Iqtisodiyot nazariyasining fan sifatida shakllanishi - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	92.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	19 Сентябрь 2023
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Iqtisodiyot nazariyasining fan sifatida shakllanishi

Купить

Iqtisodiyot nazariyasining fan sifatida shakllanishi Reja: Kirish 1. Iqtisodiyot nazariyasining fan sifatida shakllanishi. 2. Iqtisodiyot nazariyasining fan sifatida shakllanishida Gʻarb va Sharq iqtisodchilarining fikrlari . 3. Zamonaviy iqtisodiy qarashlar va ularning rivojlanish yoʻnalishlari. 4. Iqtisodiyot faniga Nobel mukofoti sohiblarining qoʻshgan hissalari. 5. XulosaFoydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Kirish Mamlakatimizda keyingi yillarda taraqqiyotning yangi bosqichiga qadam qoʻyildi. Iqtisodiyotda amalga oshirilayotgan keng koʻlamli islohotlar, modernizatsiya, tarkibiy oʻzgarish va diversifikatsiya natijasida yangidan-yangi zamonaviy tarmoqlar va ishlab chiqarish quvvatlari, yangi energiya manbalari, turli xil infratuzilmalar, yoʻllar, transport vositalari ishga tushirilmoqda. Milliy valyutamizni erkin konvertatsiya qilishga kirishildi. Bu oʻzgarishlar va xalqimizning fidokorona mehnati natijasida yaratilayotgan mahsulot va koʻrsatilayotgan xizmat turlari hajmi koʻpayib, sifati tubdan yaxshilanib borishiga, aholi daromadlari va turmush darajasining keskin oʻsishi, ularning ijtimoiy - iqtisodiy faolligi ertangi kunga bo’lgan ishonchining tobora oshib borishiga olib kelmoqda. Ayni payt

qolmoqda, ijtimoiy keskinlik kuchaymoqda. Bundan tashqari mamlakatimizdagi ayrim sohalar, tarmoqlar va kompaniyalarda eksport hajmi kamayib, import hajmi oshib ketishi, ko’plab kapital mablagʻlar sarflanishiga qaramay ishlab chiqarish hajmi va mehnat unumdorligining sust o’sishi fantexnika taraqqiyoti yuz berib, yangi texnika va texnologiyalarning kirib kelishiga qaramay ketgan xarajatlar va mahsulot tannarxi pasayish o’rniga aksincha, oshishi holati yuz berishi kabi nohush holatlar sodir bo’lib turibdi. Bu holatlar mamlakatimiz oldida turgan keng ko’lamli dasturiy maqsad va vazifalar islohotlarimizni yanada chuqurlashtirish iqtisodiyotni modernizatsiyalash, diversifikatsiyalash, tarkibiy o’zgartirish, xususiy mulk, xususiy tadbirkorlikni kuchaytirish, iqtisodiy rivojlanish yo’lida g’ov bo

hamda o’zaro bir-birlari bilan aloqalarida vujudga keladigan iqtisodiy munosabatlarni tadqiq etib, bizni o’rab turgan olam to’g’risidagi fikrlarimizni kengaytiradi. 2. Amaliy vazifa - amaliy iqtisodiyotning asosiy maqsadi cheklangan resurslardan unumli foydalanib iqtisodiy o’sishni ta’minlash va shu asosda o’sib boruvchi ehtiyojlarni qondira borishdan iborat 3 . Shu maqsaddan kelib chiqib, cheklangan turli xil resurslarning har bir birligi evaziga ko'proq tovarlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko’rsatishni ta’minlash, har bir faoliyat turi bo’yicha xarajatlar miqdori bilan erishilgan samara, ya’ni tovar va xizmatlar miqdorini taqqoslash, resurslardan unumliroq foydalanish yo’llarini topishdan iboratdir. 3. Uslubiy vazifasi - iqtisodiyot nazariyasi fanining o’zi, tahlili va uning tamoyi

