Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 76.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Экономика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Iqtisodiyotdagi inqiroz sharoitida ijtimoiy himoya tizimi

Купить
KURS ISHI Mavzu: Iqtisodiyotdagi inqiroz sharoitida ijtimoiy himoya tizimi 1 MUNDARIJA KIRISH ………………………………………………………………………...…..3 I BOB. IQTISODIY INQIROZ VA IJTIMOIY HIMOYA TIZIMINING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI ………………………………...........6 1.1 Iqtisodiy inqiroz va ijtimoiy himoya tushunchasi, mazmuni………………........6 1.2 Iqtisodiy inqirozning ijtimoiy sohalarga ta’siri……………………………….....9 II BOB. INQIROZ DAVRIDA IJTIMOIY HIMOYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH SIYOSATI ………………………………………….……..14 2.2 O‘zbekistonda mavjud ijtimoiy himoya tizimining holati va jtimoiy himoya tizimining inqiroz davrida tutgan o‘rni …………………………………………… 14 2.3 Xorijiy tajriba: rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda inqiroz davrida ijtimoiy himoya …………………………………...……………………………… 20 XULOSA …………………………………………………………………………25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asosalanishi va uning dolzarbligi. Bugungi kunda dunyo iqtisodiyotida yuz berayotgan beqarorlik, pandemiyalar, geosiyosiy ziddiyatlar va global moliyaviy muammolar natijasida iqtisodiy inqirozlar tez-tez uchrab turibdi. Bunday inqirozlar nafaqat iqtisodiy barqarorlikka, balki aholining turmush darajasiga, ijtimoiy barqarorlikka ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlar — ishsizlar, kam ta’minlangan oilalar, nogironligi bo‘lgan shaxslar, nafaqaxo‘rlar uchun inqiroz davri yanada og‘ir kechadi. Shunday sharoitda ijtimoiy himoya tizimining samarali faoliyati nihoyatda muhim bo‘lib, aholining eng zaif qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash, ularning daromadlarini saqlab qolish, ishsizlikni kamaytirish va ijtimoiy tenglikni ta’minlashda asosiy vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Inqirozga qarshi kurashishda ijtimoiy himoya tizimi nafaqat yordam ko‘rsatish, balki ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi. Ijtimoiy himoya tizimi iqtisodiy beqarorlik, ishsizlik, tabiiy ofatlar, sog‘liqni saqlash inqirozlari kabi holatlarda jamiyatni barqarorlashtiruvchi muhim institut sifatida ilmiy jamoatchilik e’tiborida bo‘lib kelmoqda. Xususan, iqtisodiyotda yuzaga keladigan inqiroz holatlari sharoitida aholining zaif qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash, kambag‘allikning chuqurlashuvining oldini olish va ijtimoiy tenglikni saqlashda ijtimoiy himoya mexanizmlarining o‘rni tobora oshib bormoqda. Mazkur yo‘nalish bo‘yicha xalqaro miqyosda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Amartya Sen o‘zining “Ozodlik sifatida rivojlanish” asarida rivojlanishning asosiy mezoni sifatida iqtisodiy barqarorlik emas, balki ijtimoiy erkinlik va 3 ijtimoiy himoya bilan ta’minlanganlikni asoslab bergan. U ijtimoiy himoyani inson salohiyatini ochish vositasi sifatida baholagan 1 . Jozef Stiglitz esa davlatning ijtimoiy aralashuvi bo‘lmagan holatda bozor mexanizmlarining zaif qatlamlarga salbiy ta’sir ko‘rsatishini isbotlab, inqirozlar davrida ijtimoiy himoyaning rolini kuchli tarzda yoqlagan (“Globalization and its Discontents”, 2002) 2 . Xalqaro Mehnat Tashkiloti (ILO) 2021-yilgi hisobotida pandemiya sharoitida aholining yarmi ijtimoiy himoyadan chetda qolganini, ayniqsa norasmiy bandlikdagi fuqarolar katta xavf ostida qolganini ko‘rsatgan 3 . Jahon banki, UNDP va OECD kabi xalqaro institutlar tomonidan e’lon qilingan tadqiqotlarda pandemiya davrida ijtimoiy transferlar, subsidiya dasturlari, yordam paketlarining iqtisodiy inqirozga javob sifatida ishlatilgan samarali vosita ekani ko‘rsatilgan 4 . O‘zbekiston misolida olib borilgan tadqiqotlar ham mazkur mavzuning dolzarbligini tasdiqlaydi: Q. Xudoyberganov (2022) O‘zbekistonda ijtimoiy himoya tizimining tarixiy shakllanishi, hozirgi islohotlar davrida bu tizimda amalga oshirilayotgan o‘zgarishlar va ularning iqtisodiy samarasi haqida ilmiy tahlillar olib borgan 5 . D. Rasulov (2021) pandemiya davrida aholiga ko‘rsatilgan yordamlarning manzillilik darajasi, mahalla tizimining bu jarayondagi o‘rni va fuqarolar ishonchi bilan bog‘liq jihatlarni chuqur yoritgan 6 . “Iqtisodiyot va innovatsiya” jurnali, “Yangi O‘zbekiston” jurnali, “Ijtimoiy fanlar” jurnalida chop etilgan maqolalarda O‘zbekistondagi ijtimoiy siyosat va uning inqirozga moslashuvchanligi tahlil qilingan. 1 Sen, A. Development as Freedom. — Oxford: Oxford University Press, 1999. — 384 b. 2 Stiglitz, J. E. Globalization and its Discontents. — New York: W. W. Norton & Company, 2002. — 288 b. 3 International Labour Organization (ILO). World Social Protection Report 2020–22: Social protection at the crossroads – in pursuit of a better future. — Geneva: ILO, 2021. — [Elektron manba]. URL: https://www.ilo.org/global/research/global-reports/world-social-security-report/2020-22/lang--en/index.htm (murojaat qilingan sana: 10.05.2025). 4 UNDP Uzbekistan. Socio-Economic Impact of COVID-19 in Uzbekistan: An Assessment Report. — Tashkent: UNDP, 2021. — 54 b. 5 Худойберганов Қ. Ижтимоий ҳимоя тизимининг ривожланиш босқичлари ва янги ислоҳотлар жараёнидаги ўрни // Янги Ўзбекистон: ижтимоий-иқтисодий ислоҳотлар, 2022. — №3. — Б. 22–28. 6 Расулов Д. Кризис шароитида аҳолига ижтимоий ёрдам кўрсатишнинг самарадорлик мезонлари // Иқтисодиёт ва инновация, 2021. — №4. — Б. 45–52. 