Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида банк назорати ва иқтисодий тартибга солишнинг замонавий тенденциялари - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	510.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида банк назорати ва иқтисодий тартибга солишнинг замонавий тенденциялари

Купить

Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида банк назорати ва иқтисодий тартибга солишнинг замонавий тенденциялари 5340700- “ Банк иши ” йўналиши бўйича бакалавр даражасини олиш учун 2

МУНДАРИЖА Кириш ........................................................................................................................ 3 1- БОБ . БАНК НАЗОРАТИНИ ТАШКИЛ ҚИЛИШ ВАЗИФАЛАРИ ВА ЗАРУРЛИГИ ....................................................................................................................... 6 1.1. Банк назорати тушунчаси , зарурлиги ва вазифалари ............................... 6 1.2. Ўзбекистонда банк назоратини ташкил қилиш асослари ...................... 14 2- БОБ . БАНК НАЗОРАТИНИ ТАШКИЛ ЭТИШНИНГ АМАЛИЙ ТАҲЛИЛИ 20 2.1. Тижорат банкларида иқтисодий нормативлар ( меъёрлар ) бажарилиши устидан назорат қилиш амалиёти .................................................................................................. 20 2.2. Банкларни жойига чиқиб инспекция қилиш

Тобора ўсиб бораётган бундай муаммолар бугунги кунда глобал инқироз келтириб чиқараётган чуқур жараёнларни фақат эски восита ва принципларни тузатиш билан ҳал этиб бўлмаслигидан дарак бермоқда ва авваламбор молия ва банк тизимининг янги тузилмасини , уни назорат қилиш ва тартибга солиш механизмларини кўп томонлама асосда ишлаб чиқишни тақозо этмоқда 1 . Банк иши пайдо бўлган вақтдан бошлабоқ айрим банкларнинг банкрот бўлиши туфайли , омонатларнинг оммавий тусда олиб қўйилиши , банклар томонидан амалга оширилаётган қисман захирани қоплаш сиёсати билан боғлиқ таваккалчилик туфайли келиб чиқадиган беқарорлик объектив суръатда давлатни банк ишини бошқариш амалиётини кенгайтиришга ундаб келди . Давлат тартибга солиш ёрдамида ҳамма омонатчилар ва кредиторларни мафаатларини ҳимоя қилишга ва банкл

– тижорат банкларида иқтисодий нормативлар ( меъёрлар ) бажарилиши устидан назорат қилиш амалиётини таҳлил қилиш ; – банкларни жойига чиқиб инспекция қилиш тартибини таҳлил қилиш ; – Ўзбекистонда банк назоратини такомиллаштиришда мавжуд муаммоларни аниқлаш ва уларни такомиллаштиришга қаратилган илмий таклиф ва амалий тавсияларни ишлаб чиқиш . Битирув малакавий иши объекти ва предмети . Ишнинг объекти сифатида Ўзбекистон Республикаси тижорат банклари олинган . Банклар фаолиятини тартибга солиш жараёнида юзага келадиган молиявий - иқтисодий муносабатлар ишнинг предметини ташкил қилади . Мавзунинг назарий ва амалий аҳамияти . Битирув малакавий ишининг назарий аҳамияти шундан иборатки , унинг илмий таклиф ва амалий тавсияларидан банк назоратини амалга оширишнинг назарий - услубий асосларини та

1- БОБ . БАНК НАЗОРАТИНИ ТАШКИЛ ҚИЛИШ ВАЗИФАЛАРИ ВА ЗАРУРЛИГИ 1.1. Банк назорати тушунчаси , зарурлиги ва вазифалари Жаҳоннинг ривожланган давлатлари тажрибасига кўра , эмиссия банки ва тижорат банклари тармоғини ўз ичига олган икки поғонали банк тизимини самарали фаолият кўрсатишини йўлга қўймай туриб , давлат иқтисодиётини юксалтириш ва унинг барқарорлигига эришиш мумкин эмас . Бунда биринчи поғонада Марказий банк бўлиб , у мамлакатнинг пул муомаласини ва барча кредит муассасаларининг фаолиятини тартибга солиб туради . Иккинчи поғонани эса тижорат банклари ва бошқа кредит ташкилотлари шакллантиради . Банк тизимининг бундай бўлиниши авваламбор , Марказий банкнинг ва тижорат банкларининг мақсадлари , вазифалари ва мавқеини белгилайди . Тижорат банклари ўз фаолиятида жисмоний ва юридик шахс

Банк фаолияти барча мамлакатларда қатъий равишда тартибга солинади ва назорат қилинади . Зеро , банклар мамлакатдаги капитални сафарбар қилиш ва кредитлар тақдим этиш билан мамлакат молия тизимида фаол иштирок этади . Ва албатта , назоратнинг асосий мақсади аҳолисини қолаверса мамлакат манфаатларини ҳимоя қилишдир . Банк назоратини амалга оширишнинг бир қатор сабаблари манфаатлар нуқтаи - назаридан келиб чиқади ва улар қуйидагилардан иборат : Биринчидан , банклар мамлакат аҳолисининг жамғармасини асосий сақловчиси ҳисобланади . Банклар фаолиятини назорат қилиш мамлакат аҳолисини моддий зарар кўришдан сақлаш учун ташкил этилади . Чунки банкларнинг асосий мақсади даромад олишга қаратилган бўлиб , банк даромадлилиги унинг ликвидлиги билан тескари мутаносибликда бўлган ҳолда риск билан тўғри м

тўловларини амалга оширишлари билан ҳукумат томонидан уларнинг юқори даромадлилиги қўллаб - қувватланади шу билан бирга юқори даромадлилик паст даражадаги ликвидлиликни келтириб чиқариб ўз навбатида юқори риск туфайли мамлакатда тизимли рискни келтириб чиқаради . Бу бутун иқтисодиётни инқирозга олиб келиши мумкин . Бунд a н т a шқ a ри , б a нкл a р бўш пул м a бл a ғл a рини ж a лб e тиб , ул a рни кр e дитл a р учун йўн a лтириш бил a н м a мл a к a тд a ги иқтис o дий ф ao лликни o шириб , ишсизлик д a р a ж a сини к a м a йтир a ди , шу бил a н бирг a м a мл a к a тд a ги пул м a сс a сиг a билв o сит a т a ьсир e тиб , инфл a цияни к e лтириб чиқар a ди Шунинг учун ҳукумат самарали банк назоратини ташкил этишга ҳаракат қилади . Тўртинчидан , банк акциядорлари ва ишчи - ходимлар манфаа

тизимининг сифати эгаллайди . Шу сабабли , банк тизимини такомиллаштиришга қаратилган ҳаракатлар банк муассасаларини ривожлантириш жараёнида уларни бошқариш ва тартибга солишни мустаҳкамлаш масаласига йўналтирилиши лозим . Тижорат банкларининг банкрот бўлиши аҳолининг , корхона ва ташкилотларнинг пул маблағларини йўқотилишига олиб келади . Айниқса , банкларнинг тизимли инқирозга юз тутиши хўжалик субъектларининг оммавий тарзда банкрот бўлишига олиб келиши мумкин . Бунинг оғир ижтимоий – иқтисодий оқибатлари сифатида , биринчидан , аҳолининг , корхона ва ташкилотларнинг банк тизимига бўлган ишончига путур етади ; иккинчидан , жамиятдаги ижтимоий вазиятни оғирлашувига олиб келади ; учинчидан , ҳукуматнинг иқтисодий манфаатларига зиён етади . Банк иши пайдо бўлган вақтдан бошлаб алоҳида банкл

Тўғри , банк фаолиятини тартибга солишда ҳаддан ташқари ва рақобатнинг ривожланишига халақит берадиган омилга айланадиган чегарани белгилаш осон эмас . Шунинг учун , жаҳонда умумий қабул қилинган тамойиллар ва қоидалар ҳар бир мамлакатда аниқ вазият таҳлилини ҳисобга олган ҳолда қўлланилади . У ёки бу банкнинг фаолиятида аниқланган камчиликларни тузатишга мажбур қилиш учун назорат органи ихтиёрида таъсир кўрсатиш чораларининг муайян тўплами бўлиши керак . Республикамиздаги янги банк қонунларимизга кўра , турли вазиятларда фойдаланиш мумкин бўлган табақалашган чоралар мажмуи кўзда тутилган . Жумладан , иқтисодий меъёрларни ўзгартириш , мажбурий резерв фондини ошириш , айрим банк операцияларини амалга оширишни таъқиқлаб қўйиш , ҳиссадорларга дивидендлар тўлашни тўхтатиб қўйиш , банк устидан