1. Iqtisodiyot nazariyasining fan sifatida shakllanishi. “Iqtisodiyot nazariyasi” fanining bugungi kundagi ahamiyati yosh avlodda vatan va el-yurt ravnaqi yo’lida fidokorona mehnat hissini, turli mafkuraviy xurujlarga o’z fikri bilan qarshi tura olish qobiliyatini tarbiyalash kabi muhim vazifalarni bajarish orqali tobora oshib bormoqda. “Iqtisodiyot nazariyasi” fanining ahamiyati uning metodologik vazifasi orqali ham namoyon bo’lib, fanning o’zi, tahlili va tamoyillari, olingan xulosalar, tadqiq etilayotgan iqtisodiy qonunlar boshqa ijtimoiy va tarmoq fanlari uchun uslubiy asos bo’lib xizmat qiladi. “Iqtisodiyot nazariyasi” fanini chuqur o’rganish, uning qoida va tushunchalarini bilish boshqa iqtisodiy fanlarni o’zlashtirish va yanada rivojlantirishning garovi hisoblanadi 4 . Iqtisodiyot n

nazariyasi ijtimoiy fan boʻlib, tovar va xizmatlarning ishlab chiqarilishi, taqsimlanishi va isteʼmol qilinishi jarayonlarini oʻrganadi. Zero yurtboshimiz ta’biri aytganimizda “ Ilm yo’q joyda qoloqlik, jaholat va albatta, to’g’ri yo’ldan adashish bo’ladi” 5 . Jamiyatda ro’y beradigan iqtisodiy qonunlarni bilish va ularning amal qilishiga ongli munosabatda bo’lishda, mamlakatni demokratlashtirish va iqtisodiyotni bozor tamoyillari asosida isloh qilish jarayonlari mohiyatini tushunib, amalga oshirish uchun zarur bo’lgan bilimlarni berishda “Iqtisodiyot nazariyasi” fanining roli beqiyosdir. “Iqtisodiyot nazariyasi” fani mamlakatimizda yashayotgan hamma kishilarning daromadlari, ularning turmush darajasi faqat milliy iqtisodiyot taraqqiyotiga bog’liqligini, shu yurtda mehnat qilayotgan kishil

tutadi. Bu usul — iqtisodiy hodisalarni ularga taʼsir etuvchi oʻtkinchi, ikkinchi darajali faktlardan xoli etgan tarzda taxdil etib, nazariy umumlashtirish, ilmiy xulosalar chiqarishdir. Bu usul iqtisodiy hodisalarning tabiatini bilish, ularga xos qonuniyatlarni ochish imkonini beradi. Abstraksiyalash asosida tushunchalar va qonunlar taʼriflanadi, ular ilmiy muomalaga kiritiladi. Abstraksiyalash yuz berganda iqtisodiyotga oid asosiy, muqim, doimo yuzaga chiqib turadigan faktlar ajratib olinadi, ular oʻrtasidagi bogʻlanish aniqlanadi. Bularning hammasi tafakkur orqali bajariladi. Abstraksiyalash boʻlmasa gʻoyat koʻp, tartiblanmagan faktlar orasida oʻralashib qolib nazariy xulosa qilib boʻlmaydi. Abstraksiyalash — bu iqtisodiyotning nazariy modelini yaratishdir. Iqtisodiyot nazariyasini

kiyim-kechak va boshqa zarur tovarlarni sotib oladi. Natijada turli xil yo’nalishdagi ishlab chiqaruvchilar yoki xizmat ko’rsatuvchilar o’rtasida iqtisodiy aloqa – ayirboshlash, pul orqali oldi-sotdi jarayoni sodir bo’ladi 6 . Kishilar yashashlari, siyosat, san’at, adabiyot, fan, ma’rifat, bilan shug’ullanishlari uchun hayotiy ne’matlarni iste’mol qilishlari, kiyinishlari va turli xil xizmatlardan bahramand bo’lishlari kerak. Kishilar bunday hayotiy vositalarga ega bo’lishi uchun turli sohalarda faoliyat ko’rsatadi. Insonning bu turli faoliyatlari ichida eng asosiysi, ularning yashashi va kamol topishini ta’minlaydigan iqtisodiy ne’matlarni ishlab chiqarish (hamda xizmatlar ko’rsatish) dan iborat bo’lgan iqtisodiy faoliyatdir. Kishilarning yashashi, kamol topishi uchun zarur bo’lgan hayoti

o’rniga yana yangisini ishlab chiqarish zarurati paydo bo’ladi. Bu o’z navbatida iqtisodiy zanjir xisoblanadi. Quydagi muammolar kelib chiqishida iqtisodiyot nazariyasini zarurligini talab qilgan xolda. 1) ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatishning optimal variantlarini (eng zarur va tejamli turlarini) tanlab olish va resurslarni ko’proq ishlab chiqarishga jalb qilish; 2) mavjud resurslarning har bir birligidan tejab-tergab, samarali foydalanish; 3) fan-texnika yutuqlarini va yangi texnologiyalarni joriy qilib, yangi energiya, material, xomashyo turlari, ularning manbalarini topib, foydalanishga jalb qilish, resurslar unumdorligining oshishiga erishish. Bu muammolarni hal qilish zaruriyati kishilardan chuqur iqtisodiy boshqa bilimlarga ega bo’lib, doimo izlanish va yuksalishda bo’lishini ta

