IS egri chizig'i - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	35000UZS
Hajmi	644.2KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Yanvar 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Norboyev Ulugbek

Ro'yxatga olish sanasi 31 Yanvar 2024

6 Sotish

IS egri chizig'i

Sotib olish

MAVZU: IS – EGRI CHIZIG’I
MUNDARIJA
KIRISH .......................................................................................................................................................... 2
I BOB. IS EGRI CHIZIG’I VA UNING TENGLAMALARI ..................................................................................... 4
1.1§ IS-LM modelining mohiyati va xususiyatlari ..................................................................................... 4
1.2§ IS-LM modelining asosiy o‘zgaruvchilari va tenglamasi. IS va LM egri chiziqlari .............................. 6
1.3§ LM - egri chizig`i va uning tenglamasi. ........................................................................................... 10
II BOB. IS-LM MODELI SAMARADORLIGI VA MAKROIQTISODIY MUVOZANATI ...................................... 13
2.1§ IS-LM modeli doirasida budjet-soliq va pul-kredit siyosatining samaradorligi. .............................. 13
2.2§ IS-LM modelida makroiqtisodiy muvozanat. .................................................................................. 17
XULOSA ...................................................................................................................................................... 21
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................................................................................ 23
ILOVALAR ................................................................................................................................................... 24

KIRISH
Iqtisodiyotda barqaror o‘sish sur’atlarini ta’minlash, investitsiya va biznes
muhitini yanada yaxshilash, milliy manfaatlarimiz uchun eng qulay tarzda jahon
iqtisodiyotiga integratsiyalashish, iqtisodiy faollik darajasini oshirish kabi vazifalar
davlat tomonidan amalga oshiriladigan makroiqtisodiy siyosat samaradorligiga,
uning ilmiy asoslanganligi hamda real voqelikni hisobga olib o‘tkazilayotganligiga
bog‘liq.
Inflatsiya sur’atlarining jilovlanishi, davlat budjeti taqchilligini tan olingan
me’yorlarlardan ham past darajada bo‘lishini ta’minlanishi respublikamizda olib
borilayotgan makroiqtisodiy siyosat samaradorligidan dalolat beribgina
qolmasdan, iqtisodiyotimizga kiritiladigan investitsiyalar ko‘lamining oshishi,
tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarishni kengaytirish hamda aholi real
daromadlarini o‘stirishning muhim sharti hamdir.
Shavkat Mirziyoyev 2025-yilni “Atrof-muhitni asrash va „yashil“ iqtisodiyot
yili” deb nomlanishiga izoh berdi. “Yilni shunga bag‘ishlab, qonunlarni charxlab,
ishlarni saranjom qilib olamiz. Har bir qaror, farmonni yashillikka olib borsak,
yaxshi bo‘ladi”, dedi u.
“Nima uchun, bir yilni shunga bag‘ishlaymiz, qonunlarimizni charxlab,
ishlarimizni saranjom qilib olamiz. Hech kim bizga ishonmagan edi: O‘zbekiston
shamol, quyosh va gidroelektr bo‘yicha shunday qilishiga. Yashil iqtisodiyot yili
deganda tajriba o‘rganamiz. Har bir qaror, qonun, farmonni yashillikka olib
borsak, o‘ylaymanki, yaxshi bo‘ladi”, dedi u.
Yashil iqtisodiyot bo‘yicha biz to‘qimachilik bo‘yicha Yevropa davlatlariga
mahsulotimizni sotyapmiz. Ko‘pi bilan 4 yil kerak. Ular bizga qaysi energiyada
ishlab chiqarding deb aytishadi, biz bunga tayyor bo‘lishimiz kerak, deya
qo‘shimcha qildi davlat rahbari 1
.
Mavzuning dolzarbligi. Tovar va pul bozorida umumiy muvozanatga
erishish shartlari va makroiqtisodiy siyosat tadbirlarining bu ikki bozorga ta‘sirini
umumlashtirib tadqiq qilish IS - LM modeli yordamida bajariladi.
1
Prezident Shavkat Mirziyoyev 2025-yilni ekologiya va “yashil” iqtisodiyotga bag‘ishlashni e’lon qilishni taklif
qildi. Bu haqda davlat rahbarining Oliy Majlis Qonunchilik palatasi yig‘ilishidagi nutqi

IS - LM modeli qisqa muddatli davrga ham tovarlar ham pul bozorida
birgalikda muvozanat o`rnatilishi mexanizmini xarakterlaydi. Bunda tovarlar
bozori deganda ham iste‘mol ham investitsion tovarlar bozori tushuniladi.
Garchand iste‘mol va investitsion tovarlarga talab turli omillar bilan belgilansada
IS - LM modelida ular bir butun deb qaraladi. Pul bozori deganda xazina veksellari
va tijorat qog`ozlari ko`rinishidagi qisqa muddatli kredit vositalarini oldi sotdi
mexanizmi tushuniladi. Bu bozorni obligatsiyalar bozoridan farqlash zarur.
Pulning obligatsiyalarda ifodalangan nisbiy bahosi obligatsiyalar bo`yicha foiz
stavkasidir. IS - LM modeli (investitsiyalar-jamg`armalar, likvidlilikni afzal
ko`rish – pul) – yalpi talab funksiyasini belgilovchi iqtisodiy omillarni aniqlash
imkonini beruvchi tovar-pul muvozanati modeldir.
Kurs ishining о b’ е kti. IS egri chizig’i va uning xususiyatlari va asosiy
tenglamalari.
Kurs ishining predmeti. IS-egri chizig`i tovarlar xizmatlar bozorida foiz
stavkasi R va daromadlar darajasi Y ning kombinatsiyalarini xarakterlovchi, bir
vaqtning o`zida asosiy makroiqtisodiy ayniyat, iste‘mol, investitsiya va sof eksport
funksiyalari qondiriladigan nuqtalarning geometrik joylashuvini xarakterlaydi.
Kurs ishining maqsadi. IS - LM modeli qisqa muddatli davrga ham tovarlar
ham pul bozorida birgalikda muvozanat o`rnatilishi mexanizmini harakterlaydi.
Bunda tovarlar bozori deganda ham iste‘mol ham investitsion tovarlar bozori
o‘rgatish hamda nazariy bilimlarni amaliyotda tatbiq etish bo‘yicha ko‘nikma va
malakalarini shakllantirishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari.
1. IS-LM ya‘ni tovarlar va xizmatlar baholarining ko`tarilishi pulga bo`lgan
talabni oshirishi iqtisodiy mohiyatini tushunish.
2. Model tizimi va uning tuzilishini tasniflaydi va o‘rganish
3. IS-LM modeli uning tuzilishi, mohiyati va mazmunini o‘rganish.
Kurs ishining tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, 2 ta bob, 5 ta paragraf,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan hamda ilovalardan iborat.

