Iqtisodiy rivojlangan xorijiy davlatlarda ta’lim tizimi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	51.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Iqtisodiy rivojlangan xorijiy davlatlarda ta’lim tizimi

Купить

MAVZU: IQTISODIY RIVOJLANGAN XORIJIY DAVLATLARDA
TA’LIM TIZIMI
MUNDARIJA:
KIRISH ……………………………………………………………………..…….3
I.BOB. IQTISODIY RIVOJLANGAN DAVLATLARDA TA’LIM-
TARBIYA, MAKTAB VA MAORIF TARAQQIYOTINING
ASOSIY YO‘NALISHLARI. ……………………………………..……….…....5
1.1. AQShda ta’lim tizimining tuzilishi. ……………………………….….……....5
1.2. Yaponiyada ta’lim tizimi. Fransiyada ta’lim tizimi …………………….
…….11
1.3. Germaniyada ta’lim tizimining rivojlanishi ……………………………….....14
II.BOB. TA’LIM MODELLARI UNING ELEMENTLARINI RIVOJ-
LANISH HOLATI……………………………...………………………….…….17
2.1. XX asr jahon ta’lim tizimidagi global tendents i yalar … ………..………….…17
2.2. Xalqaro loyihalar va ta’lim dasturlari ………………………………..….……20
2.3. Rivojlanga n xorijiy davlatlar va mustaqil O’ zbekist o n Respublikasi ta’lim
tizimidagi o‘zaro uy g’ unlik masalalari ……………………………………………25
XULOSA ……………………………………………………………….…..
…….29
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………..………
31

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Dunyo ta’lim makonining yuzaga kelishi, faol
integratsion jarayonlar, ta’limni “inson kapitali” sifatida e’tirof etilishi, ma’lumot
haqidagi diplomlarning dunyo bo’ylab tan olinishi chet el tajribasini o’rganish
jarayonini tezlashtiradi.
1997 yilda XTSK (Xalqaro ta’lim standart klassifikatsiyasi) yangilandi. Unda
sakkizta bosqich ko’rsatilgan.
1– maktabgacha ta’lim;
2 – boshlang’ich ta’lim;
3 – o’rta ta’limning birinchi bosqichi;
4 – o’rta ta’limning ikkinchi bosqichi’
5 – o’rta ta’limdan keyingi ta’lim (oliy ta’lim emas);
6 – oliy ta’limning birinchi bosqichi;
7 – oliy ta’limning ikkinchi bosqichi;
8– oliy ta’limdan keyingi ta’lim.
Jahon ta’lim tizimining ko’p omilli ko’rinishga egaligi metablokli,
makroregional va alohida davlatlardaga ta’lim tizimini tahlil etishga imkon beradi.
Jahon ta’lim tizimining o’zaro aloqadorligi va o’zaro harakati belgilariga ko’ra
regionlarni bir necha turga bo’lish mumkin:
Birinchi turga integrasion jarayon generatorlari hisoblangan regionlar kiradi.
Bunday regionga eng yorqin misol sifatida G’arbiy Yevropani keltirish mumkin.
Birlik g’oyasi 1990 yillardan G’arbiy Yevropa davlatlarida ta’lim islohotlarining
asosiga aylandi. Birinchi tur ga mansub regionlarga shuningdek, AQSh va Kanada
kabilarni ham kiritish mumkin. Jahonda integratsion jarayonlarning generatori
sifatida yangi Osiyo-Tinchokeani regioni ham shakllanmoqda. Unga Koreya, Tayvan,
Singapur va Gonkong, shuningdek, Malayziya, Tayland, Filippin va Indoneziya kabi
davlatlarni kiritish mumkin.
3

Ikkinchi turga integratsion jarayonlarga muvaffaqiyatli javob qaytarayotgan
hududlar tegishli. Birinchi navbatda bu Lotin Amerikasi davlatlaridir. Tarixda
bo’lgani singari bugungi kunda ham Lotin Amerikasiga integratsion o’choqlar zonasi
sifatida AQSh va G’arbiy Yevropa tomonidan ta’sir ko’rsatilmoqda.
Uchinchi turga ta’lim jarayoni integratsiyasiga kam e’tibor qaratayotgan
regionlar kiradi. Mazkur guruhga Saxara janubidan boshlab Afrika davlatlarining
katta qismi, janubiy va janubiy-sharqiy Osiyoning qator davlatlari, Tinch va Atlantika
okeani havzasidagi uncha katta bo’lmagan orol davlatlarini kiritish mumkin. Afrika
davlatlarida maktab ta’limining davomiyligi minimal daraja – 4 yildan kam. Mazkur
hududlarda aholining ko’pchiligi savodsiz. Masalan, janubiy Saxarada yashovchi 140
mln afrikalik savodsizligicha qolmoqda. Maktab ta’limi davomiyligining eng pastligi
Nigeriyada – 2,1 yil, keyin Burkina-Fasoda – 2,4 yil, Gveniyada – 2,7 yil, Jibutida –
3,4 yil.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari: XX asrning oxiriga kelib qator
iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy sabablarga ko’ra ta’limning uzluksizligi va integratsion
jarayonlarda og’ishlar kuzatilayotan hududlar ajratib ko’rsatildi. Bunday hududlarga
arab davlatlari, Sharqiy Yevropa va Sobiq SSSR davlatlari kiradi. Arab davlatlarida
ichki integratsiyaga tayanadigan to’rtta subregionni shakllantirisha intilish
kuzatilmoqda. Bu hududlarga: Mag’rib (Liviya bilan birga), Yaqin Sharq (Misr, Iroq,
Suriya, Livan, Iordaniya), Fors ko’rfazi (Saudiya Arabistoni, Quvayt, BAA, Qatar,
Ummon, Baxrayn), Qizil dengiz bo’yi va Mavritaniya davlatlari.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar.
4

I.BOB. IQTISODIY RIVOJLANGAN DAVLATLAR TA’LIM TIZIMI .
1.1. AQSh ta’lim tizimi.
Rivojlangan xorijiy davlatlarda ta’limning mamlakat ichki siyosatiga faol
tasir etadigan ijtimoiy jarayon ekanligining e’tirof qilingani haqiqatdir. Shu tufayli
ham rivojlangan mamlakatlarda maktab ehtiyojini iqtisodiy ta’minlashga
ajratilayotgan mablag’ miqdori yildan-yilga oshib bormoqda.
Masalan, yaponlarda “maktab muvaffaqiyat va farovonlik timsoli”gina
bo’lib qolmay, “u insonlarni barkamollashtiradi”, degan fikr ishonch va e’tiqodga
aylangan.
Ta’lim to’g’risida g’amxo’rlik qilish taniqli siyosatchilarning ham hamisha
diqqat e’tiborida bo’lgan. Shuning uchun ham AQShning sobiq Prezidenti
R.Reyganni, Buyuk Britaniya Bosh vaziri M.Techcherni, Frantsiya Prezidenti
F.Mitteranlarni maktab islohotining tashabbuskorlari deb bejiz aytishmaydi.
F.Mitteran maktabni “Jamiyatni harakatlantiruvchi kuch” deb hisoblagan.
Rivojlangan mamlakatlarda pedagogik tadqiqotlarni amalga oshiradigan
ko’p sonli ilmiy muassasalar ishlab turibdi. Germaniyada ularning soni ikki
mingdan ortiq. Frantsiya, AQSh, Yaponiyada ta’lim-tarbiya nazariyasi
muammolari bilan yuzlab davlat va xususiy tashkilotlar, universitetlar, pedagogik
tadqiqot markazlari shug’ullanmoqdalar. Ular faoliyatini esa xalqaro ta’lim
markazlari, masalan, AQShda xalqaro ta’lim instituti muvofiqlashtirib bormoqda.
Ko’pchiligining faoliyati o’quv dasturini takomillashtirish va qayta ishlab
chiqishga qaratilgan.
XX asrning 80-yillaridan boshlab Buyuk Britaniyada ham AQShdagi singari
o’rganilishi majburiy bo’lgan fanlar doirasi kengaytirildi. Ingliz tili va adabiyoti,
matematika va tabiiy fanlar o’quv jadvalining yadrosini tashkil etadigan bo’ldi.
Qolgan o’quv fanlarini tanlab olish o’quvchilar va ota-onalar ixtiyoridadir.
«Yangi dunyo»ning pedagogik g’oyalari Frantsiya va Germaniya ta’limiga
ham sezilarli ta’sir etayotir.
Germaniyada to’liqsiz o’rta maktablarida asosiy o’quv fanlari bilan bir
qatorda tanlab olinadigan ximiya, fizika, chet tillari kiritilgan o’quv dasturlari ham
6