4 Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlari, Hukumatning pandemiya va iqtisodiy inqirozga qarshi kurashga qaratilgan dasturlari, Ijtimoiy himoya milliy agentligi tomonidan ishlab chiqilgan normativ hujjatlar amaliy asos sifatida xizmat qilmoqda. Yuqoridagi tadqiqotlar ijtimoiy himoya tizimi bo‘yicha salmoqli ilmiy asos mavjudligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, iqtisodiy inqiroz sharoitida ushbu tizimning real samaradorligi, aholining ehtiyojlariga mosligi, yordam dasturlarining manzilliligi, tizimning raqamlashtirishga moslashuvi kabi masalalar hali ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Kurs ishi mavzusining ob’ekti iqtisodiy inqiroz sharoitida ijtimoiy himoya tizimining faoliyati. Kurs ishi mavzusining predmeti ijtimoiy himoya choralari va ularning inqiroz davridagi samaradorligi. Kurs ishi mavzusining maqsadi. Iqtisodiy inqiroz sharoitida ijtimoiy himoya tizimining ahamiyati, funksiyalari va samaradorligini tahlil qilish hamda O‘zbekistonda ushbu tizimni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqishdan iborat. Kurs ishi mavzusining vazifasi. Iqtisodiy inqiroz va ijtimoiy himoya tushunchasi, mazmunini o‘rganish; Iqtisodiy inqirozning ijtimoiy sohalarga ta’siri ko‘rib chiqish ; O‘zbekistonda mavjud ijtimoiy himoya tizimining holati va ijtimoiy himoya tizimining inqiroz davrida tutgan o‘rni ko‘rib chiqish ; Xorijiy tajriba: rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda inqiroz davrida ijtimoiy himoya tizimining holatini o‘rganish; Kurs ishi mavzusining tuzilishi. Mazkur kurs ishi kirish, 2 ta asosiy bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 5 I BOB. IQTISODIY INQIROZ VA IJTIMOIY HIMOYA TIZIMINING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI 1.1 Iqtisodiy inqiroz va ijtimoiy himoya tushunchasi, mazmuni Ijtimoiy himoya — bu davlat va jamiyat tomonidan aholining ijtimoiy zaif qatlamlarini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan chora-tadbirlar tizimidir. Ushbu tizimning asosiy maqsadi – fuqarolarning minimal yashash darajasini ta’minlash, ijtimoiy tengsizlikni yumshatish va aholining turmush sifatini yaxshilashdan iborat. Ijtimoiy himoya mehnatga layoqatsiz, vaqtinchalik ishsiz qolgan yoki og‘ir ijtimoiy holatga tushib qolgan shaxslarning asosiy ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan. Bu tizim pensiya ta’minoti, ishsizlik nafaqasi, moddiy yordam, tibbiy xizmat va boshqa turdagi xizmatlarni o‘z ichiga oladi 7 . Ijtimoiy himoya tizimi ikki asosiy yo'nalishda faoliyat yuritadi: 1. Moliyaviy yordam – davlat tomonidan kambag'al oilalarga, nogironlarga, ishsizlarga va boshqa ehtiyojmand guruhlarga beriladigan mablag'lar yoki yordam. 2. Ijtimoiy xizmatlar – sog'liqni saqlash, ta'lim, uy-joy ta'minoti, qonuniy yordam kabi xizmatlar. Ijtimoiy himoya tizimi quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi:  Majburiy ijtimoiy sug‘urta: bu ishchi va xodimlar uchun majburiy bo‘lgan nafaqa, pensiya, ishsizlik sug‘urtasi va boshqa turdagi ijtimoiy to‘lovlarni o‘z ichiga oladi;  Davlat tomonidan moliyalashtiriladigan ijtimoiy yordam: kam ta’minlangan va ehtiyojmand qatlamlarga subsidiya, bir martalik moddiy yordam va boshqa ko‘mak turlarini o‘z ichiga oladi;  Ijtimoiy xizmatlar: nogironligi bo‘lgan shaxslar, yolg‘iz qariyalar, bolalar va ayollarga mo‘ljallangan sog‘liqni saqlash, reabilitatsiya va psixologik yordam xizmatlari; 7 https://uz.wikipedia.org/wiki/Ijtimoiy_himoya?wprov=sfla1 6 Nodavlat va xayriya faoliyati asosida ko‘rsatiladigan yordamlar. Ijtimoiy himoyaning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: Aholining ijtimoiy zaif qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash; Ishsizlik va qashshoqlik darajasini kamaytirish; Ijtimoiy barqarorlikni saqlash va ijtimoiy tenglikni ta’minlash; Fuqarolarning hayot sifatini oshirish 8 . Ijtimoiy himoya tizimi tarixan jamiyatdagi ijtimoiy ehtiyojlar asosida shakllangan. Ilk ko‘rinishlar qadimgi jamiyatlarda saxovat, sadaqa va diniy ko‘mak shaklida bo‘lgan. Keyinchalik, sanoat inqilobi davrida ishchilarning huquqlarini himoya qilish zarurati ijtimoiy himoyani davlat siyosati darajasiga olib chiqdi. 20-asrda ko‘plab davlatlar majburiy ijtimoiy sug‘urta, pensiya tizimi va sog‘liqni saqlash xizmatlarini joriy qildi. Bugungi kunda esa ijtimoiy himoya tizimi globallashuv, texnologik taraqqiyot va iqtisodiy o‘zgarishlar sharoitida yanada murakkablashib, davlat, xususiy sektor va nodavlat tashkilotlar hamkorligida faoliyat yuritmoqda 9 . Ijtimoiy himoya mexanizmlari quyidagilarni o'z ichiga olishi mumkin: 1. Ishsizlikni kamaytirish va ish o'rinlarini yaratish – iqtisodiy inqirozlar ishsizlik darajasini oshiradi, shuning uchun davlat ish o'rinlarini yaratish va ishchilarni qayta tayyorlashga qaratilgan dasturlarni ishlab chiqishi kerak. 2. Kambag'allikni qisqartirish – inqirozlar kambag'allikni kuchaytiradi, shuning uchun davlat kambag'allarni qo'llab-quvvatlash uchun ijtimoiy yordamlarni oshirishi lozim. 3. Sog'liqni saqlash va ta'lim sohasidagi yordam – inqiroz davrida sog'liqni saqlash va ta'lim xizmatlariga ehtiyoj ortadi, bu esa davlatning ijtimoiy himoya siyosatining ajralmas qismiga aylanishi zarur 10 . Iqtisodiy inqiroz — bu mamlakat yoki mintaqaning iqtisodiy rivojlanishida keskin pasayish, ishlab chiqarishning qisqarishi, ishsizlikning ortishi, moliyaviy 8 https://arxiv.uz/ru/documents/darsliklar/iqtisodiyot/ijtimoiy-himoya-vositalari-9-sinf?utm_source 9 https://kompy.info/iqtisodiyot-v3.html?utm_source 10 https://finance.tsue.uz/index.php/afa/article/view/257?utm_source 7 muvozanatning buzilishi kabi salbiy holatlarning yuzaga kelishidir. Inqirozlar turli sabablarga ko‘ra vujudga keladi va ularning har biri ijtimoiy sohalarga bevosita ta’sir qiladi. Iqtisodiy inqirozlarning asosiy sabablari quyidagilardan iborat:  Resurslar yetishmovchiligi – tabiiy resurslarning yetishmasligi yoki ularning narxining keskin o'zgarishi;  Global moliyaviy inqirozlar – bank tizimining notog'ri ishlashidan, valyuta kursining o'zgarishidan yoki investitsiya yo'nalishlarining noto'g'ri shakllanishidan kelib chiqadi (bank tizimidagi muammolar, valyuta inqirozi);  Global inqirozlar – global bozorlarda yuzaga kelgan inqirozlar (masalan, 2008-yilgi global moliyaviy inqiroz) ham milliy iqtisodiyotlarga jiddiy ta'sir ko'rsatadi. Pandemiya yoki tabiiy ofatlar (COVID-19 kabi kasalliklar sababli iqtisodiy faoliyatning to‘xtashi);  O'zgarishlar siyosatda – hukumatning iqtisodiy siyosatini noto'g'ri olib borishi ham iqtisodiy inqirozga olib kelishi mumkin, ichki boshqaruvdagi muammolar (byudjet taqchilligi, korrupsiya, noto‘g‘ri siyosiy qarorlar) 11 . Iqtisodiy inqiroz eng avvalo mehnat bozori orqali aholiga ta’sir ko‘rsatadi. Korxonalarning yopilishi, ishlab chiqarish hajmining qisqarishi natijasida ishsizlik keskin ortadi. Ishsizlik esa o‘z navbatida aholining real daromadlarining kamayishiga olib keladi. Qashshoqlik darajasi oshib boradi, chunki daromadlar kamayadi, narxlar esa o‘sishda davom etadi. Natijada aholining eng zaif qatlamlari, ya’ni kam ta’minlangan oilalar, nogironligi bo‘lgan shaxslar, yolg‘iz keksalar va bolalar og‘ir ahvolda qoladi. Daromadlar va iste’mol xarajatlari o‘rtasidagi tafovut kuchayib, ijtimoiy tengsizlik kengayadi. Bu esa nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy va ijtimoiy barqarorlik uchun ham xavf tug‘diradi. 