I BOB. IS EGRI CHIZIG’I VA UNING TENGLAMALARI
1.1 § IS-LM modelining mohiyati va xususiyatlari
Makroiqtisodiyotda iqtisodiy muvozanatning shakllanishi, uni ta’minlash an-
cha murakkab va ziddiyatli jarayondir. Chunki u xususiy va umumiy tavsifdagi bir
qator muvozanatlar tizimini o‘z ichiga oladi.
Xususiy muvozanat – bu iqtisodiyotning ayrim bo‘laklarida, soha va yo‘na-
lishlarida ikkita o‘zaro bog‘liq bo‘lgan iqtisodiy ko‘rsatkichlar yoki tomonlarining
miqdoran tеng kеlishi. Xususiy muvozanat ishlab chiqarish va istе’mol, aholining
sotib olish layoqati va tovar taklifi masalalari, budjеt daromadlari va xarajatlari,
alo- hida tovarlarga talab va taklif o‘rtasidagi muvozanat ko‘rinishida namoyon
bo‘ladi. Umumiqtisodiy muvozanat jamiyat a’zolari barcha talablari va milliy
ishlab chiqarish hajmining o‘zaro tеng kеlishini bildiradi. Umumiy iqtisodiy
muvozanat bozor sharoitida, avvalo, yalpi talab va yalpi taklifning tеng kеlishida
ko‘rinadi. Bu nafaqat istе’mol nе’matlariga, balki ishlab chiqarish vositalariga,
ishchi kuchiga hamda barcha iqtisodiy faoliyat natijalariga umumiy talab va
taklifning muvofiq kеlishidir.
Umumiy iqtisodiy muvozanat bir qator shart-sharoitlarni taqozo etadi.
Birinchidan, bu ijtimoiy maqsadlar va iqtisodiy imkoniyatlarning mos
kеlishidir.
Ikkinchidan, iqtisodiy muvozanat mamlakatdagi barcha iqtisodiy rеsurslardan
samarali foydalanadigan xo‘jalik mеxanizmini taqozo qiladi.
Uchinchidan, muvozanatli ishlab chiqarishning umumiy tarkibiy tuzilishi
istе’molning tarkibiy tuzilishiga mos kеlishi lozimligini bildiradi.
To‘rtinchidan, iqtisodiyotda muvozanatning umumiy shart-sharoitlari bo‘lib
bo- zor muvozanati, ya’ni barcha asosiy bozorlar (tovarlar, rеsurslar, ishchi kuchi
va hokazolar)da talab va taklif muvozanatga erishishi xizmat qiladi.
Iqtisodiy muvozanat erkin raqobat bozorida barcha xaridorlar tеngligi,
iqtisodiy vaziyat barqarorligi kabi qator shart-sharoitlarni ham taqozo qiladi.

Tovar va pul bozorida umumiy muvozanatga erishish shartlari va makroiqti-
sodiy siyosat tadbirlarining bu ikki bozorga ta’sirini umumlashtirib tadqiq qilish IS
LM modeli yordamida bajariladi.
IS LM modeli birinchi marta 1937-yilda J.Xiks tomonidan keynsning mak-
roiqtisodiy konsepsiyasini izohlash uchun taklif etildi hamda 1949 – yilda A. Xan-
senning «Monetar nazariya va fiskal siyosat» nomli kitobi nashr qilinganidan so‘ng
keng yoyildi. Shu sababli bu model Xiks modeli yoki Xiks-Xansen modeli deb
ham yuritiladi.
IS LM modeli qisqa muddatli davrga ham tovarlar ham pul bozorida
birgalikda muvozanat o‘rnatilishi mexanizmini xarakterlaydi. Bunda tovarlar
bozori deganda ham iste’mol ham investitsion tovarlar bozori tushuniladi.
Garchand iste’mol va investitsion tovarlarga talab turli omillar bilan belgilansada
IS–LM modelida ular bir butun deb qaraladi. Pul bozori deganda xazina veksellari
va tijorat qog‘ozlari ko‘rinishidagi qisqa muddatli kredit vositalarini oldi-sotdi
mexanizmi tushuniladi. Bu bozorni obligatsiyalar bozoridan farqlash zarur.
Pulning obligatsiyalarda ifodalangan nisbiy bahosi obligatsiyalar bo‘yicha foiz
stavkasidir. «IS – LM modeli (investitsiyalar-jamg‘armalar, likvidlilikni afzal
ko‘rish – pul) – yalpi talab funksiyasini belgilovchi iqtisodiy omillarni aniqlash
imkonini beruvchi tovar-pul muvozanatim modeli».
AD-AS modelida tovar va pul bozorlarining aloqasi e’tiborga olingan edi.
Ya’ni tovarlar va xizmatlar baholarining ko‘tarilishi pulga bo‘lgan talabni oshirishi
bu esa o‘z navbatida foiz stavkasining ko‘tarilishiga olib kelishi, oqibatda
investitsi- ya xarajatlari va umuman yalpi xarajatlar kamayishi AD-AS modelida
ko‘zda tutil- gan edi. IS-LM modeli AD-AS modelini qisqa muddatli davrga
aniqlashtiradi va bu modelda har ikkala bozor yagona makroiqtisodiy tizimning
sektorlari sifatida namoyon bo‘ladi. Model bu sektorlarda tarkib topgan
sharoitlarga bog‘liq tarzda foiz stavkasi R bilan daromad darajasi Y ning
muvozanatli darajasini belgilaydi 2
.
2
N. Gregory Mankiw. Macroeconomics. Princeton University, Massachu- setts Institute of Technology, Harvard
University,2020.

1.2 § IS-LM modelining asosiy o‘zgaruvchilari va tenglamasi. IS va LM egri
chiziqlari
IS-LM (investitsiya – jamg‘armalar, likvidlilikning afzalligi – pul) modeli
foiz stavkasi R bilan daromadlar Y ning bir vaqtning o‘zida har ikkala bozorda mu-
vozanatni ta’minlaydigan kombinatsiyalarini topish imkonini beradi.
Modelning asosiy tenglamalari quyidagilar:
1. Y=C +I + G +Xn — asosiy makroiqtisodiy ayniyat.
2. C = a+b* (Y-T) — iste’mol funksiyasi, bu yerda
T = T*a + t*Y.
3. I = e-d*R — investitsiya funksiyasi.
4. Xn = d- m`Y – n*R — sof eksport funksiyasi.
5. M/P =k*Y – h*R — pulga talab funksiyasi. IS-LM modelida ko‘rilgan
barcha tenglamalar bajarilsa muvozanatga erishiladi.
Modelning endogen o‘zgaruvchilari Y, C, I, Xn va foiz stavkasi – R.
Modelning ekzogen o‘zgaruvchilari G, Ms va chegaraviy soliq stavkasi – t.
a, b, c, d, m`, n, k va h empirik koeffitsiyentlar bo‘lib musbat va nisbatan
barqa-
rordir.
Y haqiqiy < Y potensial bo‘lgan qisqa muddatli davrga muvozanat ko‘rib
chiqilayotganda, modelda, baholar darajasi o‘zgarmas, foiz stavkasi R va daro-
mad Y o‘zgaruvchan deb olinadi.
Y haqiqiy = Y potensial bo‘lgan, ya’ni to‘liq bandlik sharoitida baholar
darajasi R o‘zgaruvchan, Ms nominal kattalik va boshqa barcha o‘zgaruvchilar real
katta- liklardir.
IS-egri chizig‘i tovarlar xizmatlar bozorida foiz stavkasi R va daromadlar da-
rajasi Y ning kombinatsiyalarini xarakterlovchi, bir vaqtning o‘zida asosiy mak-
roiqtisodiy ayniyat, iste’mol, investitsiya va sof eksport funksiyalari qondiriladigan
nuqtalarning geometrik joylashuvini xarakterlaydi. Bu egri chiziqning har bir
nuqtasida investitsiyalar va jamg‘armalar o‘zaro teng bo‘ladi.

IS-egri chizig‘ini Keyns xochi va investitsiya funksiyasi grafigi yordamida
kel-
tirib chiqaramiz.
Foiz stavkasining R
1 dan R
2 ga qadar ko‘tarilishi investitsiyalar miqdorini I
1
dan I
2 ga qadar kamayishiga olib keladi. Bu haqiqiy xarajatlar egri chizig‘ini E
1
dan E
2 ga qadar pastga tomon ∆E = ∆I ga teng miqdorda surilishiga olib keladi.
Oqibatda daromadlar miqdori Y
1 dan Y
2 qadar ∆Y =∆E x m miqdorga pasayadi, bu
yerda (m = 1/ (1-b (1-T) + m’)).
Demak, tovarlar va xizmatlar bozorida daromadlar darajasi va foiz stavkasi
dinamikasi o‘rtasida teskari bog‘liqlik mavjud.
1-chizma. Investitsiya funksiyasi va IS egri chizig’i 3
R o‘zgarmagan holda IS egri chizig‘ining o‘ngga yoki chapga siljishi
quyidagi omillar ta’sirida ro‘y beradi:
 iste’mol xarajatlari darajasi;
 davlat xaridi darajasi;
3
Sh.I. Mustafakulov, G‘.E. Zahidov, Q.A. Isayev, A.B. To‘qliyev,”Makroiqtisodiyot” «Innovatsion rivojlanish
nashriyot-matbaa uyi» Toshkent – 2022,159-bet.

 sof soliqlar (soliqlar – subsidiyalar – transfertlar);
 investitsiyalar hajmining (R ning mavjud stavkasida) o‘zgarishi.
IS tenglamasini iste’mol, investitsiya va sof eksport funksiyalari
tenglamalarini asosiy makroiqtisodiy ayniyatga qo‘yib, uni R va Y ga nisbatan
yechib topiladi 4
.
R ga nisbatan topilgan IS tenglamasi:
Bu yerda, T = T*a + t*Y
Y ga nisbatan topilgan IS tenglamasi:
Bu yerda, T = Ta + t Y
(1-b (1-t) + m`)/ (d+n) IS egri chizig‘ining Y o‘qiga nisbatan og‘ish
burchagini ko‘rsatadi va fiskal hamda pul kredit siyosati samaradorligining nisbiy
parametr- laridan biri hisoblanadi.
LM egri chizig‘i o‘zgarmas narxlar sharoitida pul vositalari bozorida vujudga
keladigan foiz stavkasi va daromadlar darajasi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aks
ettiradi.
LM egri chizig‘ining har bir nuqtasida pulga talab – Md, pul taklifi – Ms ga
teng bo‘ladi (liquidity Preferense = Money Supply). Pul bozorida bunday
muvozanatga daromad Y ning oshishi bilan foiz stavkasi R ko‘tarilsagina
erishiladi.
Ma’lumki, pulga talab miqdoriga foiz stavkasidan tashqari daromadlar daraja-
si ham ta’sir ko‘rsatadi. Daromadlar yuqori bo‘lsa, xarajatlar ham ko‘p bo‘ladi. Bu
esa, o‘z navbatida iste’mol va boshqa xarajatlar uchun pulga talabning oshishiga
olib keladi. Shunday qilib, daromadlar darajasining yuqoriroq bo‘lishi pul talabini
4
D.Romer. Advanced Macroeconomics. Princeton University, Massachu- setts Institute of Technology, The
University of California, 2019

oshiradi. Boshqacha aytganimizda, daromad va pulga talab dinamikasi o‘rtasida
to‘g‘ri bog‘liqlik mavjud.
Pulga talab funksiyasini quyidagicha yozamiz:
2-chizma. Pul bozoridagi muvozanat grafigi 3-chizma.LM egri chizig’i 5
2-rasmdan ko‘rinib turibdiki, pulga bo‘lgan talab, foiz stavkasi pasayishi
bilan, shuningdek, daromadlar ko‘payishi natijasida ham oshadi. Daromadlarning
oshishi natijasida pulga talab egri chizig‘i Md1 yuqori surilib, Md2 holatini
egallaydi va unda pul bozoridagi muvozanat nuqtasi, R1 holatidan R2 holatiga
o‘tadi.
Shunday qilib, yuqoriroq daromad yuqoriroq foiz stavkasiga olib keladi va
buni LM egri chizig‘i aks ettiradi. U pul bozorida foiz stavkasi va daromad
o‘rtasidagi munosabatlarni ko‘rgazmali tarzda ifodalaydi. Daromad darajasi
qancha baland bo‘lsa, pulga bo‘lgan talab shuncha yuqori va shunga muvofiq
muvozanatli foiz stavkasi ham shuncha yuqori bo‘ladi.
5
Sh.I. Mustafakulov, G‘.E. Zahidov, Q.A. Isayev, A.B. To‘qliyev,”Makroiqtisodiyot” «Innovatsion rivojlanish
nashriyot-matbaa uyi» Toshkent – 2022,160-bet.

LM egri chizig‘i o‘ziga xos konfiguratsiyaga ega: gorizontal qism va vertikal
qism. LM egri chizig‘ining gorizantal qismi foiz stavkasi R ning minimal darajasi-
dan pasaya olmasligini anglatsa, vertikal qism foiz stavkasi R ning maksimal da-
rajasi chegarasidan tashqarida hech kim o‘z mablag‘larining likvid (pul) shaklida
ushlab turmasligini va ularni qimmatli qog‘ozlarga aylantirishini anglatadi.
LM egri chizig‘i o‘ziga xos: gorizontal va vertikal konfiguratsiyaga ega.
LM egri chizig‘ining gorizontal kesmasi foiz stavkasi foiz stavkasi R
minimum darajadan pastga tushishi mumkin emasligini ko‘rsatadi. Egri chiziqning
vertikal kesmasi foiz stavkasining maksimal daraja R maksimum chegarasidan
tashqa- rida hech kim jamg‘armalarini likvid (pul) shaklida ushlab turmaydi va
ularni qim- matli qog‘ozlarga aylantiradi.
Baholarning o‘zgarishi hamda pul taklifi hajmidagi o‘zgarishlar LM egri
chizig‘ining o‘ngga yoki chapga siljishiga olib keladi.
LM egri chizig‘i tenglamasi pulga talab funksiyasini R va Y ga nisbatan
yechib topiladi.
R ga nisbatan LM egri chizig‘i tenglamasi quyidagicha:
R= (k/h)Y – (1/h) (M/P)
Y ga nisbatan LM egri chizig‘i tenglamasi quyidagicha:
Y = (1/k) (M/P) + (h/k)*R
k/h koeffitsiyenti LM egri chizig‘ining Y o‘qiga nisbatan og‘ish burchagini
xarak- terlaydi hamda fiskal va pul kredit siyosatining nisbiy samaradorligini
baholaydi 6
.
1.3 § LM - egri chizig`i va uning tenglamasi.
LM egri chizig`i o`zgarmas narxlar sharoitida pul vositalari bozorida vujudga
keladigan foiz stavkasi va daromadlar darajasi o`rtasidagi o`zaro bog`liqlikni aks
ettiradi. LM egri chizig`ining har bir nuqtasida pulga talab Md pul taklifi Ms ga
teng bo`ladi (liquidity Preferense = Money Supply). Pul bozorida bunday
muvozanatga daromad Y ning oshishi bilan foiz stavkasi R ko`tarilsagina
erishiladi. Ma‘lumki, pulga talab miqdoriga foiz stavkasidan tashqari daromadlar
6
P. Krugman, R. Wells. Economics, fifth edition, 2018

darajasi ham ta‘sir ko`rsatadi. Daromadlar yuqori bo`lsa, xarajatlar ham ko`p
bo`ladi. Bu esa, o`z navbatida iste‘mol va boshqa xarajatlar uchun pulga talabni
oshishiga olib keladi.
Shunday qilib, daromadlar darajasining yuqoriroq bo`lishi pul talabini
oshiradi. Boshqacha aytganimizda, daromad va pulga talab dinamikasi o`rtasida
to`g`ri bog`liqlik mavjud. Pulga talab funksiyasini quyidagicha yozamiz:
M/R= f(R;U)
Pul bozori holatini belgilovchi ko`rsatkichlar o`rtasidagi bunday o`zaro
munosabatlarni pulga bo`lgan talab, foiz stavkasi pasayishi bilan, shuningdek,
daromadlar ko`payishi natijasida ham oshadi. Daromadlarning oshishi natijasida
pulga talab egri chizig`i Md1 yuqori surilib, Md2 holatini egallaydi va unda pul
bozoridagi muvozanat nuqtasi, r1 holatidan r2 holatiga o`tadi. Shunday qilib,
yuqoriroq daromad yuqoriroq foiz stavkasiga olib keladi va buni LM egri chizig`i
aks ettiradi. U pul bozorida foiz stavkasi va daromad o`rtasidagi munosabatlarni
ko`rgazmali tarzda ifodalaydi. Daromad darajasi qancha baland bo`lsa, pulga
bo`lgan talab shuncha yuqori va shunga muvofiq muvozanatli foiz stavkasi ham
shuncha yuqori bo`ladi. LM egri chizig`i o`ziga xos konfiguratsiyaga ega:
gorizantal qism va vertikal qism. LM egri chizig`ining gorizantal qismi foiz
stavkasi R ning minimal darajasidan pasaya olmasligini anglatsa, vertikal qism foiz
stavkasi R ning maksimal darajasi chegarasidan tashqarida hech kim o`z
mablag`larining likvid (pul) shaklida ushlab turmasligini va ularni qimmatli
qog`ozlarga aylantirishini anglatadi.

4-rasm. Pul bozoridagi muvozanat 5-rasm. LM egri chizig`i grafigi 7
grafigi
LM egri chizig`i o`ziga xos: gorizontal va vertikal konfiguratsiyaga ega.
LM egri chizig`ining gorizontal kesmasi foiz stavkasi foiz stavkasi Rmin.
darajadan pastga tushishi mumkin emasligini ko`rsatadi. Egri chiziqning vertikal
kesmasi foiz stavkasining maksimal daraja Rmax. chegarasidan tashqarida hech
kim jamg‘armalarini likvid (pul) shaklida ushlab turmaydi va ularni qimmatli
qohozlarga aylantiradi.Baholarning o`zgarishi hamda pul taklifi hajmidagi
o`zgarishlar LM egri chizig`ining o`ngga yoki chapga siljishiga olib keladi. LM
egri chizig`i tenglamasi pulga talab funksiyasini R va Y ga nisbatan echib topiladi.
R ga nisbatan LM egri chizig`i tenglamasi quyidagicha:
R=(k/h)Y - (1/h) (M/P).
Y ga nisbatan LM egri chizig`i tenglamasi quyidagicha:
Y = (1/k) (M/P) + (h/k) R.
k/h koefitsenti LM egri chizig`ining Y o`qiga nisbatan og`ish burchagini
xarakterlaydi hamda fiskal va pul kredit siyosatining nisbiy samaradorligi
baholaydi 8
.
7
Sh.I. Mustafakulov, G‘.E. Zahidov, Q.A. Isayev, A.B. To‘qliyev,”Makroiqtisodiyot” «Innovatsion rivojlanish
nashriyot-matbaa uyi» Toshkent – 2022,161-bet.
8
N.Gregory Mankiw. Macroeconomics. th edition. Harvard University. NY.: Worth Publishers, 2016

II BOB. IS-LM MODELI SAMARADORLIGI VA MAKROIQTISODIY
MUVOZANATI
2.1 § IS-LM modeli doirasida budjet-soliq va pul-kredit siyosatining
samaradorligi.
Pul-kredit va soliq-budjet siyosatining IS egri shakli va LM egri chizig‘i
bo‘yicha samaradorligini o‘rganib chiqamiz. IS egri chizig‘i fiscal siyosatini va
LM egri chizig‘i pul-kredit siyosatini aks ettiradi.
Hukumat investitsiyalar, bandlik, ishlab chiqarish va daromadlarga pul-kre-
dit siyosati orqali ta’sir qiladi. Bu pul muomalasi organi tomonidan pul massasini
ko‘paytirish yoki kamaytirish orqali amalga oshiriladi. Pul massasi ko‘paytirilgan-
da, bu kengaytiruvchi pul-kredit siyosati hisoblanadi. Bu LM egri chizig‘ini o‘ngga
siljitish orqali ko‘rsatiladi. Pul massasi pasayganda, bu kontraksion pul-kredit siyo-
sati hisoblanadi. Bu LM egri chizig‘ini chapga siljitish orqali ko‘rsatiladi.
LM va IS egri chiziqlari berilgan kengaytirilgan pul-kredit siyo- sati
tasvirlangan. Aytaylik, Iqtisodiyot E nuqtada muvozanatda bo‘lsa, OY daroma- di
va OR foiz stavkasi bilan. Pul muomalasi tomonidan pul massasining ko‘payishi
LM egri chizig‘ini IS egri chizig‘idan LM1 ga o‘ng tomonga siljitadi. Bu foiz
stavka- sini OR dan OR1 gacha pasaytiradi va shu bilan investitsiyalar va milliy
daromadni oshiradi. Shunday qilib milliy daromad OY dan OY1 ga ko‘tariladi.
Ammo pul-kredit siyosatining nisbiy samaradorligi LM egri chizig‘i va IS
egri chizig‘ining shakliga bog‘liq. LM egri chizig‘i tikroq bo‘lsa, pul-kredit
siyosati sama- raliroq bo‘ladi. Tikroq LM egri chizig‘i pulga bo‘lgan talabning
kamroq foizli ekan- ligini anglatadi. Pulga talab qancha kam elastik bo‘lsa, pul
massasi ko‘payganda foiz stavkasi shunchalik katta bo‘ladi.
Chunki, pulga bo‘lgan talab foiz stavkasining o‘zgarishiga nisbatan unchalik
elastik bo‘lmaganda, pul massasining ko‘payishi foiz stavkasining katta pasa-
yishiga olib keladi. Foiz stavkasining katta pasayishi sarmoyalar va milliy daro-
madning yuqori o‘sishiga olib keladi. Bu 11.3.2-chizmada tasvirlangan, bu yerda
E–iqtisodiyotning OR – foiz stavkasi va OY daromadlari bilan dastlabki
muvozanat holati aks ettirilgan.

5-chizma. LM va IS egri chiziqlari berilgan kengaytirilgan pul-kredit
siyosati. 9
Agar tik LM
1 egri chizig‘i o‘ng tomonga LMs ga o‘tsa yangi muvozanat E
2 da
o‘rnatiladi. Natija sifatida, foiz stavkasi OR dan OY
2 ga tushadi va daromad OY
dan OY
2 ga ko‘tariladi. Boshqa tomondan, LM egri chizig‘i yotiqroq bo‘lsa, pul-
kredit siyosati unchalik samarali bo‘lmaydi. Yotiq LM egri chizig‘i pulga bo‘lgan
talab ko‘proq foizlarga egiluvchanligini anglatadi.
Pulga talab qancha ko‘p elastik bo‘lsa, pul massasi ko‘payganda foiz stavka-
sining pasayishi shunchalik kichik bo‘ladi. Foiz stavkasining ozgina pasayishi sar-
moyalar va daromadlarning kichikroq o‘sishiga olib keladi. E foiz stavkasi va OY
daromadlari bilan dastlabki muvozanat holatidir. Yotiq LM
2 egri chizig‘i o‘ng
tomonga LMF ga o‘tsa, E
1 da yangi muvozanat o‘rnatiladi, bu OR
1 foiz stavkasi va
OY
1 daromad darajasini hosil qiladi. Bunday holda, tik LMs chizig‘ida
OR
1 ga qaraganda kamroq foiz stavkasi OR
2 ga tushadi va daromadining OY
1
dan OY
2 ga ko‘tarilishiga turtki beradi. Bu shuni ko‘rsatadiki, monetar siyosat
9
Sh.I. Mustafakulov, G‘.E. Zahidov, Q.A. Isayev, A.B. To‘qliyev,”Makroiqtisodiyot” «Innovatsion rivojlanish
nashriyot-matbaa uyi» Toshkent – 2022,162-bet.

yotiq LM egri chizig‘ida unchalik samarali emas va tik LM chizig‘ida yuqori
samarali ekan- ligini ifodalaydi 10
.
6-chizma. Foiz stavkasining katta pasayishi sarmoyalar va milliy daromadning
yuqori o‘sishi 11
.
10
R. Dornbusch. Keys to Prosperity: Free Markets, Sound Money, and a Bit of Luck, MIT Press, 2010
11
Sh.I. Mustafakulov, G‘.E. Zahidov, Q.A. Isayev, A.B. To‘qliyev,”Makroiqtisodiyot” «Innovatsion rivojlanish
nashriyot-matbaa uyi» Toshkent – 2022,163-bet.

7-chizma. LM egri chizig‘i gorizontal 8-chizma. LM egri chizig‘i vertial 12
Agar LM egri chizig‘i gorizontal bo‘lsa, pul-kredit siyosati umuman samara-
siz bo‘ladi, chunki pulga talab mukammal foizlar egiluvchanligi hisoblanadi. Bu 5-
chizmada ko‘rsatilgan «likvidlik tuzog‘i» bilan bog‘liq bo‘lib, bu yerda pul
massasining ko‘payishi foiz stavkasi yoki OY daromad darajasiga ta’sir qilmaydi.
Boshqa tomondan, agar LM egri chizig‘i vertikal bo‘lsa, pul-kredit siyosati
juda samarali bo‘ladi, chunki pulga bo‘lgan talab mutlaqo elastik bo‘lmaydi.
6-chizmada LM vertikal egri chizig‘i pul massasining ortishi bilan LM ga
o‘ng tomonga siljiganida foiz stavkasi OR dan OR1 ga tushadi, bu pulga bo‘lgan
talabga ta’sir qilmaydi va pul massasining butun o‘sishi daromad darajasini OY
dan OY1 ga ko‘tarilishiga ta’sir qiladi.
IS egri chizig‘ini oladigan bo‘lsak: yotiq IS egri chizig‘i, pul-kredit
siyosatining qanchalik samarali ekanligini ko‘rsatadi. Yotiq IS egri chizig‘i
investitsiya xarajatlari yuqori foiz egiluvchanligini anglatadi. Pul massasining
ko‘payishi foiz stavkasini bir oz pasaytirganda, xususiy sarmoyalar ham katta
miqdorda ko‘payadi va shu bilan daromadlarni ham ko‘payishiga olib keladi.
Bu 7-chizmada tasvirlangan bo‘lib, unda asl muvozanat E nuqtasida OR foiz
stavkasi va OY daromad darajasi bilan belgilanadi. Pul massasining ko‘payishi
bilan LM egri chizig‘i o‘ngga LM1 ga o‘tsa, u ISF egri chizig‘ini E2 bilan kesib
o‘tadi, bu OR2 foiz stavkasi va OY2 daromadini keltirib chiqaradi.
12
Sh.I. Mustafakulov, G‘.E. Zahidov, Q.A. Isayev, A.B. To‘qliyev,”Makroiqtisodiyot” «Innovatsion rivojlanish
nashriyot-matbaa uyi» Toshkent – 2022,163-bet.

9-chizma. Yotiq IS egri chizig‘i
Agar bu muvozanat pozitsiyasi E2 ni egri chizig‘i tik bo‘lgan ISs dagi E1
pozit- siya bilan taqqoslasak, foiz stavkasi OR1 va daromad darajasi OY1 yassi
ISF egri chizig‘ining foiz stavkasi va daromad darajasidan past bo‘ladi. Bu shuni
ko‘rsa- tadiki, pul massasi ko‘paytirilganda, foiz stavkasining ozgina pasayishi
xususiy investitsiyalarning katta o‘sishiga olib keladi va bu IS ning egri chizig‘iga
nisbatan (Y1 bo‘yicha) yotiq ISF egri chizig‘i bilan daromadni ko‘proq (Y2 ga)
oshiradi, shu tariqa pul-kredit siyosatini samaraliroq ekanligini anglatadi 13
.
2.2§ IS-LM modelida makroiqtisodiy muvozanat.
IS-LM egri chiziqlari kesishadigan nuqta IS-LM modelidagi iqtisodiy mu-
vozanat holatini ko‘rsatadi. Bu nuqta o‘zida shunday foiz stavkasi «R» ni va daro-
mad darajasi «Y» ni aniqlaydiki, bunda tovarlar va xizmatlar bozorida talab va
taklif hamda real pul mablag‘lariga bo‘lgan talab va ularning taklifi o‘zaro teng
bo‘ladi.
13
J. Gali. Monetary Policy Inflation and the Business Cycle. Massachusetts Institute of Technology.2017

10-chizma. IS-LM modelidagi makroiqtisodiy muvozanat 14
Bu yerda : R* – muvozanatli foiz stavkasi; Y* –muvozanatli daromad hajmi.
IS va LM egri chiziqlarining o‘zaro kesishishi pul taklifi investitsiyalar va
jamg‘ar- malarni o‘zaro tenglashtiruvchi foiz stavkasi shakllanishi uchun yetarli
ekanligini anglatadi 15
.
IS egri chizig‘i rejalashtirilgan xarajatlarga bog‘liq bo‘lganligi uchun uning
o‘zgarishi fiskal siyosatidagi o‘zgarishlarni xarakterlaydi. LM pul taklifiga bog‘liq
bo‘lganligi uchun undagi o‘zgarish monetar siyosat tadbirlari natijasini ko‘rsatadi.
Bundan xulosa shuki, IS-LM modeli fiskal va monetar siyosatning iqtisodiyot-
ga birgalikda ko‘rsatadigan ta’sirini baholash imkonini beradi. Davlat
xarajatlarining o‘sishi yoki soliqlarning kamayishi IS egri chizig‘ini o‘ngga
siljitadi. Davlat xarajatla- rining kamayishi va soliqlarning oshishi esa bu egri
chiziqni chapga siljitadi. Xuddi shuningdek pul taklifining oshishi LM egri
chizig‘ini o‘ngga, kamayishi esa chap- ga siljitadi. IS-LM modeli ma’lum
makroiqtisodiy natijalarga erishishning turli vari- antlarni ko‘rib chiqish
14
Sh.I. Mustafakulov, G‘.E. Zahidov, Q.A. Isayev, A.B. To‘qliyev,”Makroiqtisodiyot” «Innovatsion rivojlanish
nashriyot-matbaa uyi» Toshkent – 2022,165-bet.
15
Sh.Mustafakulov,N. O‘rmonov, Q. Isayev. Iqtisodiyot ilmi osmonida yulduzga aylanganlar. Ilmiy ommabop risola
[Matn] Kokand university. - T.: «Ma’naviyat», 2021. – 352 bet

imkoniyatini beradi. Bir bozorda bo‘lgan o‘zgarish ikkinchi bo- zorga ham ta’sir
etadi. Masalan, Markaziy bank ochiq bozordan obligatsiyalar sotib ola boshladi.
Natijada pul taklifining ko‘payishi (LM egri chizig‘ini o‘ngga siljishida aks etib)
foiz stavkasining pasayishini keltirb chiqaradi. Monetar impuls ta’sirida, ya’ni, foiz
stavkasining pasayishi oqibatida investitsiya xarajatlari ko‘payadi va IS egri
chizig‘i ham o‘ngga siljib yangi nuqtada muvozanat o‘rnatiladi.
Agar modelda muvozanati LM egri chizig‘ining gorizontal (keyns) kesmasida
yuzaga kelsa pul massasining ko‘paytirilishi investitsiyalar, ishlab chiqarish va
bandlilikning o‘sishiga olib kelmaydi. Bu iqtisodiy tizimda aloqalar
buzilganligidan dalolat beradi. Bunda pul taklifining o‘sishi tovarlar bozoriga ta’sir
ko‘rsata olmaydi, chunki pul bozorida foiz stavkasini kamaytirish imkoniyati
qolmaydi. Bunday vazi- yat likvidlilik tuzog‘i nomini olgan.
«Likvidlilik tuzog‘i vaziyatida kredit (monetar) siyosat yalpi talab va milliy
daro- madni rag‘batlantirish vositasi sifatida kutilgan samarani keltirib
chiqarmaydi va shu sababli, keynschilar fikriga ko‘ra, (ixtiyorimizda) faqat bir
dastak – soliqlar va hukumat xarajatlari orqali yalpi talabga bevosita ta’sir
ko‘rsatadigan fiskal siyosat- gina qoladi».
Agar modelda IS egri chizig‘i LM egri chizig‘ining vertikal kesmasidan kesib
o‘tganda yuz bergan bo‘lsa pul taklifini oshirish milliy daromadning o‘sishiga va
foiz stavkasining pasayishiga olib keladi. Aksincha, davlat xarajatlarining oshirili-
shi esa, keynschilar fikriga ko‘ra, bu kesmada yalpi talabga va milliy daromar ha-
jmiga ta’sir ko‘rsatmaydi.
Agar IS egri chizig‘i vertikal ko‘rinishda bo‘lsa, ya’ni investitsiyalarga talab
foiz stavkasi o‘zgarishiga ta’sirchan (elastik) bo‘lmagan, masalan, investorlar
kelajakda- gi bozor konyunkturasining noaniqligi sababli o‘z investitsiyalari
istiqboliga tushkun baho bersalar investitsion tuzoq yuzaga keladi. Investitsion
tuzoq shuni anglatadiki IS egri chizig‘i vertikal bo‘lganda LM egri chizig‘ining
siljishlari real daromad miqdorini o‘zgartirmaydi. Bu holatda pul-kredit siyosati
yalpi talab va milliy daromad hajmiga hech qanday ta’sir ko‘rsatmaydi, fiskal
siyosat esa samarali bo‘ladi.

Demak, pul-kredit siyosati foiz stavkalari yuqori bo‘lgandasamarali bo‘ladi.
Fiskal siyosat esa foiz stavkasi minimal, ya’ni LM egri chizig‘i gorizontal, IS egri
chizig‘i esa vertikal bo‘lganda samaraliroq bo‘ladi. Model yordamida makroiqti-
sodiy siyosat variantlarini tanlash, shuningdek usullarini muvofiqlashtirilgan holda
qo‘llash va siqib chiqarish samaralarini kamaytirish yo‘llarini tahlil etish mumkin.
IS-LM modeli tovar va pul bozorlarining o‘zaro aloqalarini va har ikki
bozorda birgalikda muvozanat o‘rnatilishi mexanizmini izohlovchi modeldir.
IS egri chizig‘i tovar va xizmatlar bozorida paydo bo‘ladigan daromadlar
dara- jasi va foiz stavkasining kombinatsiyalarini ko‘rsatadi.
IS egri chizig‘ining har bir nuqtasida tovar pul bozorida muvozanat tarkib
topadi. LM egri chizig‘i o‘zgarmas narxlar sharoitida pul vositalari bozorida
vujudga keladigan foiz stavkasi va daromadlar darajasining kombinatsiyalarini
ko‘rsatadi.
LM egri chizig‘ining har bir nuqtasida pul bozorida talab va taklif o‘zaro teng
bo‘ladi.
IS va LM egri chiziqlarining kesishuv nuqtasi har ikki bozor uchun
muvozanat nuqtadir. Bu nuqtada asosiy makroiqtisodiy ayniyat iste’mol,
investitsiya, sof eksport va pulga talab funksiyalari tengligini to‘liq qanoatlantiradi.
Model unda IS va LM egri ichiziqlarining holati aks ettiradigan
makroiqtisodiy vaziyatdan kelib chiqib makroiqtisodiy siyosat usullarning qay
birini qo‘llash, yoki ularni muvofiqlashtirish masalalarini hal etish imkonini
beradi 16
.
16
Ishmuhamedov А . Е ., Djumaev Z.A, Jumaev Q. X. Makroiqtisodiyot: O quv qo llanma. ʻ ʻ Т .: O zbekiston ʻ
Yozuvchilar uyushmasi adabiyot jamg armasi nashriyoti,2005. -192 bet
ʻ

XULOSA
Iqtisodiyotdagi muvozanat yoki tovar-pul muvozanatiga erishishda,
investitsiya va jamg'armalarning YaMM bilan bog'liqligi alohida ahamiyat kasb
etadi. Bu bog'liqlik shuni ko'rsatadiki, banklar foiz stavkalarini pasaytirib borishi
bilan YaMM hajmi ham ko'payib boradi. Ya'ni, milliy iqtisodiyot moliyaviy
«kislorodni» ko'proq olishi natijasida YaMM ishlab chiqarishi ham ko'payib
boradi. Ushbu nazariyani atoqli iqtisodchi Xiks tadqiqqilganligi uchun uning nomi
bilan yuritiladi. IS -egri chizig'i esa Xiks egri chizig'i deyiladi.
Umuman, IS egri chizig'i tovar va xizmatlar bozorida vujudga keladigan
daromadlar darajasi va foiz stavkasi o`rtasidagi munosabatlarni bildiradi. Buni
tushunish uchun tovar va xizmatlarga bo`lgan talabni, ya'ni, <Keynsian xochi»ni
qarab chikamiz. Bunda avvalombor rejalashtirilayotgan xarajatlar miqdorini, ya'ni,
«Keynsian xochi»ni olish uchun rejalashtirilayotgan xarajatlar miqdorini tashkil
qiluvchi omillarni ko`rib chiqamiz.
Rejalashtirilayotgan xarajatlar uy xo'jaliklari, firmalar va davlatning tovar va
xizmatlarini sotib olishga mo`ljallagan xarajatlar miqdoridan iborat. Haqiqiy
xarajatlar rejalashtirilgan xarajatlardan, ya'ni, biror firma rejalashtirilmagan
investitsiyalar miqdorini oshirishga yoki kamaytirishga qaror qilgan
vaziyatlardagina farqqiladi.
Faraz qilaylik, iqtisodiyot yopiq iqtisodiyotdan iborat, sof eksport nolga teng.
Biz rejalashtirilayotgan xarajatlar miqdorini (E) iste'mol (C), rejalashtirilgan
investitsiyalar (I) va davlat xarajatlari (G)ning yig'indisi orkali topishimiz mumkin:
E = S + I + G
Demak, Keynsian Xochi daromadning (U) rejalashtirilayotgan xarajatlariga
bog’liqligini aks ettirar ekan. Bu tenglamaga biz iste’mol funksiyasini qo’shsak:
S = S
0 + MSR(U-T)
Iste’mol funksiyani ko’rsatayaptiki, iste’mol ixtiyoridagi daromadlar
miqdoriga bog’liq (U-T). Bundan tashqari rejalashtirilgan investitsiyalar miqdori

(I=I) shaklida qayd qilingan bo’lsin va byudjet siyosati davlat xarajatlari va
soliqlari miqdori o’zgarmagan holda qolsin: G=G ; T=T.
Bu tenglamani birlashtirsak quyidagiga ega bo’lamiz:
E = S
0 + MSR(U-T) + I + G
Rejalashtirilayotgan xarajatlar grafikda daromad funksiyasi shaklida berilgan.
Bu to'g'ri chiziq ijobiy siljishga ega. Chunki, yuqori daromadlar darajasi
yuqoriroq iste'mol darajalariga, ya'ni, rejalashtirilayotgan xarajatlarning
yuqoriroq darajasiga olib keladi. Chiziqning egilishi iste'molga chegaraviy
moyillikni bildiradi - MRS. ya'ni, u daromadlarni 1 so'mga oshirganda
rejalashtirilayotgan xarajatlarning qanchaga oshishini ko'rsatadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Prezident Shavkat Mirziyoyev 2025-yilni ekologiya va “yashil” iqtisodiyotga
bag‘ishlashni e’lon qilishni taklif qildi. Bu haqda davlat rahbarining Oliy Majlis
Qonunchilik palatasi yig‘ilishidagi nutqi.
2. N. Gregory Mankiw. Macroeconomics. Princeton University, Massachu- setts
Institute of Technology, Harvard University,2020.
3. D.Romer. Advanced Macroeconomics. Princeton University, Massachu- setts
Institute of Technology, The University of California,2019 .
4. P. Krugman, R. Wells. Economics, fifth edition, 2019
5. N.Gregory Mankiw. Macroeconomics. th edition. Harvard University. NY.:
Worth Publishers, 2016
6. R. Dornbusch. Keys to Prosperity: Free Markets, Sound Money, and a Bit of
Luck, MIT Press, 2020
7. J. Gali. Monetary Policy Inflation and the Business Cycle. Massachusetts
Institute of Technology, 2017
8. Sh.Mustafakulov,N. O‘rmonov, Q. Isayev. Iqtisodiyot ilmi osmonida yulduzga
aylanganlar. Ilmiy ommabop risola [Matn] Kokand university. - T.:
«Ma’naviyat», 2021. – 352 bet.
9. Ishmuhamedov А.Е., Djumaev Z.A, Jumaev Q. X. Makroiqtisodiyot: O quv ʻ
qo llanma. Т.: O zbekiston Yozuvchilar uyushmasi adabiyot jamg armasi
ʻ ʻ ʻ
nashriyoti,2005. -192 bet.
10. Sh.I. Mustafakulov, G‘.E. Zahidov, Q.A. Isayev, A.B. To‘qliyev,
”Makroiqtisodiyot” «Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi» Toshkent –
2022,159-165 betlar.
Internet saytlari
11. https://www.researchgate.net/publication/379481695_Makroiqtisodiyot
12. www.norma.uz – axborot-huquqiy portal
13. www.mineconomy.uz – O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya
vazirligi sayti

Sotib olish