amalga oshirilayotir. Bu o’quv dasturi tobora to’liqsiz o’rta maktab doirasidan
chiqib, o’rta maktablar va gimnaziyalarni ham qamrab olmoqda.
Frantsiya boshlang’ich maktablarida ta’lim mazmuni ona tili va adabiyoti
hamda matematikadan iborat asosiy, tarix, geografiya, aholishunoslik, tabiiy
fanlar, mehnat ta’limi, jismoniy va estetik tarbiya kabi yordamchi o’quv fanlariga
bo’linadi.
Yaponiya maktablari ikkinchi jahon urushidan keyinoq Amerika ta’limi
yo’lidan bordi. Lekin shunga qaramay, bu ikki mamlakat o’quv dasturida bir qator
farqlar ko’zga tashlanadi. Yaponiyada o’quv dasturlari jiddiy
murakkablashtirilgan, asosiy fanlar majmui ancha keng, bir qator yangi maxsus va
fakultativ kurslar kiritilgan. Masalan, umumiy o’rta ta’lim maktablarining yangi
musiqa ta’limi o’quv dasturiga milliy va jahon mumtoz musiqasini o’rganish ham
kiritilgan.
Shuni ta’kidlash lozimki, iqtisodiy rivojlangan davlatlarda XX asrning 60-
80-yillarida tabiiy-ilmiy ta’lim dasturi tarkibiga fizika, ximiya, biologiya, ba’zi
hollarda astronomiya, geologiya, mineralogiya, fiziologiya, ekologiya elementlari
kiritilib, u AQSh va Frantsiyada 4 yil, Buyuk Britaniyada 6 yil, Germaniyada 2 yil
o’qitiladi. O’kuv dasturlarini integratsiyalash jarayonida yangi-yangi kurslar paydo
bo’la boshladi. Frantsiyada XX asrning 70-80-yillarda to’liqsiz o’rta maktablar
o’kuv dasturidagi tabiiy-ilmiy va gumanitar turkumiga eksperimental, iqtisodiy-
gumanitar kurslar kiritiladi.
Hozirgi paytlarda rivojlangan mamlakatlar o’quv dasturiga
integratsiyalashtirilgan kurslarni kiritish to’la amalga oshirildi: Frantsiya
maktablarida ularga 6-10 foiz, Buyuk Britaniya maktablarida 15 foiz o’quv soatlari
ajratildi.
Maktablarda amalga oshirilayotgan islohotlar ta’lim ishini tabaqalashtirish
muammolarini keltirib chiqardi.
Iqtisodiy rivojlangan xorijiy mamlakatlarda ta’limni tabaqalashtirish eng
dolzarb masalaga aylangan. O’quvchilarni tabaqalashtirib o’qitish xorijiy
mamlakatlarda asosan boshlang’ich ta’lim kursidan keyin amalga oshiriladi.
7

Masalan, frantsuz pedagoglari ta’lim jarayonida sinf o’quvchilarini uch tabaqaga
ajratib o’qitishni afzal ko’radilar. Bular quyidagilar:
1. Gomogenlar – matematika va gumanitar yo’nalishda ish olib borsa
bo’ladigan o’quvchilar.
2. Yarim gomogen – tabiiy turkumdagi fanlarni o’zlashtira olishga moyil
o’kuvchilar.
3. Gegeron – barcha fanlarni har xil saviyada o’zlashtiradigan o’quvchilar va
hokazo.
Tabaqalashtirish jarayonining yangi muhim yo’nalishi to’ldiruvchi ta’limni
rivojlantirish bo’lib qolmoqda.
To’ldiruvchi maktablar paydo bo’lishining sababi AQSh va G’arbiy
Yevropada o’zlashtirishi past o’quvchilarning ko’payib borayotganligi, funktsional
savodsizlik avj olayotganligidir.
To’ldiruvchi ta’lim maktabgacha tarbiya muassasalarida, maktab va
litseylarda amalga oshirilmoqda. AQShda bu xizmatga ommaviy axborot
vositalarinig imkoniyatlari ham safarbar etilgan. Milliy telekompaniya maxsus
o’quv kanali orqali 130 soatlik o’quv ko’rsatuvlari tashkil etiladi.
O’quv jarayonlarini tabaqalashtirib olib borish bo’yicha chet el
mamlakatlarining ko’pchiligida tadqiqotlar davom ettirilmoqda.
Rivojlangan davlatlarda iqtidorli bolalarga e’tibor tobora ortib bormoqda.
Keyingi davrlarda o’z tengdoshlariga nisbatan qobiliyatda bir necha barobor
ilgarilab ketgan bolalar ko’plab topilmoqda. Ular o’qishni juda erta boshlab ta’lim
kurslarini o’zlashtirishda katta shov-shuvlarga sabab bo’ladigan darajada
muvaffaqiyatlarga erishadilar.
Shunday iqtidorlar maktabi G’arbda XX asrning 60-yillardayoq paydo
bo’lgan edi. Bunday maktablarning o’quv dasturlari bolalar qobiliyati va
imkoniyatini to’la ro’yobga chiqarishni ta’minlab berish darajasida murakkab
tuzilgan.
Qobiliyatli bolalar bilan ishlash dasturlari AQShda keng quloch yoygan.
Ayrim shaharlarda oliy toifali bolalar bog’chalari ochilgan bo’lib, ularda 4-5 yoshli
8

o’quvchilar maktab dasturida o’qitiladilar. AQShda “Merit” dasturi asosida har yili
yuqori sinflar va kollejlardan eng qobiliyatli bolalardan 600 mingtasi tanlab
olinadi. Ular o’rtasida test sinovlari o’tkazilib eng qobiliyatli 35 ming o’quvchi
tanlab olinadi va o’qitiladi. Ularga turli imtiyozlar, stipendiyalar, yaxshi shart-
sharoitga ega bo’lgan turarjoy, eng oliy darajadagi universitetlarga qabul va
boshqalar amalga oshiriladi.
Lekin iqtidorli bolalarga qarama-qarshi qutbda turgan aqli zaif
o’quvchilarning taqdiri ham chet ellik hamkasblarni tobora tashvishlantirmoqda,
bunday holni kelib chiqish sabablarini o’rganish, oldini olish bo’yicha ko’pgina
profilaktik ishlar olib borilmoqda va ular uchun maxsus maktablar ochilmoqda.
Lekin statistik ma’lumotlar bunday bolalar soni tobora oshib borayotganligini
ko’rsatayotir.
XX asrning 70-yillarida AQShda kelajak maktabi umummilliy loyihasini
amalga oshirishga kirishildi. Bu eksperiment mazmuni o’qituvchi buyrug’i bilan
ish tutish, ko’proq o’quvchilarga mustaqil ishlash imkoniyatini berishdan iborat.
Ta’lim tarkibi sinfda ishlash, mustaqil mashg’ulot, o’qituvchi konsultatsiyasini o’z
ichiga oladi.
Germaniya maktablarida sinfda o’quvchilar sonini qisqartirish sari yo’l
tutilgan. Bunday o’quvchilarning har biriga individual paketlar (topshiriqlar)
tarqatiladi. Toshiriqlarni o’quvchi mustaqil bajaradi, lozim bo’lganda u
o’qituvchidan konsultatsiya oladi.
Yuqorida bayon qilinganlardan ko’zda tutilgan maqsadlar:
- maktablarning insonparvarlik, umuminsoniylik yo’nalishlarini
kuchaytirish;
- o’quvchi shaxsini shakllantirishning eng samarali yo’llarini qidirib topish;
- tarbiyaning yangi shakllarda – o’quvchilar kengashi, maktab
kengashlaridan, tarbiyaviy o’yinlardan foydalanish;
- maktab o’quv dasturlarini ixtisoslashtirish, fanlarning o’zaro aloqasini
mustahkamlash, takomillashtirish;
9

- maktabni mehnat, insoniy faoliyat bilan yakinlashtirish, kasbga yo’naltirish
ishlarini qayta tashkil etish;
- tabaqalashtirib o’qitishni yo’lga ko’yish, maxsus o’kuv muassasalarini
(xam iqtidorli, ham aqliy, jismoniy zaif o’quvchilar uchun) rivojlantirish;
- yangi, ya’ni o’quv texnik vositalarni ta’limdagi salmog’ini oshirish,
o’kituvchilar uchun kompyuter ta’limini yo’lga ko’yish;
- pedagogik g’oyalarni amalga oshirishda keng kamrovli tadqiqotlarni
amalga oshirishdan iboratdir.
Amerika Qo’shma shtatlarida ta’lim tizimining tuzilishi quyidagicha:
1) bolalar 3 yoshdan 5 yoshgacha tarbiyalanadigan maktabgacha tarbiya
muassasalari;
2) 1-8- sinflargacha bo’lgan boshlang’ich maktablar (bunday maktablarda 6
yoshdan 13 yoshgacha o’qiydilar);
3) 9-12-sinflardan iborat o’rta maktablar (bu maktablarda 14-17 yoshgacha
bo’lgan bolalar ta’lim oladilar). U quyi va yuqori bosqichdan iborat.
4) Amerika Qo’shma Shtatlarida navbatdagi ta’lim boskichi oliy ta’lim
bo’lib, u 2 yoki 4 yil o’qitiladigan kollejlar hamda dorilfununlar va boshqa oliy
o’kuv yurtlari tarkibida tashkil etilgan aspirantura yoki doktoranturalardir.
AQShda majburiy ta’lim 16 yoshgacha amal qiladi. Bu mamlakatdagi o’quv
yurtlari davlat, jamoa, xususiylar tasarrufida va diniy muassasalar ixtiyorida
bo’lishi mumkin.
Amerikada 3 yoshgacha bolalar tarbiyasi bilan onalar shug’ullanadilar, lekin
ularga hech qanday imtiyozlar berilmagan. Uch yoshdan besh yoshgacha xususiy
yoki davlat bog’chalaridan foydalanish mumkin, lekin bolalar bog’chalari kichik
va bu tizim kam rivojlangan. Enaga yonlash bir xaftada 200 dollarga tushadi.
Bog’chalarda yagona bir dastur mavjud emas. Kerak bo’luvchi hamma jixozlar va
ovqatni ota-onalarning o’zi olib keladi. Besh yoshdan esa «Kinder garde» deb
ataluvchi tayyorlov muassasalarida ta’lim boshlanadi. Boshlang’ich maktab 6
yoshdan to 13-15 yoshgacha bo’lgan bolalarni qamrab oladi. Bu boshlang’ich
maktablarda umumiy savodxonlik va kasbga yunaltirish vazifalari hal etiladi.
10