11 https://uza.uz/oz/posts/islom-va-ananaviy-iqtisodiyotlar-ijtimoiy-himoya-tizimlarining-qiyosiy-tahlili_532794? utm_source 8 Ijtimoiy himoya tizimi inqiroz davrida muhim ahamiyat kasb etadi, chunki inqiroz sharoitida aholining turli qatlamlari, ayniqsa, zaif guruhlar (kambag'allar, ishsizlar, nogironligi bor shaxslar) jiddiy iqtisodiy qiyinchiliklarga duch keladi 12 . Iqtisodiy inqirozlar aholi farovonligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi, ayniqsa, o'rta va past daromadli qatlamlar uchun. Shu sababli, ijtimoiy himoya tizimi inqiroz davrida kuchaytiriladi, chunki u davlatning aholi uchun taqdim etadigan asosiy himoya vositasidir. Inqirozlar ijtimoiy himoya tizimiga ikki xil ta'sir ko'rsatishi mumkin: 1. Salbiy ta'sir – iqtisodiy inqirozlar davlatning byudjetini qisqartiradi, bu esa ijtimoiy himoya dasturlariga ajratiladigan mablag'larni kamaytiradi. Shuningdek, inqirozlar davomida daromadlar kamayadi, bu ijtimoiy himoya tizimining samarasizligini keltirib chiqarishi mumkin. 2. Ijobiy ta'sir – inqirozlar ijtimoiy himoya tizimining muhimligini ko'rsatadi va davlatni ushbu tizimni kuchaytirishga undaydi. Bu davrda ijtimoiy himoya mexanizmlari yanada kuchayadi va aholi uchun yangi yordam dasturlari ishlab chiqiladi 13 . 1.2 Iqtisodiy inqirozning ijtimoiy sohalarga ta’siri Jamiyat o‘z rivojlanishida turli bosqichlarni boshdan kechiradi. Bu jarayonlarda ayrim holatlarda beqarorlik, tanglik, ijtimoiy ziddiyatlar va inqirozlar yuzaga keladi. Ijtimoiy inqirozlar inson hayotining turli jabhalariga, ayniqsa ijtimoiy sohalarga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Iqtisodiy inqirozlarning ijtimoiy hayotga ta'siri ko'pincha iqtisodiyotning boshqa sohalaridan ko'ra kamroq o'rganiladi. Biroq, inqiroz davrlarida insonlarning kundalik hayoti va farovonligi bevosita ta'sir ko'radi. Inqirozlarning ta'lim, sog'liqni saqlash, bandlik, ijtimoiy xavfsizlik kabi sohalarga bo'lgan ta'sirini o'rganish ijtimoiy siyosatni yaxshilash uchun zarurdir. 12 https://uza.uz/oz/posts/ijtimoiy-himoya-tizimini-kuchaytirishga-doir-yangi-tashabbuslar-bildirildi_667399? utm_source 13 https://yuz.uz/uz/news/ijtimoiy-himoya--mehr-va-komak-tizimi?utm_source 9 Iqtisodiy inqirozlarning ijtimoiy sohalarga ta'siri juda keng qamrovli va chuqur bo'lishi mumkin. Iqtisodiy inqirozning ijtimoiy sohaga ta’siri quyidagilardan iborat: 1. Ta'lim tizimiga ta'siri Moliyaviy qiyinchiliklar: Inqiroz davrida hukumatlar ko'pincha ta'limga ajratiladigan byudjetni qisqartiradi, bu esa o'quvchilarning sifatli ta'lim olish imkoniyatlarini cheklaydi. Qarorlar: Boshqa sohalarga ajratilgan byudjetni oshirish uchun, ta'limga ajratilgan mablag'lar kamayadi. Bu ta'lim sifatiga salbiy ta'sir ko'rsatadi va yoshlarning kelajakdagi imkoniyatlarini cheklaydi. 2. Sog'liqni saqlash sohasiga ta'siri Moliyaviy cheklovlar: Sog'liqni saqlash tizimiga ajratiladigan byudjet qisqarishi, tibbiyot xodimlarining maoshlarining kamayishi yoki yetarli tibbiy yordamning mavjud bo'lmasligi kabi muammolarga olib keladi. Dorilar, tibbiy xizmatlar qimmatlashadi. Aholining sog‘lig‘i yomonlashadi, umr ko‘rish davomiyligi qisqaradi. Pandemiya va sog'liqni saqlash: Pandemiya davrida, sog'liqni saqlash tizimi, ayniqsa, kam resurslarga ega bo'lgan davlatlarda og'ir vaziyatga tushib qoldi. 3. Bandlik va mehnat bozori Ishsizlikning ortishi: Inqirozlar ko'pincha ko'plab ish o'rinlarini yo'qotish va ishsizlik darajasining oshishiga olib keladi. Ayniqsa, kichik va o'rta bizneslar faoliyatini to'xtatganda, ishchilar o'z ishini yo'qotishadi. Mehnat bozoridagi o'zgarishlar: Bandlikni ta'minlash uchun hukumat tomonidan amalga oshirilgan dasturlar va islohotlar kamroq samara berishi mumkin. 4. Ijtimoiy tengsizlik va ijtimoiy yordam Kam ta'minlangan qatlamlar: Iqtisodiy inqirozlar ko'pincha jamiyatdagi eng zaif guruhlarni, ya'ni kam ta'minlangan va ishsiz aholini eng ko'p zararga duchor qiladi. Bu, o'z navbatida, ijtimoiy tengsizlikni oshiradi. 10 Ijtimoiy yordam: Iqtisodiy inqiroz davrida hukumatlar ko'pincha ijtimoiy yordam dasturlarini qisqartiradi, bu esa zaif qatlamlarga ta'sir qiladi. 5. Iqtisodiy Inqirozlar va ijtimoiy Muammolar Iqtisodiy inqirozlar ijtimoiy muammolarning kuchayishiga sabab bo'ladi. Masalan, yuqori darajadagi ishsizlik va daromad tengsizlik ijtimoiy qatlamlar o'rtasida nizo va tafovutlarni kuchaytiradi. Aholining kam daromadli qatlamlari eng ko'p zarar ko'radi, chunki ular ishlash imkoniyatlari cheklangan va ta'lim olish imkoniyatlari yetarli emas. Bu esa, o'z navbatida, kambag'al qatlamlarning o'sib borishi va jamiyatning bo'linishiga olib keladi. 6. Ijtimoiy beqarorlik Iqtisodiy inqirozlar jamiyatda beqarorlikka olib keladi. Iqtisodiy qiyinchiliklar, ishsizlik, daromadning pastligi, ta'lim va tibbiyot tizimlaridagi muammolar odamlarni jismoniy va ruhiy jihatdan ta'sir qiladi. Beqarorlik nafaqat shaxslar hayotiga, balki ijtimoiy tuzilmalarga ham jiddiy ta'sir ko'rsatadi. Odamlar o'z huquqlarini himoya qilish maqsadida ko'cha harakatlariga, protestlarga yoki to'ntarishlarga qo'shilishadi. Bu, o'z navbatida, jamiyatning yirik segmentlarini beqaror holatga keltiradi. 