Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida kichik biznes korxonalarini moliyalashtirish manbalarini takomillashtirish - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	634.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida kichik biznes korxonalarini moliyalashtirish manbalarini takomillashtirish

Купить

Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida kichik biznes korxonalarini moliyalashtirish manbalarini takomillashtirish MUNDARIJA betlar KIRISH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kichik biznes sub’ektlarini moliyalashtirishning I bob. iqtisodiy ahamiyati va nazariy asoslari…………… Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida kichik 1.1 biznes va uning iqtisodiy ahamiyati……………………. 1.2 Kichik biznes faoliyatining tashkiliy huquqiy asoslari Xorijiy mamlakatlarda kichik biznes faoliyatining 1.3 iqtisodiyotda tutgan o’rni va moliyalashtirish tajribasi Kichik biznesni moliyalashtirishning amaliy II bob. ahamiyati………………………………………………. Tijorat banklari tomonidan kichik biznes korxonalarini 2.1 kreditlash amaliyoti…………………………………….. Kichik biznes

Kirish Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda yurtimizda yuqori sur’atlarda iqtisodiy o’sishni ta’minlash, aholi bandligini oshirish, ichki bozorni milliy mahsulot bilan ta’minlash borasida, bozor o’zgarishlariga tez moslashuvchan soha - kichik biznesning o’rni muhimdir. Ayni vaqtda iqtisidiyotimizning izchil rivojlanishini ta’minlovchi sohalardan biri bo’lgan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik korxonalarini moliyaviy qo’llab quvvatlash va ularning faoliyatini yanada rivojlantirish maqsadida kichik biznes korxonalariga kreditlar ajratish davlatimiz iqtisodiyotida eng dolzarb masalalardan biri bo’lib kelmoqda. Hozirda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarini moliyalashtirish maqsadida tijorat banklari tomonidan imtiyozli kreditlat ajratilmoqda, qolaversa, xalqaro kredit liniyal

moliyalashtirish bo’yicha hozirda mavjud nazariy va amaliy bilimlarni o’rganish va mustahkamlash, kichik biznes korxonalarini moliyalashtirish sohasida mavjud imkoniyatlar va muammolarni ularning hozirgi holatini tahlil qilgan holda o’rganish va bu holatlar yuzasida amaliy tavsiyalar berish. Ushbu asosiy maqsadga muvofiq quyidagi vazifalarni bajarish rejalashtirilgan: ü kichik biznes sub’ektlarini moliyaviy qo’llab-quvvatlashning zarurligi va uning ahamiyatini ko’rsatish; ü kichik biznesni moliyalashtirishning xorij tajribasini o’rganish;  asosiy moliyalashtirish manbalarini aniqlash; ü amaldagi kichik biznes korxonalarini moliyashtirish tartibini tahlil qilish hamda taklif va tavsiyalar ishlab chiqish. Tadqiqot ob’ekti va predmeti. Mazkur bitiruv malakaviy ishining o’rganish ob’ekti kich

I BOB. KICHIK BIZNES SUB’EKTLARINI MOLIYALSHTIRISHNING IQTISODIY AHAMIYATI VA NAZARIY ASOSLARI 1.1. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida kichik biznes va uning iqtisodiy ahamiyati O’zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, Prezidentimiz Islom Karimov tashabbuslari bilan, “Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot barpo etish” deb ataluvchi o’z taraqqiyot yo’lini belgilab oldi. Davlatimiz miqyosida har yili amalga oshirilayotgan islohotlar va ishlarning tub mohiyati, maqsad-muddaosini aynan yurtimiz obodligi, hayotimiz farovonligi tashkil etadi. Ana shunday yurtimizni obod, hayotimizni farovon qiluvchi sohalardan biri, bugungi kunda kichik biznesdir. Chunki kichik biznesning iqtisodiyotimiz rivojidagi hissasi beqiyosdir. Fikrimiz dalili sifatida Prezidentimiz Islom Karimovnin

harakatlantiruvchi kuch sifatida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni yanada rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlarni yaratish bo’yicha aniq maqsadga yo’naltirilgan keng chora-tadbirlar kompleksini amalga oshirish maqsadida yurtimizda qator ishlar amalga oshirilmoqda. Dunyo tajribasi ko’rsatishicha, kichik biznes iqtisodiy o’sishni ta’minlashda muhim o’rin tutgani sababli, mamlakatlarning iqtisodiyotida muhim o’rin egallaydi. Shu sababli kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni qo’llab quvvatlash va rivojlantirishni rag’batlantirish Respublikamizni ijtimoiy–iqtisodiy rivojlanishining asosiy ustuvor yo’nalishlaridan biri qilib belgilangan. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan Vazirlar Mahkamasining 2012-yil 19-yanvarda o’tkazilgan yig’ilishida belgilab berilgan 2012-yilda ma

· Real sektor korxonalarini qo’llab quvvatlash maqsadida iqtisodiyotda soliq yukuni pasaytirish va boshqa qator imtiyozlarning joriy etilayotganligi; · Moliya-bank tizimiga berilayotgan e’tibor va uning natijasida sohaning barqaror rivojlanib borayotganligi evaziga erishilmoqda. 2012-yilda sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish umumiy hajmi 2011-yilga nisbatan 7,7 % ga oshdi va 50,7 trln. so’mni tashkil etdi. Sanoatda yuqori o’sish sur’atlari kuzatilib, oziq-ovqat sanoati 6,5 %, mashinasozlik va metallni qayta ishlash 12,4 %, qurilish materiallari 11 %, yengil sanoat 12 %ga o’sgan. Mamlakatimizda biznesni yuritish bilan bog’liq barcha jarayonlarni yanada liberallashtirish, soddalashtirish va arzonlashtirish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarini moliyaviy qo’llab-quvvatlash bor

oshirish va xorijiy investitsiyalarni jalb etish, zarur ishbilarmonlik muhitini yaratish; Ø Ish o’rinlarini tashkil etish va mamlakat aholisi bandligini ta’minlash hamda aholining hayot darajasi va sifati izchil oshirilishini ta’minlash borasida bank tizimida dasturiy kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirishga qaratildi. 2 Ushbu ustuvor yo’nalishlardan biri sifatida e’tirof etilgan soha kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni taraqqiy ettirish, qo’llab-quvvatlashdagi davlatning odilona iqtisodiy siyosati tufayli mamlakatimizda qulay makroiqtisodiy muhit yaratildi. So’zimiz isboti sifatida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning YaIMdagi ulushini ko’rishimiz mumkin. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sohasiga davlat tomonidan katta e’tibor berilishi hamda qo’llab-quvvatlanishi natija

O’zbekistonda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarning hozirgi bosqichi kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish, unga keng iqtisodiy erkinlik berish bilan tavsiflanadi. Shu jihatdan hozirgi kunda respublikamizda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishga alohida e’tibor berilmoqda. Chunki, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sohasini rivojlantirish masalasiga davlatimiz iqtisodiy siyosatning strategik vazifasi sifatida qaralmoqda. Kichik biznes kapital taqchilligi sharoitida ko’p mablag’ talab etmaydigan xo’jalik faoliyati sifatida resurslar aylanmasining yuqori sur’atarini ta’minlaydi, iqtisodiyotni qayta qurish, iqtisodiy nobarqarorlik va resurslar cheklanganligi sharoitida ise’mol bozorini shakllantirishva uni to’ldirish muammosini tez hamd

resurslarni ishlab chiqarishga safarbar etish, soliq tushumlarini hajmini o’sishini ta’minlash, aholi daromadlari darajasini barqarorlashtirish kabi omillar bilan belgilanadi. Mamlakatimizda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning jadal rivojlanishida, eng avvalo, mazkur soha uchun belgilanayotgan soliq imtiyozlariyetarli darajadagi rag’batlantiruvchi rol o’ynayotganligi hisoblanadi. Xususan 2010-yilda kichik biznes sub’ektlari uchun belgilangan yagona soliq to’lovi 8 % dan 7 % ga pasaytirilgan bo’lsa, 2011-yilda mikrofirma va kichik korxonalar uchun yagona soliq to’lovi stavkasining 7 % dan 6 % ga kamaytirilishi xo’jalik yurituvchi sub’ektlar investitsiya faoliyatining kengayishiga xizmat qildi. Buning natijasida bo’shab qolgan qariyb 80 milliard 300 million so’m mablag’ni ishlab chiqar

sub’ektlarning ulushi oshishi ta’minlandi. 2012-yilda ham kichik biznes sub’ektlari uchun soliq yuki darajasi kamaytirildi, yagona soliq to’lovi stavkasi 6 % dan 5 % ga tushirildi. (2-diagramma) 2-diagramma Kichik biznes sub’ektlari uchun belgilangan soliq stavkalari 4 Diagrammadagi ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, 1996-2012-yillar mobaynida kichik biznes sub’ektlari uchun belgilangan soliq stavkalari 38 % dan 5 % ga yoki 7,6 martaga qisqartirdi. So’nggi yillarda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyaviy jihatdan qo’llab quvvatlashga ham alohida e’tibor berilmoqda. Xususan, 2010-yilda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish uchun 2690,2 mlrd. so’m kredit ajratilgan bo’lsa, 2011-yilda esa bu ko’rsatkich 4041 mlrd. so’mni tashkil etdi. Oxirgi yillarda kichik biznes s

2012-yil Yurtboshimiz tomonidan “Mustahkam oila yili” deb e’lon qilinishi munosabati bilan oilaviy xususiy tadbirkorlikni qo’llabquvvatlashda soliq tizimining roli yanada oshirildi. Jumladan, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011-yil 30-dekabrdagi “O’zbekiston Respublikasining 2012- yilgi asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlari prognozi va Davlat budjeti parametrlari to’g’risida”gi PQ-1675-sonli Qaroriga muvofiq, xizmat ko’rsatish sohasida, ayniqsa, sartaroshlik va boshqa shu kabi maishiy xizmatlar sohasida faoliyat ko’rsatayotgan yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun qat’iy belgilangan soliq stavkalari o’rtacha 2 barobar kamaytirildi. Avtomobil transportida yuk tashishga oid xizmatlarni ko’rsatuvchi yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun qat’iy belgilangan soliq stavkalari hududlar bo’yic