tovaming ikki xil xususiyatini - iste’mol qiymati va qiymat tushunchalarini, oddiy va murakkab mehnatni, zaruriy va qo’shimcha mehnat hamda zaruriy va qo’shimcha mahsulot tushunchalarini ajrata bildi. Qadimgi Xitoy mutafakkirlari xususan Konfutsiy (bizning eramizgacha 551-479 y.y.) asarlarida aqliy va jismoniy mehnatning farqlari ko’rsatiladi, bunda birinchisi jamiyat ―yuqori qatlamlari, ikkinchisi asosiy qismi qullardan iborat bo’lgan “oddiy kishilar” ga tegishli bo’lishi qo’rsatilgan. Bunday iqtisodiy oqimlardan dastlabkisi “merkantilizm”, (italyancha merkante - savdogar) deb atalgan. Bu oqim tarafdorlari odamlarning, jamiyatning boyligi (pul, oltin) savdoda, asosan tashqi savdoda paydo bo’ladi, ko’payadi, faqat savdoda band bo’lgan mehnat unumli mehnat, boshqalari esa unumsizdir, deb tu

2-rasm. Iqtisodiyot nazariyasi fani shakllanishi jarayonida bir qancha g’oyaviy oqimlar, maktablar 12 . Jadval talaba tomonidan tayyorlandi. Bunday iqtisodiy oqimlardan dastlabkisi merkantilizm deb atalgan. Bu oqim tarafdorlari odamlaming, jamiyatning boyligi puldan, oltindan iborat, boylik savdoda, asosan, tashqi savdoda - muomala jarayonida paydo bo’ladi, ko’payadi, savdoda band bo’lgan mehnat unumli mehnat, boshqa mehnatlar esa unumsizdir, deb tushuntirib keldilar. Keyinchalik, iqtisodiy bilimlar rivojlanib, takomillashib borgan sari, ayirboshlash, ya’ni bevosita savdo jarayonida mahsulot yaratilmasligi, faqat ishlab chiqarish bilan bog’liq bo’lgan jarayonlarda (tashish, qadoqlash, saralash, saqlash) qiymatning ko’payishi ma’lum bo’lib qoldi. Ulaming fikricha, iqtisodiyotda ijobiy savdo

Keyingi oqim fiziokratlar deb atalgan. Ular merkantilistlardan farqli o’laroq, boylik qishloq xo’jaligida yaratiladi va ko’payadi, degan g'oyani olg’a surdilar. Ulaming vakili bo'lgan F. Kene mashhur Iqtisodiy jadval asarini (1758) yozdi va unda fiziokratizm maktabi asoslarini yaratdi. Bu asarda F. Kene almashuvning ekvivalentlik ta’limotini ilgari surdi. Uning fikricha almashuv yoki savdo boylik yaratmaydi, almashuv jarayonida teng miqdorli qiymatlaming almashuvi ro’y beradi, tovarlaming qiymati bozorga kirmasdan oldin mavjud bo’ladi. Uning fikricha, yalpi ijtimoiy mahsulot va ishlab chiqarish xarajatlari o’rtasidagi farq sof mahsulot hisoblangan. U qo’shimcha qiymat dehqonlaming qo’shimcha mehnati samarasi sifatida yuzaga keladi deb izohlaydi, ayrim joylarda esa qo’shimcha qiymat

Iqtisodiyot nazariyasining hozirgi zamon yo’nalishlaridan biri keynschilik maktabidir. 1936-yilda ingliz iqtisodchisi Jon Meynard Keyns o’zining “Bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi” degan kitobida makroiqtisodiy ko’rsatkichlar: milliy daromad, kapital xarajatlar, iste’mol va jamg’arishning o’zaro bog’liqligini tahlil qilib, investitsiya va iste’molning eng maqsadga muvofiq tarzda tashkil topishi iqtisodiy taraqqiyotning muhim omili deb ko’rsatadi. Keyns ta’limoti, ya’ni keynschilik maktabi ta’sirida iqtisodiyotda makroiqtisodiy tahlil yo’lga qo’yildi. U iqtisodiyotni tartibga solishda davlatning faol ishtiroki zarurligini isbotladi 14 . 3.Zamonaviy iqtisodiy qarashlar va ularning rivojlanish yo`nalishlari. XIX asrning 70-yillaridan boshlab “siyosiy iqtisod”, “iqtisod” fani sifatida