7. Siyosiy iqtisodiyot va hukumat siyosati Siyosiy inqirozlar, ayniqsa, hukumatning o'zgarishi, siyosiy tizimning barqarorligi yoki turli ijtimoiy guruhlar o'rtasidagi nizo natijasida yuzaga keladi. Bu kabi inqirozlar hukumatni o'zgarishga majbur qiladi va ijtimoiy xizmatlarning uzilishi, qonunchilikdagi o'zgarishlar va boshqa siyosiy beqarorliklar ijtimoiy tizimga katta zarar yetkazadi. Hukumatning qobiliyatsizligi yoki ijtimoiy ehtiyojlarga javob bera olmasligi aholining ishonchini yo'qotishiga olib keladi. 8. Madaniy o'zgarishlar va Identitet Krizi Iqtisodiy inqirozlar madaniyat va milliy identitetni shakllantirishda ham ta'sir ko'rsatadi. Iqtisodiy va siyosiy inqirozlar odamlarning o'zlarini va jamiyatni qanday qabul qilishlariga katta ta'sir ko'rsatadi. Madaniy farqlarga ega bo'lgan guruhlar orasidagi ijtimoiy ziddiyatlar kuchayishi mumkin. Bu o'zgarishlar, o'z navbatida, milliy birlikni ta'sir qiladi. 11 9. Ijtimoiy yordam va insonparvarlik xizmatlari Iqtisodiy inqirozlar insonparvarlik xizmatlariga, xususan, sog'liqni saqlash, ta'lim, ijtimoiy yordam tizimlariga jiddiy ta'sir qiladi. Iqtisodiy inqirozlar resurslarning qisqarishiga olib kelishi mumkin, bu esa eng zarur xizmatlar, masalan, sog'liqni saqlash va ta'lim tizimlarida yomonlashishga olib keladi. Tibbiy yordamga ehtiyoji bo'lgan odamlar uchun xizmatlar cheklanishi mumkin va ta'lim tizimining yetishmasligi o'quvchilar va talabalar uchun uzoq muddatli oqibatlarga olib kelishi mumkin. 10. Oila va jamiyat Oilaviy ajrimlar soni ortadi, psixologik muammolar ko‘payadi. Zo‘ravonlik, jinoyatchilik holatlari oshadi. Yoshlarning ijtimoiy integratsiyasi zaiflashadi (ish topa olmaslik, migratsiya). Ishsiz yoshlar ko‘payadi. Narkomaniya, jinoyatga moyillik ortadi. Umidsizlik kuchayadi – “yo‘qotilgan avlod” holati yuzaga keladi 14 . Iqtisodiy inqirozlarning jamiyatda ijobiy ta'siri Ba'zi hollarda ijtimoiy inqirozlar jamiyatda ijobiy o'zgarishlarga ham olib kelishi mumkin. Inqirozlar, masalan, ijtimoiy adolatni tiklash, yangi siyosiy tizimlarni yaratish yoki yangi iqtisodiy modelni joriy etish uchun zarur bo'lishi mumkin. Ijtimoiy inqirozlar o'zgarishlarni va yangi imkoniyatlarni yaratishi mumkin, ammo bu o'zgarishlar ko'pincha vaqtinchalik bo'ladi va turli muammolarni keltirib chiqaradi 15 . Iqtisodiy inqirozlar jamiyatning barcha jabhalariga ta'sir qiladi va uzoq muddatli ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy oqibatlarga olib keladi. Jamiyatlarning rivojlanishi va barqarorligini ta'minlash uchun ijtimoiy inqirozlarning oldini olish va ular bilan samarali kurashish zarur. Hukumatlar va jamiyatlar ijtimoiy tizimlarni mustahkamlash, ijtimoiy tenglikni ta'minlash va muammolarni hal qilish orqali ijtimoiy inqirozlarni kamaytirishlari mumkin. Iqtisodiy inqirozning ijtimoiy sohaga ta'siri o'rganishning muhimligi shundaki, u jamiyatdagi o'zgarishlarni tushunishga yordam beradi va kelajakda yuzaga 14 https://uza.uz/oz/posts/ijtimoiy-himoya-tizimini-kuchaytirishga-doir-yangi-tashabbuslar-bildirildi_667399? utm_source 15 https://azkurs.org/iqtisodiyot-nazariyasi--fanidan-kurs-ishi-mavzulari.html?utm_source 12 kelishi mumkin bo'lgan ijtimoiy muammolarni oldini olish uchun zarur bo'lgan choralarni ko'rishga imkon beradi. Iqtisodiy inqirozlar bo‘yicha real misollar: 1. 2008 yil global moliyaviy inqirozi: Ko‘plab mamlakatlarda ishsizlik ortdi. AQSh va Yevropa davlatlarida ijtimoiy yordamlar kamaytirildi. Talabalar kredit qarzlari keskin ko‘paydi. 2. COVID-19 pandemiyasi (2019–2022): Ta’lim tizimi masofaviy shaklga o‘tdi, lekin bu hamma uchun imkon yaratmadi. Tibbiy tizimlar haddan tashqari yuklama ostida bo‘ldi. Ruhiy sog‘liq muammolari kuchaydi (depressiya, yolg‘izlik). 3. Ukraina-Rossiya urushi (2022–hozirgi): Millionlab odamlar boshqa mamlakatlarga ko‘chishga majbur bo‘ldi. Yevropa davlatlarida energiya inqirozi va iqtisodiy beqarorlik kuchaydi. Ijtimoiy xizmatlar yuklamasi oshdi. Iqtisodiy inqirozga qarshi chora-tadbirlar 1. Davlat siyosati: Ijtimoiy himoya tizimlarini kuchaytirish (subsidiyalar, nafaqalar). Ta’lim va tibbiyotga qo‘shimcha mablag‘ ajratish. 2. Fuqarolik jamiyati roli: NNT va volontyorlar orqali yordam. Jamiyatni ijtimoiy masalalarga jalb qilish. 3. Xalqaro tashkilotlar yordami: BMT, Jahon banki, UNICEF tomonidan ajratilgan grant va kreditlar 16 . 16 https://yuz.uz/uz/news/yangi-ozbekist onning-ijtimoiy-himoya-tizimi?utm_source 13 II BOB. INQIROZ DAVRIDA IJTIMOIY HIMOYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH SIYOSATI 2.2 O‘zbekistonda mavjud ijtimoiy himoya tizimining holati va jtimoiy himoya tizimining inqiroz davrida tutgan o‘rni O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng, ijtimoiy himoya tizimi mamlakatda ijtimoiy adolatni ta'minlash va aholining zaif qatlamlarini qo‘llab- quvvatlash maqsadida bosqichma-bosqich shakllantirildi. Dastlabki yillarda ijtimoiy yordamlar asosan moddiy yordam, pensiya va nafaqalar shaklida bo‘lib, ular davlat byudjeti hisobidan ta'minlandi. 2000-yillarning boshlarida ijtimoiy himoya tizimida islohotlar boshlangan bo‘lib, bu jarayonda xalqaro tashkilotlar, xususan Jahon banki va BMTning taraqqiyot dasturlari bilan hamkorlikda kambag‘allikni qisqartirish va ijtimoiy yordamlarni manzilli taqdim etish bo‘yicha dasturlar ishlab chiqildi. Bu bosqichda ijtimoiy himoya tizimi asosan subsidiya va nafaqa dasturlari orqali amalga oshirildi 17 . Hozirgi holat va amalga oshirilayotgan islohotlar So‘nggi yillarda O‘zbekiston ijtimoiy himoya tizimini yanada takomillashtirishga katta e'tibor qaratmoqda. 