O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2009-yil 26-yanvardagi “Oziqovqat mahsulotlarini kengaytirish va ichki bozorni to’ldirish yuzasidan qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi PQ-1047-sonli qarori bilan 2009yilning 1-iyulidan boshlab go’sht va sut mahsulotlarini sanoat ko’lamida qayta ishlash va tayyor mahsulot ishlab chiqarish borasidagi faoliyat faqat yuridik shaxs shaklida tashkil qilingan tadbirkorlik sub’ektlari tomonidan amalga oshirilishi go’sht va sutni qayta ishlaydigan korxonalarga o’z mahsulotini avtofurgonlarda aholiga naqd pulda sotish huquqi berildi, bunda naqd mablag’lar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda har kuni inkassatsiya qilinishi shartligi belgilab qo’yildi. Mazkur Qaror bilan 2012-yilning 1- yanvariga qadar bo’lgan davrda asosiy faoliyat turi bo’yicha go’s

- soliqlarning barcha turlarini va davlat maqsadli fondlariga majburiy ajratmalarni to’lashdan ozod qilindi; - Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadigan ro’yhatlar bo’yicha O’zbekiston Respublikasi hududiga olib kiriladigan qurilish texnikasi va kichik mehanizatsiyalash vositalari uchun bojhona to’lovlari to’lashdan (bojhona rasmiylashtiruvchi yig’imlardam tashqari) ozod qilindi. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2009-yil 19-iyundagi “Devorbop materiallar ishlab chiqarishni ko’paytirishni rag’batlantirish va sifatini yaxshilash borasidagi qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi PQ-1134-sonli Qaroriga asosan: 2009-yilning 1-iyulidan boshlab, 2012-yilning 1-yanvariga qadar bo’lgan davrda maxsus pechlardan foydalangan holda zamonaviy energiya tejaydigan texnologiyalar asosida pishg

qilish muddati “Hunarmand” uyushmasi a’zolari - yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun 2012-yilning 1-apreligacha uzaytirildi. 2011-yilda ham bu masalalar alohida ahamiyat kasb etmoqda. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Tadbirkrolik sub’ektlarida tekshirishlarni yanada qisqartirish va ular faoliyatini nazorat qilishni tashkil etish tizimini takomillashtirish borasidagi qo’shimcha chora tadbirlar to’g’risida”gi 2011-yil 4-mayda qabul qilingan PF-4296-sonli Farmoni kichik biznes sub’ektlari faoliyatining davlat tomonidan yanada qo’llab-quvvatlanishining muhim huquqiy asosi sifatida katta ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu Farmonga muvofiq, yangi tashkil qilingan kichik biznes sub’ektlarining moliya-xo’jalik faoliyati ular davlat ro’yhatiga olingan paytdan boshlab dastlabki uch yil mobaynida re

Bugungi kunda respublikamizdagi ustuvor yo’nalishlardan biri - aholi bandligini oshirish, ishchi kuchidan maqsadli foydalanish, foydali mehnatga layoqatli aholining ilmiy salohiyatini oshirishga qaratilmoqda. Respublikamiz Prezidenti Islom Karimov 2011-yilning asosiy yakunlari va 2012-yilda O’zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning aholi bandligini ta’minlashdagi roliga alohida e’tibor berib, “Hisobot yilida yangi ish o’rinlari tashkil etish orqali aholi bandligini ta’minlash masalasini hal qilish ham e’tiborimiz markazida bo’ldi. Hududiy bandlik dasturlarining amalga oshirilishi natijasida yaratilgan 1 millionga yaqin ish o’rnining 68 % dan ko’prog’i qis

Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikda, ming kishi 374,3 391,8 600 640 % hisobida 57,0 41,7 65 64 Jami iqtisodiyotdagi band bo’lganlar soniga nisbatan ulushi, % hisobida 72,7 74,2 74,3 74,8 Jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, 2010-yilda mamlakatimizda jami 950 mingdan ortiq yangi ish o’rinlari tashkil etilgan bo’lsa, shundan qariyb 600 minggi kichik biznes hissasiga to’g’ri kelgan. 2011-yilda esa bir milliondan ortiq yangi ish o’rinlari yaratildi. Ta’kidlash joizki, yangi ish o’rinlarining 64 % dan ortig’i kichik biznes, xususiy tadbirkorlik va fermerlik rivojini rag’batlantirishni yanada kuchaytirish, xususan ularga yangi imtiyoz va preferensiyalar berish, 28 % dan ziyodi esa yangi korxonalar tashkil etish, kasanachilikning turli shakllarini kengaytirish hisobidan yaratildi. 2011-

Respublikamiz Prezidenti Islom Karimov 2011-yilning asosiy yakunlari va 2012-yilda O’zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasida “…O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan ma’qullangan 2012-yilda ish o’rinlari yaratish va aholi bandligini ta’minlash dasturi barchamizning diqqat markazimizda turishi zarur. Ushbu dasturga binoan 967 mingdan ziyod ish o’rni yaratish, ularning qariyb 600 minggini qishloq joylarda tashkil etish ko’zda tutilmoqda. Bunda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni yanada rivojlantirish hisobidan 480 mingdan ziyod kishini ishga joylashtirish, korxonalar bilan hamkorlikda mehnat shartnomalari asosida kasanachilikning turli shakllari, shuningdek, oilaviy tadbirkorlikni rivo

Statistik ma’lumotlar ko’rsatishicha, bugungi kunda respublikamizda jami band bo’lganlarning 20 % i davlat, 80 % i nodavlat, shuningdek, 74 % i xususiy sohada mehnat qilmoqda. Ushbu statistik raqamlar tahlili davlat korxonalarida ishlovchilarning soni qisqarib, xususiy sohada bandlikning ortishi yuz berayotganligini ko’rsatadi. Bu esa Respublikamiz hukumati tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlikka keng yo’l ochib berilishi, shuning asnosida aholining bandligini oshirishga qaratilgan iqtisodiy islohotlarning izchillik bilan amalga oshirilayotganidan dalolat beradi. 8 2012 yil Vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqicga ko’taradigan yil bo’ladi. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 2011 yilning asosisy yakunlari va 2012 yilda O’zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantiri

kengaytirishga davlat tomonidan imtiyozli kreditlar berish, ilg’or texnologiyalarni tadbiq etish, bozor sharoitida qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishi va qayta ishlash sanoati tarmoqlarining asosiy mahsulotlariga davlat buyurtmasini belgilash, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish va ijtimoiy ishlarni mablag’ bilan ta’minlash kiradi. Bu tadbirlar qo’shimcha ish joyini tashkil qilishda eng kam investitsiyani nazarda tutadi va ishchi kuchiga talabni oshirishda muhim o’rin egallaydi. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning rivojlanishini mablag’lar bilan ta’minlashning manbalari bo’lib, mahalliy budjet, bandlikka ko’maklashish jamg’armasi mablag’lari hamda xususiy tadbirkorlarning shaxsiy jamg’armalari xizmat qiladi. Respublikamizda mehnat birjasi va bandlik xizmatining bos

qaratilmoqda. Kollejlar va korxonalar o’rtasida bitiruvchilarning ishlab chiqarish amaliyotini o’tashi va kelajakda mazkur korxonalarda ishga joylashishi bo’yicha shartnomalar tuzish yo’lga qo’yildi. Mazkur kelishuvlar asosida 2011-yilda 390 mingdan ortiq bitiruvchi ish bilan ta’minlandi. 2012-yilda mamlakatimizda 967,5 ming ish o’rinlari yaratilgan bo’lib, shundan, yangi ishlab chiqarish ob’ektlarini ishga tushirish, mavjud korxonalarni kengaytirish va quvvatlarini yangilash hisobidan 57,9 ming ish o’rni kichik korxonalar va mikrofirmalarni tashkil qilish hisobidan 365,9 ming ish o’rni, yakka tartibdagi tadbirkorlikni rivojlantirish hisobidan 117,2 ming ish o’rni, uy mehnati va kasanachilikni rivojlantirish hisobidan 217,2 ming ish o’rni, fermer va dehqon xo’jaliklarini rivojlantirish his

6. Ishlab chiqarish, ijtimoiy va bozor infratuzilmasini rivojlantirish 72,9 73,0 7. Ishlamayotgan korxonalar faoliyatini tiklash 9,6 13,6 Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning tashqi iqtisodiy faoliyatdagi o’rni ham asta-sekin kengayib bormoqda. Uning mamlakatimiz eksport hajmidagi ulushi 2011-yilda 18,8 % ni tashkil etib, bu ko’rsatkich 2000-yilga nisbatan 8,6 % ga ko’pdir. Kichik biznes sub’ektlarining asosiy eksport mahsulotlarini qishloq xo’jaligi, to’qimachilik, ishlov beruvchi, elektrotexnik ishlab chiqarish mahsulotlari, xalq amaliy san’ati buyumlari tashkil etadi. Mustaqilligimizning dastlabki yillaridayoq mamlakatimiz eksport salohiyatini oshirish eng ustuvor vazifalardan biri sifatida e’tirof etildi. Aynan kichik biznes sohasi ham milliy mahsulotlarimizni ishlab chiqarish orq

Iqtisodiyotimizning turli sohalarini rivojlantirishda o’z o’rniga ega bo’lgan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatiga yurtimizda juda katta e’tibor qaratilmoqda. Ushbu soha bo’yicha bir qancha davra suhbatlari, seminarlar, konferensiyalar o’tkazilib kelinmoqda. Ana shunday yirik tadbirlardan biri 2012- yilning 12-14-sentabr kunlari Toshkentda bo’lib o’tgan “O’zbekistonda ijtimoiy-iqtisodiy siyosatni amalga oshirishda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning roli va ahamiyati” mavzusidagi xalqaro konferensiya bo’ldi. Konferensiyada jahonning ko’plab mamlakatlaridan tashrif buyurgan mehmonlar, Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Jahon banki, Xalqaro moliya korporatsiyasi, Osiyo taraqqiyot banki, Islom taraqqiyot bankining vakillari, yetakchi olim va mutaxassislar, biznesmenlar, umuma

tizimidan qolgan inqirozning o‘ta o‘tkir muammolarini hal etishda eng muhim omil, ta’bir joiz bo‘lsa, lokomotiv bo‘lib xizmat qilgani bilan bog‘liq.” 10 Konferensiyada, aynan global moliyaviy-iqtisodiy inqiroz salbiy oqibatlari chuqurlashib borayotgan bir sharoitda aynan bu sohani rivojlantirish bizning mamlakatimiz uchun naqadar muhim ekanligi ta’kidlab o’tildi. Bu konferensiya davomida inqirozning salbiy oqibatlarini yumshatish va bartaraf etishning muhim omili bo’lgan kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish borasida yurtimizda to’plangan tajriba borasida turli mamlakatlardan tashrif buyurgan vakillar bilan fikr almashish asosiy vazifa sifatida aytib o’tildi. Jahonning rivojlangan mamlakatlarida YaIMning 80 % i va mehnatga layoqatli aholining kamida 70 % i iqtisodiyotning

Ikkinchidan, tuzilishiga ko‘ra ixcham, qarorlar qabul qilishda tezkor va harakatchan, yangi tartib-qoidalarni qisqa muddatda o‘zlashtiradigan kichik biznes jahon va mintaqalar bozorlaridagi talab va kon’yunktura o‘zgarishlariga ancha tez moslashadi. Uchinchidan, kichik biznesni tashkil qilish va yuritish katta xarajat hamda kapital qo‘yilmalarni talab etmaydi. Bu esa ishlab chiqarishni tez va oson modernizatsiya qilish, texnik hamda texnologik qayta jihozlash, yangi turdagi mahsulotlarni o‘zlashtirish, ularning nomenklaturasini muntazam yangilab borish va raqobatdoshligini ta’minlash imkonini beradi. To‘rtinchidan, jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozining tahdid va salbiy oqibatlariga yirik korxonalarga nisbatan ushbu sohaning bardosh bera olish qobiliyati ancha yuqoridir. Faqat kichik bizne

Bugungi kunda aynan shu sohani rivojlantirish hisobidan jamiyatdagi ijtimoiysiyosiy va sotsial-iqtisodiy barqarorlikdan manfaatdor bo‘lgan, mamlakatimizni taraqqiyot va demokratik islohotlar yo‘lidan rivojlantirishda faol kuch bo‘lib maydonga chiqayotgan ijtimoiy qatlam shakllanmoqda. Tarixga nazar tashlasak, 20 yil avval O‘zbekistonda xususiy tadbirkorlik deyarli yo‘q edi, bugun esa mavjud barcha xo‘jalik sub’ektlarining 90 % dan ortig‘ini kichik biznes korxonalari tashkil etadi. Hozirgi kunda YaIMning 54 % i, ishlab chiqarilayotgan sanoat mahsulotlarining 22 % i va qishloq xo‘jalik mahsulotlarining 98 % i aynan shu soha hissasiga to‘g‘ri kelmoqda. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, mamlakatimiz tarixida azal-azaldan xususiy tadbirkorlik muhim o‘rin tutib kelgani ko‘p jihatdan kichik bizne

va kichik korxonalar uchun aylanma mablag‘dan olinadigan yagona soliq to‘lovi stavkasi 2,5 barobar kamaytirilib, 13 % dan 5 % ga tushirildi, xalq amaliy san’ati va oilaviy biznes ob’ektlari esa umuman soliqqa tortilmaydi yoki eng kam stavka bo‘yicha soliqqa tortiladi. Alohida e’tiborga molik jihati shundaki, davlatimizda jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi davrida ko‘pgina davlatlar kabi inqirozga qarshi dasturlar doirasida soliq stavkalarini nafaqat oshirmaslik , balki aksincha, kichik korxonalar uchun yagona soliq to‘lovi stavkasini kamaytirish asosiy vazifa sifatida e’tirof etilib, haridorgir bo‘lgan iste’mol tovarlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan korxonalarni 5-7 yilga soliq to‘lovidan ozod qilindi, ishlab chiqarishni texnik va texnologik yangilaydigan, modernizatsiya qiladigan kor

Xulosa o’rnida aytish mumkinki, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik bugungi iqtisodiyotimizni modernizatsiya qilish sharoitida, iqtisodiyotimizni yanada rivojlantirish, aholini ish bilan ta’minlash, ishlab chiqarishni rivojlantirish orqali ichki bozorimizni milliy mahsulotlar bilan to’ldirishda o’zining muhim o’rniga ega, shunday ekan, sohani rivojlantirish, uning iqtisodiyotimizda o’rni va rivojini yanada mustahkamlash davlatimiz dasturlarining ustuvor yo’nalishlaridan biri bo’lib qoladi. 1.2. Kichik biznes faoliyatining tashkiliy huquqiy asoslari. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatining mamlakat iqtisodiyoti rivojida naqadar muhim ekanini yuqorida ko’rib o’tdik. Endigi masala kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatining tashkiliy va huquqiy asoslari bilan tanishib ch

- fermer xo’jaliklari; - ulgurji, chakana savdo va umumiy ovqatlanish sohasida 5 kishidan, xizmat ko’rsatish sohasi va boshqa ishlab chiqarishga aloqador bo’lmagan tarmoqlarda 10 kishidan, ishlab chiqarish tarmoqlarida band bo’lgan hodimlarining o’rtacha yillik soni 20 kishidan oshmagan mikrofirmalar; - quyidagi tarmoqlarning o’rtacha yillik hodimlari soni : fan, ilmiy xizmat ko’rsatish, transport, aloqa, xizmat ko’rsatish sohasi (sug’urta kompaniyalaridan tashqari), savdo va umumiy ovqatlanish hamda boshqa ishlab chiqarishga aloqador bo’lmagan sohalar - 25 kishidan; mashinasozlik, metallurgiya, yoqilg’i-energetika va kime sanoati, qishloq xo’jaligi mahsulotlari yetishtirish va qayta ishlash, qurilish hamda boshqa sanoat-ishlab chiqarish sohalari - 50 kishidan; yengil va oziq-ovqat sanoati

Mashinasozlik, metallurgiya, yoqilg’i-energetika, kimyo sanoati, qishloq xo’jaligi mahsulotlarini yetishtirish va qayta ishlash, qurilish va boshqa sanoat ishlab chiqarish tarmog’ida 10 kishigacha 40 kishigacha 20 kishigacha 50 kishigacha Qishloq xo’jaligi 10 kishigacha 20 kishigacha 10 kishigacha 50 kishigacha Ishlab chiqarishni boshqa tarmoqlari 10 kishigacha 20 kishigacha 10 kishigacha 25 kishigacha Fan va ilmiy xizmat 5 kishigacha 10 kishigacha 10 kishigacha 25 kishigacha Noishlab chiqarish 5 kishigacha 10 10 kishigacha 25 tarmoqlari kishigacha kishigacha Chakana savdo 5 kishigacha 10 kishigacha 5 kishigacha 25 kishigacha Ulgurji savdo 5 kishigacha 10 kishigacha 5 kishigacha 25 kishigacha Xizmat ko’rsatish tarmog’i 5 kishigacha 10 kishigacha 10 kishigacha 25 kishigacha Transport 5 kish

o’rta biznesni rivojlantirishni yanada rag’batlantirish chora-tadbirlari to’g’risida"gi Farmoniga ko’ra mikrofirmalar va kichik korxonalarda ishlovchilar soni mos ravishda 5 kishidan 10 kishigacha va 10 kishidan 40 kishigacha faoliyatlar guruhlanar edi. Keyinchalik ushbu farmonga kichik tadbirkorlikni jadal rivojlantirish, mamlakat iqtisodiyotida xususiy sektor ulushini oshirish, ishlab chiqarish sohasida aholi bandligini to’laroq ta'minlash uchun yanada qulay sharoit yaratish maqsadida O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2003-yil 30-avgustdagi 3305-sonli farmoniga asosan o’zgartirish va qo’shimchalar kiritilib, ishlovchilar soni 2-2,5 barobar oshirildi. Unga ko’ra, hozirda mikrofirmalarda, agar ular ishlab chiqarish tarmoqlarida faoliyat ko’rsatayotgan bo’lsa, band bo’lgan hod

tomonidan, qonun hujjatlarida nazarda tutilgan zarur hujjatlar bilan birgalikda ariza berilgan paytdan e'tiboran uch kun ichida amalga oshiriladi. Fermer xo’jaligi faoliyati esa O’zbekiston Respublikasining "Fermer xo’jaligi to’g’risida"gi 2004-yil 26-avgust 662-I-sonli qonuni bilan tartibga solinib, yuridik shaxs huquqiga ega bo’lgan, ijaraga berilgan yer uchastkalaridan foydalangan holda Tovar qishloq xo’jaligi mahsulotlari ishlab chiqirish bilan shug’ullanuvchi mustaqil xo’jalik yurituvchi sub’ektdir. 14 Shuningdek, shaxsiy yordamchi xo’jalik ham kichik tadbirkorlikka taalluqli bo’lib, u qishloq ovul va qo’rg’onlarda yashovchi fuqarolarga meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish uchun uy-joy qurish uchun berilgan uchastkalarning bir qismi - tomorqada oila a'zolari

ro’yhatidan o’tkazish tizimi nomini oldi. Bu tizimni quyidagi chizmada ko’rish mumkin. 1-chizma Tadbirkorlik sub’ektlarini (yuridik shaxs tashkil etgan holda) davlat ro’yhatidan o’tkazish va hisobga qo’yish sxemasi 14 14 O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2003 yil 20 avgustdagi 357-son qaroriga 1-ilova "Tadbirkorlik subyektlarini davlat ro’yxatidan o’tkazish, hisobga qo’yish va ruxsat beruvchi hujjatlarni rasmiylashtirish tartibi to’g’risida"gi Nizomiga 2-ilova. 32 4 2 2 3 3 Tadbirkorlik subyektining muassisi 1 Tovar ishlab chiqaruvchilar 1 va tadbirkorlar Konsalting firmalari va boshqa shaxslar Ro’yxatdan o’tkazuvchi organlar: 3 · O’zbekiston Respublikasi Adliya Vazirligi; · Qoraqalpog’iston Respublikasi Adliya Vazirligi, viloyatlar va adliya boshqarmalari · Tadbirkor

Chizmada tadbirkorlik sub’ektlarini yuridik shaxs sifatida davlat ro’yhatidan o’tkazish va hisobga qo’yish mexanizmi ko’rsatilgan. Unga ko’ra tadbirkor dastlab tovar ishlab chiqaruvchilar va tadbirkorlar palatasining tegishli tuzilmalari, konsalting firmalari va boshqa shaxslar yordamida yoki uning o’zi tomonidan arizaga tadbirkorlik sub’ektining pochta manzilini tasdiqlovchi hujjatni, davlat bojining yoki davlat ro’yhatidan o’tkazish yig’imining belgilangan miqdori to’langanligi to’g’risidagi bank to’lov hujjatini, belgilangan tartibda shaharlar (tumanlar) statistika organlari tomonidan berilgan firma nomi to’g’risidagi guvohnomani, muhr va shtamp eskizlari uch nusxada ilova qilinib tayyorlanadi. So’ng tayyorlangan hujjatlar ro’yhatdan o’tkazuvchi organga taqdim etiladi. Ushbu organ tadb

shaxs bo’lmasdan tashkil etilgan dehqon xo’jaliklarini) davlat ro’yhatidan o’tkazish va hisobga qo’yish mexanizmi quyidagi 2-chizmada berilgan. Unga ko’ra yakka tartibdagi tadbirkorlarni davlat ro’yhatidan o’tkazish ular tomonidan yashash joyidagi Tadbirkorlik sub’ektlarini ro’yhatdan o’tkazish inspeksiyasiga ariza taqdim etish bilan boshlanadi. Inspeksiya yakka tartibdagi tadbirkorlarni ro’yhatdan o’tkazish qarorini 2 ish kuni ichida qabul qilgandan so’ng, bu ma'lumotlarni davlat reestriga kiritadi. Davlat reestridan ro’yhatdan o’tkazuvchi organlar tomonidan ma'lumotlar olinib, ularni bir kun mobaynida joydagi soliq organiga hamda muhr va shtamp eskizlarini uch nusxada ilova qilgan holda ichki ishlar organlariga taqdim etiladi. 2-chizma Yakka tartibdagi tadbirkorlarni (yuridik sha

ro’xatdan o’tkazuvchi organlarga rasman e'lon qiladi. Ichki ishlar organlari muhr va shtamp tayyorlashga ruxsatnomani rasmiylashtiradi hamda ro’yhatdan o’tkazuvchi organga eskizning ikki nusxasi bilan birgalikda muhr va shtamp tayyorlashga ruxsatnomani yuboradi. Qishloq joylardagi ish bilan band bo’lmagan aholini uyda mahsulotlar ishlab chiqarish, xizmatlar ko’rsatish, ishlarni bajarishga jalb etish uchun ish beruvchilarga real rag’batlar yaratish maqsadida O’zbekiston Respublikasi Prezidentining "Yirik sanoat korxonalari bilan kasanachilikni rivojlantirish asosidagi ishlab chiqarish va xizmatlar o’rtasida kooperasiyani kengaytirishni rag’batlantirish chora-tadbirlari to’g’risida"gi 2006-yil 5-yanvardagi 3706-sonli Farmoni bilan kasanachilik faoliyati tashkil etildi. Unga ko’ra

Qolaversa, 1991-yil 9-yanvarga kelib, matbuotda "O’zbekistonda tadbirkorlik to’g’risida"gi qonun loyihasi e'lon qilindi. 1991-yil 15-fevraldagi "O’zbekistonda korxonalar to’g’risida"gi qonuni ham dastlabki qabul qilingan me’yoriy hujjatlar sirasiga kiradi. Kichik biznesni moliyaviy qo’llab-quvvatlashdagi birinchi qadami 1991-yil 29-noyabrdagi O’zbekiston Respublikasi Prezidentining "Respublikada dehqon va fermer xo’jaliklarini yanada mustahkamlash va tadbirkorlik faoliyatini davlat tomonidan qo’llab-quvvatlash to’g’risida"gi 295-sonli Farmoni bilan boshlandi. O’tgan yillar davomida qabul qilingan me’yoriy hujjatlarni shartli ravishda uch bosqichga bo’lib tahlil qilsak bo’ladi. Yuqorida ta’kidlab o’tilgan, mustaqillikning ilk davrida qabul qilingan me’yoriy hujja

tadbirkorlikning barcha sub’ektlariga, shu jumladan, yuridik shaxs bo’lgan fermer va dehqon xo’jaliklariga to’lov muddatini kechiktirish huquqisiz 5 yil muddatga hamda qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishini tashkil etishga mo’ljallangan aylanma mablag’larni to’ldirish uchun dehqon va fermer xo’jaliklariga qaytarish muddatini uzaytirishni hisobga olgan holda 30 oygacha beriladi. Jamg’arma mablag’lari hisobidan kreditlar qarz oluvchilarga tamakichilik va alkogolli mahsulot ishlab chiqarishdan tashqari mahsulot yetishtirish bilan bog’liq bo’lgan, amaldagi qonunchilik bilan taqiqlanmagan tadbirkorlik faoliyatini tashkil etish, rivojlantirish va kengaytirish, shu jumladan, ishlab chiqarish binolarini qurish, texnika bilan jihozlash va rekonstrusiya qilish, mashinalar, asbob-uskunalar, jihozlar,

bilan ta'minlash, moddiy-texnik ta'minlash, ularga bojhona imtiyozlari berish, bank xizmatlari va boshqa xizmatlar ko’rsatish bo’yicha qo’shimcha choratadbirlar to’g’risida"gi 366-sonli qarorining kuchga kirishi munosabati bilan yuqoridagi tartib qoidalari to’ldirildi. Endigi qaror qoidalariga muvofiq Dehqon va fermer xo’jaliklarini qo’llab-quvvatlash jamg’armasi kredit resurslarining kamida 50 % i har yili dehqon (yuridik shaxs maqomiga ega bo’lgan) va fermer xo’jaliklarining dastlabki sarmoyasini shakllantirish uchun tijorat banklarida maqsadli kredit liniyalari ochishga yo’naltiriladi. Yana bir qabul qilingan hujjat bu 2005-yil 2-fevraldagi "Qishloq xo’jaligi korxonalarining davlat ehtiyojlari uchun xarid qilinadigan paxta va g’alla yetishtirish xarajatlarini tijorat ban

dehqon xo’jaliklariga chorvachilikni rivojlantirish uchun imtiyozli maqsadli mikrokreditlar berish tartibi to’g’risida"gi 1568-sonli Nizomga asosan kam ta'minlangan oilalarning shaxsiy yordamchi va dehqon xo’jaliklariga chorvachilikni rivojlantirish uchun eng kam oylik ish haqining 80 barobarigacha, 3 yilgacha foiz stavkasi Markaziy bankning amaldagi qayta moliyalashtirish stavkasidan oshmagan miqdorda mikrokreditlar ajratmoqdalar. Shu bilan bir qatorda, chorvachilik mahsulotlari ishlab chiqarishni kengaytirish borasida 2007-yil 20-avgustdagi 178-sonli "Meva-sabzavot va chorvachilik mahsulotlarini qayta ishlash bo’yicha mini-texnologiyalar va ixcham asbob-uskunalar sotib olish uchun fermer xo’jaliklariga va kichik biznesning boshqa sub’ektlariga imtiyozli kreditlar berish va li

qilindi. Ilgarigi holat O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2009-yil 15maydagi 1112-sonli qarori bilan tadbirkorlik sub’ektlari tomonidan banklarda hisob raqamlarini ochish uchun to’lovlar - eng kam ish haqi miqdorining 1 barobaridan 0,5 barobari miqdorigacha, qishloq joylarda esa - eng kam ish haqining 0,1 barobari miqdorigacha pasaytirilgan. Tijorat banklari tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarining kreditlar ajratish haqidagi arizalarini ko’rib chiqish muddati uch ish kunidan oshmaydigan muddat bilan cheklandi. Xo’jalik sub’ektlari tomonidan savdo va servis sohasida xarid qilinadigan tovar (ish, xizmat)lar uchun korporativ plastik kartochkalaridan foydalangan holda to’lovlarni amalga oshirishda to’lov terminallari cheklarini birlamchi buxgalterlik hujjatlariga

to’g’risida” gi 2012-yil 18-iyuldagi PF-4455-sonli farmoni ham bu sohaga yanada kengroq imkoniyatlar yaratdi. Masalan, § 2012-yil 1-avgustidan xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning (kredit tashkilotlaridan tashqari) davlat ro’yhatidan o’tgunga qadar ustav fondi bir qismini to’lash talabi, ustav fondini bir yil davomida shakllantirish majburiyati saqlangani holda bekor qilindi; Kichik biznes sub’ektlarining bank hisob varaqlarini ochish uchun imzolar namunasini notarial tasdiqlash, shu jumladan buxgalterning ikkinchi imzosining imzolar namunasida mavjudligi bekor qilindi; § Ekport-import kontraktlarni hisobga qo’yish vakolatli banklarda – ish kunining sakkiz soatida amalga oshiriladi; § Xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning hisob varaqlariga soliq organi tomonidan soliq va boshqa majburiy to’lovl

1.3. Xorijiy mamlakatlarda kichik biznes faoliyatining iqtisodiyotda tutgan o’rni va moliyalashtirish tajribasi Xususiy tadbirkorlikni kreditlashda xorijiy tajribani o’rganishimizdan maqsad, rivojlangan mamlakatlarda o’zini oqlagan tajribalarni bizning mamlakatda qo’llashdan iborat. Kichik biznes tarmog’i asosan quyi pog’onadagi yosh va riskli tarmoqlardan hisoblangani bois ko’pchilik davlatlarda mazkur tarmoq davlat tomonidan qo’llab-quvatlanadi. Kichik va xususiy biznesni moliyalashtirish muammosini hal etishda savdo-sanoat palatalari o’ziga xos o’rin tutadi. Xususan, AQShda kichik biznes korxonalarining kredit va kafolatlangan qarz resurslarini olishiga kichik biznes ishlari bo’yicha ma'muriyat har tomonlama yordam ko’rsatadi. Ma'muriyat kichik korxonalarga kredit taqdim etayotg

etadilar, boshqarish ishlariga ko’maklashadilar. 1953yilda tashkil etilgan AQSh kichik biznes ishlari bo’yicha Ma'muriyat kichik korxonalarni kredtilash bo’yicha bir nechta dasturlarni taqdim etadi. Shuni ta'kidlash joizki, kichik biznes ishlari bo’yicha Ma'muriyat birinchi ravbatda xususiy kredit tashkilotlari tomonidan beriladigan kreditlarga kafolat berish bilan shug’ullanadi. Bugungi kunda ma'muriyat quyidagi dasturlarni ishlab chiqqan: 1. Kreditlarni kafolatlash bo’yicha umumiy dastur. Ushbu dastur kichik korxonalar tijorat kreditlashning umumiy shartlarini qondira olmaslik holati paytlarida yordam beradigan asosiy dastur hisoblanadi. Kafolatlash dasturi doirasida har qanday tijorat korxonalarini kreditlash mumkin. Kredit kapital yig’ish, texnik bazani tashkil etish, k

muhtoj bo’lgan kichik korxonalarga mo’ljallangan bo’lib, investisiya fondlari (2007 yil ma'lumotlariga ko’ra ularning soni 270 tadan ortiq) orqali xizmat ko’rsatiladi. Ma'muriyat yangi ish o’rinlarini yaratish sharti bilan qarz mablag’larining 1 mln. dollarga yaqinini kafolatlaydi. Investisiya kreditlari 10 yildan 20 yilgacha beriladi va kafolat uchun umumiy kredit summasining 3 %i doirasida haq olinadi. Dastur shartlariga ko’ra kichik korxonalar toifasiga majburiyatlarni chiqarib tashlaganda 7 mln. AQSh dollarlik moddiy aktivlarga ega hamda zararlar va foyda solig’i summasini hisobga olmaganda 2,5 mln. AQsh dollarlik sof foydaga ega bo’lgan korxonalar kiradi. Dasturda ko’chmas mulkni ijaraga berish bilan shug’ullanuvchi korxonalar ishtirok etish taqiqlanadi. 2008 yil ma'lumotl

korporasiyasidan kredit oladilar. Angliyada davlat siyosati tijorat banklarining kichik va xususiy biznes korxonalarini kreditlashdan manfaatdorligini oshirishga qaratilgan bo’lib, bu borada hukumat dasturi ishlab chiqilgan. Ushbu dasturga muvofiq, davlat qaytmagan kreditlarning 70 % ini, iqtisodiy vaziyat og’ir hududlarda 85 % ini kafolatlaydi. Bunday kafolatda foiz stavkasi 2,5 % ni, iqtisodiy vaziyat og’ir hududlarda 2 % ni tashkil etadi. Ushbu dastur bo’yicha davlat kafolatlari jami kreditlarning 70-80 % ini qamrab oladi. Har yili kafolatlarni qoplash uchun 50 mln. funt sterling ajratiladi. Angiliyada kichik korxonalarga moliyaviy yordam berish maqsadida bir qancha dasturlar ishlab chiqilgan. Ulardan biri "Grantlar tuzilmasi" bo’lib, dasturni Mahalliy korxonalarga yordam Agentl

tadbirlarni amalga oshirishni investision qo’llab-quvvatlash, ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlarini subsidiyalash va boshqalar kiradi. Shuningdek biznesni qo’llab-quvvatlash davlat dasturi ishlab chiqilgan va amalga oshirilmoqda. Unga muvofiq tadbirkorga birinchi ikki yillik foaliyati uchun foizsiz, keyingi yillarda esa imtiyozli kreditlar beriladi. Imtiyozli kreditlar biznes-rejaga muvofiq davlat tashkilotlari tomonidan taqdim etiladi va kreditning maqsadli ishlatilishi qattiq nazorat ostiga olinadi. Germaniyada kichik biznesni rivojlantirish dasturlari boshqa davlatlar singari ishlab chiqarishning ilm-fan tarmoqlari qo’llab-quvvatlanadi. Kichik biznesni imtiyozli kreditlash davlat tomonidan quyidagi yo’nalishlarda moliyalashtiriladi: · innovatsiya faoliyatiga yo’naltirilgan

YaIMning 57 % ini, jami eksportning 30 % ini va band bo’lgan aholining 70 % ini tashkil etadi. Kichik biznesni moliyaviy qo’llab-quvvatlash "Kreditanshtal't fyur Videraufbau" (KFV) banki singari ixtisoslashgan banklarga berilgan. Kichik korxonalarni tashkil etishda investitsiyalarning 40 % i kafolatsiz beriladi, xususan birinchi ikki yilda imtiyozli kreditlar beriladi. Kredit summasi 1 mln. markagacha, 20 yil muddatga 10 yil imtiyozli davr bilan beriladi. Hukumat dasturlari hisobidan yangi tashkil etiladigan kichik korxonalar kapitalida xususiy investitsiya kompaniyalarining qatnashishlarini moliyalashtirish mumkin. Kiritiladigan ulush summasi 1,5 mln. markagacha bo’lib, muddati 10 yil qilib belgilangan. Risk bo’yicha javobgarlikni investisiya kompaniyalari olib boradi. Kreditl

mexanizmini ta'minlash maqsadida Yaponiyada Kichik biznesni sug’urtalash korporatsiyasi va kreditlarni kafolatlash assotsatsiyalari tashkil etilgan. Kichik biznes korxonalarini rag’batlantirish markaziy hukumatdan to kichik korxonalarning mustaqil birlashmalarigacha amalga oshiriladi. Markaziy va mahalliy hukumat organlari yukori texnologik ishlab chiqarishni tashkil etuvchi kichik korxonalarni subsidiyalaydi. Bunday korxonalarga davlat kreditlashni ta'minlash maqsadida kafil bo’lish va boshqa kredit kafolatlarini beradi. Subsidiyalar, qarzlar, kreditlar kichik biznes uchun quyidagi maqsadlar uchun imtiyozli shartlarda beriladi: · ilm-fan korxonalarining moddiy-texnik bazasini yaratish; · universitet va institutlar bilan hamkorlikda innovasiya loyihalarini ishlab chiqish; · yengil

iqtisodiyotiga o’tish jarayoni bilan ketmoqda. Kichik biznes sohasida ilmfanning yangi yutuqlarini moliyalashtirish rivojlantirildi va yetakchi katta korxonalar negizida kichik biznes infrastrukturasi tashkil etildi. Lekin 1998-yilda Osiyo mamlakatlaridagi moliyaviy inqiroz kichik biznes sohasi rivojlanishini to’xtatib qo’ydi. Inqirozdan chiqish maqsadida Yaponiya hukumati 1991-yilning dekabrida "Kichik biznes to’g’risida"gi qonun (1963-yil №154) ga o’zgartirish kiritdi. Chunki innovatsiya faoliyatini rivojlantirish maqsadida kichik biznes bilan yirik biznes o’rtasidagi aloqani yo’lga qo’yish zarurati tug’ildi. Yangi tahrirdagi qonunda o’zaro moliyaviy qo’llab-quvvatlash fondlarini tashkil etish, moliyaviy resurslarga yo’lni ochish, kichik korxonalar ustav kapitalini oshirish va so

ta'minlaydi. Davlat ushbu mexanizmni kreditlarni kafolatlash assotsiatsiyalari (2007-yilda ularning soni 57 tani tashkil etdi) va kichik biznesni sug’urtalash korporatsiyalari orqali amalga oshiriladi. Yaponiyada kichik biznesni asosan ixtisoslashgan tashkilotlar moliyalashtiradi. Jumladan, Ishlab chiqarish va savdo markaziy kooperativ banki ssuda kapitalining 90 % i xususiy sektor orqali ta'minlanadi. Kichik biznesni moliyalashtirish bo’yicha Davlat korporasiyasi qo’shimcha mablag’ga muhtoj sezadigan, xususiy moliyaviy institutlar oldida kreditga layoqatligi yetishmaydigan, asosan riskli tarmoqlarda faoliyat ko’rsatuvchi kichik biznes korxonalariga asosiy va aylanma kapitalni kengaytirish maqsadida uzoq muddatli imtiyozli kreditlarni berish bilan shug’ullanadi. Bunday kreditlar ki

berilmagan. Shunday ekan kreditlarni kafolatlash vakolatini Savdo-sanoat palatasi tarkibida yoki alohida boshqarma hukumat nomidan ish ko’rish va moliyalashtirish hamda unga qo’shimcha ravishda kichik biznesga yuridik va moliyaviy xizmatlarni ko’rsatish, arzon moliyaviy manbalarni taklif qilish, marketing xizmatlarini ko’rsatish, mehnat resurslari muammosini hal etish vakolatlari yuklatilishi mamlakat miqyosida kichik biznes salohiyatini oshirishga xizmat qiladi, qolaversa shu sohaga oid qonunchilikni ijro etish bo’yicha amaliy chora-tadbirlarni ishlab chiqish bugungi kunning dolzarb masalasi hisoblanadi. 51

II BOB. KICHIK BIZNESNI MOLIYALASHTIRISHNING AMALIY AHAMIYATI 2.2. Tijorat banklari tomonidan kichik biznesni kreditlash amaliy holati Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatining bugungi kunda iqtisodiyotimizda naqadar ahamiyatli soha ekanini yuqorida e’tirof etdik. Bu sohani rivojlantirish maqsadida albatta moliyaviy ko’mak, ya’ni faoliyatni moliayalashtirish asosiy masala hisoblanadi. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirish manbalariga nazar solar ekanmiz ular asosan: -bank kreditlari hisobidan; -budjetdan tashqari jamg’armalar mablag’lari hisobidan -Xorijiy kredit liniyalari hisobidan; -boshqa manbalar hisobidan amalga oshirilmoqda. Bu manbalar tarkibida bank kreditlari bugungi kunda yuqori ulushga ega. Chunki kichik biznes faoliyatini yo’lga qo’yishda mablag’ b

- kredit olishga oid buyurtmanomaning ko’rib chiqilishi va bo’lg’usi qarz oluvchining huquqiy maqomini aniqlash maqsadida uning o’rganilishini; - qarz oluvchining moliyaviy holati tahlilini va kreditga qobilligini baholashni; - kreditlanayotgan loyihaning kompleks ekspertizasining o’tkazilishini hamda kredit shartnomasini rasmiylashtirish va tuzishni oladi. Hozirda banklar tomonidan berilayotgan kreditlar qisqa 1 yilgacha va uzoq muddatda berilmoqda. Kredit olish uchun kredit yig’ma jildida taqdim qiladigan umumiy hujjatlar 16 : - qarzdor tomonidan imzolangan va kredit berilishidan oldingi sana qo’yilgan, kreditdan foydalanish maqsadlari bayon etilgan va kredit ta’minlangan holda garov mavzui ko’rsatilgan ariza; - qarz oluvchining ta’sis hujjatlari - biznes reja - hisobot sanasiga qarzdor

Ø fermer xo’jaliklariga yuridik shaxs tashkil etgan dehqon xo’jaliklariga qishloq xo’jalik ishlab chiqarishni tashkil etishga oborot mablag’larini to’ldirish uchun kreditlar kamida 2 yil muddatga beriladi; Ø kichik biznes barcha sub’ektlariga fermer xo’jaliklari va dehqon xo’jaliklariga investitsiya loyihalarini moliyalashtirish uchun kreditlar to’lsh muddatini uzaytirish huquqisiz 5 yilgacha muddatga berilishim mumkin; Ø Kichik biznes sub’ektlariga obobrot mablag’larini to’ldirishga beriladigan kreditlarni so’ndirishning eng ko’p muddati, uni uzaytirish hisobga olingan holda, 12 oydan oshishi mumkin emas. Kredit ta’minoti sifatida: - mol-mulk, qimmatli qog’oz; - bank yoki sug’urta tashkiloti kafolati; - uchinchi shaxs kafilligi; - qarz oluvchining kreditni so’ndirmaslik xatarini sug’urtal

O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011-yil 7-yanvarda qabul qilingan “2011-2015-yillarda O’zbekiston iqtisodiyotida islohotlar ko’lamini kengaytirish va chuqurlashtirish, ishchanlik mamlakatd ishchanlik muhitini shakllantirishning mezonlari va baholash tizimini aniqlash va amalga oshirishga doir chora tadbirlar Dasturi to’g’risidagi” PQ-1464-sonli Qaroriga asosan tijorat banklarida kichik biznes sub’ektlarida kreditlarni ajratishda garovga qo’yilgan mulkni rasmiylashtirish bilan bog’liq xarajatlarni kreditning umumiy summasida aks ettirish amaliyoti joriy qilindi. Qolaversa, banklarning barcha filiallarida “Tadbirkorlar xonasi” tashkil etildi. Filiallar va mini banklarda tashkil etilgan “Tadbirkorlik burchagi” orqali respublikamizda kichik biznes va xususisy tadbirkorlikni rivojlanti

Imtiyozli kreditlash hajmini kengaytirishni rag’batlantirish maqsadida tijorat banklarining Imtiyozli kredit berish maxsus jamg’armasi mablag’lari hisobidan kreditlar ajratishdan oladigan daromadlari 2016-yilning 1-yanvariga qadar foyda solig’idan ozod qilindi; Bunga asosan, joriy yilda Imtiyozli kreditlash maxsus jamg’armasi mablag’lari hisobidan kreditlar 1,3 barobarga ko’paytirilib, ularning hajmini 24 milliard so’mdan oshirish choralari ko’rildi.Ushbu kreditlar asosan uzoq va chekka, ortiqcha mehnat resurslariga ega bo’lgan tuman va shaharlarda joylashgan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarining loyihalarini moliyalashtirishga yo’naltirildi. Olib borilgan salmoqli ishlar natijasida 2011yilda tijorat banklari tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlariga ajr

Mamlakatimizda ishlab chiqarilgan mahsulotlarni xarid qilish uchun aholiga iste’mol kreditlari berishni yanada oshirish; Mamlakatimizda ish bilan band aholining 74 %idan ortig’i aynan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sohasida bandligi bu sohaga e’tiborni yanada kuchaytirishni, jumladan, tijorat banklari tomonidan kreditlar ajratishni ko’paytirishni va shu asosida yangi ish o’rinlarini tashkil etish, barqaror daromad manbalarini shakllantirishga zamin yaratish zarurligini taqozo etadi. Bu borada 2011-yil davomida tijorat banklari tomonidan kichik biznes sub’ektlariga jami 4 trln 41 mlrd so’m (o’tgan yilga niabatan 150,2 %ga ko’p) miqdorda kredit shu jumladan 752 mlrd so’m(o’tgan yilga nisbatan 155 %ga ko’p) mikrokreditlar ajratilib ushbu mablag’lar hisobiga hududlarda 291126 ta yangi

qilish maqsadida uzoq muddatli kreditlarni ajratish mexanizmlarini qayta ko’rib chiqilib, hozirgi davr talablariga moslashtirildi. - tijorat banklari tomonidan 2012-yilda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlariga barcha moliyalash manbalari hisobidan jami 4 trln 377 mlrd so’m miqdorida kredit mablag’lari ajratiladi, shundan mikrokreditlar hajmi 843 mlrd so’mni tashkil etadi. Ushbu kreditlar birinchi navbatda boshlang’ich kapitalni to’ldirish uchun hamda ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va texnologik yangilash maqsadida ajatiladi. - 2012-yilda tijorat banklari tomonidan oilaviy biznes va hunarmandchilikni rivojlantirish uchun kredit mablag’lariajratilishiga alohida e’tibor qaratiladi. Ushbu maqsadlar uchun banklar tomonidan o’tgan yilda 60 milliard so’m miqdorida kredit ma

ko’lamini yanada kengaytirish, yangi ish o’rinlari yaratilishi va aholining bandligi ta’minlanishida, ichki iste’mol tovarlari ishlab chiqarish hajmlarining ko’payishiga va minglab oilalar daromadlari ortishida muhim ahamiyat kasb etadi. Kichik biznesni moliyalashtirish manbalaridan yana biri bu xorijiy kredit liniyalari hisobidan amlga oshirilmoqda. Xususan, Osiyo tarqqiyot banki, Islom taraqqiyot banki, Germaniya taraqqiyot banki va boshqa xorijiy investorlar tomonidan katta miqdorda kreditlar ajratilmoqda. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010-yil 26 noyabrdagi PQ-1438 sonli “2011-2015 yillardaRespublika moliya-bank tizimini yanada isloh qilish va barqarorligini oshirish hamda yuqori xalqaro reyting ko’rsatkichlariga erishishning ustuvor yo’nalishlari to’g’risida”gi Qaroriga ko’r

Ajratilgan mikrokreditlar hajmi 752,3 milliard so’mni tashkil etib, mazkur ko’rsatkich 1,5 barobar o’sdi. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011-yil 11-martdagi PQ-1501 sonli “Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarining kreditlash hajmlarini oshirish bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi Qaroriga binoan tadbirkorlarga quyidagi imkoniyatlar yaratildi: - tijorat banklarining Imtiyozli kredit berish maxsus jamg’armasi resurslari hisobidan kredit berishdan oladigan daromadlari bo’shaydigan mablag’larni maxsus jamg’armaning resurs bazasini oshirishga maqsadli yo’naltirish sharti bilan yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig’idan 2016-yilning 1yanvarigacha ozod qilinadi; - ustuvor ravishda olis va boorish qiyin bo’lgan tumanlarda shuningdek mehnat resurslari ortiq

- tijorat banklariga kichik tadbirkorlik subektlariga kredit berishda kreditning umumiy summasida qarz oluvchining garov ta’minotini rasmiylashtirish bilan bog’liq xarajatlarni hisobga olish huquqi berildi; - jamg’arma hisobidan kreditlar eng kam oylik ishhaqining ikki ming baravaridan ortiq bo’lmagan summada ajratilishi belgilandi; - jamg’arma mablag’lari hisobidan kreditlar mahsulot yetishtirish, ishlarni bajarish, xizmatlar ko’rsatish bilan bog’liq bo’lgan loyihalarga ajratiladi. Ushbu imkoniyatlar doirasida tijorat banklari tomonidan kreditlar ajratilmoqda. Davlat dasturiga muvofiq, turli soha va yo’nalishlaruchun kreditlar ajratish istiqbolli ko’rsatkichlarining bajarilishi ta’minlandi. Jumladan: - oziq-ovqat iste’mol tovarlari ishlab chiqaruvchilarga 712,4 milliard so’m; - nooziq-ovq

- shaxsiy yordamchi va dehqon xo’jaliklariga qoramol sotib olish uchun 59,7 milliard so’m; - tijorat banklarida tashkil etilgan Imtiyozli kredit berish maxsus jamg’armalari mablag’lari hisobidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlari loyihalariga 31,2 milliard so’m; - oilaviy tadbirkorlik va hunarmandchilikni rivojlantirish uchun 54,1 milliard so’m miqdoridagi kreditlar ajratildi. Shuningdek, “Mikrokreditbank” ATB tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlariga 159,7 milliard so’mlik mikromoliyaviy xizmatlar ko’rsatildi. Bundan tashqari, xalqaro moliya institutlari va xorijiy davlatlar hukumatlarining 143,4 million AQSh dollari miqdoridagi imtiyozli kredit liniyalari va grantlari o’zlashtirildi. Keyingi yillarda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyaviy qo’

Ø “Mustahkam oila yili” Davlat dasturida bank tizimiga yuklatilgan vazifalar to’liq ijro etildi. Ø Jumladan, 2012-yil mobaynida: Ø Oilaviy tadbirkorlik va hunarmandchilikni rivojlantirishga 97,8 mlrd.so’m;  Xotin-qizlarni tadbirkorlik faoliyatiga keng jalb etish maqsadlariga 491,7 mlrd.so’m; Ø Shaxsiy yordamchi va dehqon xo’jaliklariga qoramol sotib olishga jami 77,6 mlr.so’m; Ø Meva-sabzavot mahsulotlari yetishtirish, qishloq xo’jaligi mahsulotlarini qayta ishlash, parrandachilik, asalarichilik va baliqchilikni rivojlantirishga 339,8 mlrd.so’m miqdorida kredit mablag’lari ajratildi. Shu bilan birga, Xalq banki hamda “Mikrokreditbank” tomonidan 2012 yilda Xalqaro hamkorlik bo’yicha omonat kassalari jamg’armasining (Germaniya) “Xususiy tadbirkorlikni mikrokreditlash bo’yicha qayta tiklanuv

1. Tijorat banklari tomonidan barcha moliyalash manbalari hisobidan ajratilgan kreditlar 4041130 5345827 132,3 Shundan: 1.1 Ajratilgan mikrokreditlar 752287 1171607 155,7 1.2 Kasb-hunar kollejlari bitiruvchilariga tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishga 25649 48460 188,9 1.3 “Mikrokreditbank” tomonidan ko’rsatilgan mikromoliyaviy xizmatlar 159683 204742 128,2 1.4 Shaxsiy yordamchi va dehqon xo’jaliklariga qoramol sotib olishga 59734 77583 129,9 1.5 Oziq-ovqat iste’mol mahsulotlarini ishlab 712443 978181 137,3 chiqaruvchi korxonalarga 1.6 Nooziq-ovqat iste’mol tovarlari ishlab chiqarishni kengaytirishga 724011 1041262 143,8 1.7 Oilaviy tadbirkorlik va hunarmandchilikni rivojlantirishga 54140 97780 180,6 64

1.8 Xizmat ko’rsatish va servis sohasini rivojlantirish uchun 351085 618120 176,1 1.9 Tadbirkor ayollarni qo’llab quvvatlashga 335584 491735 146,5 Jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik uchun ajratilayotgan kreditlarning umumiy salmog’i ortib bormoqda. Jadval ma’lumotlarini tahlil qilar ekanmiz, 2012 yil ajratilgan mikrokreditlar salmog’i 1171607 mln.so’mni tashkil etib, o’tgan yilga nisbatan 32,3 %ga ortgan, jami berilgan kreditlar tarkibida 22 % ulushga ega. Kasb-hunar kollejlari bitiruvchilariga tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadida berilgan kreditlar 48460 mln.so’mni tashkil etib, o’tgan yilga nisbatan 88,9 %ga ortgan, jami kreditlar tarkibida 0,9 %li ulushga ega. “Mikrokreditbank” tomonidan ko’rsatilgan mikromoliyaviy xizmatlar es