3-rasm Iqtisodiyot nazaruyasining yangi yo`nalishlari. Ushbu jadval talaba tomonidan darslik asosida tayyorlandi 15 . faqat pul sohasi bilan cheklash lozim. M. Fridmanning fikricha, pul iqtisodiy jarayonlarni tartibga solishning asosiy dastagi bo’lishi mumkin. Uning iqtisodiy qarashlaridan Pinochet davlat boshqaruviga kelgan davrda Chilida, R. Reygan iqtisodiy siyosatini asoslash uchun AQShda foydalanilgan. XX asrning 50–60-yillarida neoklassik yo’nalishida bir qator yangi oqimlar vujudga keldi. Ularning asosiylari quyidagilar: Neoliberalizm (F. Xaek, Shumpeter, L. Erxard) – asosiy e’tiborni davlatning iqtisodiyotga aralashuvini eng kam darajaga keltirishga, xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishga qaratish lozimligini uqtiradi. Institutsionalizm tarafdorlari (T. Veblen, U. Mitchel, M. Vebe

kerakki, hech qaysi iqtisodiy maktabning nazariyalari mutlaq va doimiy haqiqat kursisiga egalik qila olmaydi. Har bir maktab ma’lum darajada muammolarga bir tomonlama yondashganligini yoki bo’lmasa ba’zi bir nazariy savollarni yoritishda anglashilmovchilikka yo’l qo’yganligi bilan ajralib turadi, sababi barcha nazariy oqimlar qaysidir ijtimoiy guruh manfaatlari nuqtai nazaridan va o’sha davr real holatidan kelib chiqqan bo’lib, masalaga bir tomonlama yondashuvga yo’l qo’yilganligi ko’rinib turadi. Shunday bo’lsada, ular bir-birini to’ldiradi, iqtisodiy jarayonlar va hodisalarning ichki ziddiyatlarini, qonunlarini ma’lum darajada umumlashtirib ifodalaydi. Demak, jamiyat o’z taraqqiyotini belgilashda alohida bir nazariya asiri bo’lib qolmasligi kerak, chuqur nazariy tahlil asosida ulaming sa

O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 11-martdagi PF-6186-sonli 17 xukumat qarorlarida o’z ifodasini topmoqda.Pandemiyadan keying iqtisodiyotimiz ancha sustlashganligi davri davomida iqtisodiy olimlar olib brogan xamda taklif qilingan nazariyalar asosida qilingan tizimli ishlar natijasida bugungi kunda davlatimiz o’z iqtisodiy farovonlik darajasida. 4. Iqtisodiyot faniga Nobel mukofoti sohiblarining qo’shgan hissalari. Iqtisodiyot nazariyasining fan sifatida yanada mukammalroq fikrlarni kiritilishi albatta, nazariy hamda amaliy jihatdan takomillashtirishga yordam berdi. Bu esa Nobel mukofotiga sazovor bo’lgan iqtisodchi olimlarning fikrlarini kiritish muhimdir. Errou Kennet Jon — amerikalik iqtisodchi, iqtisod doktori Stanford Chikago universitetida professor assistenti va G

xizmatlar menejmenti professor Ilmiy ishlari turli iqtisodiy ko'rsatkichlarning uzoq muddatli oʻzgarishlari qonuniyatlarini oʻrganishga bagʻishlangan. U prognozlashda muayyan oʻzgarishlarni ancha ishonchliroq aniqlash yoʻli (modeli)ni yaratdi, bu esa yalpi ichki mahsulot , isteʼmol narxlari, foiz stavkalari, birja kurslari va boshqa iqtisodiy koʻrsatkichlarni bir necha kun yoki hafta, hatto bir yil oldin bashorat qilish imkonini beradi. Iqtisodiy koʻrsatkichlarning kutiladigan tebranishlarini aniqlash usuli katta nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Ekonometrika boʻyicha 100 dan ortiq ilmiy asarlar muallifi. Nobel mukofoti laureati (2003; K.Grenjer bilan birga) 18 . Elinor Claire " Lin " Ostrom amerikalik siyosatshunos va siyosiy iqtisodchi boʻlib, uning ishi Y

William Spencer Vickrey Kanadalik iqtisod professori va Nobel mukofoti laureati . Vickrey 1996- yil assimetrik maʼlumotlar ostida ragʻbatlantirishning iqtisodiy nazariyasiga oid tadqiqotlari uchun Iqtisodiyot fanlari boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻldi . Nobel mukofoti qoʻlga kirgani haqidagi eʼlon uning oʻlimidan uch kun keyin eʼlon qilingan. Vickrey birinchi boʻlib auktsionlar dinamikasini tushuntirish uchun oʻyin nazariyasi vositalaridan foydalangan. Oʻzining muhim maqolasida Vickrey bir nechta auktsion muvozanatini topdi va erta daromad ekvivalenti natijasini taqdim etdi. Daromad ekvivalentligi teoremasi zamonaviy auktsion nazariyasining markaziy qismi boʻlib qolmoqda. Auksion keyinchalik uning nomi bilan atalgan. Vickreyning yozishicha, ishlab chiqarish va mehnatga so

Robert Cox Merton (1944, Nyu-York) — amerikalik iktisodchi. ikkilamchi qimmatli qogʻozlar yoki "derivativ"larning opsionlari qiymatini baholashda foydalaniladigan "Blek-Skoulz formula"sini yechishning yangi uslublarini yaratdi. Natijada bu formuladan keng foydalanish imkoniyati paydo boʻldi. Nobel mukofoti laureati (1997; Myron Scholes bilan birgalikda.

Xulosa Xulosa o’rnida shuni taʼkidlamoqchimiz, biz tomonimizdan olib borilgan izlanishlar davomida bir qator fikrlar va tavsiyalar asosida iqtisodiyot nazariyasi fanini kelib chiqish tarixi hamda yoʻnalishlarini koʻrib chiqdik.Albatta, har bir zamonni oʻz rivojlanish bosqichlari boʻlganidek oʻz iqtisodiy qarashlari ham mavjud boʻladi.Iqtisodiy qarashlar har doim ham bir biriga mos kelavermaydi,shunday ekan ularni eng maqbul boʻlgan ijobiy taraflarini olib,salbiy tomonlarini tashlab yuborish kerak, chunki iqtisodiyot juda murakkab tuzilishga egadir. Iqtisodiy qonun qoidalar qanchalik toʻgʻri oqilona boʻlsa xalq manfaatdor boʻladi va bu o’z-o’zidan iqtisodiy barqarorlikka olib keladi.Iqtisodiy qonun qoidalarni barcha tarmoq bo’yicha bir xil amal qilinishida albatta qarorlarning o’rni beqiyos

mintaqalarida sodir bo’layotgan qarama-qarshiliklarning kuchayib borishi, jahon bozorida vaziyatning tez o’zgarayotgani dunyoning ko’plab mamlakatlarida investitsion faollikning susayishi real iqtisodiyotda ishlab chiqarishning o’sish sur’ati pasayib borishi ro’y berib, jahon bozorida xarid talabining kamayishi davom etmoqda, ishsizlik darajasi yuqoriligicha qolmoqda, ijtimoiy keskinlik kuchaymoqda. Bu holatlar mamlakatimiz oldida turgan keng ko’lamli dasturiy maqsad va vazifalar - islohotlarimizni yanada chuqurlashtirish iqtisodiyotni modernizatsiyalash, diversifikatsiyalash, tarkibiy o’zgartirish, xususiy mulk, xususiy tadbirkorlikni kuchaytirish, iqtisodiy rivojlanish yo’lida g’ov bo’lib turgan barcha to’siq va cheklovlarni bartaraf etish 21 to’g’risida keng ko’lamli fikrlarni ta’kidlad

milliy pul barqarorligi bilan bog’liqligini ham o’rgatadi va milliy istiqlol mafkurasining odamlar ongida shakllanishiga, ularning intellektual kamolotga erishuvida muhim rol o’ynaydi.

Foydalanilgan adabiyotlar r oʻ yxati1. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining2017-yil 7-fevraldagi “O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha harakatlar strategiyasi to’g’risida”gi, PF-4947-sonli Farmonida 2. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 11-martdagi PF- 6186-sonli Farmoni tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 11.03.2021-y., 06/21/6186/0200-son 3. O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеnti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisning Sеnati va Qonunchilik palatasiga Murojaatnomasi (24.01.2020) Xalq so’zi gazеtasi, 2020 yil 25 yanvar. 4. Shavkat Mirziyoyev: Jamiyat hayotining tanasi iqtisodiyot bo’lsa, uning joni va ruhi ma’naviyatdir https://www.gov.uz/oz/news/view?id=29697 5. B. Y. Xodiyev, Sh. Sh. Shodmonov. Iqtisodiyot nazariyasi. (Darslik

Купить