2023-yil 1-iyuldan boshlab, mamlakatda “Inson” ijtimoiy xizmatlar markazlari tashkil etildi. Ushbu markazlar orqali ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish tizimi markazlashtirildi va aholiga yaqinlashtirildi. Markazlar ijtimoiy xodimlar guruhlari tomonidan har bir xonadon ahvolini o‘rganib, oilalarning ijtimoiy pasportlarini shakllantirish, ehtiyojmand 17 https://president.uz/oz/lists/view/7763?utm_source 14 oilalar bilan individual ishlash va ularni zarur yordamlar bilan ta'minlashni amalga oshirmoqda 18 . – 2024-yil 13-dekabrda Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida o‘tkazilgan videoselektor yig‘ilishida ijtimoiy himoya tizimini kuchaytirishga doir yangi tashabbuslar bildirildi. Yig‘ilishda quyidagi natijalarga erishilganligi ta'kidlandi: – 102 ta ijtimoiy xizmat mahallalarda yo‘lga qo‘yildi; – Ijtimoiy xodimlar uyma-uy yurib, 95 ming muhtoj odamga yordam ko‘rsatdi; – 51 ming odamga nogironlik belgilandi; – 26 ming nafari protez oldi; – 4 ming yolg‘iz keksa aniqlanib, ularga uyining o‘zida parvarish tashkil etildi; – 5 ming nafar bola bog‘cha va maktablarga joylashtirildi 19 . Bunday manzilli ishlar tufayli xalq qabulxonalari va hokimliklarga ijtimoiy xizmat va yordam bo‘yicha murojaatlar 35 foizga kamaydi. Shuningdek, viloyat va tumandagi 14 ming rahbar 75 ming kambag‘al oilaga biriktirilib, ular bilan individual ishlash yo‘lga qo‘yildi. Natijada bu oilalardagi 17 ming odam doimiy ishga joylashtirildi, tadbirkorlik va tomorqa orqali 14 ming aholining daromadi oshirildi. 30 ming bola bog‘cha, to‘garak va kasbga o‘qitish bilan qamrab olindi, 45 ming muhtoj aholiga tibbiy yordam ko‘rsatildi 20 . Iqtisodiy inqiroz sharoitida ijtimoiy himoya tizimi jamiyatda barqarorlikni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Davlat tomonidan ajratiladigan ijtimoiy yordamlar, ishsizlik nafaqasi, oziq-ovqat yoki pul shaklidagi subsidiyalar orqali aholining og‘ir vaziyatdan chiqishiga yordam beriladi. Shuningdek, inqiroz sharoitida ijtimoiy xizmatlar (tibbiy yordam, psixologik ko‘mak, vaqtincha boshpana) va xayriya tashkilotlarining faolligi ham oshadi. Ijtimoiy himoya tizimi nafaqat yordam ko‘rsatadi, balki fuqarolarning davlatga bo‘lgan ishonchini ham 18 https://president.uz/oz/lists/view/7467?utm_source 19 https://www.gazeta.uz/oz/2023/06/03/social-services-agency/?utm_source 20 https://uz24.uz/uz/articles/ihma-24-12-28?utm_source 15 mustahkamlaydi. Biroq, iqtisodiy inqiroz sharoitida davlat byudjetining kamayishi sababli ijtimoiy himoya tizimining moliyalashtirish hajmi cheklanishi mumkin. Shu bois bu tizimning moslashuvchanligi va barqarorligi juda muhim hisoblanadi. 21 Ijtimoiy himoya tizimi davlatning ijtimoiy siyosatining ajralmas qismi bo‘lib, jamiyatning eng zaif qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash, ularning hayotiy ehtiyojlarini ta’minlash va ijtimoiy adolatni ta’minlashga xizmat qiladi. Ijtimoiy himoya - bu insonning asosiy huquqlarini himoya qilish, kambag‘allikni kamaytirish va iqtisodiy beqarorlik, tabiiy ofatlar yoki boshqa shoshilinch holatlar yuzaga kelganda aholining muhtoj qatlamlarini qo‘llab-quvvatlashni ta’minlaydigan tizimdir. O‘zbekistonda mustaqillikdan keyingi davrda ijtimoiy himoya tizimi sezilarli darajada rivojlandi. Ayniqsa, 2017-yildan so‘ng amalga oshirilgan ijtimoiy islohotlar va davlat dasturlari aholi uchun ko‘rsatiladigan ijtimoiy yordamni modernizatsiya qilishga qaratilgan edi. Biroq, so‘nggi yillarda yuzaga kelgan iqtisodiy inqirozlar, pandemiyalar va boshqa ijtimoiy va iqtisodiy muammolar ijtimoiy himoya tizimining samaradorligini yana bir bor sinab ko‘rdi 22 . Ijtimoiy himoya tizimining barqarorlikni ta’minlashdagi roli: Inqiroz davrida ijtimoiy himoya tizimi quyidagi asosiy vazifalarni bajaradi: Ijtimoiy-iqtisodiy zararni kamaytirish – fuqarolarning minimal hayot darajasini ta’minlab, iqtisodiy barqarorlikni ushlab turadi. Aholining ehtiyojmand qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash – daromad manbai yo‘qolgan yoki keskin qisqargan aholi guruhlariga moddiy va xizmat ko‘rinishida yordam ko‘rsatadi. Bandlikni rag‘batlantirish – ishsiz qolgan aholiga qayta tayyorlov kurslari, bandlik dasturlari orqali ish topishda yordam beradi. Ijtimoiy noroziliklarning oldini olish – yordam mexanizmlari orqali jamiyatdagi norozilik, noravshanlik va beqarorlikni kamaytiradi. Uzoq muddatli tiklanishni qo‘llab-quvvatlash – inqirozdan so‘ng aholining ijtimoiy moslashuviga yordam beradi. 21 https://kun.uz/news/2024/06/03/ozbekistonda-ijtimoiy-himoya-oluvchi-oilalar-soni-malum-qilindi?utm_source 22 https://uzsmart.uz/library/view/38509.html?utm_source 16 Ijtimoiy yordam va subsidiya dasturlari COVID-19 pandemiyasi davrida O‘zbekiston hukumati tomonidan aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash maqsadida bir qator ijtimoiy yordam va subsidiya dasturlari ishlab chiqildi va amalga oshirildi. Bu dasturlar qisqa muddatli inqiroz holatidan chiqishga emas, balki uzoq muddatli barqarorlikni ta’minlashga ham qaratilgan edi. 1. Ijtimoiy nafaqalar va moddiy yordamlar kengaytirildi Aholining ehtiyojmand qatlamlariga ajratiladigan nafaqalar (yolg‘iz keksalar, nogironlar, bolali oilalar, beva ayollar va boshqalar uchun) soni va hajmi oshirildi. 2020-yilda respublika bo‘yicha qo‘shimcha 400 mingdan ortiq fuqaro ijtimoiy yordamga qo‘shildi, bu avvalgiga nisbatan sezilarli kengayish edi. Har oyda oila boshlig‘i ishidan ajragan yoki daromadsiz qolgan oilalarga moddiy yordam to‘lovlari tayinlandi (mahalla orqali aniqlangan ro‘yxat asosida). 2. “Saxovat va ko‘mak” umumxalq harakati Prezident tashabbusi bilan 2020-yil bahorida tashkil etilgan bu harakat doirasida mahallalarda ehtiyojmand oilalarni aniqlash va ularga bevosita yordam ko‘rsatish yo‘lga qo‘yildi. Davlat budjeti, homiylar va tadbirkorlar hisobidan oziq-ovqat, dori-darmon, gigiyena vositalari yetkazildi. Harakatda xalqning o‘zi faol ishtirok etdi, bu esa ijtimoiy birdamlikning kuchayishiga xizmat qildi. 3. Subsidiya dasturlari va kompensatsiyalar Ishsiz fuqarolarni vaqtincha band qilish va ularga subsidiya asosida ish haqi to‘lash mexanizmlari joriy etildi (masalan, obodonlashtirish, sanitariya ishlari, qishloq xo‘jaligi). Ijara to‘lovlari uchun subsidiyalar: ko‘p bolali va kam ta'minlangan oilalarga davlat tomonidan ijara uylarida yashash xarajatlarini qoplash maqsadida subsidiya berildi. Energiya va kommunal xizmatlar uchun chegirmalar joriy qilindi yoki to‘lovlar muddatlari kechiktirildi. 17 4. Raqamli yordam tizimlari “my.gov.uz” portali orqali yordam olish uchun ariza topshirish imkoni yaratildi. Bu orqali yordamga muhtojlar o‘z murojaatlarini onlayn tarzda bildirishi mumkin bo‘ldi. Davlat xizmatlari markazlari orqali ariza topshirish imkoniyati saqlanib qoldi, bu esa internetdan foydalana olmaydigan qatlamlarga qulaylik yaratdi. 