76,1 %ga ortgan, jami berilgan kreditlat tarkibidagi ulushi esa 11,6 %ni tashkil etgan. Tadbirkor ayollarni qo’llab quvvatlashga ajratilgan kredit miqdori 491735 mln so’mni tashkil etib, o’tgan yilga nisbatan 46,5 %ga ortgan, jami berilgan kredit tarkibidagi ulushi esa 9,2 %ni tashkil etmoqda. Umumiy jadval ma’lumotlari asosida xulosa qiladigan bo’lsak, tijorat banklari tomonidan barcha moliyalash manbalari hisobidan ajratilgan kreditlar tarkibida eng salmoqli ulushga ega bu mikrokreditlar va Nooziq-ovqat iste’mol tovarlari ishlab chiqarishni kengaytirishga berilgan kreditlardir. Xulosa o’rnida aytish mumkinki, kichik biznes sub’ektlarini moliyaviy qo’llab quvvatlashda bank kreditlari, xalqaro kredit liniyalari, budjetdan tashqari jamg’armalar mablag’lari va boshqa manbalar asosiy o’rinni

etish bo’yicha izchil chora-tadbirlar amalga oshirildi. Bankning kapitallashuv darajasini oshirish, aholi va xo’jalik sub’ektlarining bo’sh pul mablag’larini jalb qilishni kengaytirish maqsadida 2011-2015 yillarga mo’ljallangan dastur ishlab chiqilib, parametrlar belgilandi. Ushbu dastur doirasida 11,2 mlrd. so’mlik aksiyalar emissiya qilindi va to’liq joylashtirilib, ustav kapitali 126,2 mlrd. so’mga yetkazildi. Bank resurs bazasi 1 trln. 561 mlrd. so’m, aktivlar 1 trln. 666 mlrd. so’mni tashkil etdi. Hisobot yilida aholining 92,6 mlrd. so’mlik bo’sh pul mablag’lari omonatlarga jalb etilib, ularning miqdori yil boshiga nisbatan 140 %ga o’sishiga erishildi. Muomalaga chiqarilgan 85,4 mlrd.so’mlik depozit sertifikatlarni joylashtirildi. Agrar kompleksni moliyaviy qo’llab-quvvatlash, sanoatd

minitexnologiyalarni sotib olish hamda xizmat ko’rsatishni rivojlantirishga ajratilmoqda. Bank tomonidan 2010 yil davomida kichik biznes sub’ektlarining 29 630 ta loyihasi moliyalashtirildi, berilgan kreditlarning umumiy hajmi 283,3 mlrd. so’mni tashkil etib, belgilangan reja 103 %ga bajarildi. Bu ko’rsatkich 2009 yilga nisbatdan 86,7 mlrd. so’mga yoki 144 %ga oshdi. Agrobank tomonidan 2010 yilda kichik biznes sub’ektlari, fermer xo’jaliklariga ajratilayotgan mikrokreditlar hajmi yanada ortdi. Berilgan mikrokreditlar 57,2 mlrd. so’mni tashkil etib, 2009 yilga nisbatan 137 %ga oshdi. Mazkur ajratilgan mikrokreditlar hisobiga 13 904 ta yangi ish o’rinlari yaratildi. Muhtaram Prezidentimizning 2009 yil 28-yanvardagi "Mahalliy nooziq-ovqat iste'mol tovarlari ishlab chiqarish kengaytiri

ta'minlash hamda aholi, birinchi navbatda, qishloq joylarida bandlik masalasini hal etishda xizmatlar ko’rsatish va servis sohasi rolini kuchaytirish maqsadida hisobot yilida 16,0 mlrd. so’mlik loyihalar moliyalashtirildi. Bu ko’rsatkich 2009 yilga nisbatan 1,6 martaga oshdi, ular hisobiga yaratilgan ish o’rinlari soni 3 108 nafarni tashkil etdi. Bank tomonidan oilaviy kasanachilikni rivojlantirish, aholiga qo’shimcha ishchi o’rinlari tashkil etish maqsadida 4,0 mlrd. so’m miqdorida imtiyozli kreditlar ajratilishi natijasida 1220 nafar yangi ish o’rinlari yaratilishiga erishildi. 2010 yilda ajratilgan kreditlar hisobiga ishlab chiqarilgan mahsulotlar va ko’rsatilgan xizmatlar hajmi 65,4 mlrd. so’mni tashkil etdi qamda 2009 yilga nisbatan 119 %ga oshdi. hududlarni rivojlantirish bo’yich

Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2009-yil 17-iyundagi "2009-2012yillarda charm-poyabzal sanoati korxonalarini yanada rivojlantirish va modernizatsiya qilish hamda tayyor charm tovarlar ishlab chiqarish hajmlarini ko’paytirish chora-tadbirlari to’g’risida"gi 169-sonli qaroriga asosan "Poyabzalchi" mas'uliyati cheklangan jamiyatining loyihasini moliyalashtirish natijasida 32 ta yangi ishchi o’rinlar yaratildi va 2010-yil yakunlari bo’yicha 64,7 ming juft poyabzal ishlab chiqarishga erishildi. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2009-yil 14-avgustdagi "2009-2012-yillarda Namangan viloyatida sanoatni rivojlantirish va ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish dasturi to’g’risida"gi 232-sonli qaroriga asosan "Zarkent Tekstil" xususiy firmasiga p

mas'uliyati cheklangan jamiyatiga 304,8 mln. so’m, jami esa 932,0 mln. so’m miqdorida kreditlar ajratildi. Tasdiqlangan dasturlar asosida o’tgan davr davomida 306 ta loyihalarni moliyalashtirish uchun 13,2 mlrd. so’m kredit ajratildi. 2010-yilda kichik biznesni qo’llab-quvvatlash uchun Islom xususiy sektorni rivojlantirish assotsatsiyasining 5 mln. AQSh dollari miqdorida kredit liniyasi ochildi va loyihalarni moliyalashtirish boshlandi. Agrobank va Osiyo Taraqqiyot Banki o’rtasida 20,0 mln. AQSh dollari miqdorida iborat bo’lgan "Kichik va mikromoliyalashni rivojlantirish. II bosqich" loyihasi bo’yicha kredit shartnomasi imzolandi. Ushbu loyihaning maqsadi respublikada mikromoliyalashtirishni yanada rivojlantirish hisoblanadi. Shuningdek, Agrobank Osiyo Taraqqiyot Bankining savd

Diagrammada ko’rsatilishicha Agrobank tomonidan hisobot yiliga ya’ni 2011-yilga kichik biznes sub’ektlariga barcha moliyalash manbalari hisobidan ajratilgan kreditlarning qiymati 355473 mln.so’mni tashkil etgan. O’tgan 2010yilga nisbatan bu salkam 1,5 baravar ko’pdir. 2007-yilda berilgan kreditlar miqdori 29752 mln so’mni tashkil etgan bo’lsa, bu ko’rsatkichni 2011-yil bilan solishtirganimizda, 2011- yilda 2007-yilga nisbatan deyarli 12 baravar oshganini ko’rishimiz mumkin. Bu albatta kichik biznes sub’ektlariga yaratilayotgan imkoniyatlardan dalolatdir. Berilgan mikrokreditlar 82,4 mlrd. so’mni tashkil etib, 2010-yilga nisbatan 25,2 mlrd. so’mga yoki 1,4 barobarga o’sdi. Ajratilgan mikrokreditlar hisobiga 11637 ta yangi ish o’rinlari yaratildi. Shu asosda 2011-yil “Kichik biznes va xususi

kreditlar ajratildi va 12128 ta yangi ish o’rinlari yaratildi, aholining nooziq- ovqat mahsulotlariga bo’lgan ehtiyojlarini ta’minlash maqsadida 67,4 mlrd. so’m kredit ajratildi. Kasb-hunar kollejlari bitiruvchilari o’z biznesini tashkil etish maqsadida 3,4 mlrd. so’mlik imtiyozli kreditlar ajratilib, belgilangan prognoz ko’rsatkichlar 114 % ga bajarildi, yaratilgan ish o’rinlari soni esa 759 tani tashkil etdi. Hunarmandchilik va oilaviy biznesni rivojlantirish maqsadida kichik biznes sub’ektlarining 4,8 mlrd so’mlik loyihalari moliyalashtirilib, yaratilgan ish o’rinlari soni 605 tani tashkil etdi. Xizmat ko’rsatish va servis sohasini rivojlantirishga 17,6 mlrd. so’m kredit mablag’lari ajratilib, yaratilgan ish o’rinlari soni 3418 tani tashkil etdi. Kichik biznes sub’ektlariga ajratilayotg

Bu yo’nalishdagi yana bir ustuvor yo’nalishlardan biri bu tadbirkor ayollarni qo’llab quvvatlash. Tadbirkor ayollarni qo’llab quvvatlash bo’yicha 32,4 mlrd. so’m miqdorida kredit mablag’lari ajratildi va yaratilgan ish o’rinlari soni 4100 taga ko’paydi. Keyingi yillarda ayollarning jamiyatdagi iqtisodiy faolligini oshirish maqsadida qator ishlar amalga oshirilmoqda. 9- diagramma Agrobank tomonidan tadbirkor ayollarni qo’llab-quvvatlashga ajratilgan kreditlarning o’sish dinamikasi (mln.so’mda) 22 Yuqoridagi diagramma ma’lumotlaridan ayonki, yillar davomida tadbirkor ayollarni bank kreditlari orqali qo’llab quvvatlash salmog’i oshib bormoqda. Xususan, 2007-yilda bank tomonidan berilgan kreditlar hajmi 9894 mln.so’mni tashkil etgan bo’lsa, 2008-yilda 12291 mln.so’mni tashkil etib, o’tgan yilg

yo’lga qo’yilayotgan tadbirkorlik faoliyatlarga mustahkam moliyaviy asos bo’lib xizmat qilmoqda. Tadbirkorlik faoliyatini qo’llab quvvatlash yo’nalishlaridan yana biri sifatida e’tirof etilayotgan bu qishloqdagi yoshlarning tadbirkorlik faoliyatini oshirish, ular o’rtasida ish bilan bandlikni ta’minlash. Ushbu maqsadda joriy yilda “Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik yili” ga bag’ishlab Agrobank va “Kamolot” yoshlar ijtimoiy harakati tomonidan hamkorlikda “Yosh tadbirkor-kelajakka poydevor” hamda “Mening biznes g’oyam” ko’rik tanlovi o’tkazildi. Tanlov va baholash natijalariga ko’ra 13 ta eng yaxshi loyiha bo’yicha g’oliblar, shuningdek “Mening biznes g’oyam” tanlovi doirasida 22000 dan ortiq arizalar tushib, Respublika bosqichiga qatnashgan ishtirokchilardan 28 ta eng yaxshi loyiha g’ol

baliqchilikni keng yo’lga qo’yish maqsadlari uchun 1,2 mlrd. so’m, asalarichilikni moliyaviy qo’llab-quvvatlashga 290 mln. so’m kredit ajratildi. Keyingi yillarda mamlakatda deqqon va fermer xo’jaliklarida issiqxonalar barpo etish harakati keng quloch yoydi. Agrobank issiqxonalar tashkil etishga qaratilgan qariyb 80 ta loyihani amalga oshirish maqsadlari uchun 2,7 mlrd. so’m kredit ajratdi. Shuning hisobidan 543 ta yangi ish o’rinlari yaratildi. Qishloq xo’jalik mahsulotlari, go’sht va sut mahsulotlarini qayta ishlash bo’yicha mini texnologiyalar hamda ixcham uskunalar sotib olish uchun 11 ta loyihani moliyalashtirishga ajratilgan 625 mln. so’m kreditlar hisobiga 104 ta ish o’rinlari tashkil qilindi. Uy-joy qurilishiga dastlabki sarmoyani shakllantirish uchun bank tomonidan 500 ta fermer x