Шу ўринда ривожланган давлатларда , хусусан Европа Иттифоқи давлатларида , АҚШ , Канада , Япония каби давлатларда банк назоратининг зарурлиги 1975 йилга келиб ўз аксини топди , яъни ривожланган давлатлар банк назоратини фақат молиявий секторда эмас , балки , умуман иқтисодиётда асосий роль ўйнашини тан олдилар . Натижада банк назорати бўйича халқаро ташкилот “ Базель қўмитаси ” вужудга келди . Банкларнинг тизимли рискни келтириб чиқариши , бир - бири билан иқтисодий алоқада бўлган давлатларни ҳам иқтисодий инқироз ёқасига олиб келиши мумкин . Бу худди Лоренснинг “ Капалак эффекти ” назариясига ўхшайди , унга кўра Бразилияда қанот қоққан капалаклар Техасда торнадо бўлишига олиб келади . Бундай инқирозлар эҳтимолининг ортиши мамлакатлар ўртасида минтақавий банк назоратини тузиш зарурлигини к

хавф - хатарли операциялар бажарилаётганлиги тўғрисида тўлиқ маълумотга эга эмаслар . Бу борада республикамизда амалга оширилган ишлар , яъни 1997 йил март ойидан бошлаб жаҳон андозаларига мос келадиган ва банклар фаолиятини ойдинлаштириш имконини берадиган тижорат банклари ҳисобварақлари янги режаси амалга жорий қилинди . Янги ҳисоб - варақлар режасини жорий қилиниши банклар фаолияти “ ошкоралигини ” ( инглизча “transparent”- шаффофлик , очиқлик , ойдинлик ) сармоядорлар , банк мижозлари ва бошқа манфаатдор фойдаланувчилар учун очиқлигини таъминлаш имконини берди . Банк фаолиятини назорат қилишнинг зарурлиги амалга ошириладиган монетар сиёсатнинг асосини ташкил этиш билан биргаликда республикамизнинг бозор иқтисодиётига ўтишдаги ўзига хос йўли билан ҳам боғлиқдир . Республикамизда Маркази

назоратини ташкил этишда олиб бораётган сиёсатини тўғрилигини яна бир бор исботлади . Шуни таъкидлаш лозимки , банклар томонидан ўз капитали етарлилигини таъминланиши , Марказий банк томонидан ўрнатилган иқтисодий меъёрларга риоя этилиши , иқтисодиётнинг реал соҳасига йўналтирилган кредит қўйилмалари ўсишини ва рискни оқилона диверсификацияланишини таъминланиши , кредитлар бериш шартларини , шунингдек , банк кредит портфелининг ҳолатини акциядорлар ва омонатчилар манфаатларини ҳимоя қилиш нуқтаи назаридан келиб чиққан ҳолда назорат қилиниши банк назоратининг моҳиятини билдиради . 1.2. Ўзбекистонда банк назоратини ташкил қилиш асослари Биринчи марта 1995 йил 21 декабрда “ Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида ” ги қонун қабул қилинди . Бу қонун Марказий банкнинг муомаладаги п

2 2006 йил 20 сентябрда “ Микрокредит ташкилотлари тўғрисида ” ги Қонун қабул қилиниши билан “ Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида ” ги Қонунга ўзгартириш киритилди . 1- расм . Марказий банкнинг назорат қилиш сфераси 2 1996 йил 25 апрелда « Банклар ва банк фаолияти тўғрисида » ги Ўзбекистон Республикаси қонуни қабул қилинди . Ушбу қонуннинг 44 моддасида « Марказий банк қонун ҳужжатларига мувофиқ банклар фаолиятини назорат қилиб боради »,- деб аниқ белгилаб қўйилди . 1997 йил март ойидан бошлаб жаҳон андозаларига тўлиқ мос келадиган ва банклар фаолиятини ойдинлаштириш имконини берадиган тижорат банклари ҳисобварақлари янги режаси амалга жорий қилиниши билан банклар фаолиятини назорат қилишда замонавий ҳисоботлар ишлаб чиқилди ва амалиётга жорий қилинди . Республикамизда та

2- расм . Республикамизда тижорат банклари фаолиятини назорат қилиш таркиби 3 Расмдан кўринадики , тижорат банклари фаолиятини назорат қилиш Марказий банкда ташкил қилинган уч департамент томонидан олиб борилади . Тижорат банкларига лицензия бериш ва уларнинг фаолиятини тартибга солиш департаменти масофада туриб дистанцион назоратни амалга оширса , тижорат банкларини назорат қилиш департаменти банклар фаолиятини жойида текшириш билан шуғулланади . Тижорат банклари устав фондини ташкил этишни назорат этиш департаменти эса тижорат банклари устав фондини ташкил этишда банк капитали адекватлигини назорат қилади . Тижорат банкларига лицензия бериш ва улар фаолиятини тартибга 3 Норқобилов С ., Дадабоева Ҳ ., Жўраев Ў . Халқаро амалиётда банк назорати . – Т .: “IQTISOD–MOLIYA”, 2007. 35– 71 б .

солиш департаменти нобанк молия ташкилотлари ( кредит уюшмалари , ломбардлар ва микрокредит ташкилотлари ) га ҳам лицензия беради . Бундан ташқари , Республикамизда 1995 йил 9 ноябрдаги Вазирлар Маҳкамасининг “ Ўзбекистон Республикаси банк тизимини ривожлантиришнинг комплекс дастурини амалга ошириш чора - тадбирлари тўғрисида ” ги 427- қарорида аҳоли омонатларини ҳимоя қилиш кўзда тутилди ва 1998 йилда “ Омонат - ҳимоя ” суғурта фонди ташкил этилди . Аммо , фондга аъзо бўлиш ихтиёрий бўлганлиги унга айрим банклар аъзо бўлмаслигига олиб келди . Бу омонатларни суғурталаш тизимининг заиф томони эди . Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2000 йил 21 мартдаги “ Банк тизимини янада эркинлаштириш ва ислоҳ қилиш чора - тадбирлари тўғрисида ” ги қарорига муфовиқ 2002 йил апрель ойида Ўзбекистон Р

Фонд фаолиятининг мақсади банкнинг банк операцияларини амалга ошириш ҳуқуқини берувчи лицензияси Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан чақириб олинган тақдирда , тижорат банклари ўз мажбуриятларини бажара олмай қолганда Фонд аҳоли омонатларининг , юқоридаги қонунчиликка мувофиқ , агар омонатчининг омонати минимал иш ҳақининг 100 баробаригача бўлса омонат 100 % миқдорида тўланади . Агар омонатчининг омонати минимал иш ҳақининг 100 баробаридан 250 баробаригача бўлса омонатнинг 90 % миқдори Фонд томонидан тўланади . Умуман олганда , барча давлатларнинг омонатларни суғурталаш тизимида омонатларни тўлаш бўйича лимитлар бор . Масалан , АҚШда омонатларнинг 100 минг АҚШ доллари , Канадада омонатларнинг 60 минг Канада доллари , Японияда омонатларнинг 10 млн . иенаси суғурталанса . Европ

Бу эса ўз навбатида , келажакда республикамиз банк назорати тизими ҳам биргина Марказий банк томонидан амалга оширилмасдан , юқорида келтирилган Фондда ҳам шаклланишини кўзда тутади . Бундан келиб чиқиб , шундай хулоса ҳосил қилиш мумкинки , республикамиз банк назорати тизими халқаро майдонда вужудга келган банк назорати тизими билан уйғунлаша бормоқда . Бу эса ўз навбатида банк назорати тизими иқтисодиётимизда нақадар катта аҳамиятга эга эканлигини яққол тасдиқлайди . 2- БОБ . БАНК НАЗОРАТИНИ ТАШКИЛ ЭТИШНИНГ АМАЛИЙ ТАҲЛИЛИ 2.1. Тижорат банкларида иқтисодий нормативлар ( меъёрлар ) бажарилиши устидан назорат қилиш амалиёти Банклар пайдо бўлган вақтдан бошлаб алоҳида банкларнинг банкротлиги , депозитларни оммавий тарзда банклардан қайтариб олиш натижасида юзага келадиган нобарқарорликлар да

миллий иқтисодиётга жиддий зиён етказади , тўлов тизимининг издан чиқишига , пул таклифининг кескин қисқаришига олиб келиши мумкин . Демак , банк тизимини тартибга солиш механизмини такомиллаштириш орқали умумий нобарқарорлик даражасини пасайтириш мумкин . Мамлакатимиз иқтисодиётининг бозор муносабатларига ўтиши муносабати билан янги банкларни шакллантириш , уларни назоратини ривожлантириш масаласи кескин даражада кўндаланг бўлиб туради . Бугунги кунда республика ҳудудида 28 та турли хил мулкчилик шаклига асосланган банклар фаолият кўрсатмоқда . Ўзбекистон банк тизимини қайта қуриш мустақил давлат иқтисодий тизимининг муҳим йўналишларидан бири бўлди . Хўжалик механизмининг бир маромда фаолият юритиши барқарор ишлайдиган банклар миллий тизимини тақозо этади . Шунга кўра иқтисодиётни бозор и

қоидалар ҳар бир мамлакатда аниқ вазият таҳлилини ҳисобга олган ҳолда қўлланилади . У ёки бу банкнинг фаолиятида аниқланган камчиликларни тузатишга мажбур қилиш учун назорат органи ихтиёрида таъсир кўрсатиш чораларининг муайян тўплами бўлиши керак . Бизнинг янги банк қонунларимизга кўра турли вазиятларда фойдаланиш мумкин бўлган даражаланган чоралар мажмуи кўзда тутилган . Жумладан , иқтисодий меъёрларни ўзгартириш , мажбурий резерв фондини ошириш , айрим банк операцияларини амалга оширишни таъқиқлаб қўйиш , ҳиссадорларга дивидендлар тўлашни тўхтатиб қўйиш , банк устидан васийлик ўрнатиш кабилардир . Энг сўнгги чора эса уларга берилган рухсатномаларни ( лицензияларни ) қайтариб олишдан иборатдир . Тижорат банкларини назорат қилиш деганда банкларнинг барқарорлигини таъминлаш мақсадида доими

Мустақил республикамизда дастлабки иқтисодий меъёрлар 1991 йил 15 февралда қабул қилинган « Банклар ва банк фаолияти тўғрисида » ги қонун талабларидан келиб чиқиб яратилган бўлиб , кейинчалик улар такомиллаштирилди . Республика Марказий банки томонидан тижорат банкларининг баланс ликвидлилигини доимо таъминлаб бориши ёки уларнинг ўз олдиларидаги мажбуриятларини ўз муддатида амалга оширишларига эришиш , омонатчиларни манфаатларини ҳимоя қилиш ҳамда қисқача таърифлаганда Республикада барқарор банк тизимини яратиш мақсадида 1992 йил 2 августдаги Марказий банкнинг 10— сонли қоидаси тасдиқланди ва бу қоидага асосан тижорат банклари фаолияти тартибга солиб туриш учун иқтисодий меъёрлар ( нормативлар ) ўрнатилди . Мазкур қоидага биноан тижорат банклари учун дастлабки 8 та иқтисодий нормативлар бе

2 гуруҳ — хатар даражаси кам бўлган активлар . 3—6 гуруҳлар - хатар даражаси юқори бўлган активлар . Тижорат банклари учун иқтисодий нормативларни ўрнатилиши — бу аввало Марказий банк томонидан самарали банк назоратини олиб боришга эришиш , тижорат банклари фаолиятида вужудга келадиган муаммоларни олдиндан аниқлаш ва қолаверса барқарор банк тизимини яратишда энг муҳим инструментлардан бири бўлди . Лекин республикамизда банклар фаолиятининг ривожланиб бориши , улар томонидан кўрсатилаётган хизмат турларининг кенгайиб бориши , республикада иқтисодий муҳитнинг ўзгариб бориши ва бошқа факторларни эътиборга олган ҳолда Республика Марказий банки 1995 йил 2 августдан 10— сонли “ Тижорат банклари фаолиятини тартибга солиш ” қоидасини қайтадан ишлаб чиқди ва жорий этди . Янги қоидани олдингисидан ф

таҳрирдаги , жаҳон андозалари талабларига тўла жавоб берадиган қонунлар қабул қилинди . Бундан ташқари , қонун ҳужатлари асосида Марказий банк томонидан 1996 йилнинг июль ойидан бошлаб банк активлари сифатини таснифлаш тартиби ишлаб чиқилди . 1997 йилнинг март ойидан бошлаб эса ўша пайтдаги дунёга машҳур бўлган “ Артур Андерсен ” фирмаси кўмагида ишлаб чиқилган ва банклар ҳисоботининг халқаро андозаларига мос бўлган бухгалтерия ҳисобининг янги ҳисоблар варақлар режаси жорий этилди . Юқоридагилардан келиб чиққан ҳолда , Республика Марказий банки томонидан 1997 йилнинг август ойидан бошлаб банклар фаолиятини тартибга солувчи асосий меъёрий ҳужжат бўлган “ Тижорат банклари фаолиятини тартибга солиш ” қоидаси Базель қўмитаси томонидан ўрнатилган андоза ва талабларни инобатга олган ҳолда қайтад

• Бир қарз олувчига тўғри келадиган хатарнинг энг катта ҳажми ; • Барча « катта » кредитларга тўғри келадиган хатарнинг энг юқори ҳажми ; • Бир омонатчига тўғри келадиган хатарнинг энг катта миқдори ; • Қимматбаҳо қоғозлар бўйича операцияларда ўз маблағларидан фойдаланиш кўрсаткичи ; • Дахлдор шахслар билан банк амалиётини олиб бориш . Марказий банк юқоридаги меъёрларни ҳар доим барча тижорат банклари бўйича кузатиб борди . Тижорат банкларида капиталнинг етарлилиги , активларнинг сифати , фойдалилиги ва ликвидлилигига қараб уларнинг молиявий аҳволи баҳоланади , ночор банклар аниқланади . Ана шу кўрсаткичларнинг ҳар бири бўйича чекли қийматни аниқлаш Марказий банк ва унинг ҳудудий Бош Бошқармаларига банк муассасасини соғломлаштириш ёки унинг беозор тарзда тугатиш имконини беради . Шулардан

2000 йил 1 январдан 2.5 млн . АКШ доллари эквивалентида 1.25 млн . АКШ доллари эквивалентида 5 млн . АКШ доллари эквивалентида 0,3 млн . АКШ доллари эквивалентида 2002 йил 14 майдан 2.5 млн . АКШ доллари эквивалентида 1.25 млн . АКШ доллари эквивалентида 5 млн . АКШ доллари эквивалентида 1.25 млн . АКШ доллари эквивалентида 2005 йил 1 июлдан 3 млн . АКШ доллари эквивалентида 5 млн . АКШ доллари эквивалентида 1.5 млн АКШ доллари эквивалентида 2006 йил 1 январдан 4 млн . АКШ доллари эквивалентида 5 млн . АКШ доллари эквивалентида 2 млн . АКШ доллари эквивалентида 2007 йил 1 январдан 5 млн . АКШ доллари эквивалентида 5 млн . АКШ доллари эквивалентида 2.5 млн . АКШ доллари эквивалентида 2008 йил 1 январдан 5 млн . евро эквивалентида 2.5 млн . евро эквивалентида 2011 йил 1 январдан 10 млн . евр

2- жадвал Республикамиз тижорат банкларининг капитал етарлилик коэффициентининг амалдаги ҳолати 5 Капитал етарлилиги кўрсаткичлари Йиллар 2012 йилда 2008 йилга нисбатан ўзгариши 2008 2009 2010 2011 2012 I даражали капитал адекватлиги 16,36 20,13 19,38 17,80 15,84 -0,52 Асосий капитал адекватлиги 18,18 22,33 20,07 17,03 16,75 -1,43 Рискка тортилган активларнинг жами активларга нисбати 67,48 68,82 67,03 66,43 64,63 -2,85 Юқоридаги жадвал маълумотлари орқали шуни кўриш мумкинки , мамлакатимиз тижорат банкларининг капитал етарлилиги кўрсаткичлари 2012 йилда 2008 йилга нисбатан пасайиш тенденциясига эга бўлган . I даражали капитал адекватлиги 2012 йилда 2008 йилга нисбатан 0,52 фоизга камайган бўлсада , юқори кўрсаткич бўлиб қолмоқда . Чунки , ушбу кўрсаткичнинг халқаро стандартлар асосида Баз

Банк сармояси билан унинг мажбуриятлари ўртасидаги нисбат кўрсаткичи юзага келиши мумкин бўлган турли хатардан қатъий назар , фаолият умумий ҳажми функцияси сифатидаги сармоя етарлилигини белгилаб беради : Банк капитали Н 2= Банк мажбуриятлари Н 2 — нормативнинг энг юқори миқдори 0,05 га тенг . Банклар ликвидлилигини сақлаш ғоят муҳим ҳисобланади . Бу нарса икки мақсадга эриши учун зарурдир : биринчидан , омонатлар олиб қўйилганда банкнинг ўз мажбуриятларини бажариш қобилиятини таъминлаш учун , иккинчидан , кредитларга бўлган талабни қондириш учун . Ликвидлилик деганда , банкнинг ўз мажбуриятлари юзасидан ўз вақтида жавоб бера олиш қобилияти тушунилади . Ликвидлилик банкнинг кундалик фаолиятида пул маблағлари мавжудлиги ёки ўз активларини ликвид маблағларга айлантира олиш қобилияти билан т

« Жорий ликвидлик кўрсаткичи » ликвид шаклдаги банк активларини 30 кунгача бўлган муддатда йўқлаб олингунгача турадиган ҳисобварақлари буйича мажбуриятлари суммаси орасидаги нисбатни билдиради . қайтариш муддати 30 кунгача муддатда берилган банкнинг ликвид активлари ва Н 4= кредитлар қайтариш муддати 30 кунгача бўлган йўқлаб олингунгача турадиган мажбуриятлари . Н 4 - меъёрининг йўл қўйиладиган энг кам миқдори 0,3 га тенг . Тажрибадан шу нарса маълумки , айрим тижорат банклари юқори даромадни кўзлаган ҳолда талаб қилиб олгунга қадар ва қисқа муддатда қўйилган омонатлар ҳисобидан кредит бериш ва бошқа актив операцияларга узоқ муддатли тартибда жойлаштирадилар . Жалб этилган маблағларнинг муддати келган пайтда эса банк омонатчилар олдидаги ўз мажбуриятларини муддатида бажариш имконига эга бў

3- расм . Ўзбекистон Республикаси тижорат банкларида жорий ликвидлилик коэффициентининг бажарилиш ҳолати ( фоиз ҳисобида ) 6 Расм маълумотларидан кўринадики , республикамиз тижорат банкларининг жорий ликвидлилик даражаси белгиланган меъёрий талабга (0,30) жавоб беради . Бунинг устига , жорий ликвидлилик коэффициентининг амалдаги даражаси тижорат банкларимизда 2008-2012 йилларда ўсиш тенденциясига эга бўлган . Бу эса , банкларнинг ликвидлилигини тобора мустаҳкамланиб бораётганлигидан далолат беради . 01.01.2009 йилда республикамиз тижорат банкларининг жорий ликвидлилик даражаси 54,72 фоизни ташкил этган бўлса , 01.01.2012 йил ҳолатига ушбу кўрсаткич 21,23 фоизли пунктга ошган . Мазкур ҳолатларга йўл қўймаслик мақсадида банк амалиётида актив ва пассив маблағларнинг миқдори ва муддатларини ба

30 кундан 1 йилгача муддатга берилган кредитлар . Н 5= 30 кундан 1 йилгача муддатга жалб килинган маблағлар ва депозитлар . Мазкур меъёрнинг энг юқори ўрнатилган миқдори 1 га тенг . Бир қарз олувчига ва муассисга , банк акциядорларига молиявий жиҳатдан банкнинг қурби етмайдиган даражада катта миқдорда кредитлар берилиши тижорат банки учун жуда хатарлидир . Шунинг учун « Бир қарз олувчига тўғри келадиган хатарнинг энг катта ҳажми » меъёри ўрнатилади ва мазкур меъёр устидан қаттиқ назорат ўрнатиш талаб этилади . Банк хатарининг бир қарз олувчига тўғри келадиган жами суммаси қўшилган депозитлардан ташқари , 75% балансдан ташқари мажбуриятлар Н 6= Банк сармояси . Бу меъёр ҳукумат кафолати билан таъминланган кредитларга , жумладан халқаро қарзлар буйича такрор молияланадиган кредитларга тааллуқ

Бундан ташқари шуни таъкидлаш лозимки , банк учун « катта » тоифага кирадиган ва бир қарз олувчига бериладиган кредитлар суммасини шу қарз олувчининг ўз маблағлари суммасидан оширмаслик тавсия этилади . « Катта » кредитларнинг ҳаммасига тўғри келадиган хатарнинг энг юқори миқдори « катта » кредитлар жами миқдорининг ўз маблағлари , яъни банк капитали нисбати билан аниқланади . Балансдан ташқари мажбуриятларнинг 75% билан ҳисобланган « катта » Н 7= кредитларнинг жами суммаси Банк сармояси . Мазкур меъёр миқдори балансдан ташқари мажбуриятлар билан ҳисобланиб берилган « катта » кредитларнинг жами миқдори банк капиталининг 5 бараваридан ошмаслиги керак . Бир омонатчига ( кредиторга ) тўғри келадиган хатарнинг энг юқори меъёри олинган кредит ёки омонатнинг энг юқори миқдори ва битта депозиторн

Банкнинг инвестиция учун ишлатилган ўз маблағлари меъёри жами инвестиция миқдорини банк сармоясига нисбати орқали ҳисобланади . Банк инвестициясининг жами суммаси Н 10= Акционерлик капитал Банкнинг бошқа банклар , корхоналар , ташкилотлар устав фондига қўядиган жами инвестиция суммаси миқдорининг улуши банк сармоясининг 20% дан ва Низом фондининг 10% дан оширмаслик уқтирилган . Мазкур меъёр учун ўрнатилган миқдор 0,5 га тенг . Банк назоратининг яна бир муҳим соҳаларидан бири боғлиқ шахслар билан банк операцияларини ўтказиш ҳисобланади . Ўзбекистон Республикаси “ Банклар ва банк фаолияти тўғрисида ” ги қонунининг 26— моддасига асосан банкка алоқадор бўлган шахслар билан банкка боғлиқ бўлмаган шахсларга нисбатан қулайроқ шартлар асосида битим тузишни таъқиқлайди ва Марказий банкка бундай бит

Юқорида таъкидлаб ўтганимиздек , тижорат банклари дахлдор шахсларга имтиёзли шароит яратиб бермаслиги лозим . Имтиёзли шароит деганда қуйидагилар назарда тутилади : • бошқа мижозлардан талаб қилинадиганидан кам ҳажмда фоизлар , бадаллар , бошқа тўловларни ундириш ёки таъминотни кам қабул қилиш ; • кредитни қайтариш муддатини етарли асосларсиз ўзгартириш ; • ўз табиатига , мақсадига ва йўл қўйиладиган хатарга кўра банк дахлдор бўлмаган мижозлар билан тузмайдиган битимларни тузиш . Тижорат банклари томонидан уларнинг фаолиятининг дастлабки икки йили мобайнида дахлдор шахсларга кредит бериш таъқиқланади . Н 11= Битта дахлдор шахсга берилган кредит миқдори Акционерлик капитал Банкнинг ҳар бир дахлдор шахсга берадиган кредит умумий суммаси банк сармоясининг 15 фоизидан ошмаслиги белгиланган , я

Иқтисодий меъёрларнинг белгиланган миқдорларига амал қилмаган банкларга нисбатан Марказий банк томонидан жарималар солиш ва бошқа тегишли иқтисодий жазо чоралари кўриб борилади . Чунки тижорат банклари фаолиятини тартибга солиш деярли барча мамлакатларда Марказий банк томонидан амалга оширилади . Ҳозир республикамизда тижорат банкларининг операцияларини тартибга солувчи ҳуқуқий асос “ Ўзбекистон Республикаси Марказий банки тўғрисида ” ги ва “ Банклар ва банк фаолияти тўғрисида ” ги қонунлар ҳисобланади . Ушбу қонунларда тижорат банклари амалга оширадиган амалиётлар мажмуи белгилаб қўйилган : депозитлар ва аҳоли омонатларини жалб қилиш , кредитлар бериш , инвестицияларни молиялаштириш , ҳисобкитобларни амалга ошириш , касса хизмати кўрсатиш , валюта операцияларини бажариш ва ҳ . к . Юқорида

битта эмитентнинг қимматли қоғозларига қилинадиган инвестицияларнинг максимал миқдори ( Н 8 ); сотиш - сотиб олиш учун қимматли қоғозларга қилинган инвестицияларнинг максимал миқдори ( Н 9 ); барча эмитентларнинг устав капитали ва қимматли қоғозларига қилинган инвестицияларнинг максимал миқдори ( Н 10 ); битта мижозга ёки ўзаро боғлиқ шахсларга берилган кредитлар , таъминланмаган ссудалар ( Н 11 ); барча инсайдерларга берилган кредитлар ( Н 12 ); Иқтисодий нормативларни белгилашдан асосий мақсад тижорат банкларининг тўловга ноқобил бўлиб қолмаслигига йўл қўймаслик ва шунинг асосида банкларнинг мижозларини , вакил банкларни ҳимоя қилиш ҳисобланади . Юқоридаги иқтисодий нормативларни ишлаб чиқишда халқаро Базель қўмитаси томонидан ишлаб чиқилган нормативлардан кенг кўламда фойдаланилган . А

Юқорида таъкидланганидек , АҚШда тижорат банклари фаолиятини тартибга соладиган ва назорат қиладиган 3 та агентлик амал қилади : Федерал резерв тизими , Молия вазирлигининг Пул муомаласи назоратчиси , Суғурта жамғармалари Федерал Корпорациясидир . Ҳар бири ўзининг алоҳида рейтинг тизимига эга бўлган 3 та агентлик 1978 йилга келиб бир неча хил рейтинг тизимларини стандартлашга келишиб олдилар . Стандартлашган рейтинг тизими «CAMEL» номини олган ҳолда , ҳозиргача амал қилиб келмоқда . CAMEL рейтинг тизими етарли даражада аниқ ва ундаги маълумотлар тушунарли бўлганлиги учун , кўпгина давлатларнинг банк назорати органлари ўз банкларини баҳолашда ушбу рейтинг тизимини қўллай бошладилар . Рейтинг тизимининг «CAMEL» деб ном олиши шундаки , у банк фаолиятидаги таҳлил қилинадиган компонентларнинг б

қабул қилишда фойдаланадиган ички назоратнинг бошқа соҳаларини ўз ичига қамраб олади . Жойлардаги назорат CAMEL рейтинг тизими асосида ташкил этилгандан сўнг инспекциядан ўтган банкка ҳар бир компонент бўйича алоҳида рейтинг баҳоси берилиб , сўнгра барча фаолият бўйича умумий рейтинг баҳоси берилади . Рейтинг баҳоси энг юқори даражаси 1 кўрсаткичи билан белгиланиб , бунда қайси компонентда бундай баҳо берилса , демак , у халқаро меъёрларга тўлиқ жавоб бериш даражасида ташкил этилганлигидан далолат беради . Одатда CAMEL рейтинг тизимида 5 компонентдан бир ёки икки ҳолатда юқори кўрсаткичга эга бўлиши мумкин . Тўғри , 5 ҳолатдан 4 тасида ҳам юқори кўрсаткичга эришилиш ҳоллари ҳам йўқ эмас , лекин бир ҳолда ҳам юқори кўрсаткичдан паст рейтинг баҳоси олинганда умумий рейтинг юқори бўлмайди . Р

ҳам кўрсатиб беради . Алоҳида ҳолларда камчиликларни бартараф этиш юзасидан тузилиши керак бўлган жараёнга шахсан ўзи иштирок этади . Назорат объекти фаолияти қониқарсиз топилганда Марказий банк ўз оталиғига олган ҳолда кузатувчисини банк фаолиятини жойида доимий назорат қилиб берилишини маъқул деб топади . Шундай қилиб , юқоридаги маълумотлар асосида шундай хулосага келиш мумкин : - инспекцион – жойида назорат қилиш банк фаолиятини ойдинлаштиради ; - банк ҳисоботларини тўғрилигини тасдиқлайди ; - халқаро аудитнинг киритилишига объектни тайёрлайди . Ушбу афзалликлар бирикиб , энг ўзак мақсад банкнинг банкротликдан сақлаб , шу орқали жисмоний ва юридик шахсларнинг омонатлари ва депозитларини беҳудага сарфланиб кетишининг олдини олади . Жойларда инспекция назоратнинг стандартлашган CAMEL тиз

сабабларини аниқлаш ; акциядорлар улушидаги ўзгаришлар , агарда ўзгаришлар бўлган бўлса , Марказий банкнинг тасдиғи талаб қилинадими ? Талаб қилинган тақдирда Марказий банк тасдиғи олинганми ? тўланган капиталнинг 5% дан ортиқ акцияга эгалик қилувчи акциядорларнинг рўйхати тузилиши ; банк капитали Марказий банк томонидан белгиланган минимал талабга жавоб бериши ; банк тушумининг капитал ўсишига таъсири ; капиталнинг ўстириш режасини таҳлили ; юқоридагилар қаторида активларнинг сифати , тушумларнинг ўзгариши ва фойданинг сифатига ҳам алоҳида эътибор берилиши керак . Ушбу саволни ўрганилиши жараёнида келтирилган 7- жадвалда қайд этилишича капиталнинг етарлилиги даражаси ўрганилган ўн бир тижорат банки мисолида 2001 йилда яхши даражада бўлса , 2002 йилга келиб қониқарли даражага тушиб қолмоқд

Активлар даромадлилигига таъсир қилувчи асосий омиллардан бири активлар таркибида даромад келтирмайдиган активлар салмоғининг ўзгариши ҳисобланади . 3- жадвал Ўзбекистон Республикаси тижорат банклари активларининг таркибида даромад келтирмайдиган активлар таркибининг ўзгариши 7 ( фоизда ) № Активлар 2010 й . 2011 й . 2012 й . 1. Касса 2,38 2,98 2,99 2. Банкларнинг Марказий банкдаги “ Ностро ” вакиллик ҳисобварақлари қолдиғи 20,87 15,74 16,69 3. Асосий воситалар 3,22 3,27 3,28 4. Бошқа активлар 73,53 78,01 77,04 Активлар - жами 100,0 100,0 100,0 Республикамиз банкларининг активлари таркибида даромад келтирмайдиган активлар нисбатан кичик салмоқни эгаллайди . Масалан , 2012 йилда банкларнинг жами активлари таркибида даромад келтирмайдиган активларнинг салмоғи 23 фоизни ташкил қилди . Даромад

1. Нақд пуллар ва бошқа хил касса ҳужжатлари 2,38% 2,98% 2,99% 2. ЎзР МБдаги пул маблағлари 20,87% 15,74% 16,69% 3. Бошқа банклардаги маблағлар 13,82% 17,31% 17,99% 4. Қимматли қоғозлар , соф ҳолда 0,39% 0,43% 0,10% 5. Инвестициялар 3,04% 2,71% 2,44% 6. Қайта сотиш шарти билан сотиб олинган қимматли қоғозлар 0,04% 0,03% 0,02% 7. Ссуда и лизинг операциялари , соф ҳолда 48,43% 50,25% 50,28% 8. Молиявий инструментлар бўйича мижозларнинг мажбуриятлари 2,16% 2,31% 1,55% 9. Асосий воситалар , соф ҳолда 3,22% 3,27% 3,28% 10. Ҳисобланган фоизлар бўйича маблағлар 0,65% 0,61% 0,62% 11. Бошқа активлар 5,00% 4,36% 4,04% Жами активлар 100,00% 100,00% 100,00% Юқоридаги жадвалда келтирилган маълумотлардан кўринадики , кредитлар республикамиз тижорат банклари активларининг асосий тури 9 Ahbor-Reyting” рей

2 Субстандарт активлар . Бундай активлар таркибига қайтиши кафолатланмаган яъни муаммога эга бўлган активлар киради . Улар учун 20% ажратма қилинади . 3. Шубҳали активлар . Булар айрим зарар келтирувчи активлар бўлиб , лекин уларни аниқ ҳажмини ҳали аниқлаш имкони бўлмайди . Улар учун 50% ажратма қилинади . 4. Зарарли активлар . Бундай активларга қайтарилмаслиги аниқ бўлган ва ҳаётий қобилиятга эга бўлмаган активлар киради . Улар учун 100% ажратма қилинади . Америка банкларининг инспекторлари активлар сифатини баҳолашда CAMEL системасининг қуйидаги принципларидан фойдаланади . 5- жадвал Америка банкларининг инспекторлари томонидан активлар сифатини баҳолашда CAMEL системасининг принциплари 10 Таснифланган активлар қиймати билан капитал ўртасидаги нисбат , % ҳисобида Рейтинг CAMEL 5% дан ка

Республика Марказий Банки томонидан « Активлар сифатини таснифлаш , тижорат банклари ва уларнинг филиаллари қарзлар бўйича эҳтимол тутилган йўқотишлар учун ташкил қиладиган резервни шакллантириш ва ундан фойдаланиш » тартиби ишлаб чиқилиб , бутун банк тизими учун жорий этилди . Мазкур тартибнинг моҳияти шундан иборатки , тижорат банкларининг муаммоли қарзларига қарама - қарши бўлган резервлар мажбурий тарзда вужудга келтиришини ва улар операция харакатларига киритилишини кўзда тутади . Бу эса , банклар барқарорлигини оширишда кўмаклашади ҳамда банклар кредит портфелини реал баҳолаш имконини беради . 10 Банк балансидаги қарздорлик сифати қарз олувчининг молиявий аҳволига , унинг кредит қобилияти даражасига , кредит қайтарилиши истиқболларига , тегишли ва тўғри расмийлаштирилган реал таъмино

5. Умидсиз - 180 кундан зиёд муддати ўтган қарзлар 60 кундан 180 кунгача муддати ўтган қарзлар 100 Шуни қайд этиш лозимки , кўпчилик ривожланган давлатларда яхши тоифага мансуб кредитлар учун энг камида 2 % миқдорида ажратма қилиш амалиёти мавжуд . ТИФ Миллий банки ва бошқа республикамиздаги йирик банкларда мазкур гуруҳга мансуб кредитлар салмоғи жуда катта миқдорни ташкил этади . Ушбу кредитлар таркибида аксарияти ҳукуматимиз кафолати асосида берилган кредитлар ҳисобланади . Агар биз мазкур тоифадаги кредитлар учун энг камида 2 % захира қилишни жорий этадиган бўлсак , бу ажратма суммаси жуда катта миқдорни ташкил қилиши аниқдир . Ҳаракатдаги тартибларга асосан у бевосита банкнинг харажатларига олиб борилади . Бу эса банклар фойдасини кескин камайтириб , капиталнинг етарлилик коэффицентини

Ўтказилган тадқиқотлар натижасида кредитларнинг ўз вақтида қайтарилмаслик сабабларини алоҳида гуруҳлаштиришга эришдик . Бу ҳолда биз мижозни молиявий ҳолати билан боғлиқ ҳолатларни абстракциялаб бугун илмий адабиётларда айтилмаган сабабларга тўхталдик . 12 Ahbor-Reyting” рейтинг агентлигининг банк сектори бўйича аналитик ҳисобот материаллари .- Тошкент .:- 2013 йил , февраль Биринчи гуруҳ : учинчи шахс томонидан берилган кафолатларни тўғри баҳолай олмаганлиги ёки шу кафолатларни амалга ошириш шартларини кўрилмаганлиги . Бу гуруҳга ўз навбатида Давлат кафолатлигида ва учинчи юридик шахс кафолатлигида берилган кредитлар олинганки , кредитнинг ўз вақтида қайтмаганлигига сабаб кафолат берувчининг айби эмас , балки банкнинг етарлича захира ташкил этмаганлиги ҳамда юридик шахснинг молиявий ҳола

банкларининг ички кредит сиёсатларида бу қонуният доимо ҳам аниқ белгилаб қўйилмаган . Банк кредитлари ҳолатини таҳлил этишни давом эттириб , олдин таъкидланганидек , банк кредитларининг ички таснифланиши текшириб чиқилгандан сўнг , таснифланган кредитлар бўйича эҳтимолий йўқотишларга қарши захиралар мувофиқ ташкил этилганлигини таҳлил қилиб чиқиш зарур . Агарда етарли даражада ташкил этилмаган бўлса , яъни қайта таснифланган кредитлар бўйича қўшимча захиралар ташкил этилиши тавсия этилади . Банк активларини таҳлил этишда қимматли қоғозларнинг ҳолатини аниқлаш катта рол ўйнайди . Қимматли қоғозларни таҳлил этишдан мақсад шуки , банк инвестицияларининг сифатини ва унинг қимматли қоғозлар олди - сотдиси билан боғлиқ операциялари банк молиявий ҳолатига қай тарзда таъсир этишини аниқлашдан ибо

камчиликларга йўл қўйган банк раҳбарларига интизомий чора кўриш зарур , деб ҳисоблаймиз . Фақат шахс манфаатдорлиги камчиликларнинг олдини олиши мумкин . Жойида назорат этишнинг CAMEL тизимининг учинчи элементи бу бошқариш қобилиятини текширишдир . Инспектор ушбу пунктда банк раҳбариятининг таркиби , банк кенгаши ва бошқарувининг банк тўловга қобиллиги ва ишончли фаолият кўрсатишини таъминлаш борасидаги иш тажрибасини баҳолаши лозим . Шунингдек , банк раҳбариятининг етарли даражада банк капиталининг бутлигини , банк ликвидлилигини таъминлаш борасидаги қобилияти ҳамда келажакдаги тушумлар ва ҳаражатлари таҳлили , реал стратегияси ва бизнес - режалар ишлаб чиқиш қобилияти ҳам ўрганиб чиқилади . Инспекция ҳисоботида банк кенгаши томонидан ўтказилган йиғилишлар , унда кўрилган ва тасдиқланган

ўзгариш тушум ҳисобига қопланади ва натижада банк даромади камаяди . Инспекторлар даромад ва ҳаражатларни текшириш жараёнига оқилона ёндашиши керак , яъни узоқ вақт оладиган ва унчалик аҳамиятсиз ҳисобрақамларни текшириш билан боғланиб қолмаслиги керак . Фойдалилик таҳлилида банкнинг молиявий ҳисоботларини , шу жумладан баланс ҳисоботи , фойда ва зарарлар ҳисоботи , пул маблағлари оқими ҳисоботларини синчков текширилиши талаб қилинади . Шунингдек , инспекторлар банк бизнес - режасини кўздан кечириши ва реал натижаларни режа кўрсаткичлар билан солиштириш натижасида бизнесрежанинг қай даражада асослилиги ва асосий номувофиқликни кўрсатиши ҳамда асослаши лозим . Анъанага кўра фойдалилик таҳлили натижаси бўйича инспекторлар банкнинг фойдалилик даражасини бошқа ўхшаш банкларга солиштирган ҳолда

Шундай қилиб Марказий банк томонидан тижорат банклари фаолиятини тартибга солиш ва назорат этишда жойида назорат қилиш анча самарали бўлиб унда жаҳон тажрибасида ўз ўрнини топган ягона стандартлашган «CAMEL» тизимини қўлланилиши банкларнинг рақобатли фаолиятида уларнинг инқирозга тушиб қолишини олдини олади . Шу билан банкларда ўз пул маблағларини сақлаб келаётган жисмоний ва юридик шахсларнинг манфаатлари ҳимоя этилади . 49

3- БОБ . ЎЗБЕКИСТОНДА БАНК НАЗОРАТИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ Ўзбекистон банк тизими амалиёти ҳам банкларни тартибга солиш ва назорат қилиш соҳасида жаҳон тенденциясини ўзида акс эттирган . Бунда республика иқтисодиётини қайта қуришда Марказий банк томонидан Жаҳон банки билан биргаликда 1997 йилдан бошлаб молия тизимини ислоҳ қилиш бўйича қарз лойиҳаси доирасида амалга оширилаётган банк назоратини мукаммаллаштириш лойиҳаси муҳим аҳамият касб этади . Юқорида қайд қилинган лойиҳа доирасида « Барентс групп » маслаҳатчилари иштирокида банк назорати хизмати таркиби мукаммаллаштирилиб , 20 дан зиёд банк меъёрий ҳужжатлари ишлаб чиқилди . Ушбу ҳужжатлар заминига Базель қўмитасининг 1997 йилда қабул қилинган 25 та « Пруденциал назоратнинг асосий тамойиллари » киритилган бўлиб , улар қуйидаги г

қаттиқ позицияга эга эканлиги билан изоҳланади . Мазкур низомга мувофиқ , тижорат банкларини лицензиялаш жараёни икки босқичдан иборат . Биринчи босқичда Марказий банк томонидан таъсисчиларнинг молиявий имкониятлари ва репутацияси сифат жиҳатдан баҳоланади , банк раҳбарлигига таклиф этилаётган шахсларнинг малакавий сифатлари , капитал таркиби , молиявий режа ва тегишли банк биноси ва асбоб - ускуналар билан таъминлаш имконияти ўрганилади , бизнес - режа таҳлил қилинади . Тақдим этилган маълумот бўйича ижобий баҳо берилганда , Марказий банк томонидан банк ташкил этишга бирламчи рухсат берилади ва шу асосда таъсисчилар 6 ой муддат ичида лицензия олишга ва банкни рўйхатдан ўтказишга зарур бўлган ташкилий - техник чора - тадбирлар ва бошқа белгиланган талабларни бажариш масъулиятини оладилар .

банкнинг 5 фоиздан зиёд акцияларини сотиб олиш жараёнида , Марказий банкни хабардор қилиш мажбурийдир . Пруденциал талаблар ва тартибга солиш ( тамойил 6-15) тамойиллари Базель қўмитасининг банк назорати бўйича талабларига мувофиқ , Ўзбекистон Республикаси Марказий банкида мавжуд бўлган хавф - хатарни камайтириш ҳамда банкларнинг барқарорлигини қўллаб - қувватлаш мақсадида , олдинги бобларда таъкидлаб ўтганимиздек , мажбурий иқтисодий нормативлар - кўрсаткичлар тизими жорий этилиб , бу кўрсаткичлар доирасида капитал ва мажбурият ҳажми , қарздор турига қараб , тижорат банклари ўзининг актив амалиётларини , шу жумладан кредит амалиётларини , қимматбаҳо қоғозлар олиб - сотиш амалиётларни ўтказишлари мумкин . Таъкидлаш лозимки , иқтисодий кўрсаткичлар тизими Базель тамойилларининг 4- бўлимида

Капитал ҳажми нафақат амалиёт ўтказиш масштаби , балки уларнинг хилма - хиллиги билан , демак маблағлардан турли йўналишда фойдаланиш имконияти билан ҳам боғлиқ . Умумий капиталнинг минимал рухсат этилган етарлилик даражаси рискка тортилган активларга нисбатан 10%, биринчи даражали капитал эса 5% миқдорида белгиланган . Ўзбекистон иқтисодиётининг ўтиш шароитларини инобатга олган ҳолда , бу меъёрлар капиталнинг етарлилиги бўйича Базель қўмитаси андозасига мос равишда 8% ва 4% ни ташкил этган кўрсаткичларга нисбатан кучайтирилган эди . Бунда , агарда баъзи бир банкларда хавфсиз ва ишончли бўлмаган банк фаолиятини юзага келишига олиб келиши мумкин бўлган омиллар пайдо бўлганда , Марказий банк томонидан мазкур банкка нисбатан энг кам белгиланган регулятив капитал ҳажмини ошириш талаби қўйилиши

Таъкидлаб ўтиш лозимки , ушбу низомда келтирилган максимал риск меъёри ва ягона риск омилини белгилаб беришга қаратилган мезонлар аниқланиши Базель қўмитасининг рисклар концепцияси чегарасига нисбатан талабларига тўлиқ мос келтирилган . Ўрнатилган талаблар концентрациялаш ва йирик кредитларни тўпланишини чегаралашга ёрдам беради ва шу орқали банкнинг омонатчилари ва кредиторларини қўйилмаларини нисбатан катта миқдордаги ҳар хил фаолият билан шуғулланувчи шахслар ўртасида диверсификациялаш орқали ҳимояланишини таъминлайди . Кредит рисклилигини бошқариш сифатини ошириш энг асосий талаби банк билан алоқадор бўлган шахслар билан банкка алоқадор бўлмаган шахсларга нисбатан имтиёзли шартлар асосида битимлар тузилишига йўл қўймасликдан иборат бўлган алоқадор шахслар билан банк томонидан амалга ош

келтирди . Бу ёндашув эгилувчанлиги , яхлитлиги билан ажралиб , ликвидликни бошқаришни барча йўналишларни деталлашган ҳолда , шу жумладан , режалаштириш ва мониторингни ҳам қамраб олган . Банклар ўз фаолиятини , шу жумладан , жорий мажбуриятларини бажариш билан боғлиқ фаолиятни амалга ошириш мақсадида маблағларни тез жалб қилиш имкониятига эга эканлиги аҳамиятини инобатга олиб , Низомда банкнинг жорий аҳволини аниқловчи сезгир индикатор сифатида жорий ликвидлик меъёри белгиланган . Ушбу меъёр ликвидли активлар миқдорини талаб қилиб олгунга қадар ҳамда ижро муддати 30 кунгача бўлган мажбуриятларга нисбатан 30% даражасида ушлаб туриш талабини белгилаб беради . Банкнинг инвестиция фаолиятини тартибга солиш мақсадида тижорат банкларининг қимматли қоғозлар билан операциялари фаолиятини тартибга

Шунингдек , таҳлил жараёнида кредит муассасалари фаолиятини беқарорликка олиб келувчи тенденциялар мавжудлиги ҳисобга олинади . Бубошқарувнинг сифати пастлиги , ҳокимиятнинг бир шахс қўлида тўпланганлиги , кредит ташкилотининг ҳаддан ташқари тез ривожланиши , операциялар ҳажмига етарли бўлмаган ахборот бошқарув тизими ва ички назорат , кредит портфели сифатини малакасиз бошқариш , рискларни қониқарсиз диверсификациялаш кабилардир . Тажриба шуни кўрсатадики , ушбу омилларни ҳисобга олмаслик банк фаолияти барқарорлигини таъминлашда ачинарли оқибатларга олиб келиши мумкин . Шу билан бирга , Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг масофадан туриб назоратни амалга оширувчи органи кунлик мониторинг ўтказиб , муаммолар туғилган ҳолларда тижорат банкнинг молиявий ҳолати ҳақида диагнозни иложи б

белгиланган тартибда ишлаш - ишламаслигини кўрсатади . Ички аудит ҳар доим назорат органининг фойдали ва керакли шериги сифатида иштирок этади , чунки банк маъмурияти томонидан вазифаларнинг етарли бажарилиши уларнинг умумий манфаатидир . Бозор иқтисодиёти ривожланган давлатлар тажрибасига кўра , назорат сифатини таъминлашда банк назоратини такомиллаштириш бўйича илмий асосланган тавсиялар ишлаб чиқиш , тижорат банкининг объектив рейтингини аниқлаш , банкнинг молиявий аҳволини ҳар томонлама таҳлил қилишга имкон берадиган банкнинг мустақил аудити ўрни анча аҳамиятга эга . Ушбу йўналишда банкларнинг молиявий ҳолатини баҳолайдиган мустақил аудиторлик компаниялари , керакли чора - тадбирлар кўриш учун муаммоли банкларни илк босқичида аниқлаш бўйича банк назоратини такомиллаштириш , банкларни р

Шундай қилиб , Ўзбекистонда банк назорати органлари банкларга нисбатан банк операцияларини амалга оширишда меъёрий ҳужжат ва қоидаларни , банк қонунчилигини бузганлиги учун чора ва санкциялар қўллашга ваколатлидир . Халқаро банк операциялари (23-25 тамойиллар ) тамойиллари тижорат банклари фаолиятини глобаллашувини инобатга олган ҳолда ҳамда бу билан боғлиқ тизимли рискни кўпайиши нафақат миллий , балки халқаро миқёсида республика Марказий банкини чет мамлакатлар назорат органлари билан ҳамкорликни қўллаб - қувватлашга , ахборотлар билан айирбошлашга ундайди . Шундай қилиб , Ўзбекистонда банк фаолиятини назорат қилиш ва тартибга солиш тамойилларини ишлаб чиқилиши ҳалқаро амалиёт ривожи билан асосан бир вақтда олиб борилганлигини таъкидлаш мумкин . Ҳозирги вақтда банк назорати бўйича Базель

Бундан ташқари банкларнинг қанчалик юқори даражада барқарорликка эга бўлиши , ўз навбатида , омонатчилар ва кредиторлар манфаатлари шунчалик даражада ҳимоя қилинганлигидан далолат беради . Айниқса , « Марказий банк тўғрисида » ги ва « Банклар ва банк фаолияти тўғрисида » ги қонунларнинг Ўзбекистонда қабул қилиниши банк тизими пойдеворини янада мустаҳкамлаш , халқаро принципларга асосланган ҳолда барча тижорат банклари учун тенг рақобатни яратиш ва оқилона назоратни амалга ошириш натижасида банкларнинг молиявий барқарорлигини мустаҳкамлаш имконини беради . Мамлакатимизда иқтисодиётни бозор тизимига ўтиши муносабати билан янги банкларни шакллантириш , уларни назоратини ривожлантириш масаласи кескин даражада кўндаланг бўлиб туради . Бугунги кунда Республика ҳудудида 29 та турли хил мулкчилик

Тўғри , банк фаолиятини тартибга солиш ҳаддан ташқари бўладиган ва рақобатнинг ривожланишига ҳалақит берадиган омилга айланадиган чегарани белгилаш осон эмас . Шунинг учун жаҳонда умумий қабул қилинган принциплар ва қоидалар ҳар бир мамлакатда аниқ вазият таҳлилини ҳисобга олган ҳолда қўлланилади . У ёки бу банкнинг фаолиятида аниқланган камчиликларни тузатишга мажбур қилиш учун назорат органи ихтиёрида таъсир кўрсатиш чораларининг муайян тўплами бўлиши керак . Бизнинг янги банк қонунларимизга кўра турли вазиятларда фойдаланиш мумкин бўлган даражаланган чоралар мажмуи кўзда тутилган . Жумладан : иқтисодий меъёрларни ўзгартириш , мажбурий резерв фондини ошириш , айрим банк операцияларини амалга оширишни таъқиқлаб қўйиш , ҳиссадорларга дивидендлар тўлашни тўхтатиб қўйиш , банк устидан васийл

4. Регулятив капитал таркибини қайта кўриб чиқиш ва капитал компонентларининг етарлилиги бўйича белгиланган талабларни янада кучайтириш . 5. Банк ликвидлиги бўйича нормативларни такомиллаштириш , хусусан , банк назорати бўйича Базель қўмитасининг янги тавсияларини жорий қилиш . 6. Банкларда корпоратив бошқарув , рисклар ва капитални бошқариш тизимларига белгиланган талабларга риоя қилиниши устидан назоратни кучайтириш . Фойдаланилган адабиётлар рўйхати I. Ўзбекистон Республикаси Қонунлари 1. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси . – Т .: “ Ўзбекистон ”, 2003. 8 декабрь . 2. Ўзбекистон Республикасининг “ Ўзбекистон Республикаси Марказий банки тўғрисида ” ги Қонуни . – Т .: “ Ўзбекистон ”, 1995. 21 декабрь . 3. Ўзбекистон Республикасининг “ Банклар ва банк фаолияти тўғрисида ” ги Қонуни . –

7. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2005 йил 15 апрелдаги сонли “ Банк тизимини янада ислоҳ қилиш ва эркинлаштириш чора - тадбирлар тўғрисида ” ги ПҚ -56- сонли Қарори , Халқ сўзи . – 2005. – 18 апрел . 8. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “ Ўзбекистон Республикасида 2010 йилгача бўлган даврда хизмат кўрсатиш ва сервис соҳасини ривожлантиришни жадаллаштиришга оид қўшимча чора – тадбирлар тўғрисида ” ги ПҚ – 640 сонли Қарори . – Т .: “ Ўзбекистон ”, 2007. 21 май . 9. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “ Банк тизимини янада ривожлантириш ва бўш пул маблағлари банк айланмасига жалб этиш чора – тадбирлари тўғрисида ” ги ПҚ – 726 сонли Қарори . – Т .: “ Ўзбекистон ”, 2007. 7 ноябр . 10. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “ Банкларнинг капиталлашувини янада ошириш ва иқтисодиё

Қарорлари 14. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “ Банк тизимини ислоҳ қилиш чора – тадбирлари тўғрисида ” ги Қарори . – Т .: “ Ўзбекистон ”, 1999. 15 январь . 15. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “ Банк тизимини ислоҳ қилишга доир қўшимча чора – тадбирлари тўғрисида ” ги Қарори . – Т .: “ Ўзбекистон ”, 2000. 24 март . IV. Меъёрий ҳужжатлар 16. “ Банкларнинг кредит ва депозитлари бўйича фоизлар ҳисоблаш тартиби тўғрисида ” ги № 558- сонли Низом . – Т .: “ Ўзбекистон ”, 1998. 2 декабрь . 17. “ Тижорат банкларининг кредитлар бўйича фоизларни ўстирмаслик сиёсати тўғрисида ” ги № 561- сонли Низом . – Т .: “ Ўзбекистон ”, 1998. 2 декабрь . 18. “ Бир қарздор ёки ўзаро дахлдор бўлган қарздорлар гуруҳига тўғри келувчи таваккалчиликнинг энг юқори даражаси тўғрисида ” ги №

25. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2007 йил 4 апрелдаги ПҚ - 615- сон Қарорига илова « Аудиторлик ташкилотлари тўғрисида » Низом . V. Ўзбекистон Республикаси Президенти асарлари 26. Каримов И . А . “ Асосий вазифамиз – Ватанимиз тараққиёти ва халқимиз фаровонлигини янада юксалтиришдир ” Т .: « Ўзбекистон » 2010 йил 27. Каримов И . А . Жаҳон молиявий - иқтисодий инқирози , Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари . – Т .: Ўзбекистон , 2009. - 56 б . 28. Каримов И . А . Энг асосий мезон - ҳаёт ҳақиқатини акс эттириш . - Т .: Ўзбекистон , 2009. -24 б . 29. Каримов И . А . Мамлакатни модернизация қилиш ва иқтисодиётимизни барқарор ривожлантириш йўлида . - Т .: Ўзбекистон , 2008. - 368 б . 30. Каримов И . А . Юксак маънавият - енгилмас куч . - Т .: Маънавият , 2008

К . Б . Ахмаджонов ва бошқ .- Т .: NORMA.-2008.-320 б . 37. Абдуллаева Ш . З . “ Банк иши ” ўқув қўлланма Т . “Iqtisod-Moliya” 2010 й 38. Абдуллаева Ш . З ., Қоралиев Т . М ., Ортиқов У . Д . “ Банк ресурслари ва уларни бошқариш ”. Монография ./ – Т .: “Iqtisod-Moliya” 2009.-104 б . 39. Абдуллаев Ё . А ., Қоралиев Т . М ., ва бошқалар “ Банк иши ”. Ўқув қўлланма - Б . М .: Т .: “Iqtisod-Moliya”, 2009. - 576 б . 40. Лаврушин О . И . Банковское дело : учебник . 2- е изд . Перераб . и доп . / – М .: Финансы и статистика , 2008. - 594 с . 41. Лаврушина О . И . Деньги , кредит , банки . Экспресс - курс - 9- е изд . / – М .: Кнорус , 2010. – 560c. 42. Подольский В . И . Аудит : учебник для студентов вузов , обучающихся по экономическим специальностям / -4- е изд .- М .: ЮНИТИ - ДАНА : Аудит , 20

48. Мухаммедов Л . Тижорат банклари барқарорлигини баҳолаш тизимининг ривожланиши . // Бозор , пул ва кредит . – 2011. - № 4. 13–16 б . 49. Қодиров А . Ўзбекистон банк тизими : юксалиш одимлари // Бозор , пул ва кредит . – 2005. - № 9. 7–16 б . 50. Хошимов Э . Банк капитали ва ликвидлигини тартибга солиш : янгича ёндашувлар . // Бозор , пул ва кредит . – 2011. - № 4. 43–45 б . 51. М . Тўлаганова , Ф . Мусаева . Тижорат банклари кредит фаолиятининг таҳлили . // Бозор , пул ва кредит , № 3,2005.- 15-18 б . 52. С . Абдуллаев . Принцип реструктуризации проблемных кредитов . // Бозор , пул ва кредит , № 10. 2006.- 15-17 б . 53. Васиев А . Жаҳон инқирози шароитида банк капитали барқарорлигини таъминлаш .// Биржа эксперт . № 1. 2010.-29 б . 54. Симановский А . Ю . Базельские принципиы эффективнов

Купить