5. Mahalla institutining faollashtirilishi Ijtimoiy yordam dasturlarini mahalla orqali muvofiqlashtirish tizimi kuchaytirildi. Mahalla raislari, xotin-qizlar maslahatchilari va profilaktika inspektorlari yordamga muhtojlarni joyida aniqlash va ro‘yxatga olish bilan shug‘ullandi. Bu yondashuv mahalliy darajada muammolarni tezroq aniqlash va yordamni manzilli taqsimlash imkonini berdi. 6. Ijtimoiy himoya agentligi faoliyati 2023-yildan boshlab Ijtimoiy himoya milliy agentligi faoliyati kengaytirildi va u yagona markazlashgan ijtimoiy yordam tizimini yaratish yo‘lida ishlamoqda. Agentlik yordam mezonlarini standartlashtirish, korrupsion holatlarni kamaytirish va yordam ko‘rsatishni avtomatlashtirishga intilmoqda. Ushbu choralar qisqa muddat ichida aholi orasidagi ijtimoiy zo‘riqishni kamaytirishga xizmat qildi va pandemiyaning og‘ir ijtimoiy oqibatlarini yumshatishda muhim rol o‘ynadi 23 . O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy himoya tizimi keyingi yillarda sezilarli darajada isloh qilinib, aholining ehtiyojmand qatlamlarini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan bir qator dasturlar joriy qilindi. Davlat tomonidan nafaqalar, moddiy yordamlar, ishsizlik nafaqasi, nogironlik bo‘yicha to‘lovlar va boshqa ko‘mak turlari amalga oshirilmoqda. “Yagona ijtimoiy reyestr” tizimining joriy etilishi yordamga muhtoj fuqarolarni aniqlashda aniq va shaffof mexanizmni shakllantirishga xizmat qilmoqda. Bundan 23 Stat.uz — Ўзбекистон Республикаси Статистика агентлигининг расмий сайти. URL: https://stat.uz (мурожаат қилинган сана: 10.05.2025). 18 tashqari, “Temir daftar”, “Ayollar daftari” va “Yoshlar daftari” orqali manzilli yordam ko‘rsatish tizimi yo‘lga qo‘yilgan 24 . Inqirozga qarshi davlat siyosati va ijtimoiy yordam choralari COVID-19 pandemiyasi va global iqtisodiy inqiroz davrida O‘zbekiston hukumati tomonidan bir qator inqirozga qarshi choralar ko‘rildi. Jumladan: Ishsizlik darajasini kamaytirish maqsadida vaqtinchalik ish o‘rinlari yaratildi; Kam ta’minlangan oilalarga moddiy yordam, oziq-ovqat paketlari va kommunal xizmatlar uchun subsidiyalar ajratildi; Ijtimoiy nafaqalar miqdori oshirildi; Ijtimoiy himoya vazirligi va Mahalla tizimi orqali muhtojlarga tezkor yordam ko‘rsatildi. Shuningdek, “Inson qadri uchun” tamoyili asosida aholining yashash sharoitlarini yaxshilash va ehtiyojmand qatlamni qo‘llab-quvvatlash davlat siyosat ining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy himoya tizimi so‘nggi yillarda jiddiy islohotlarga duch keldi. Mustaqillik yillarida tizimning yaxshilanishi uchun bir qancha chora-tadbirlar ko‘rildi, lekin iqtisodiy inqirozlar, pandemiyalar va boshqa global muammolar ijtimoiy himoya tizimining samaradorligini sinovdan o‘tkazdi. Mavjud tizimning afzalliklari va kamchiliklari bor, va bu tizimni yanada takomillashtirish uchun bir qator muhim qadamlar tashlash zarur. O‘zbekiston ijtimoiy himoya tizimi asosan kambag‘allarni qo‘llab-quvvatlash va iqtisodiy beqarorlikda yordam berishga qaratilgan. Biroq, tizimda mavjud bo‘lgan ba'zi muammolar, masalan, ijtimoiy yordamning manzilliligi, resurslar yetishmovchiligi va shaffoflikni oshirish zarurati hali ham o‘zining dolzarbligini saqlab kelmoqda. Ayniqsa, pandemiya davrida ijtimoiy himoya tizimining samaradorligi va kuchi sinovdan o‘tdi. Bu davrda O‘zbekiston hukumati tomonidan ko‘rilgan chora- 24 https://www.researchgate.net/publication/370789801_IJTIMOIY_SIYOSAT_VA_IJTIMOIY_HUQUQ? utm_source 19 tadbirlar aholini ijtimoiy himoya qilish borasida muhim qadam bo‘ldi, biroq tizimni yanada samarali va zamonaviylashtirish zarurati o‘z o‘rnida turibdi 25 . Tizimning samaradorligini oshirish uchun bir qator chora-tadbirlar zarur: Raqamlashtirish: Ijtimoiy himoya tizimini raqamlashtirish orqali fuqarolarni tezroq va aniqroq yordam bilan ta'minlash mumkin. Onlayn platformalar orqali yordam berish tizimini joriy etish va ma'lumotlarni samarali boshqarish bu borada muhim rol o‘ynaydi. Xalqaro tajriba: Xalqaro amaliyotlarni o‘rganish va ilg‘or tajribalardan foydalanish orqali tizim samaradorligini oshirish mumkin. Yevropa va boshqa rivojlangan mamlakatlarning ijtimoiy himoya tizimlaridan olingan tajribalar yordamida O‘zbekistonda tizimni modernizatsiya qilishga erishish mumkin. Samarali resurslar taqsimoti: Ijtimoiy himoya resurslarini to‘g‘ri taqsimlash, ayniqsa, moliyaviy resurslarni kam ta'minlangan va ijtimoiy ehtiyojlari yuqori bo‘lgan qatlamlarga yo‘naltirish zarur. Tizimda mavjud bo‘lgan mablag‘larni samarali taqsimlash orqali ijtimoiy yordam samaradorligini oshirish mumkin. Umuman olganda, O‘zbekiston ijtimoiy himoya tizimi uchun yangi tashabbuslar va yondoshuvlar zarur. Har bir fuqaro uchun teng imkoniyatlar yaratish, ijtimoiy adolatni ta'minlash va ijtimoiy himoya tizimining samaradorligini oshirish uchun davlat tomonidan amalga oshirilayotgan islohotlar davom ettirilishi kerak 26 . 2.3 Xorijiy tajriba: rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda inqiroz davrida ijtimoiy himoya Inqiroz holatlarida ijtimoiy himoya tizimining samaradorligini baholashda boshqa davlatlarning tajribasini o‘rganish muhim ahamiyatga ega. COVID-19 pandemiyasi kabi global inqirozlar davrida mamlakatlar har xil yondashuvlarni tanladilar, bu esa turli darajadagi ijtimoiy ta’sir va natijalarga olib keldi. Rivojlangan mamlakatlar tajribasi 25 https://yuz.uz/uz/news/ijtimoiy-himoya--mehr-va-komak-tizimi?utm_source 26 https://www.uzdaily.uz/uz/aholini-ijtimoiy-himoya-qilish-tizimi-yanada-takomillashtiriladi/?utm_source 20 Rivojlangan davlatlar, xususan Germaniya, AQSh, Kanada va Yaponiya kabi mamlakatlar pandemiya paytida tezkor va keng qamrovli ijtimoiy yordam choralarini joriy etdilar: Yevropa Ittifoqi (YI) COVID-19 pandemiyasi davrida ish o‘rinlarini saqlab qolish va daromadlarni ta'minlash maqsadida SURE (Temporary Support to Mitigate Unemployment Risks in an Emergency) dasturini ishga tushirdi. Ushbu dastur orqali YI a'zo