III BOB. KICHIK BIZNESNI MOLIYALASHTIRISHNI TAKOMILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI Mustaqillik yillarida O’zbekistonda bozor iqtisodiyotining asosi bo’lgan xususiy mulk ustuvorligini mustahkamlaydigan barqaror qonunchilik bazasi yaratilganini qayd etish zarur. O’rta mulkdorlar sinfini shakllantirish, mamlakat iqtisodiyotini barqaror yuksaltirish, yangi ish o’rinlari yaratish va aholi daromadini oshirishning muhim omili bo’lgan kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni jadal rivojlantirish bo’yicha qulay ishbilarmonlik muhiti hamda ishonchli huquqiy kafolatlar yaratildi. Shu bilan birga, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning jadal rivojlanishiga to’sqinlik qilayotgan, tadbirkorlik faoliyati erkinligini cheklayotgan bir qator muammolar hali ham dolzarbligicha qolmoqda: Ø Tadbirkorlik sub’ektlarini

biznes sohasiga yanada ko’proq imkoniyatlar yaratish maqsadida quyidagi ishlar izchil davom ettirilmoqda: ü Davlat va nazorat idoralarining korxonalar moliyaviy-xo’jalik faoliyatiga aralashuvini keskin kamaytirish hamda tadbirkrolik sub’ektlarining iqtisodiy erkinligi va huquqlarini sezilarli ravishda kengaytirish bo’yicha choralar qabul qilindi. Yangi tashkil qilingan kichik korxonalar va mikrofirmalarni rejali soliq tekshiruvlaridan ozod etish muddati ikki yildan uch yilga uzaytirildi; ü Soliq va boshqa majburiy to’lovlarni o’z vaqtida to’layotgan, shuningdek ishlab chiqarishning barqaror o’sish sur’atlari va rentabelligini ta’minlayotgan kichik tadbirkorlik sub’ektlarida uch yil davomida soliq tekshiruvlarini o’tkazish taqiqlandi; ü 2012-yilning 1-yanvaridan sanoat sohasidagi mikrofirma

ü Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish yo’lidagi ortiqcha byurokratik to’siq va g’ovlarga barham berish, davlat boshqaruvi funksiyalarini qisqartirish va tadbirkorlikka ko’proq erkinlik berish bo’yicha aniq choratadbirlarni amalga oshirish, davlat boshqaruv organlari tomonidan amalga oshirilayotgan turli ruxsat berish me’yorlari hamda cheklash tartiblarini keskin qisqartirish belgilandi; ü Tadbirkorlik faoliyati sub’ektlarining davlat boshqaruvi idoralari, soliq va nazorat tuzilmalari bilan o’zaro munosabatlarida ochiqlik va shaffoflikni ta’minlash, hisobotlar tizimi hamda moliya, soliq va statistika idoralariga hisobotlarni topshirish mexanizmini ularni electron tizim bo’yicha taqdim etishga bosqichma-bosqich o’tish orqali tubdab soddalashtirish amaliyotga joriy etilmoqd

undirish to’g’risida qaror qabul qilingan kundan boshlab olti oy mobaynida teng ulushlarda to’lash huquqiga ega; ü O’zbekiston Respublikasi Davlat Soliq Qo’mitasi, Moliya Vazirligi O’zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi bilan birgalikda barcha kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarini 2014-yilning oxirigacha soliq va moliyaviy hisobotlarni topshirishning elektron tizimiga bosqichma- bosqich o’tkazish belgilandi. Markaziy bank, O’zbekiston banklari assotsatsiyasi, tijorat banklarining tadbirkorlik sub’ektlariga nisbatan bank faoliyatining yanada ochiqligini oshirish va liberallashtirish bo’yicha quyidagilarni nazarda tutuvchi takliflar qabul qilindi: ü Tijorat banklari tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarining kelishilgan hajmda kreditlar ajratish h

ü O’zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vazirligining “Markazsanoateksport” davlat aksiyadorlik tashqi savdo kompaniyasi qoshida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlari mahsulotlarini eksport qilish bo’yicha “O’ztadbirkoreksport” ixtisoslashtirilgan tashqi savdo kompaniyasini tashkil etish va 2011-yilning oxirigacha respublika hududlarida uning vakolatxonalarini ochish to’g’risidagi taklifi berilgan; ü Xo’jalik sub’ektlari o’rnatilgan texnologik uskunalarga Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadigan ro’yhat bo’yicha respublika hududiga olib kelinadigan ehtiyot va butlovchi qismlar uchun 2016-yilning 1-yanvarigacha bojhona to’lovlarini (bojhona rasmiylashtirish yig’imlari bundan mustasno) to’lshdan ozod etiladi. Respublikamizning iqtisodiy

ulushini 61,1 % ga yetkazish, kichik tadbirkorlik korxonalarining yillik mahsulot ishlab chiqarishining o’sishi 2,5 % dan kam bo’lmagan holatdagina amalga oshadi. Buning uchun hududlardagi kichik tadbirkorlik korxonalarining respublika bo’yicha ishlab chiqarilgan YaIM dagi ulushining istiqbolda quyidagi holatda o’sib borishiga erishish zarur. 5-jadval Respublika YAIM da hududlardagi kichik korxonalarning yalpi hududiy mahsulotdagi ulushining istiqbolda o’sib borishi (% hisobida) 23 Respublika hududlari 2000 2005 2010 2015 2015-yilda 2000-yilga nisbatan o’zgarishi O’zbekiston Respublikasi 31,0 38,2 52,1 66,1 213,2 Qoraqalpog’iston 26,9 48,9 57,9 66,9 248,7 Andijon 32,9 38,7 49,9 61,1 185,7 Buxoro 33,0 44,4 51,1 57,8 175,2 Jizzax 37,1 64,4 73,0 79,8 215,1 Qashqadaryo 25,8 38,4 45,8 58,4 226,

Xorazm 34,2 54,2 78,3 81,9 239,5 Toshkent shahri 41,5 54,3 70,2 79,1 190,6 Jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, respublikamiz hududlararo YaIM hajmidagi kichik biznes va xususiy tadbirkorlik ulushi yildan-yilga o’sib bormoqda. Bu ko’rsatkich rivojlangan davlatlarda, masalan, AQShda 75-82 % ni, Yaponiyada 81 % ni, Italiyada 74 % ni tashkil etadi. Respublikamiz kichik biznes va xususiy tadbirkorlik bo’yicha bunday ko’rsatkichlarga erishishi tadbirkorlik faolligi orqali amalga oshiriladi. Istiqbolda kutiladigan natijalar asosan, kichik tadbirkorlikning faol rivojlanishi evaziga ro’y beradi. Bu esa ular tomonidan ishlab chiqariladigan mahsulot miqdorining o’sish dinamikasini ta’minlaydi. 6-jadval Istiqbolda hududlar bo’yicha kichik tadbirkorlik korxonalari tomonidan mahsulot ishlab chiqa

majlisidagi “2012 yil Vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko’taradigan yil bo’ladi” mavzusidagi ma’ruzasini o’rganish bo’yicha o’quv qo’llanma “O’qituvchi”nashriyoti, T.: 2012, 223-bet Qashqadaryo 61485,8 69233,0 74356,2 79479,4 129,3 Namangan 50919,4 60084,8 74505,1 88925,4 174,6 Navoiy 24940,4 25065,1 29100,5 33135,9 132,9 Samarqand 67851,2 74772,0 85090,5 95409,0 140,6 Surxondaryo 82241,4 87833,5 104434,0 121034,5 147,2 Sirdaryo 34155,4 40952,3 46562,7 52173,1 152,8 Toshkent 110782,4 112665,7 123143,6 133621,5 120,6 Farg’ona 104838,6 117314,3 141715,6 166116,9 158,5 Xorazm 36708,7 44050,4 54666,5 65282,6 177,8 Toshkent shahri 219770,8 247901,4 287813,5 327426,6 148,9 Hududlar bo’yicha mahsulot ishlab chiqarish hajmining istiqbolda o’sib borish dinamikasini korxonalar miqdorining o’s

Xulosa Mamlakatimizda xususiy sektorning ulushi tobora ortib bormoqda. Bu borada Respublikamizda olib borilayotgan tub islohotlar samara berayotganligini ko’rib o’tdik. Mavzuni o’rganish davomida olingan natijalarga ko’ra, olingan ilmiy xulosalar quyidagilardan iborat: 1. Tijorat banklarining kichik biznesga berayotgan moliyaviy ko’maklarini yil sayin kengaytirib borish iqtisodiyotda xususiy sektor ulushini orttirishga qaratilgan tub islohotlar ko’rinishiga aylantiradi. 2. Mavzuni o’rganish davomida shu narsa ayon bo’ldiki, tadbirkorlarning kredit olish uchun hujjatlarni yig’ish bilan bog’liq xarajatlarini kamaytirish, tijorat banklari kreditlarining jozibadorligini oshiradi. 3. Joylarda aholining yangi mahsulot turiga bo’lgan talabini aniqlash tizimini joriy qilib, shu mahsulotlarni ishl

7. Tadbirkorlarga ajratilayotgan kreditlarning qaytmaslik muammosi kreditlar birlamchi ta'minot asosida qaytarilish imkoniyatining oshishi natijasida hal etiladi. 8. Kichik korxonalarda hisob yuritish bazasining mukammal ishlab chiqilishi bankdan olgan kreditlarni qaytarishga qulaylik yaratadi. 9. Garov ta’minotini to’g’ri tan olish va uni baholash kreditlarni to’liq qaytarilishiga olib keladi. 10. Jahon amaliyotida kreditlarni ta'minlashning qulay garov turlarini mamlakatimiz amaliyotiga qo’llash, tadbirkorlarimizning garovni rasmiylashtirish bilan bog’liq xarajatlarini kamaytirishga erishishimiz mumkin. 11. Yirik va kichik biznes o’rtasidagi manfaatdorlik hissini uyg’otish, kichik korxonalarning to’xtab qolish holatlarini oldini olishda yordam beradi. 12. Kichik biznes faoliyatin

Купить