Sinfdan-sinfga ko’chish o’quvchining o’zlashtirganlik darajasiga bog’liq.
Boshlang’ich ta’lim turli shtatlarda turlicha belgilangan (4, 5, 6, 8 yil).
Maktablarda turli xil to’garaklar, uchrashuvlar, sayohatlar uyushtiriladi, ammo
ularning hammasiga xaq to’lash lozim. O’rta maktablar quyi va yuqori
bosqichlardan iborat. 9-sinfni bitirgan talabalar tanlov asosida o’rta maktabga
qabul qilinadi. Urta maktablarda to’rt yo’nalishda kasb-kor asoslari berib boriladi.
AQShda OO’Yulari asosiy funktsiyalariga ko’ra quyidagi 6 turga
tasniflanadi:
1. Tadqiqot universitetlari: I va II guruh. (3%, 125 OO’Yu), doktorlik
darajasini beradi. Bu universitetlarning I va II guruhlari orasidagi farq federal
moliyaviy yordam hajmi bilan bog’liq, ya’ni II guruh OO’Yulariga nisbatan
kamroq mablag’ ajratiladi.
2. Doktorlik universitetlari: I va II guruh (3%, 111 OO’Y u ). Ta’limning
barcha bosqichlarini o’z ichiga oladi. I va II guruh orasida farq ilmiy darajalar
soniga bog’liq: I guruh uchun 5ta yo’nalish bo’yicha 40ta doktorlik darajasi, II
guruh uchun 3ta yo’nalish bo’yicha 10ta doktorlik darajasi beriladi.
3. Magistrlik o’quv muassasalari (15%, 529 OO’Yu), bakalavriat va
magistrlik dasturlariga ega. Bu o’quv muassasasini ko’p tarmoqli hamda keng
qamrovli universitet va kollejlar deb atashadi. I guruh – milliy, II guruh – regional
hisoblanadi.
4. Bakalavr OO’Yularining 4 yillik kollejlari – I, II guruh. (18%, 637
OO’Yu) – juda katta to’lov asosida o’qitiladigan, mamlakatning eng nufuzli
universitetlari magistraturalariga kadrlar еtkazib beradigan elitar ta’lim
muassasalari.
5. Ixtisoslashtirilgan OO’Yulari yoki bakalavr diplomi bilan qabul
qilinadigan kasbiy maktablar (20%, 722 OO’Yu), (tibbiyot, huquqshunoslik,
pedagogik, boshqaruv va h.)
6. Ikki yillik kollejlar va institutlar (41%, 471 OO’Y u ).
11

1.2. Yaponiya ta’lim tizimi va uning o’ziga xosliklari.
Yaponiya – juda tez rivojlanayotgan davlat bo’lib, bu hol asosan
yaponlarning tabiatan mehgatsevarlik va ishbilarmonligi bilan bog’liqdir.
Dunyodagi barcha yangiliklar va yuksalishlar sari intilish, eng so’nggi yutuqlardan
foydalanish va ularni yanada rivojlantirish – bu yapon xalqining azaliy milliy
odatlariga aylanib qolgan. Bugungi kunda Yaponiya dunyodagi barcha davlatlar
uchun ochiq va xalqaro hamkorlik maydonida faol ishtirok etib kelmoqda.
Yaponiya davlati 6800ga yaqin orollardan tashkil topgan bo’lib, mamlakat
maydonining 99%ni asosan eng yirik 4ta orol – Xokkaydo, Xonsyu, Sikoku va
Kyusyu orollari tashkil etadi. Aholisi 127ming kishidan iborat. Aholi umrining
davomiyligi millatning sog’lomligini va aholi xayotining sifatini belgilovchi
muhim bir ko’rsatkichdir. Yaponlar uchun oila asosiy hayotiy boylik hisoblanadi.
Bu joyda ajrashish dunyoning boshqa rivojlangan mamlakatlarga qaraganda ancha
kam uchraydi. Yaponiya ta’lim tizimi ham o’ziga xosligi bilan ajralib turadi.
Yaponiya zamonaviy ta’lim tizimining tarixi quyidagi 5ta davrga bo’linadi:
1. Asos solingan davr. 1867-1885 yillarni qamrab oladi. Zamonaviy
ta’limning ilk tuzilishiga asos solingan.
2. Birlashuv (konsolidatsiya) davri. 1886-1916 yillarni o’z ichiga oladi. Turli
maktab qonunlari chiqarilgan, tizimli ta’lim yaratilgan.
3. Tarqalish (ekspansiya) davri. 1917-1936 yillarni o’z ichiga oladi. Ta’lim
tizimi bo’yicha favquloddagi kengash tavsiyalariga asosan rivojlantirildi.
4. Harbiy davr. 1937-1945 yillar. Militaristik ta’lim tizimi.
5. Zamonaviy davr. 1945dan hozirgi davrgacha ta’lim islohotlari.
Yaponiya ta’limining shakllanishi 1867-1868 yillarda boshlangan. Yaponiya
o’z oldiga 2 vazifani: 1-boyish, 2-g’arb texnologiyalarini Yaponiya ishlab
chiqarishiga kiritish masalasini qo’ydi va bu ishni amalga oshirish uchun birinchi
galda ta’lim tizimini tubdan o’zgartirish kerakligini angladi.
1872 yili “Ta’lim haqida” qonun qabul qilindi. Bunda yapon ta’limi g’arb
ta’limi bilan uyg’unlashtirilgan. 1893 yilda kasb-ta’limi yo’nalishidagi 1-kollej
paydo bo’lgan. 1908 yilda Yaponiya boshlang’ich ta’limni majburiy 6 yillik qilib
12

belgiladi. 1946-yili qabul qilingan Konstitusiya fuqarolarning ta’lim sohasidagi
huquq va burchlarini belgilab berdi. Unda barcha bolalar bepul umumiy ta’lim
olishi shart ekanligi qayd etilgan. Hozirgi zamon yapon ta’lim tizimining tarkibi
quyidagicha: bog’chalar, boshlang’ich maktab, kichik o’rta maktab, yuqori o’rta
maktab, oliy ta’lim tizimlariga kiruvchi oliy o’quv yurtlari. Bolalar yoshlariga
qarab 3,2,1 yillik ta’lim kurslariga jalb qilinadi. Yaponiyada maktabgacha ta’lim
muassasalarining 59,9% - xususiy, 40,8% - davlatnikidir.
Maktabgacha ta’limga Yaponiyada katta e’tibor beriladi, chunki
psixologlarning ta’kidlashicha 7 yoshgacha inson bilimlarni 70%ni, qolgan 30%ni
butun qolgan umri davomida o’zlashtirar ekan. Maktabgacha tarbiya odatda
oiladan boshlanadi. Yapon ayollari uchun onalik birinchi o’rinda turadi. Ko’pgina
yapon ayollarining aytishlaricha, bola tarbiyasi – ularning hayotlarining
maqsadlaridir.
Yapon tarbiyachilarining bolalarni kichik guruhlarga “xan”larga bo’lib
o’qitishlari tarbiyaning asosiy xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Bu bolalarda
qarorlar qabul qilishga, o’zgalar fikrini hurmat qilish, guruh a’zolarini barchasini
tashabbuskor bo’lishga o’rgatadi. Bunday usul kichik maktablarda ham, o’rta
maktablarda ham davom etadi. Bu guruhlar o’rtacha har 5 oyda shakllanib turadi.
Yapon bolalariga sinfni boshqarish juda yoqadi. Shuning uchun har kuni
bolalarning o’zlari boshqaruvchi tanlaydilar. Har bir bola bu vazifani bajarib
ko’radi.
Boshlang’ich maktabda o’qituvchilar bolalarni tanqidga, ya’ni xulqlarini
yomon tomonlarini, maktabdagi kamchilikni tanqid qilishni o’rgatadilar. Bundan
ko’rinib turibdiki, o’qituvchi faqat ta’lim berish bilan cheklanib qolmay, bolaning
har tomonlama rivojlanishiga ta’sir etadi. Shuning uchun ham Yaponiyada
o’qituvchi kasbiga katta e’tibor beriladi. Yaponiya rivojlangan davlatlar ichida
o’qituvchining maoshi davlat rahbarlari maoshidan ham yuqori bo’lgan yagona
davlatdir.
Majburiy ta’lim. Ta’limning bu pog’onasi 6 yoshdan 15yoshgacha bo’lgan
bolalarni o’z ichiga oladi. 6 yillik boshlang’ich ta’lim va 3 yillik o’rta maktab 9
13