davlatlariga, jumladan Ispaniya, Italiya va Polshaga, jami €100 milliard miqdorida kreditlar ajratildi. Bu mablag‘lar ishchilarning ish haqlarini to‘lash, sog‘liqni saqlash va xavfsizlik choralarini ko‘rish uchun ishlatildi 27 . Germaniyada ijtimoiy himoya tizimi ancha rivojlangan va avtomatik ishlaydigan mexanizmlarga ega. Inqiroz davrida (masalan, 2008-yilgi moliyaviy inqiroz va COVID-19 pandemiyasi davrida) quyidagi choralar amalga oshirildi: “Kurzarbeit” dasturi orqali vaqtincha ishsiz qolganlarga maoshning 60–70% qismi davlat tomonidan to‘lab berildi. Kam ta'minlangan oilalarga qo‘shimcha to‘lovlar va subsidiya dasturlari kengaytirildi. Pensiya, tibbiy sug‘urta va ijtimoiy sug‘urta tizimlari to‘liq ish faoliyatini davom ettirdi. Bu tizimlar inqiroz paytida aholining asosiy daromadini saqlab qolish, iste'molni barqarorlashtirish va iqtisodiy faollikni qo‘llab-quvvatlashda muhim omil bo‘ldi. kichik biznes va yakka tartibdagi tadbirkorlarga bevosita subsidiya ajratildi 28 . Buyuk Britaniya – ijtimoiy parvarish tizimi Buyuk Britaniya Liberal Demokratlar partiyasi rahbari Ed Deyvi, ijtimoiy parvarish tizimini isloh qilish zarurligini ta'kidlab, Yaponiyaning, Germaniyaning va Niderlandiyaning muvaffaqiyatli ijtimoiy parvarish modellarini misol keltirdi. 27 https://press.un.org/en/2021/ecosoc7054.doc.htm?utm_source 28 https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/14680181211021260?utm_source 21 U, shuningdek, ijtimoiy parvarish tizimini milliy infratuzilma sifatida ko‘rib chiqish va moliyalashtirishni oshirish zarurligini ta'kidladi 29 . AQShda ijtimoiy himoya tizimi bozor tamoyillariga asoslangan bo‘lib, inqiroz davrlarida ko‘proq pul-kredit siyosati va to‘g‘ridan-to‘g‘ri transfer to‘lovlariga tayaniladi: COVID-19 pandemiyasi vaqtida trillionlab dollarlik yordam paketlari orqali fuqarolarga bevosita naqd pul (stimulus checks) tarqatildi. Kambag‘allik chegarasidagi oilalar uchun SNAP (food stamps) va Medicaid dasturlari orqali yordamlar kengaytirildi. Ijtimoiy yordam onlayn tizimlar orqali boshqarildi, bu esa yordamni tez va nishonli yetkazishga yordam berdi.aholiga bir necha bosqichda to‘g‘ridan-to‘g‘ri naqd pul to‘lovlari amalga oshirildi. Federal ishsizlik nafaqalari sezilarli darajada oshirildi 30 . Shvetsiyada ijtimoiy himoya tizimi universal va ilg‘or. Har bir fuqaro avtomatik ravishda davlat tomonidan sug‘urtalangan. Pandemiya paytida: Davlat ish beruvchilarga xodimlarni ishdan bo‘shatmaslik uchun subsidiya ajratdi. Bolali oilalarga avtomatik tarzda qo‘shimcha to‘lovlar to‘lab berildi. Mahalliy hokimiyatlar orqali manzilli yordam kengaytirildi. Kanada: vaqtinchalik “Canada Emergency Response Benefit (CERB)” joriy qilinib, ishsiz qolgan har bir fuqaro uchun oyiga 2000 kanada dollari to‘landi. Yaponiya: har bir fuqaro uchun bir martalik 100 000 yen yordam to‘landi, kichik korxonalarga uzoq muddatli foizsiz kreditlar ajratildi. Ushbu tajriba shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan davlatlarda oldindan shakllangan barqaror ijtimoiy tizim inqirozga tez javob berishga yordam berdi. Rivojlanayotgan mamlakatlar tajribasi Rivojlanayotgan mamlakatlar, jumladan Hindiston, Indoneziya, Braziliya, Misr kabi davlatlar inqirozga qarshi kurashda byudjet imkoniyatlari cheklangan 29 https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2018/07/06/making-social-protection-systems-in-africa-more- responsive-to-crisis?utm_source 30 https://www.bmz.de/en/issues/social-protection/example-sahel-region-152822?utm_source 22 bo‘lishiga qaramay, aholining eng zaif qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash choralarini ko‘rdilar: Hindistonda inqiroz davrida yordam dasturlari aholining ko‘pchilik qismini qamrab olishga harakat qiladi, ammo tizimdagi rasmiylashtirish darajasi past bo‘lgani sababli manzillilik sust bo‘ladi: 2020-yilda pandemiya davrida 800 million fuqaroga bepul oziq-ovqat yetkazish bo‘yicha “Pradhan Mantri Garib Kalyan Yojana” dasturi ishga tushirildi. Ayollar uchun bank hisoblariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri naqd pul o‘tkazildi. Ishsizlar uchun vaqtinchalik bandlik dasturlari kengaytirildi 31 . Vyetnam – pandemiya davridagi moliyaviy yordam Vyetnam hukumati COVID-19 pandemiyasi davrida 2020-yilning 29-mayiga qadar ijtimoiy siyosat foydalanuvchilari, milliy xizmatlar va ijtimoiy himoya foydalanuvchilariga jami 9.4 trillion VND (taxminan $400 million) miqdorida yordam ajratdi. Bundan tashqari, 24 milliondan ortiq sog‘liqni saqlash sug‘urtasi kartalari va bepul sog‘liqni saqlash kitoblari tarqatildi. 2020-yilning 15-sentabriga qadar, pandemiya tufayli qiyinchilikka duchor bo‘lgan aholiga jami 12.5 trillion VND (taxminan $540 million) miqdorida moliyaviy yordam berildi . Indoneziya: ijtimoiy yordam olish doirasi kengaytirildi, millionlab yangi oilalar yordamga qo‘shildi. Braziliyada “Bolsa Família” nomli ijtimoiy yordam dasturi inqiroz sharoitida asosiy vositaga aylandi: Pandemiya davrida bu dastur orqali 67 milliondan ortiq aholi davlat yordamidan foydalandi. Mobil ilovalar orqali yordam puli tarqatildi, bu esa ishonchlilik va shaffoflikni oshirdi. “Auxílio Emergencial” dasturi orqali ishsizlar va norasmiy sektorda ishlovchilarga oyiga 600 realgacha yordam to‘landi 32 . Misr: subsidiyalar kengaytirildi, kommunal xizmatlar to‘lovlari vaqtincha muzlatildi, ijtimoiy xavfsizlik dasturlari kuchaytirildi. 31 https://www.ft.com/content/55e8b630-d7d5-4386-adad-2159743a9676?utm_source 32 https://www.reuters.com/world/brazil-launches-global-anti-hunger-alliance-before-g20-summit-2024-11-15/? utm_source 23 Bu mamlakatlarda ham ijtimoiy himoya inqiroz davrida muhim stabilizator rolini o‘ynaganini ko‘rish mumkin. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, inqiroz davrida ijtimoiy himoya tizimlari mamlakatlarning iqtisodiy va ijtimoiy barqarorligini ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar o‘z tizimlarini turli usullar bilan mustahkamlashga harakat qilmoqdalar. Shu bois, O‘zbekiston o‘zining ijtimoiy himoya tizimini modernizatsiya qilishda ayniqsa raqamlashtirish, manzillilik, va ishonchlilik bo‘yicha rivojlangan mamlakatlar tajribasidan foydalanishi mumkin. Biroq rivojlanayotgan mamlakatlar singari mahalla, jamoa va an’anaviy ijtimoiy tuzilmalarni ham samarali vosita sifatida saqlab qolish zarur. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy himoya tizimini yanada takomillashtirish va inqiroz davrida samarali javob berish uchun yuqorida keltirilgan xalqaro tajribalarni inobatga olish muhimdir. 24 XULOSA Iqtisodiyotdagi inqirozlar, jumladan pandemiyalar, tabiiy ofatlar yoki moliyaviy inqirozlar, aholining zaif qatlamlariga jiddiy ta'sir ko‘rsatadi. Bunday sharoitda, ijtimoiy himoya tizimlari nafaqat inson huquqlarini ta'minlash, balki iqtisodiy barqarorlikni saqlash va ijtimoiy tinchlikni mustahkamlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Xulosa qilib aytganda, iqtisodiyotdagi inqirozlar sharoitida samarali ijtimoiy himoya tizimlari mamlakatlarning iqtisodiy va ijtimoiy barqarorligini ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarning tajribalari shuni ko‘rsatadiki, tizimlarni moslashuvchan, raqamlashtirilgan va manzilli qilish orqali inqirozga samarali javob berish mumkin. O‘zbekiston Respublikasida ham ijtimoiy himoya tizimini yanada takomillashtirish va inqiroz davrida samarali javob berish uchun xalqaro tajribalarni inobatga olish muhimdir. 25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi qonunlari va huquqiy-me’yoriy hujjatlari 1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 3 апрелдаги “Коронавирус пандемияси даврида аҳолини қўллаб-қувватлаш чора- тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-4658-сон қарори. 2. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 3 апрелдаги “Коронавирус пандемияси даврида аҳолини қўллаб-қувватлаш чора- тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-4658-сон қарори. II. O ‘quv adabiyotlar, qo‘llanma va risolalar : 1. Stiglitz, J. E. Globalization and its Discontents. — New York: W. W. Norton & Company, 2002. — 288 b. 2. UNDP Uzbekistan. Socio-Economic Impact of COVID-19 in Uzbekistan: An Assessment Report. — Tashkent: UNDP, 2021. — 54 b. 3. Худойберганов Қ. Ижтимоий ҳимоя тизимининг ривожланиш босқичлари ва янги ислоҳотлар жараёнидаги ўрни // Янги Ўзбекистон: ижтимоий- иқтисодий ислоҳотлар, 2022. — №3. — Б. 22–28. 4. Расулов Д. Кризис шароитида аҳолига ижтимоий ёрдам кўрсатишнинг самарадорлик мезонлари // Иқтисодиёт ва инновация, 2021. — №4. — Б. 45–52. 26 5. Sen, A. Development as Freedom. — Oxford: Oxford University Press, 1999. — 384 b. III . Internet manbalari 1. International Labour Organization (ILO). World Social Protection Report 2020– 22: Social protection at the crossroads – in pursuit of a better future. — Geneva: ILO, 2021. — [Elektron manba]. URL: https://www.ilo.org/global/research/global-reports/world-social-security- report/2020-22/lang--en/index.htm (murojaat qilingan sana: 10.05.2025).UNDP Uzbekistan. Socio-Economic 2. https://uz.wikipedia.org/wiki/Ijtimoiy_himoya?wprov=sfla1 3. https://arxiv.uz/ru/documents/darsliklar/iqtisodiyot/ijtimoiy-himoya-vositalari- 9-sinf?utm_source 4. https://kompy.info/iqtisodiyot-v3.html?utm_source 5. https://finance.tsue.uz/index.php/afa/article/view/257?utm_source 6. https://uza.uz/oz/posts/islom-va-ananaviy-iqtisodiyotlar-ijtimoiy-himoya- tizimlarining-qiyosiy-tahlili_532794?utm_source 7. https://uza.uz/oz/posts/ijtimoiy-himoya-tizimini-kuchaytirishga-doir-yangi- tashabbuslar-bildirildi_667399?utm_source 8. https://yuz.uz/uz/news/ijtimoiy-himoya--mehr-va-komak-tizimi?utm_source 9. https://yuz.uz/uz/news/ijtimoiy-himoya--mehr-va-komak-tizimi?utm_source 10. https://uza.uz/oz/posts/ijtimoiy-himoya-tizimini-kuchaytirishga-doir-yangi- tashabbuslar-bildirildi_667399?utm_source 11. https://azkurs.org/iqtisodiyot-nazariyasi--fanidan-kurs-ishi-mavzulari.html? utm_source 12. https://yuz.uz/uz/news/yangi-ozbekistonning-ijtimoiy-himoya-tizimi? utm_source 13. https://president.uz/oz/lists/view/7763?utm_source 14. https://president.uz/oz/lists/view/7467?utm_source 15. https://www.gazeta.uz/oz/2023/06/03/social-services-agency/?utm_source 16. https://uz24.uz/uz/articles/ihma-24-12-28?utm_source 27 17. https://kun.uz/news/2024/06/03/ozbekistonda-ijtimoiy-himoya-oluvchi- oilalar-soni-malum-qilindi?utm_source 18. https://uzsmart.uz/library/view/38509.html?utm_source 19. Stat.uz — Ўзбекистон Республикаси Статистика агентлигининг расмий сайти. URL: https://stat.uz (мурожаат қилинган сана: 10.05.2025). 20. https://www.researchgate.net/publication/370789801_IJTIMOIY_SIYOSAT_VA_I JTIMOIY_HUQUQ?utm_source 21. https://yuz.uz/uz/news/ijtimoiy-himoya--mehr-va-komak-tizimi?utm_source 22. https://www.uzdaily.uz/uz/aholini-ijtimoiy-himoya-qilish-tizimi-yanada- takomillashtiriladi/?utm_source 23. https://press.un.org/en/2021/ecosoc7054.doc.htm?utm_source 24. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/14680181211021260?utm_source 25. https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2018/07/06/making-social- protection-systems-in-africa-more-responsive-to-crisis?utm_source 26. https://www.bmz.de/en/issues/social-protection/example-sahel-region- 152822?utm_source 27. https://www.ft.com/content/55e8b630-d7d5-4386-adad-2159743a9676? utm_source 28. https://www.reuters.com/world/brazil-launches-global-anti-hunger-alliance- before-g20-summit-2024-11-15/?utm_source 28

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. IQTISODIY INQIROZ VA IJTIMOIY HIMOYA TIZIMINING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI

1.1 Iqtisodiy inqiroz va ijtimoiy himoya tushunchasi, mazmuni

1.2 Iqtisodiy inqirozning ijtimoiy sohalarga ta’siri

II BOB. INQIROZ DAVRIDA IJTIMOIY HIMOYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH SIYOSATI

2.2 O‘zbekistonda mavjud ijtimoiy himoya tizimining holati va jtimoiy himoya tizimining inqiroz davrida tutgan o‘rni

2.3 Xorijiy tajriba: rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda inqiroz davrida ijtimoiy himoya

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить