam rivojlangan davlatlar, shuningdek, 80chi yillar mobaynida aholi jon boshiga
real YaMM kamayishi kuzatilgan Markaziy Afrikaning qashshoq mamlakatlatidir.
Dunyo aholisining eng badavlat beshdan bir qismi yalpi daromadning salkam 83
foizini, eng kambag‘al beshdan bir qism aholi 1,5 foizdan kam daromadga ega.
32

Eng kambag‘al 60 foiz aholi yalpi daromadning 6 foiziga egadir. Sanoati
rivojlangan davlatlarga AQSH, Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Yaponiya va
G‘arbiy yevropaning ko‘pchilik mamlakatlarini kiritishimiz mumkin. Yuqoridagi
har bir mamlakatda asosiy kapitalning o‘lkan resurslari, ilg‘or ishlab chiqarish
texnologiyalari va yuqori sifatli mehnat resurslariga asoslangan bozor iqtisodiyoti
shakllangan. Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasida joylashgan aksariyat dunyo
mamlakatlari kam rivojlangan mamlakatlar qatoriga kiradi. Ushbu 109 mamlakat
industrializatsiya darajasini o‘tmagan bo‘lib, aholisining aksariyat qismi qishloq
xo‘jaligida banddir. Yuqoridagi mamlakatlarda savodxonlik darajasi past bo‘lib,
ishsizlik darajasi yuqori, aholi yuqori sur’atlar bilan ko‘payib bormoqda, eksport
tarkibi esa asosan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari (какао, banan, shakar, paxta) va
hakazo.
2.3.Iqtisodiy o`sishda umumiylik tushunchasi
Iqtisodiy o’sishda umumiylik deganda biz har bir davlatning boshqa
davlatlarga yoki bo`lmasam har bir jamiyatning boshqa bir jamiyatga uning
rivojlanishi uchun qo`lidan kelgan yordamini berishini nazarda tutamiz. Iqtisodiyot
bir maromda rivojlanishi uchun uning turh tomonlario ‘rtasida muvofiqlik
bo‘lishi talab qilinadi va buni ular o‘rtasidagi uzviy aloqalarning mavjudligi
taqozo etadi. Ichida so’ngi yillar Iqtisodiy farovonlikka erishgan mamlakatlar
uchun iqtisodiy o'sishning istaklari to'g'risida jiddiy shubhalar bo'lgan. Turli
sabablar beriladi. Ulardan biri atrof-muhitning ifloslanishi. Ushbu fikr tarafdorlari,
industrializatsiya va iqtisodiy o'sish bunday salbiy hodisalarga, ifloslanish, sanoat
shovqinlari va chiqindilari, shaharlarning yomonlashishi, transport, transchib olish
va boshqalarning yomonlashishi, chunki iqtisodiy o'sishning barcha xarajatlari,
ishlab chiqarish jarayoni. faqat tabiiy resurslarni o'zgartiradi, ammo ularni to'liq
ishlatmaydi. Ishlab chiqarish bilan shug'ullanadigan deyarli hamma narsa, vaqt
o'tishi bilan u chiqindilarning shaklida atrof-muhitga qaytadi. Iqtisodiy o'sish va
turmush darajasining yuqori darajasi, shunchalik ko'p chiqindilar so'rilishi yoki
atrof-muhitni o'zlashtirishga harakat qilish kerak. Jamiyat farovonligiga erishgan
33

har birida, boshqa iqtisodiy o'sish atrof-muhit inqirozi tahdidi kuchaygan holda
tobora ko'proq bo'lmagan ehtiyojlarni qondirish mumkin. Shuning uchun, ba'zi
iqtisodchilarga iqtisodiy o'sish maqsadli bo'lishi kerak deb hisoblashadi.
Ushbu fikrning muxoliflari iqtisodiy o'sishning atrof-muhit holati bilan
o'zaro bog'liqligi juda abartılloh. Aslida, bu muammolarni bir-biridan ajratish
mumkin. Noto'g'ri narxlash natijasida ifloslanish iqtisodiy o'sishning qo'shimcha
mahsuloti unchalik emas. Aynan: tabiiy resurslarning muhim qismi (daryolar,
ko'llar, okean va havo) "umumiy mulk"Va narxi yo'q. Shuning uchun bu manbalar
asta-sekin intensiv ravishda qo'llaniladi, ular ularning holatini yomonlashtiradi.
Ushbu muammoni hal qilish Narxlar tizimining ilojini qoplash va tabiiy
resurslardan magnital foydalanishning oldini olish uchun qonuniy cheklovlar yoki
maxsus soliqlarni joriy etish bilan bog'liq. Albatta, atrof-muhitning ifloslanishi
bilan bog'liq jiddiy muammolar mavjud. Ammo iqtisodiy o'sishni cheklash ushbu
muammolarni hal qilmaydi. "Ichki ifloslanishni cheklash uchun siz iqtisodiy
o'sishni emas, balki ifloslanishni cheklashingiz kerak." Ularning ta'kidlashicha, bu
bizning jamiyatimizda daromadlarning adolatli taqsimlanishiga erishishning
haqiqiy usuli. "O'rta sinfdan kelgan saylovchilar o'zlarining daromadlarining bir
qismini kambag'allar foydasiga qayta taqsimlash uchun ovoz berish ehtimoli
kamroq. Aksincha, ular kambag'allarni ajratish, o'sib borayotgan ijtimoiy
mahsulotning bir oz katta qismini ajratish uchun bajaradilar. Masalan, AQShda
urushdan keyingi davrda AQShda daromadlarni taqsimlash deyarli o'zgarmadi.
Shunday qilib, yaxshilanishning asosiy vositasi iqtisodiy qoidalar. Iqtisodiy o'sish
natijasida kambag'al daromadlarning umumiy darajasini oshirish. Shunga ko'ra,
iqtisodiy o'sishni rad etish kambag'al yo'qotish uchun moliyaviy holatini yaxshilash
imkoniyatini anglatadi.Va nihoyat, iqtisodiy o'sishni sekinlashtirish yoki tugatish
odamlarning istaklarini zaiflashtirishi mumkin emas moddiy qiymatlar va ularning
ishlab chiqarishdan ajralib turadi. Iqtisodiy o'sish bilan ta'minlangan hayot va
ta'lim, mulohaza va o'zini o'zi amalga oshirish uchun vaqt o'tkazish uchun odamlar
ko'payishi mumkin. Iqtisodiy o'sishda katta ta’sir Davlatning iqtisodiy siyosatini
rag'batlantiradigan yoki unga xalaqit beradigan iqtisodiy siyosatni ta'minlaydi.
34

Tashqi jihatlar muhim, shu jumladan xalqaro mehnat va iqtisodiy integratsiya,
iqtisodiyotning jahon iqtisodiyoti bo'yicha ochiqligi.Rossiya global bozorda
Rossiya etkazib beruvchisi va import qiluvchi etkazib beruvchi sifatida faoliyat
yuritishda davom etmoqda tayyor mahsulotlar. Shu bilan birga, xorijiy
investitsiyalar iqtisodiy taraqqiyot natijasida Rossiya uchun katalizator bo'lishlari
mumkin.Iqtisodiy o'sish bir qator omillar bilan belgilanadi. Iqtisodiy o'sishning
omillari bu ishlab chiqarishning real hajmini oshirish, o'sish sifatini oshirish
imkoniyatini aniqlaydigan hodisalar va jarayonlar hisoblanadi. Ichidaiqtisodiy
fan. Uchta ishlab chiqarish omilining nazariyasi keng tarqalgan. Yer, to g rirog i,ʻ ʻ ʻ
tabiiy resurslarning miqdori va sifati iqtisodiy o sishning muhim omili hisoblanadi.
ʻ
Ko‘rinib turibdiki, turli xil tabiiy resurslarning katta zahiralari, unumdor yerlarning
mavjudligi, qulay iqlim va ob-havo sharoiti, mineral-energetika resurslarining katta
zaxiralari mamlakatimiz iqtisodiy yuksalishiga salmoqli hissa qo‘shmoqda.Biroq,
mo'l-ko'l tabiiy resurslarning mavjudligi har doim ham iqtisodiy o'sishning o'zini
o'zi ta'minlaydigan omil emas. Misol uchun, Afrika va Janubiy Amerikaning ba'zi
mamlakatlari tabiiy resurslarning sezilarli zaxiralariga ega, ammo hali ham qoloq
mamlakatlar ro'yxatida. Demak, resurslardan unumli foydalanishgina iqtisodiy
o‘sishga olib keladi.Iqtisodiy o‘sishni to‘xtatib turish sabablari sifatida ko‘pincha
resurslar va ekologik cheklovlar, ishlab chiqarishning o‘sishi bilan bog‘liq ijtimoiy
xarajatlarning keng doirasi, shuningdek, hukumatning samarasiz iqtisodiy siyosati
keltiriladi.Ilmiy-texnika taraqqiyoti iqtisodiy o'sishning muhim dvigatelidir. Ilmiy-
texnikaviy jarayon texnologiyalarni takomillashtirishni, ishlab chiqarishni
boshqarish va tashkil etishning yangi usullari va shakllarini o'z ichiga oladi. Ilmiy-
texnika taraqqiyoti mahsulotning yakuniy hajmini oshirish uchun ushbu resurslarni
yangi usulda birlashtirish imkonini beradi. tariqasida, yangi, samaraliroq tarmoqlar
paydo bo'ladi. Samarali ishlab chiqarish hajmining oshishi iqtisodiy o‘sishning
asosiy omiliga aylanmoqda.

35

XULOSA
Bizning davrda har qanday iqtisodiyotning o’sishi juda muhum rol o’yanydi
bu narsa hoh ishlab chiqarishda, hoh bilimda , hoh tabiiy resurslar orqali ro’y
berishidan qat’iy nazar bu narsa xalqning manfaatlari uchun yo’naltiriladi degan
umiddaman va shu o`rinda men zamonaviy ta’lim asosan chet tili va matematikaga
ihtisoslashgan va IT yo’nalishni yanada rivojlanishni taklif qilaman bu har qanday
sohani va ta’lim shaklini rivojlanishi uchun muhim va yutuqli ro’l o’ynaydi.
Zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy dinamika va genetika nazariyasi Rossiyadagi
vaziyat va iqtisodiy o'sish istiqbollarini tahlil qilish uchun fundamental ahamiyatga
ega bo'lgan bir nechta qoidalarni shakllantirishga imkon beradi. Iqtisodiy o'sish
retsessiya yoki tushkunlikka qaraganda ancha murakkab hodisadir. Uning o'ziga
xos tuzilishi, omillari, manbalari, oqibatlari bor. Umuman o'sish yo'q. Aslida,
uning o'ziga xos turlari mavjud bo'lib, ularni turli tasniflash mezonlari bo'yicha
aniqlash mumkin. Masalan, asosiy iqtisodiy ko'rsatkichlarning o'sish sur'atlariga
ko'ra (YaIM, aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot, ishlab chiqarish samaradorligi
va boshqalar) sekin, tez va barqaror iqtisodiy o'sishni ajratib ko'rsatish; foydalanish
darajasi bo'yicha iqtisodiy resurslar - ekstensiv va intensiv o'sish; milliy va jahon
xo‘jaligining o‘zaro ta’siri xarakteriga ko‘ra – eksportni kengaytiruvchi, import
qilinadigan, import o‘rnini bosuvchi, o‘sish sur’atlarini buzish; amaldagi
qonunchilikka nisbatan - huquqiy, soya va jinoiy o'sish va boshqalar. Ko'rinib
turibdiki, bu va boshqa turdagi o'sishlarning mazmuni xususiyatlari turli xil
ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda bir xil bo'lishi mumkin emas va shuning uchun
ularni tartibga solishning tegishli mexanizmlari bir-biridan farq qilmasligi
mumkin. Ammo ushbu mexanizmlardan foydalanishning umumiy maqsadi
zamonaviy iqtisodiy o'sishning etakchi omillari - shaxsning rivojlangan kasbiy
malakasi va intellektual va ta'lim salohiyatining ijodiy salohiyatini shakllantirish
va chiqarishdan iborat bo'lishi kerak; ilmiy-texnikaviy taraqqiyot; ijtimoiy
barqarorlik va sivilizatsiyalashgan huquqiy muhit; sheriklik va raqobat asoslarining
optimal muvozanati, ijtimoiy adolat va iqtisodiy samaradorlik. Zamonaviy
36

iqtisodiy o'sish global xarakterga ega, muayyan milliy iqtisodiyotlarning
raqobatbardoshligiga sezilarli darajada bog'liqdir. U klassik qiyosiy ustunliklar
bilan emas, balki o'zaro bog'liq determinantlarning murakkab tizimi bilan
belgilanadi. Zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy dinamika va genetika nazariyasi
Rossiyadagi vaziyat va iqtisodiy o'sish istiqbollarini tahlil qilish uchun
fundamental ahamiyatga ega bo'lgan bir nechta qoidalarni shakllantirishga imkon
beradi. Iqtisodiy o'sish retsessiya yoki tushkunlikka qaraganda ancha murakkab
hodisadir. Uning o'ziga xos tuzilishi, omillari, manbalari, oqibatlari bor. Umuman
o'sish yo'q. Aslida, uning o'ziga xos turlari mavjud bo'lib, ularni turli tasniflash
mezonlari bo'yicha aniqlash mumkin.
Masalan, asosiy iqtisodiy ko'rsatkichlarning o'sish sur'atlariga ko'ra (YaIM,
aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot, ishlab chiqarish samaradorligi va
boshqalar) sekin, tez va barqaror iqtisodiy o'sishni ajratib ko'rsatish; foydalanish
darajasi bo'yicha iqtisodiy resurslar ekstensiv va intensiv o'sish; milliy va jahon
xo‘jaligining o‘zaro ta’siri xarakteriga ko‘ra – eksportni kengaytiruvchi, import
qilinadigan, import o‘rnini bosuvchi, o‘sish sur’atlarini buzish; amaldagi
qonunchilikka nisbatan - huquqiy, soya va jinoiy o'sish va boshqalar. Ko'rinib
turibdiki, bu va boshqa turdagi o'sishlarning mazmuni xususiyatlari turli xil
ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda bir xil bo'lishi mumkin emas va shuning uchun
ularni tartibga solishning tegishli mexanizmlari bir-biridan farq qilmasligi
mumkin.
Ammo ushbu mexanizmlardan foydalanishning umumiy maqsadi
zamonaviy iqtisodiy o'sishning etakchi omillari - shaxsning rivojlangan kasbiy
malakasi va intellektual va ta'lim salohiyatining ijodiy salohiyatini shakllantirish
va chiqarishdan iborat bo'lishi kerak; ilmiy-texnikaviy taraqqiyot; ijtimoiy
barqarorlik va sivilizatsiyalashgan huquqiy muhit; sheriklik va raqobat asoslarining
optimal muvozanati, ijtimoiy adolat va iqtisodiy samaradorlik. Zamonaviy
iqtisodiy o'sish global xarakterga ega, muayyan milliy iqtisodiyotlarning
raqobatbardoshligiga sezilarli darajada bog'liqdir. U klassik qiyosiy ustunliklar
bilan emas, balki o'zaro bog'liq determinantlarning murakkab tizimi bilan
37

belgilanadi. Bugungi kunda aholining samarali bandligini oshirishning yangi
infratuzilma institutlaridan biri boigan «Aholi bandligiga ko‘maklashish nodavlat
tashkilotlari (rekruting agentliklari)ning ahamiyati oshib bormoqda. Shuning uchun
bugungi kunda «Aholi bandligiga ko‘maklashish nodavlat tashkilotlari (rekruting
agentliklari) to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi qonuni ishlab chiqish dolzarb
ahamiyatga ega. Bunday yangi institutlar mehnat bozori infratuzilmasini oshirish,
aholi bandligini ta’minlash imkoniyatlarini, aholi daromadlari va turmush
darajasini oshirishga xizmat qiladi. Iqtisodiy o'sishning asosiy zamonaviy
modellari, har qanday modellar kabi, tenglamalar yoki grafiklar ko'rinishidagi real
iqtisodiy jarayonning mavhum, soddalashtirilgan ifodasidir. Har bir modeldan
oldingi bir qator taxminlar dastlab natijani real jarayonlardan uzoqlashtiradi, ammo
shunga qaramay, iqtisodiy o'sish kabi murakkab hodisaning individual jihatlari va
qonuniyatlarini tahlil qilish imkonini beradi. Davlatning iqtisodiy va ijtimoiy
siyosati o‘zaro bogiangan. Ijtimoiy siyosat iqtisodiy imkoniyatlardan kelib
chiqadi va o‘z navbatida inson kapitalini o‘stirish orqali iqtisodiy taraqqiyotga
faol ta’sir etadi. Bu siyosat insonga loyiq turmush darajasini berish, uni kamol
toptirishga qaratiladi, tarkiban bandlik daromad va ijtimoiy himoya
siyosatlaridan iborat bo‘ladi. Bandlik siyosati qo‘shimcha ish o‘rinlarini
yaratib, ishsizlikni kamaytirish, kishilarga ishlab pul topish imkoniyatlarini
ko’zlaydi.

38

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1. Agapova T.A., Seregina S.F. Makroiqtisodiyot - M .: Moskva davlat
universiteti nashriyoti, "DIS". 1999 yil.
2. Bulatov A.S. Iqtisodiyot - M: Bek, 2005 y.
3. Bulatov A.S. Iqtisodiyot. Iqtisodiy akademiyalar, universitetlar va
fakultetlar uchun darslik - M .: 2000.
4. Bunkin M.K., Semenov V.A. Makroiqtisodiyot. Qo'llanma ... - M., 2003 yil.
5. A.O’lmasov ., Iqtisod nazariyasi – 2014 yil
6. N. Gregoriy Mankiw.,M Publisher – 2015 yil
7. M.A.Mamatov ., Iqtisodiy o`sish -- 2021 yil Toshkent
8. Osadchya I., Zamonaviy Keyarorlik, M., 2010 312 p.
9. Gerasimov BI, Ioda Yu.V., Iqtisodiyotga kirish. Iqti sodiy tahlil asoslari:
Darslik B.I. Gerasimov, Yu.V. Ioda.- Tambov: TDU nashriyoti, 2004.- 140-yillar.
10. Zavyalov V.G. Iqtisodiyot tarixi: darslik. Foyda. - Tomsk: Ed. TPU,
2001 .-- 152 b.
11. Kempbell R., McConnell, Stenli L. Iqtisodiyot. 1-jild. - M., 2000, b. 89.
12. Kiseleva EA, Chepurin MN, Iqtisodiyot nazariyasi kursi. - Kirov, 2002 y.,
b. 145.
13. Konotopov, Smetanin. Iqtisodiyot tarixi xorijiy davlatlar.. Nashriyot uyi:
Moskva 2003 yil.
14. McConnell C.R., Bru S.L. Iqtisodiyot: tamoyillar, muammolar va siyosat /
Per. 16-ingliz. tahrir - M .: INFRA-M, 2007.
15. Nuriyev R.M. Iqtisodiyot nazariyasi asoslari. Mikroiqtisodiyot.
Universitetlar uchun darslik. M. Oliy maktab. 1996 yil
39

IQTISODIY O`SISH TURLARI,OMILLARI VA AMAL QILISHI.

Купить