yillik majburiy ta’limni tashkil etadi va u bepuldir. Muhtoj oilalarning bolalari
bepul nonushta, o’quv qurollari, tibbiy xizmat bilan ta’minlanadi. Zarur bo’lgan
hollarda ularning oilalariga moddiy yordam ko’rsatiladi. Shu bilan birga
Yaponiyada xususiy maktablar ham mavjud.
Yuqori o’rta maktab 10,11,12-sinflarni o’z ichiga oladi, bunday
maktablarning kunduzgi, sirtqi, kechki bo’limlari mavjud. O’quvchilarning 95%i
kunduzgi maktablarda o’qiydi.
Yaponiyada o’quv yili – 240, AQShda – 180 kun. Yozgi kanikul iyun
oyining oxirida boshlanib, avgustda tugaydi. Darslar kuniga 7 soatdan o’tiladi.
Universitetlarga yuqori va o’rta maktabni yoki 12 yillik oddiy maktabni
bitirgan o’quvchilar qabul qilinadi. U еrda 460 ta universitet bo’lib, 95tasi davlat
tasarrufida, 34tasi munitsipal, 31tasi xususiydir. 1-toifadagi universitetlarda har bir
o’qituvchiga 3 nafar, 2-toifali universitetlarda esa 20tadan talaba to’g’ri keladi.
Universitetlarga qabul qilish 2 bosqichga bo’linadi: 1-bosqichi turar joyda
o’tkaziladi, buning uchun eski yapon tili, matematika, fizika, kimyo,
jamiyatshunoslik, tarix bo’yicha test sinovlaridan o’tiladi.
Yaponiyada oliy ta’lim majburiy hisoblanadi va u kasb ta’limi bilan uzviy
bog’liqdir. Oliy ta’lim tizimi quyidagi turlarni o’z ichiga oladi:
1. To’liq sikldagi universitetlar (4 yil).
2. Tezlashtirilgan universitetlar sikli (2 yil).
3. Kasb ta’lim kollejlari.
4. Texnika institutlari.
14

1.3.Germaniya ta’lim tizimi.
Germaniya Federativ Respublikasi 16ta mustaqil Federativ еrlar
(viloyatlar)dan iborat bo’lib, har biri shakliga ko’ra turlicha bo’lgan ta’lim tizimiga
ega. Ta’lim muassasalari asosan davlat tasarrufida bo’lib, ular uchun ta’lim
dasturiga tegishli bo’lgan davlat ko’rsatmalari mavjud.
Ta’limni joriy qilish va boshqarish Federal еrlar (FE) hukumatining
konpetentsiyasiga kiradi, lekin markaz tomonidan umumiy rahbarlik ham bor:
ta’lim vazirligi ta’lim siyosati kontseptsiyasini ishlab chiqadi, OO’Yularini
kengaytirishga mablag’ ajratadi.
GFR konstitutsiyasiga ko’ra har bir Federal Yer o’z hududidagi maktab va
oliy ta’limni rejalashtirish va amaliyotga tadbiq etish bo’yicha o’zi javob berishga
qaramay, barcha Federal Yerlar va Federal hukumat umumta’lim va oliy ta’lim
muassasalarida o’qitish kurslarida birlikni ta’minlash maqsadida xamkorlik
qiladilar. Federal organlar va Federal Yerlarning ta’lim sohasi bo’yicha siyosati
kelishilgan: ta’limning davomiyligi, ta’tillar, o’quv dasturi, imtixonlarni o’zaro tan
olish, attestatlar, maktabni tugatganligi xaqida guvohnoma, diplomlar, unvonlar
shular jumlasidandir.
Har bir Federal Yerda ta’lim tizimi xaqida o’zining qonuni mavjud, lekin
buning xammasi umumiy federal qonun asosida ishlab chiqilgan. Har bir Federal
Yer maktabga qatnash vaqti, o’qish muddati va darsliklarni belgilashda
mustaqildir. O’quv rejalar va ta’lim darajasi har bir Federal Yer uchun turlichadir.
O’qitish dasturlari, darsliklar viloyat xukumati bosqichida tasdiqlanadi. Har bir fan
bo’yicha tegishli vazirlik tomonidan tasdiqlangan bir necha darsliklar mavjud
bo’lib, o’qituvchi darslikni o’zi tanlash huquqiga ega. Shu tariqa ta’limnig ko’p
variantliligiga erishiladi, fikrlar plyuralizmi ta’minlanadi.
Federal hukumatning huquqlari asosiy qonunlarni qabul qilishda, jumladan
moliyalashtirish masalalarida chegaralangan. Ta’limdagi xarajatlar haqida
quyidagilarni aytish mumkin:
15

– birorta Federal Erlar davlat umumta’lim, kasbiy va oliy o’quv yurtlarida
o’qish uchun pul olmaydi; barcha Federal erlarda o’quvchilarni uydan maktabga,
maktabdan uyga tashuvchi avtobuslarni o’z hisobidan beradi;
– deyarli barcha o’quvchilarga davrslik va o’quv qo’llanmalarni qiymatining
ozgina qismiga beradi;
– ma’lum toifadagi o’quvchilar va talabalarga mavjud federal qonunlarga
ko’ra davlat moddiy yordam ko’rsatadi.
Germaniyada xususiy maktablarga ruxsat berilgan, ular orasida diniy
maktablar ham bor. Bu maktablarda taxminan 8% o’quvchilar tahsil oladilar.
Xususiy maktablar o’quv dasturlarini tanlashda davlat maktablariga nisbatan erkin
bo’lganligi bois turli pedagogik muqobillarning aprobatsiyasi o’tkazilib turiladi.
Sekin asta differentsiyalashgan ta’lim tizimi, ya’ni har bir o’quvchiga uning
qobiliyati va o’qishdagi turlicha yo’nalishiga ko’ra moslashuvchan yondashuv
kiritilmoqda.
Umuman olganda Germaniya ta’lim tizimi bir necha bosqichni o’z ichiga
oladi:
1. Elementar ta’lim: maktab ta’limining 1-bosqichiga tegishli bo’lib,
maktabgacha muassasalar kiradi. Asosan bular bolalar bog’chalari, tayyorlov
sinflari va kirish guruhlari bo’lib, bu erlarga bolalarning qatnashishi 3 yil
davomida ota-onalar xohishiga ko’ra ixtiyoriydir.
2. Ta’limning birinchi bosqichi. (Primastufe) boshlang’ich maktab, unga 6
yoshdan qatnay boshlaydi. O’qish muddati 4 yil, Berlin va Brandenburgda 6 yil.
Bu bosqichdagi ta’limning maqsadi – bolalarga ta’lim Ining ikkinchi bosqichidagi
u yoki bu maktabda ta’limni davom ettirishga imkon beruvchi asosiy bilimlarni
berishdan iborat.
3. Ta’lim Ining ikkinchi bosqichi (Sekundastufe I) “yo’nalishli bosqich” deb
nomlanuvchi bosqichdir, unda bolalarni ularning iqtidoriga ko’ra o’quv
muassasalarining kerakli turiga yo’naltiradi: asosiy maktablar, real maktablar,
gimnaziyalar, kompleks maktablar. O’quvchilar ta’lim xaqidagi attestatni real va
asosiy maktablarni bitirgachgina olishadi.
16

4. Ta’lim II ning ikkinchi bosqichi (Sekundastufe II)ga gimnaziyaning
yuqori sinflari, shuningdek kasbiy ta’lim va muassasalarda kasbiy ta’lim kiradi.
Muassasalarda kasbiy ta’lim “dual tizim” deb ham ataladi, unda ta’lim va ishlab
chiqarishda amaliyot 2 yil davomida olib boriladi, bu o’qishni tugatish o’rna
ta’limni tugatish bilan teng bo’lib, yakunida faqat kasbiy sohada o’qishni davom
ettirish mumkin. Gimnaziyada 3 yil o’qib, o’quvchilar umumiy shahodatnoma
“yetuklik attestati” – abitur oladilar, bu ularga istagan oliy o’quv yurtiga kirishga
imkon beradi.
5. Ta’limning uchinchi bosqichi oliy ma’lumot haqida diplom beruvchi oliy
o’quv yurtlari va malaka oshirish o’quv muassasalari.
GFR ta’lim tizimi umumYevropa ta’lim tizimiga integratsiyalashgan: o’quv
muassasalarining barcha turlari Yevropa Ittifoqi (ES) dasturini amalga oshirishga
mo’ljallangan, EI davlatlari ta’lim standartlarini unifikatsiya (bir xillashtirish)
qilinadi, diplomlar bu davlatlarda kuchga ega.
Germaniya uzoq davrlardan beri fan va madaniyat markazi sifatida
mashhurdir. Shiller, Gyote, Shneger, Gumboldt, Kant, Gegel va boshqalar kabi
buyuk shoirlar, yozuvchilar, filosoflar va jamoat arboblari hammaga tanish.
Germaniyada o’rta asrlarda tashkil topgan 1-universitet mavjud. Eng qadimiy
universitet bu Geydelberg universiteti bo’lib, 1386 yil tashkil topgan. 1388 yil
tashkil topgan Kyoln universiteti qadimiy universitetlardan sanaladi. Bu o’quv
muassasalari qadimiy an’analari va klassik ta’limi bilan mashhurdir.
Hozirgi kunda universitetlar va boshqa oliy o’quv yurtlari soni sezilarli
darajada ortdi, ta’lim tizimi ham o’zgardi. Avvalgiday gumanitar ta’lim an’analari
muhim o’rinni egallaydi, lekin texnik ta’lim, nazariya bilan amaliyot birligi,
fanlararo ta’lim ham birinchi o’ringa chiqmoqda. Oliy o’quv yurtlari fan va
texnikaning oxirgi yutuqlari – yo’nalishlarni aks ettiruvchi dasturlarni
kiritmoqdalar. Shu maqsadda o’quv rejalari qayta ko’rib chiqilmoqda.
17

II.BOB. TA’LIM MODELLARI UNING ELEMENTLARINI
RIVOJLANISH HOLATI
2.1. XX asr jahon ta’lim tizimidagi global tendents i yalar.
Qiyosiy pedagogik tizim bu qiyosiy pedagogika metodologiyasi asosida
pedagogikaning xalqaro, regional, milliy tajribalarini o’rganish va ta t biq qilish
imkoniyatlarini aniqlash, shuningdek, pedagogik tizimni ma’lum davlat, region,
aniq o’quv muassasida rivojlantirish bo’yicha qiyoslashga yo’naltirilgan dinamik
pedagogik tizimdir.
Qiyoslash texnologiyasi ikkita bo’limdan iborat bo’lib, birinchisi “o’rganish
va qayd qilish”, ikkinchisi “tuzish va tatbiq qilish” deb nomlanadi.
“O’rganish va qayd qilish” bo’limida qiyosiy tadqiqotlar quyidagi tartibda
amalga oshiriladi.
- ta’lim tizimi va uning elementlarini rivojlanish holati va yo’nalishlarini
aniqlash;
- ma’lumotlarni to’plash;
- aktlarni tahlil va tasnif qilish;
- qiyoslash mezonlarini tanlash.
“Tuzish va tadbiq qilish” bo’limidagi qiyosiy tadqiqotlar esa quyidagicha
amalga oshiriladi:
- o’rganilayotgan obyektning prognostic modelini tuzish;
- a) tattbiq qilish shakli, metodi va chegaralari; b) xususiy va umumiylikni
aniqlash;
- eng maqbul modelni tuzish;
- ta’lim muassasalariga tatbiq etish.
Qiyosiy pedagogikaning asosiy tarkibiy qismlari zamon va makon
omillaridir. Zamon omili bir xil pedagogik tizimni turli tarixiy davrlar, asrlar,
yillarda taqqoslashni nazarda tutadi. Bunda turli tarixiy davrlarda yuzaga kelgan
pedagogik nazariyalar o’rganiladi. Makon omili esa turli hududlarda joylashgan
davlatlarning pedagogik tizimlarini taqqoslashni nazarda tutadi. Quyida makon
omiliga ko’ra turli davlatlar ta’lim modelini taqqoslab ko’ramiz. Masalan:
18

Amerika modeli: kichik o’rta maktab → o’rta maktab → katta o’rta maktab
→ 2 yillik kollej → universitet tizimidagi 4 yillik kollej → magistratura →
doktorantura.
Fransiya modeli: onalar maktabi → o’rta maktab → kollej → texnologik,
kasbiy va umumta’lim litseyi → universitet → magistratura → doktorantura.
Germaniya modeli: umumiy maktab → real bilim yurti, gimnaziya va asosiy
maktab → oliy o’quv yurti → magistratura → doktorantura.
Angliya modeli: birlashgan maktab → grammatik va zamonaviy maktab →
kollej → universitet, magistratura, doktorantura.
Rossiya modeli: umumta’lim maktabi → to’liq o’rta maktab, gimnaziya va
litsey-kollej → institut, universitet, akademiya → magistratura → doktorantura.
Qozog’iston modeli: to’liq umumta’lim o’rta maktab → kollej →
universitet, akademiya (bakalavriat) → magistratura → doktorantura.
Demak, zamon va makon omillariga ko’ra pedagogik tizimlar modelini
taqqoslashda yangi pedagogik bilimlar yuzaga keladi. Uning mazmunida
quyidagilar aks etadi:
– ta’limning zamonaviy holatini qayd etish;
– ta’lim siyosatini takomillashtirish, muqobil ta’lim siyosatini taklif qilish;
– ta’lim jarayonlarida kutilayotgan holatlarni bashorat qilish;
– qiyosiy pedagogikaning nazariyasi va metodologiyasini boyitish.
XX asr oxirida jahon ta’lim tizimida quyidagi global tendentsiyalar ajratib
ko’rsatildi:
1) ta’lim tizimini demokratlashtirishga intilish, ya’ni ta’limning hamma
uchun ochiqligi, ta’lim tizimining uzluksizligi, ta’lim muassasalariga
mustaqillikning taqdim etilishi;
2) shaxsga ta’lim olish huquqining to’liq ta’minlanishi (har bir insonga
millati, irqi, kelib chiqishidan qat’iy nazar istalgan turdagi ta’lim muassasasida
ta’lim olishi);
3) ma’lumot olishga ijtimoiy-iqtisodiy omillarning sezilarli ta’siri (pulli-
shartnoma asosida tahcil olish);
19

4) xilma-xil qiziqish va o’quvchilarning qobiliyatlarini rivojlantirishga
yo’naltirilgan o’quv-tashkiliy tadbirlar ko’lamining ortib borishi;
5) ta’lim xizmatlari bozorining o’sishi;
6) oliy ta’lim tarmoqlarining kengayishi va talabalarning ijtimoiy
tarkibining o’zgarishi;
7) ta’limni boshqarish sohasida o’ta markazlashtirilgan va
markazlashtirilmagan boshqaruv uyg’unligini ta’minlash;
8) rivojlangan davlatlar tomonidan ta’lim moliyalashtiriladigan asosiy
obyektga aylanishi;
9) ta’lim dasturlarini doimiy yangilash va modernizatsiyalash;
10) “o’rtacha o’zlashtirish”ga yo’nalganlikdan, har bir o’quvchining
o’ziga xosliklarini ochish hamda ularning qiziqishi va qobiliyatlarini
rivojlantirishga etibor qaratilishi;
11) rivojlanishida nuqsoni bor bo’lgan bolalar ta’limi uchun qo’shimcha
resurslarni izlab topish.
20

2.2. Xalqaro loyihalar va ta’lim dasturlari .
Jahon ta’limi muammolarini hal etishda turli ta’lim tizimlari ishtiroki
zaruriyatini talab etadigan yirik xalqaro dastur va loyihalash muhim ahamiyat kasb
etadi. Yirik xalqaro loyihalarga quyidagilar kiradi:
• ERAZMUS – maqsad Yevropa Ittifoqiga a’zo davlatlar talabalarinin
mobilligini taminlash (masalan, dastur doirasida 10% talabalar Yevropa
mamlakatlaridagi boshqa oliy ta’lim muasssalarda o’qishga borishlari kerak).
• LINGVA — bu dastur kichik sinflardan boshlab chet tillarni o’rganish
samaradorligini oshirishga mo’ljallangan.
• EVRIKA – ushbu loyihaning maqsadi Sharqiy Yevropa davlatlari bilan
amalga ooshirilayotgan tadqiqotlarni uyg’g’unlashtirish.
• ESPRIT — yangi axborot texnologiyalarini yaratish sohasida Yevropa
universitetlalariri, kompyuter firm kuch va imkoniyatlarini birlashtirishni talab
etuvchi loyiha.
• EIPDAS — arab davlatlarida ta’limni rejalashtirish va boshqarishni
takomillashtirish sohasiga doir dastur.
• TEMPUS – Yevropa Ittifoqining hamkor-davlatlarda oliy ta’limni
rivojlantirishga yo’naltirilgan dasturi.
• IRIS — xotin-qizlarning kasbiy ta’lim olish imkoniyatlarini
kengaytirishgga yo’naltirilgan loyihalar tizimi.
Markaziy Osiyo davlatlari uzoq vaqt davomida Sobiq Ittifoq ta`siri ostida
bo`lib keldi. 1922-yilda tuzilgan SSSR 1991-yilning 8-dekabrida amalda tugatildi.
O’tgan shuncha vaqt davomida Markaziy Osiyoning besh respublikasi har
tomonlama Moskva ta`siri ostida bo`lib kelgan. Shunday ekan siyosiy qaramlik
bilan birgalikda ta`lim tizmi ham markazdan belgilab berilgan rejaga muvofiq
amalga oshirilib kelingan.
1991-yilda mintaqaning besh davlati birin-ketin mustaqillikka erisha
boshladi. Siyosiy jihatdan mustaqil bo`lgan bu davlatlar oldida juda ko`p
muammolar ko`ndalang bo`lib turar edi. Davlat rahbarlari birinchilardan bo`lib
boshqa sohalar kabi ta`lim sohasining ham zamon ruhiga mos, milliy mentalitetdan
21

kelib chiqqan holda qaytadan isloh qilishga o`z e`tiborlarini qaratdi. Lekin shuni
ham ta`kidlab o`tishimiz lozimki, ta`lim sohasini isloh qilish mintaqaning barcha
davlatlarida birdek ketmagan. Chunki bu davlatlardagi siyosiy vaziyat ham bunga
o`z ta`sirini ko`rsatgan.
Endi e`tiborimizni mustaqillikka endigina erishgan Markaziy Osiyo
davlatlarida ta`lim tizmining holatiga qarataylik. So`z yuritilayotgan vaqtda
mintaqa davlatlari ta`lim tizimi Sobiq Ittifoqning tegishli muassasalari tamonidan
ishlab chiqilgan tizim asosida olib borilar edi. Bolaga ta`lim berish dastlab
bog`chadan boshlanib, bu muassasada maktabgacha yoshdagi bolalar tarbiya
olishgan. Keyingi bosqich maktab bo`lib, bu bosqichda bolalar 11 yil yoki 8 yillik
ta`lim olishgan. Nima uchun aynan bolalarga 11 yoki 8 yil ta`lim berilgan degan
savol tug`ilishi tabiiy holat. Ayrim bolalar 8 yil ta`lim olgandan keyin kasb-
hunarga yo`naltirilgan, qolgan bolalar bo`lsa maktabda ta`lim olishni davom
ettirgan. Lekin har doim ham oquvchilar 8 yillik ta`limdan keyin o`z xohishlariga
ko`ra kasb-hunarga yo`naltirilavermagan. Maktabdan keyingi ta`lim inistitutlarda
olib borilgan. Bunda talabalarga 5 yillik (ayrim institutlarda ta`lim olish muddati
farqlanishi mumkin) ta`lim berilgan. Bu vaqt davomida talaba o`z mutaxassisligi
bo`yicha kerakli bilimlarni olib, keyingi faoliyatni xalq xo`jaligining turli
tarmoqlarida olib borishi mumkin bo`lgan. Talabalarning ma`lim bir qisimi ta`lim
olishni davom ettirib oliygohlarda o`z mehnat faoliyatini ham olib borish
imkoniyatiga ham ega bo`lgan.
Yuqorida Markaziy Osiyo Respublikalarining SSSR ta`siri ostida bo`lgan
vaqtlardagi ta`lim tzimining umumiy holatini ko`rib chiqdik. Tashqi ko`rinishidan
bu tizim juda mukammal ishlanganga o`xshaydi. Haqiqatdan ham shunday
bo`lgan. Lekin har doim ham Ittifoq respublikalarida belgilab qo`yilgan tartiblarga
amal qilinmagan. Ta`lim tizimida ham zamondan ortda qolish holatlari XX asr 70-
yillari oxirlariga kelganda yaqqol namoyon bo`la boshlagan. Ta`lim
muassasalarining moddiy texnik bazalari ham talab darajasida bo`lmagan. Bundan
tashqari yana ko`plab kamchiliklarini sanab o`tishimiz mumkin.
22

Sobiq Ittifoq parchalangandn keyin mintaqa respublikalari oldida ikkita yo`l
bor edi. Bu yo`llardan biri ta`lim SSSR tizimini saqlab qolish, yo bo`lmasa zamon
ruhiga mos yangi tizimni qabul qilish edi. Siyosiy vaziyatni to`g`ri tushungan
mintaqaning bir qancha davlatlari ta`lim tizimida islohot qilishni asta-sekin amalga
oshirishni maqul ko`rgan bo`lsa, Tojikistondagi siyosiy beqarorlik bu tizimni isloh
qilishni ortga surishga sabab bo`ldi.
XX asrning 80-yillaridan boshlab Markaziy Osiyo davlatlari ta`lim tizimi
bo`yicha rivojlangan davlatlar ta`lim tizimidan ortda qola boshlandi. Bu davrda
rivojlangan davlatlarda ta`lim tizimi zamon ruhiga mos ravishda o`zgarishlar
amalga oshirilmoqda edi. Misol sifatida Yevropa va AQSH ta`lim muassasalarida
zamonaviy ilg`or texnologiyalarni joriy qilinayotgan bir vaqtda Markaziy Osiyo
davlatlari ta`limida bu texnologiyalar faqat nazariy jihatdan o`rgatilar edi. Bu holat
nafaqat Mrakaziy Osiyo davlatlarida, Ittifoqning boshqa davlatlarida ham shu
ko`rinishda edi. Mustaqillikka erishgandan keyin ham bu respublikalar zamonaviy
texnologiyalarni ta`limga birdaniga joriy qila olmas edi. Sababi davlatlarning
iqtisodiy holati havas qilar darajada bo`lmagan.
Endi asosiy e`tiborimizni Markaziy Osiyoning mustaqillikka erishgan ilk
yillaridagi ta`lim muassasalarining holatiga e`tiborimizni qaratamiz. Dastlab
mintaqaning shimoliy qismida joylashgan Qozog`istondagi ta`lim
muassasalarining holati bilan tanishib chiqamiz. 1991-yilda Qozog`iston
mustaqilikka erishgan davrida mamlakatda ta`lim muassalarining umumiy soni 17
783 tani tashkil qilgan. Bu sondan ko`rinib turibdiki ta`lim muassasalari respublika
aholisi soniga nisbatan bo`lganda yaxshi ko`rsatkichni tashkil qilgan. 17 783 tadan
8 881 tasi maktabgacha ta`lim muassasasi, 8 841 tasi maktab va 61 tasi bo`lsa oliy
ta`lim muassasasi bo`lgan.
Qozog`istonda 1991-yilda mavjud 8 881 ta maktabgacha ta`lim
muassasasida 1 067 814 nafar bolalar tarbiyalangan. Bu davrda davlatda bog`cha
yoshidagi bolalarning umumiy soni 2 300 000 nafardan ko`p bo`lgan. Shundan
kelib chiqib, Qozog`istonda maktabgacha ta`lim muassasalarida shu yoshdagi
bolalarning 43 % tarbiyalangan. Bu sonlar bilan birgalikda muassasalarning
23

holatiga ham e`tibor qaratsak. Mavjud 8881 ta maktabgacha ta`lim muassasasining
40 % dan ortiqrog`i talab darajasida bo`lmagan. Bu bog`chalarning moddiy-texnik
bazasi qoniqarsiz holatda bo`lgan. Yana 20 % bo`lsa belgilangan me`yorga bazo`r
javob bera olgan. Talab darajasidagi maktabgacha ta`lim muassasalari davlatning
katta shaharlari markazlarida, shimoliy hududlarda joylashgan. Bu ta`lim
muassasalarining ko`pchiligida rusiy zabon aholining farzandlari tarbiya olishgan.
So`z yuritilayotgan davrda Qozog`iston maktablarining umumiy soni 8841
tani tashkil qilgan bo`lsada, ularning yarimidan ortig`i belgilangan talabga javob
bermagan. Maktablarning ko`pchilik qismi avariya holatida bo`lgan. Bunday
maktablar asosan ovul va qishloqlarda joylashgan. Maktablarning ko`pchiligining
moddiy-texnik bazasi talabga javob bermagan. Bunda ham markazda joylashgan
maktablarning holati talab darajasida bo`lgan. Rus tilida ta`lim beriladigan
maktablar, qozoq va boshqa tillarda ta`lim beriladigan maktablardan holati ancha
yaxshi bo`lgan.
Qozog`istonda 1991-yilda 61 ta oliy ta`lim muassasasi faoliyat yuritgan
bo`lsa, ularning ham holati turlicha bo`lgan. Oliy ta`lim tizimida ham ta`lim
berilishi rivojlangan davlatlar bilan taqqoslaganda past ko`rsatkich qayd qilgan.
Ko’plab muassasalarning holati talab darajasida bo`lmagan. Oliy ta`limda ham rus
tili boshqa tillarga qaraganda ancha ustunlik qilgan.
Mustaqillikka endigina erishgan Qozog`iston oldida yuqorida sanab o`tgan
kamchiliklarni bartaraf qilish vazifasi turar edi. Qozog`iston hukumati bu sohani
isloh qilishni mustaqilikning ilk yillaridan boshladi.
Qozog`istonga qo`shni bo`lgan Qirg`iziston ham 1991-yil 31-avgustda
mustaqil bo`ldi. Mustaqillika erishgan vaqtda mamlakatda 3369 ta ta`lim
muassasasi faoliyat yuritgan. Bu muassasalarning ko`pchiligning avariya holatida
bo`lgan.Mavjud 3369 ta ta`lim muassasasidan 1600 tasi makatabgacha ta`lim
muassasasi, 1759 tasi maktab va 10 tasi oliy va o`rta ta`lim muassasasi bo`lgan.
Mustaqillikka erishgan Qirg`izistonda makatabgacha ta`lim muasasasalarini
holati havasi qilar darajada bo`lmagan. Mavjud 1600 ta maktabgacha ta`lim
muassasasining yarimidan ko`prog`i talab darajasida bo`lmagan. Ko`plarining
24

binolari avariya holatida bo`lib, istish va kanalizatsiya tizimi bilan
ta’minlanmagan. Bu holatdagi maktabgacha ta`lim muassasalarining ko`pchiligi
respublikaning qishloq hududlarida joylashgan. Davlatning katta shahar
markazlarida joylashgan muassasalarining holati anchagina yaxshi bo`lgan. Misol
sifatida Bishkek shahrida joylashgan 220 dan ziyod makatabgacha ta`lim
muasasasidan atigi 32 tasining holati qoniqarsiz bo`lgan. Lekin shahar
markazlarida joylashgan maktabgacha ta`lim muassasalarida rus tilida tarbiya
berish holatlari ko`p uchragan.
Respublikada mavjud 1 759 ta makatabning 40 % talab darajasida bo`lgan.
Qolgan 60 % bo`lsa belgilangan standart talablariga mos kelmagan. Talab
darajasida bo`lmagan maktablarning kattagina qismi asosan qishloq va shahar
chekkasi hududlariga to`g`ri kelgan.
Mamlakatdagi oliy ta`lim muassasalari soni 10 tani tashkil qilgan bo`lsa-da,
ularning atigi 3 tasining holati qoniqarli darajada bo`lgan. Qolgan 7 tasining
moddiy-texnik bazasi anchagina kambag`al bo`lgan. Ayrim muassasalarning
binolari talab darajasida bo`lmagan.

25

2.3. Rivojlanga n xorijiy davlatlar va mustaqil O’ zbekist o n Respublikasi
ta’lim tizimidagi o‘zaro uy g’ unlik masalalari.
Tojikistonda ta`lim muassasalarining holati 1991-yilda mintaqaning boshqa
respubliklaridagidan deyarli katta farq qilmagan. Mamlakatdagi mavjud 4401 ta
ta`lim muassasasidan 944 tasi maktabgacha ta`lim muassasasi, 3443 tasi maktab va
14 tasi oliy ta`lim muasasasi bo`lgan.
Mamlakatdagi mavjud 944 ta bog`chada jami 141 500 nafar bola
tarbiyalangan. Bu o`sha vaqtdagi davlatdagi jami bog`cha yoshidagi bolalarning 30
% ni tashkil qilgan. Bu raqamlardan ko`rinib turibdiki, Tojikistonda Sobiq Ittifoq
davrida ham maktab yoshigacha bo`lgan bolalarning katta qismi uy sharoitioda
tarbiyalangan. Mavjud bog`chalarning ham katta qismining moddiy-texnik bazasi
talab darajasida bo`lmagan.
Tojikistonda 1991-yilda mavjud 3 443 ta maktabda jami 1 325 400 nafar
bola ta`lim olgan. Tojikistonda ham boshqa respubliklarda bo`lgani kabi
maktablarning kattagina qismi talabga javob bermagan. Bu holat ayniqsa
respublikaning to`g`li qishloq hududlariga to`g`ri keladi. Davlatning katta
shaharlaridagi maktablarining ko`pchiligida ta`lim rus tilida olib borilgan.
Mamlakatdagi 14 ta oliy ta`lim muassasalarining ko`pchiligining holati
yaxshi darajada bo`lmagan. Dushanbe shahrida joylashgan 1947-yilda tashkil
etilgan Tojikiston davlat milliy universitetini moddiy-texnik bazasini Ittifoqning
markaziy shaharlarida joylashgan universitetlar bilan taqqoslaganimizda ancha
katta tafovutga duch kelishimiz mumkin.
Turkmaniston Markaziy Osiyoning janubi-g`arbida joylashgan bo`lib,
kattagina qismini cho`llar tashkil qiladi. Turkmaniston ham mustaqillikning
dastlabki davridan ta`lim tizimini isloh qilish harakatlarini boshlagan. Ushbu
davrda Turkmanistonda jami 2726 ta ta`lim muasasasi faoliyat yuritgan. Shundan
920 tasi maktabgacha ta`lim muassasasi, 1880 tasi maktab, 6 ta oliy ta`lim
muassasasidan iborat bo`lgan.
Turkmanistonda ham maktabgacha ta`lim muassasalarining ko`pchilik
qismining holati talab darajasida bo`lmagan. 920 ta makatabgacha ta`lim
26

muassasasining atigi 35 % har tamonlama belgilangan tartibga javob bergan.
Qolgan qismi bo`lsa talab darajasida bo`lmagan.
Davlatda 1991-yilda mavjud 1800 ta maktabning 55 % talab darajasida
bo`lgan. 1991-yilda maktablarda tahsil olayotgan o`quvchilarning umumiy soni
890 ming nafarni tashkil qilgan. 55 ming nafar o`qituvchi maktablarda faoliyat
yuritgan. Turkmanistondagi mavjud 1800 ta maktabning 180 tasi rus tilida
o`qitishga mo`ljallangan bo`lsa, 90 nafari o`zbek tilida dars berilgan. Bundan
tashqari turkman tilida dars beriladigan maktablarda ham rus tilining o`tishga katta
e`tibor qaratilgan.
Turkmanistonda 1991-yilda mavjud bo`lgan 6 ta oliy ta`lim
muassasasining holati ham mintaqaning boshqa davlatlaridagi inistitutlardan
farqlanmagan. Bu oliy ta`lim muasasalarida o`qitladigan fanlar, ularning moddiy
bazasi talab darajasidan past bo`lgan.
Markaziy Osiyoning o`rtasida joylashgan O`zbekistonda ham 1991-yilda
ta`lim muassalarining umumiy holati qolgan to`rt respublikanikidan keskin farq
qilmagan. O`zbekistondagi ta`lim muassasalarining ham moddiy-texnik bazasi
Ittifoqning markaziy hududlari bilan taqqoslaganimizda katta farqni ko`rishimiz
mumkin.
Barcha respublikalarda ta’lim muassasalarining kattagina qismining
moddiy-texnik holati talab darajasida bo`lmagan. Shu bilan birgalikda ta`lim
muassasalarida ishlayotgan pedagog xodimlarning ham ko`pchiligining bilim
saviyasi yetarli darajada emasdi.
Mintaqa davlatlari maktablarida o`qitiladigan darsliklarida ham keskin
farq bo`lgan. Mahalliy tildagi darsliklarga qaraganda rus tilida yozligan darsliklar
anchagina sifatli bo`lgan. Oliy ta`lim muassasalarida o`qitiladigan fanlar bo`yicha
adabiyotlarning kattagina qismi rus tilida bo`lgan. Bu esa rus tilini bilmagan
ko`plab yoshlarga bir qator muammolarni keltirib chiqargan. Chunki Markaziy
Osiyo davlatlarida aholining barcha qatlami ham rus tilini yaxshi bilmagan. Rus
tilini asosan shahar va uning atrofida yashovchi aholi yaxshi bilgan. Qishloqlardan
27

shaharga kelayotgan yoshlarning kattagina qismi rus tilini unchalik ham yaxshi
bilmagan.
Xullas, 1991-yilda mustaqilikka erishgan mintaqaning besh respublikasi
oldida yuqorida sanab o`tgan muammolar turar edi. Hukumat tepasiga kelgan
rahbarlar ta`lim tizimini isloh qilmay turib katta maqsadlarga erishib bo`lmasligini
yaxshi tushungan. Shuning uchun ham ular mustaqillikning ilk kunlaridan bu
sohada islohot qilish uchun harakatlarni boshlab yubordi.
O‘z kelajagi va taqdiriga befarq bo‘lmagan har bir xalq ta'lim tizimiga
shunchaki o‘tkinchi ma'naviy qadriyat sifatida qaramaydi. Ko‘pgina davlatlar
tarixida davlat ta'lim tizimini tashkil qilish va rivojlantirishga qanchalik katta
ahamiyat qaratganligining o‘zi ham fikrimizning yorqin dalili bo‘la oladi. Barcha
rivojlangan davlatlarda hukumat ta'lim tizimini hamisha jiddiy nazorat ostiga olgan
bo‘lib, uni uzluksiz ravishda jamiyat va zamon talablariga qarab o‘zgarish va
yangilanishlarga muvofiq isloh qilib borgan.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning Toshkent shahridagi Uchtepa tumaniga
tashrif buyurishi va ushbu safar chog‘ida ta'lim tizimidagi ishlarga baho berishi,
jumladan, 11 yillik tizimni qayta tiklash borasida bildirgan fikri jamiyat tomonidan
iliq kutib olindi, o‘tkazilgan tadqiqotlar va ilmiy xulosalar bo‘yicha 11 yillik ta'lim
tizimini viloyatlarda ham shu yilning o‘zida joriy etish bo‘yicha ishlar boshlab
yuborilgan. Bo‘layotgan voqealar bo‘yicha internet Kun.uz saytida “Yo‘qotilgan
avlod yoxud 11 yillik ta'lim tizimi atrofida kechgan o‘ylar”, “Aks-sado:
“Kollejlarda o‘qigan avlod yo‘qotildi”, deyish ko‘r-ko‘rona hukm qilishdir” nomli
maqolalar chop etildi.
Ilmiy tadqiqotlarga ko‘ra, biz bugungi kunda zamon talablariga javob
beradigan kadrlarni tayyorlashimiz uchun ta'limning mazmunan yangi shakliga
o‘tdik. Ko‘pgina rivojlangan davlatlar, xususan, Yaponiya, Malayziya, Singapur,
Janubiy Koreya davlatlari rivojlanishida ta'lim tizimida mutlaqo yangicha
yondashuv hal qiluvchi ahamiyat kasb etgan. Bugungi kundagi rivojlanish bizning
ham oldimizga ushbu davlatlar singari bozorda talab katta bo‘lgan sohalar bo‘yicha
kadrlar tayyorlash masalasini qo‘ymoqda. Hozirgi davrda jahon bozorida shunday
28

kasb va hunarlar vujudga kelganki, ularning aksariyati universitet va kollejlarda
emas, balki oddiy o‘quv markazlarida 3 yoki 1 yilda emas, juda qisqa vaqt ichida
tayyorlanmoqda. Bunga ko‘plab misollar keltirishimiz mumkin. Masalan,
Singapurda ham ta'lim iqtisodiy taraqqiyotning birinchi galdagi vazifasi sifatida
qaralgan. Ta'lim sohasini rivojlantirish bilan bog‘liq masalalar amerikacha ta'lim
modeli bilan o‘zaro aloqaga kirishish yo‘li orqali hal etildi. Garchi mazkur tizim
pullik bo‘lsa ham (O‘zbekistonda maktab ta'limi bepul) singapurliklar nafaqat 10
yillik maktab ta'limi, balki malaka oshirishga qaratilgan ishlab chiqarishga
tayyorlovchi turli kurslarga ham alohida ahamiyat bera boshladilar. Singapurning
politexnika maktablari va kollejlarida texnika sohasiga oid bilimlardan tashqari
grafika va dizayn asoslari hamda arxitekturaga oid fanlar ham o‘qitib borilgan.
Ta'lim ishlab chiqarishdan ajralmagan holda, asosiy e'tibor amaliyotga qaratilgan.
O‘quvchi yoshlar va hunar o‘rganuvchi mutaxassislar o‘zlarining asosiy vaqtini
amaliy yoki ishlab chiqarish joylarida o‘tkazar edilar. Bundan tashqari, malakali
pedagoglar nazorati ostida olib boriladigan qo‘shimcha labaratoriya va seminar
mashg‘ulotlari fuqarolarga sifatli bilim olish, shuningdek, muassasani tugatgandan
so‘ng nazariy bilimlarini amaliyotda erkin qo‘llay bilish imkonini beradi.
Shuningdek, OTMlarda ma'ruzalar qilish uchun turli sohalarning yetuk
mutaxassislari, jumladan, muhandislar, menejyerlar, advokatlar va boshqalarni
taklif qilish bo‘yicha hukumat tomonidan qaror qabul qilingan. Bunday
mutaxassislar o‘quv jarayonini nazariyotchidan ko‘ra ko‘proq amaliyotchiga
ma'lum bo‘lgan bilimlar bilan boyitib, uni yangi sifat bosqichiga ko‘tirish uchun
xizmat qilar edilar. Natijada ishlab chiqarishga borgan kechagi bitiruvchi
iqtisodiyotning “sifatlilik, ishonarlilik va aniqlilik” tamoyillarini mehnat
jarayonining o‘zidayoq osonlik bilan o‘zlashtirar edi.
Shuningdek, Malayziyada ham kadrlay tayyorlash mamlakatga kirib kelgan
horijiy investorlar ishtirokidagi kompaniyalardagi kasblardan kelib chiqqan.
Malayziyaga kirib kelgan xorij va mahalliy korxonalar yangi texnologiyalarni
ishlab chiqarish va qo‘llash, shuningdek, yuqori malakali kadrlarni tayyorlash va
qayta tayyorlash ustida tinimsiz bosh qotirir edi. Kompaniyalar korxona xodimlari
29

mashg‘ulotlari o‘qitiladigan maktab, maxsus kurslar, akademiyalar tashkil
etishgan.
XULOSA
Ta'lim yaponlar uchun hali-hanuz eng oliy qadriyat sifatida qadrlanib
kelinmoqda. Bir zamonlar Yaponiyada bolalarni o‘qimishli qilish uchun kundalik
ehtiyojlarga sarflanadigan xarajatlarni tejab, pul jamg‘arish an'anasi mavjud
bo‘lgan. Yaponlar bolalariga pul va moddiy boyliklarni emas, bilimni meros qilib
qoldirishga harakat qilganlar, aniqrog‘i bolalarga qoldirilishi kerak bo‘lgan pulni
ularning zamonaviy ta'lim olishlari uchun sarflab, shu asosda bolalariga mustaqil
pul topa olish imkonini qoldirganlar. Bu esa ularga yuksak ijtimoiy mavqeyni
ta'minlaydigan davlat lavozimlarida faoliyat ko‘rsatishlarni kafolatlagan. Bugungi
kunda Yaponiyada joriy qilingan ta'lim tizimi butun jahonga o‘rnak bo‘larli
darajada taraqqiy etgan. Huddi yurtimizdagi kabi o‘z ichiga boshlang‘ich va o‘rta
ta'limni qamrab oluvchi majburiy ta'lim yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, unda yaponiyalik
bolalarning deyarli 100 foizi qamrab olinadi. Ularning 96 foizi esa 2-bosqich
maktab ta'limida tahsil olishadi. Ikkinchi bosqichni tugatgan bolalarning 60 foizi
ta'limni kollej, institut va kasb-hunar bilim yurtlarida davom ettirishadi.
Zamonaviy yapon pedagogikasida ta'lim tizimi bilan uzviy uyg‘unlashgan
axloqiy tarbiya tamoyili shakllangan. O‘rta asrlardayoq maktablarda amaliy
etikaga e'tibor qaratila boshlangan edi. Ushbu maktablarda xo‘jayinga,
mansabdorlarga, oiladagi munosabatda amaliy boshqaruv kishisi qanday bo‘lishi
kerakligi haqida tahsil berilar edi. Konfutsiylik aqidalari va buddizm an'analari
ta'sirida ta'lim tizimiga nafaqat bilim olish va hunarmandlik ko‘nikmalarini
oshirish vositasi, shuningdek, ahloqiy va ma'naviy barkamollikni shakllantirish va
shu asosida qat'iy intizomlilik fazilatini yuzaga chiqarish vositasi sifatida qarala
boshlandi.
Prezidentimizning 11 yillik ta'limni qayta tiklash, uning qoshida o‘quv-kasb
korxonasi tashkil etish zarurligi bo‘yicha bergan taklifi bugungi kundagi kadrlar
tayyorlashga qo‘yilayotgan kechiktirib bo‘lmas masalalardan biri sifatida qo‘yildi,
30

deb aytishga barcha asoslar bor. Bizning yoshlarimiz ham jahon standartlaridan
kam bo‘lmagan bilimlarni 11 yilda olishadi va o‘sha maktabda bir yo‘la o‘z
hududidining talabiga ko‘ra kasb yoki hunar oladi. Bir necha yildan beri Janubiy
Koreyaning KOICA agentligi mamlakatimizda yoshlarni texnik yo‘nalishlarda
kasbga tayyorlab kelayotgan edi. Yaqinda bunday maktablar barcha viloyatlarda
ochilishi e'lon qilindi. Bugun mamlakatimiz iqtisodiyotiga xorijiy investorlarning
faol kirib kelayotganini hisobga olsak, kelajakda ular ham o‘z talablaridan kelib
chiqib ma'lum yangi kasb va hunarga ixtisoslashgan maktab yoki o‘quv kurslarini
tashkil etishadi. Natijada yoshlarimiz, 1 yil vaqtlarini aniq bir soha bo‘yicha
mutaxassis bo‘lishga sarflashadi.
Xulosa o‘rnida Prezident Shavkat Mirziyoyevning 11 yillik maktab ta'lim
tizimini qayta tiklash borasida bildirgan fikri va hukumat tomonidan olib
borilayotgan amaliy ishlar aniq asoslarga ega ekanligi aytishimiz joiz va xorij
davlatlar tajribasi bunga yaqqol dalildir.
31

FOYDALANILADIGAN ADABIYOTLAR
1. Pedagogika. M.Toxtaxodjaevaning umumiy tahriri ostida. -
T.:O’zbekiston Faylasuflari Milliy jamiyati, 2010.
2. Ibragimov X.I., Abdullayeva Sh.A. Pedagogika nazariyasi. - T.:“Fan
va texnologiyalar” nashriyoti, 2008.
3. Yuzlikayeva E., Axmedova M., Qurbonova G., Sh.Tashmetova.
Umumiy pedagogika. - T.: TDPU, 2012.
4. Юзлик ae в a Э ., М a дьяр o в a С ., Янб a рис o в a Э ., И . М o р xo в a. Т eo рияи
npa кктик a o бщ e йп e д a г o гики . - Т .: ТГПУ , 2014.
5. Калдыбекова Л.С. Жалпы педагогика теориясы жене практикасы.- Г.:
ТДPU, 2013.
6. XoshimovK..NishonovaS., InomovaM., XasanovP. Pedagogikatarixi.
T.O’qituvchi. 1996.
7. Hashimov К.. Nishonova S. Pedagogika tarixi.T.:O’z.Milliy kutubxonasi
nashriyoti, 2005.
8. X OSHIMOV K..S.Оchil. O’zbek pedagogikasi antalogiyasi. T.: O’qituvchi,
19 9 9.
9. X OSHIMOV K.. S.Оchil. O’zbek pedagogikasi antalogiyasi. T.: O’qituvchi,
2010.
10. Azizxo’jaevaN. N. Pedagogik texnologiya va pedagogic maxorat. T.:
Fan, 2006.
11. Оmonov Х .. Xo’jayev N.. Madyarovava S.. Eshchonov E. Pedagogik
texnologiyalarva pedagogik mahorat T- Iqtisod -moliya, 2009.
12. Xoliqov A.A. Pedagogik mahorat. T- Iqtisod -moliya, 2011.
Qo’shimcha adabiyotlar
32

1. Kaldli b ekova AS. Umumiy pedagogika na za riyasi va a m ali yo tidan
laboratoriya m ash g’ u l otlari. T.: “ Fa n va texna logiya” na sh ri yo ti. 2013
2. Niyozov G’, Axmedova M. Pedagogika tarixidan seminar
mashg’ulotlari. T.: NOSHIR. 2011.
3. Ma ’ naviyat yulduzlari (Marka ziy Osi yo lik mashh u r siy molar . alloma lar ).
- T .: A.Qodiriy nomida gi Xalq mero s i nashriyoti.1999.
4. IsmoilovaX. Pedagogikadan amaliy mashg’ulotlar. - T.: Fan, 2001.
Internet saytlari
1. www. gov.uz- O’zbekiston Respublikasi hukumat portali.
2. www.lex.uz- O’zbekiston Respublikasi Qonun xujjatlari ma’lumotlari
milliy bazasi.
3. www. tdpu. uz
4. www. z iyonet. uz
5. tdpu-INTRANET. Ped
33

IQTISODIY RIVOJLANGAN XORIJIY DAVLATLARDA TA’LIM TIZIMI.docx

Купить