Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish mexanizmini - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	92.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish mexanizmini

Купить

Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish mexanizmini Kirish Iqtisodiy reformalarning amalga oshirilishi, iqtisodiyotdagi strukturaviy o’zgarishlarning yuz berishi, mamlakat iqtisodiyotining rivojlanib borishi natijasida korxona va tashkilotlarining soni ko’paymoqda. Boshqa mulkchilik shakllari bilan bir qatorda xususiy mulkchilik shaklidagi korxonalar iqtisodiyotning deyarli barcha sohalarida tashkil qilinmoqda va faoliyat yuritmoqda. Mustaqillikka erishgandan so’ng mamlakatimizda yangi tarmoq sifatida engil avomobilsozlikni paydo bo’lishi va rivojlanishi, kimyo sanoatining rivojlanishi, qishloq xo’jlagida qishloq xo’jaligi mahsulotlarini qayta ishlash sohasining yo’lga qo’yilishi, radio-elektronika tarmog’ining rivojlanib borishi yangi tarmoqlar, yangi ish beruvc

sanoatning jadal sur’atlar bilan rivojlanishi yangi, murakkab texnologiyalarni joriy qilishni talab qiladi. Prezident I.Karimov «Ishbilarmonlik muhitini yanada tubdan takomillashtirish ishlari izchil davom ettirildi – 80 ta ruxsat beruvchi tartibqoidalar, faoliyatning 15 turini litsenziyalash bekor qilindi, statistika, soliq hisobotini va boshqa hisobotlarni taqdim etish shakllari va davriyligi 1,5-2 baravarga qisqartirildi. Bu 2012 yilda kichik biznesning 23 mingtadan ortiq yangi sub’ektlari tashkil etilishiga ko’maklashdi», deb taakidladi o’z nutqida 1 . Shu sababli masalasi hozirgi zamon dolzarb mavzusiga aylanmoqda. Bitiruv malakviy ishining mavzusi javobgarlik sug’urtasi sohasida ana shunday dolzarb mavzulardan biriga bag’ishlangan. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi ish beruvchining

- sug’urta bozorida ish beruvchining fuqarolik javobgarligini mavjburiy sug’urta qilish natijasini o’rganish; - ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash tartibini takomillashtirish bo’yicha taklif va tavsiyalar berish. Bitiruv malakaviy ishining ob’ekti bo’lib sug’urta tashkilotlarining ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash bilan bog’liq sug’urta faoliyati hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining predmeti - ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish jarayonida yuzaga keluvchi iqtisodiyijtimoiy munosabatlar. Bitiruv malakaviy ishining nazariy va amaliy hamiyati shundan iboratki, ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalashning nazariy asoslari, iqtisodiy mohiyati va ahamiyati bitiruv malakaviy ishida

Xulosa qismida mavzu bo’yicha chiqarilgan yakuniy fikr-mulohazalar yoritilgan. Bundan tashqari talaba ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtasini takomillashtirish bo’yich takliflar qilingan. I Bob. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilishning nazariy va huquqiy asosolari 1.1 Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalashning iqtisodiy va ijtimoiy holatlarga ta’siri Fuqarolarning hayot faoliyati davomida ularning mulkiy manfaatlariga turli toifadagi xavf – xatarlar o’z ta’sirini o’tkizadi. Har-bir shaxs o’z mulkiy manfaatlarini xavf soluvchi risklardan himoyalanish vaqtida ular sug’urtaviy munosabatlarga kirishda. Sug’urta jamiyatning barcha a’zolariga turli xil baxtsiz hodisalar natijasida yuzaga kelishi mumkin bo’lgan zararla

Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish mamlakatda ijtimoiy ishlab chiqarishni barqarorlashtirishni, biznesni va aholini turmush darajasini himoya qilish asosiy vositasi hisoblanadi. Iqtisodiy rivojlanish nuqtai nazardan, ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash mamlakatda iqtisodiy progressni va ishlab chiqarish faolligini qo’llab- quvvatlash asosiy omillaridan biriga aylanmoqda. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash nafaqat korxona va tashkilotlarda ishlovchi xodimlarni ijtimoiy himoya qiladi, balkim bilvosita yuridik shaxslarni ularga tegishli bo’lgan mol –mulklarni va moliyaviy natijasini himoya qiladi. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash amalga oshirilmaganda edi, ularning faoliyati

Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilishning iqtisodiy mohiyati sug’urta, sug’urta faoliyati, mazkur sug’urta turi yordamida sug’urtalanuvchi risklarning mohiyati, xavf-xatarlar, sug’urta hodisasining mazmuni, sug’urta maydoni, sug’urta portfeli, sug’urta agentlari va brokerlari, sug’utalangan shaxs, uchinchi shaxs, naf oluvchi, voris, sug’urta ob’ekti, sug’urta predmeti orqali ochiladi. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish ham sug’urta faoliyati hisoblanadi. “Sug’urta faoliyati to’g’risida”gi Qonunning 5 bandida sug’urta faoliyatiga izzoh berilgan. Sug’urta bozorining professional ishtirokchilari sug’urta faoliyatining sub’ektlari hisoblanadi. Sug’urtalovchilar, sug’urta vositachilari, adjasterlar, aktuariylar, sug’urta syurveyerlar

abstrakt ma’nosi shundan iboratki, risk xavf-xatarning meyorini, yuz beruvchi zararning ehtimolli miqdorini bildirsa, riskning sug’urta ob’ekti bilan bevosita bog’liqligi, riskning ro’y berishi sug’urta ob’ektiga qisman yoki to’liq zarar keltirishi uning aniq ma’nosini bildiradi. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilishda sug’urtaga olinuvchi risklar o’ziga xos tarkibga ega. O’z mehnat vazifalarini bajarishi bilan bog’liq holda kasbga oid mehnat qobiliyatini yo’qotish va mehnatda mayib bo’lish ehtimoli ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalashda sug’urta himoyasiga olinuvchi risklar hisoblanadi. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2009 yil 24 iyundagi “Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish qoidalari to

annuitetning annuitetlar shartnomasi amal qiladigan davrda joriy to’lov tarzida sug’urta tovonini amalga oshirish sanasigacha yashashi holati tushuniladi. Kasbga oid mehnat qobiliyatini yo’qotish deganda, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa yuz berguniga qadar bo’lgan, foizlarda ifodalangan, tibbiy-mehnat ekspertiza komissiyasi tomonidan aniqlanadigan pasayish tushuniladi. Mehnatda mayib bo’lish esa xodimning kasbga oid mehnat qobiliyatini ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa oqibatida vaqtincha yoki turg’un yo’qotish holati nisoblanadi. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilishda sug’urta hodisasining kriteriyalari mavjud: Masalan: - risk hodisa sifatida ehtimolli xarakterga ega va uning ro’y berishi ob’ektiv xarakterga ega; - sug’urta riskining ro’y berish vaqti v

turlariga (klasslariga) bo’linadi. Sug’urta turlari (klasslari) O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi 5 . Shu ma’noda ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish bir vaqtda umumiy sug’urta tarmog’i va hayot sug’urta tarmoqlariga mansub bo’ladi. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilishda sug’urta maydoni mavjud. Uning mohiyati shundan iboratki, ma’lum davrda sug’urtachi tomonidan sug’urtalash mumkin bo’lgan sug’urta ob’ektlarining maksimal miqdori hisoblanadi. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilishda sug’urta maydoniga O’zbekiston Respublikasi hududida faoliyat yuritayotgan barcha ish beruvchilar va ularning xodimlari kiradi. Barcha majburiy sug’urta turlarida jumladan ish beruvchining f

etkazish tushuniladi. Zararlarni jazo va jarima zararlaridan farqlash lozim. Jazo va jarima zararlarini shartnomaga asosan aybdor tomoni to’laydi. Xulosa qilib aytganda ish beruchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish mamlakatda fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish mexanizmini takomillashishiga va ijtimoiy holatni yaxshilanishiga ijobiy ta’sir qiladi. Ish beruvchilar to’lashi zarur bo’lgan zararni qoplashda yordam berib, ularni moliyaviy ahvolini barqaror bo’lishiga va mamlakatda makroiqtisodiy barqarorlik zaga kelishiga yaqindan yordam beradi. 1.2 Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalashda sug’urta munosabatlarining yuzaga kelishining huquqiy asoslari Risklar yuz berishi natijasida yuzaga keluvchi zararalarni oldini olish, zararlarni qoplab berish jar

Mehnat shartnomasida ishchi va ish beruvchi o’rtasida aniq bir mutaxassislik ishini bajarish yuzasidan o’zaro kelishuvga erishiladi. Ishchi ishlagan vaqti va mehnat faoliyati uchun ish haqi olish huquqiga ega. Ishchining ish haqi miqdori ish beruvchi bilan kelishgan holda vaqtbay yoki ishbay usulida belgilanadi. Ish beruvchi ishchiga korxonaning moliyaviy holatidan qatiy nazar ish beruvchi ishchining mehnat haqini to’lash majburiyatini oladi. Xodimning mehnat qilish imkoniyatidan asossiz mahrum qilgan hollarda ish beruvchi ishchiga olainishi lozim bo’lagan barcha ish haqini to’lashi talab qilinadi. Asossiz mehnat qilish faoliyatidan mahrum qilish deganda ish beruvchi tomonidan asossiz mehnat shartnomasini bekor qilishi, uning roziligisiz boshqa ishga o’tkazishi, o’zaro nizolarni o’z vaqtid

Har-bir ishchi uning sog’lig’iga yoki mulkiga ish faoliyati bilan bog’liq bo’lgan zararni undirib olish huquqiga ega. Ishchi mehnat faoliyati davomida mehnat layoqatini va boquvchisini yo’qotsa, unga nafaqa to’lanadi. Yuqori xavf manbaasiga ega bo’lgan ishda ishlovchi ishchining sog’lig’iga ziyon etish xavfi katta. Ish faoliyati davomida uning sog’lig’iga zarar etsa, mayib bo’lsa, vafot etsa, kasbiy kasallikka uchrasa ish beruvchi ishchiga sog’lig’ini tiklash xarajatlarini va zarur bo’lgan kompensatsiyalarni to’lab berish majburiyatini oladi. Shuningdek ish beruvchi ishchiga yoki uning qaramog’idagilarga mehnat majburiyatini bajarishda yuzaga kelgan zararni, yoki noqonuniy mehnat qilish imkoniyatidan mahrum qilish natijasida etkazgan zararni, ish faoliyat bilan bog’liq holda boquvchisini y

Jabrlanuvchiga agar nogiron bo’lsa to’lanuvchi zarar qoplamasi minimal ish haqi miqdorining ellik foyizidan kam bo’lmagan miqdorda bo’ladi. Ishchi mehnat majburiyatini bajarish vaqtida vafot etsa, ish beruvchi zarar miqdorini mehnat layoqatiga ega bo’lmagan shaxslarga va o’n olti yoshga to’lmagan, vafot etgan shaxsning qaramog’ida bo’lgan, yoki vafot etganga qadar uning qaramog’ida bo’lish huquqiga ega bo’lgan shaxslarga, vafot etganidan so’ng tug’ilgan farzandiga qoplab beradi. Vafot etgan ishchining uch yoshga to’lmagan bolalari, aka-uka, opa-singillari, nevaralini qarovchisi, ishlamaydigan ota-onalardan, er-xotinlardan biri zararni oluvchi da’vogarlardan hisoblanadi. O’n olti yoshga to’lgan, o’n sakkiz yoshga qadar, kunduzgi o’quv bo’limlarida o’quvchi vafot etgan ishchining qarindoshla

to’lanuvchi bir karralik nafaqa miqdori esa uning olti oylik ish haqi miqdoridan kam bo’lmaydi. Yuqorida ish beruvchining ishchi oldidagi qonuniy fuqarolik majburiyatlari borligini ko’rib chiqdik. Aynan bunday fuqarolik majburiyatlari ish beruvchi sug’urta tashkiloti bilan sug’urtaviy munosabatga kirshga majbur bo’ladi. Ish beruvchi o’zining ishchilari oldidagi fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qiladi. Mamlakatimizda fuqarolarni ijtimoiy va iqtisodiy himoya qilish va ish beruvchilarning ishchilar oldidagi fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash maqsadida 2009 yil 17 aprelida O’zbekiston Respublikasining “Ish beruvchilarning fuqorolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish to’g’risida”gi Qonuni qabul qilinindi. Mazkur Qonunning qabul qilinishi respublikamizda korxona va tas

shartnomasi bo’yicha sug’urtalovchiga majburiy sug’urtalash shartnomasiga yoki annuitetlar shartnomasiga muvofiq to’lashi shart bo’lgan pul mablag’lari hisoblanadi. Sug’urta mukofoti majburiy sug’urta qilish shartnomasi bo’yicha sug’urta puli asosida hisoblanadi. Majburiy sug’urta qilish shartnomasi bo’yicha sug’urta puli - sug’urtalovchi majburiy sug’urta qilish shartnomasi doirasida jabrlanuvchiga (naf oluvchiga) etkazilgan zararni qoplash majburiyatinining maksimal miqdori hisoblandi. Sug’urta shartnomasida baxtsiz hodisa yuz berishi natijasida ishchining sog’lig’i va hayotiga etkazilgan zararni kompensatsiya qilish uchun qoplov summasi belgilanadi. Qoplov summasi - annuitetlar shartnomasi muddatidan oldin to’xtatilgan taqdirda annuitetlar shartnomasi bo’yicha sug’urtalovchiga to’lanadi

Sug’urtalovchi ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish bo’yicha barqarorlashtirish zaxirasini quyidagi tartibda hisoblaydi. Hisob-kitob qilish bazasi sifatida ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilishni amalga oshirishdan hosil bo’lgan moliyaviy natija miqdori qabul qilinadi. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilishni amalga oshirishdan hosil bo’lgan moliyaviy natija hisobot davridagi daromadlar va xarajatlar miqdori o’rtasidagi farq sifatida aniqlanadi. Hisobot davrida ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish bo’yicha daromadlar quyidagilarning yig’indisi sifatida aniqlanadi: -hisobot davrida hisoblangan sug’urta brutto-mukofotlari; -ishlab topilmagan mukofot zaxirasi, xabar qilingan, l

-ishlab topilmagan mukofot zaxirasi, xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi va sodir bo’lgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasining hisobot davrida ko’payish tomonga o’zgarishi; -hisobot davrida amalga oshirilgan sug’urta to’lovlari. Agar ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish bo’yicha daromadlar va xarajatlar o’rtasidagi farq daromadlarning 5 foizidan ortiq bo’lsa, barqarorlashtirish zaxirasi hisobot davri oxiriga ortiq summaga qo’shimch shakllantiriladi. Agar ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish bo’yicha xarajatlar summasi daromadlar summasidan ortib ketsa, aksincha barqarorlashtirish zaxirasi hisobot davri oxiriga xarajatlarning daromadlardan ortgan summasiga kamaytiriladi. Xulosa qilib aytganda ish ber

sug’urta bozorining professional ishtirokchilari sug’urta faoliyatining sub’ektlari hisoblanadi. Jumladan, sug’urtalovchilar, sug’urta vositachilari, adjasterlar, aktuariylar, sug’urta syurveyerlari, shuningdek assistans sug’urta bozorining professional ishtirokchilari hisoblandi 7 . O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2009 yil 24 iyundagi 177-son qarori bilan qabul qilingan “Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish qoidalari”da majburiy sug’urta shartnomasida ishtirok etuvchi annuitetlar, naf oluvchi, jabrlanuvchi, xodim, ish beruvchi, ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish shartnomasi bo’yicha sug’urtalovchi, annuitetlar shartnomasi bo’yicha sug’urtalovchilar va ularning ta’rifi keltirilgan. Mazkur qoidaga asosan: -annuite

-annuitetlar shartnomasi bo’yicha sug’urtalovchi - hayotni sug’urta qilish sohasida faoliyatni amalga oshiruvchi yuridik shaxs 8 . Sug’urta bozorining professional ishtirokchilari ham ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilishda faol ishtirok etishadilar. Ular ham sug’urta tashkilotlarining mazkur sug’urta faoliyatida faol ishtirok etishadilar. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilishda sug’urtachidan tashqari aktuariylar, adjasterlar, syurveeyrlar, sug’urta vositachilari, sug’urta assistanslari qatnashadilar. Adjaster sug’urta xodisasi ro’y berganda sug’urtalanuvchining e’tirozni tartibga soladigan sug’urta sohasidagi mutaxassis. Adjasterlar jismoniy yoki xuquqiy shaxs bo’lishi mumkin. Uning asosiy funktsiyasiga sug’urta xodisasini ro’y be

Assistanslar sug’urtalovchi bilan tuzilgan shartnoma asosida o’z faoliyatini amalga oshiradilar. Assistans xizmatlariga sug’urtalovchilar tomonidan haq to’lanadi. Assistans xizmatlari ko’rsatuvchi yuridik va jismoniy shaxslar assistans xizmatini ko’rsatishda qonuniy xukuklari mavjud: - sug’urtalovchilar bilan assistans xizmatlari ko’rsatish to’g’risida shartnoma tuzish; - assistans xizmatlari ko’rsatish uchun zarur bo’lgan barcha axborotlar takdim etilmagan takdirda assitans xizmatlari ko’rsatishni rad etish; - mutaxassislarni belgilangan tartibda jalb etish; - assistans xizmatlari ko’rsatish yuzasidan tuzilgan shartnomaga asosan majburiyatlarning bajarilishini talab qilish. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilishda sug’urta vositachilarining faol ishtirok etishi

- sug’urta shartnomasini tuzish uchun zarur bo’lgan hujjatlarni tayyorlash va rasmiylashtirish; - sug’urtalanuvchidan qabul qilib olinayotgan tavakkalchiliklar to’g’risida umumiy bo’lgan manbalardan tavakkalchilik va sug’urtalanuvchi to’g’risidagi ma’lumotlarni to’plash. Sug’urta agenti agentlik faoliyati bilan shug’illanishida ularning zimmalariga shartnomaviy majburiyatlar yuklangan: -sug’urta shartnomasi tuzishda va sug’urta tovonini to’lashda barcha hujjatlarni to’g’ri va o’z vaqtida rasmiylashtirishga yordam berish; -sug’urta tariflari, sug’urtalash shartlari, litsenziya mavjudligi, ustav fondi hajmi, sug’urta zaxiralari, sug’urta majburiyatlari to’g’risidagi ma’lumotlar to’g’risidagi axborotga ega bo’lish; - sug’urta shartnomasini rasmiylashtirishda sug’urtalanuvchi to’g’risidagi imk

sug’urta shartnomasi tuzadilar. Sug’urta brokerlari faqat yuridik shaxs maqomiga ega bo’ladilar. Sug’urtalash brokeri faoliyati boshqa faoliyat bilan shug’illanishi mumkin emas. Qayta sug’urtalash brokeri kayta sug’urtalash shartnomasini tuzish va bajarishni tashkil etish faoliyatini amalga oshiradilar. O’lar ham yuridik shaxs maqomida bo’ladilar. Sug’urtalash va qayta sug’urtalash brokerlari sug’urtalovchilarning aktsiyalariga ega bo’lishga haqli emaslar. Sug’urtalash va qayta sug’urtalash brokerlari ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilishda quyidagi xuquqlarga ega: -o’z vakolatlari doirasida sug’urtalash vositachilik faoliyatini amalga oshirish; -sug’urtalovchidan litsenziya to’g’risidagi, ustav fondi hajmi, sug’urta zaxiralari va qabul qilingan majburiyatlar t

Sug’urta brokerlari sug’urtalovchilar tomonidan taklif etilgan dasturlar va sug’urtalash shartlarini ularning samaradorligi yuzasidan tahlil qilishadilar, eng maqbul variantni tanlab oladilar. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish amaliyoti tartibi keyingi bobda ko’rib chiqiladi. II Bob. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash tartibi 2.1 Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash shartnomasi va uni tuzish Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash shartnomasi ommaviy xarakterga ega. U ish beruvchi hamda sug’urta qiluvchi o’rtasida bir yil muddatga tuziladi. Agar ish beruvchi o’z faoliyatini bir yildan kam muddatda amalga oshirgan hollarda, sug’urta shartnomasining muddati ish beruvchi faoliyatni

Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash shartnomasida sug’urtachi va sug’urta qildiruvchi o’rtasidagi huquq va majburiyatlar kelishuviga erishiladi. Sug’urta shartnomasining asosini sug’urtalash tartibi tashkil qiladi. O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 914 – moddasiga asosan ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalashda sug’urta qildiruvchi sug’urtalovchi bilan sug’urtaning ushbu turini tartibga soladigan qonun hujjatlarida nazarda tutilgan shartlarda shartnoma tuzishi shart 9 . Sug’urta shartnomalarini tuzishda ish beruvchiga majburiy sug’urta qilishni amalga oshiradigan sug’urtalovchini va annuitet shartnomasi bo’yicha sug’urtalovchini 9 O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi -T.:O’zb.ekiston Respublikasi Adl.vaz., 2003.-49

tanlash huquqi beriladi. O’z navbatida sug’urtalovchi o’ziga yozma ariza bilan murojaat qilgan va tegishli hujjatlarni taqdim etgan ish beruvchiga majburiy sug’urta qilish shartnomasini tuzish haqidagi taklifini qabul qiladi. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalashda Majburiy sug’urta qilish shartnomasini tuzish uchun ish beruvchi sug’urtalovchiga majburiy sug’urta qilish shartnomasini tuzish to’g’risidagi ariza, ish beruvchi - jismoniy shaxs pasportining yoki uning shaxsini tasdiqlaydigan boshqa hujjatining nusxasi, ish beruvchining (yuridik shaxslar uchun) davlat ro’yxatidan o’tkazilganligi to’g’risidagi guvohnomaning notarial tasdiqlangan nusxalarini taqdim qiladi. Sug’urta shartnomasini tuzishda sug’urta qildiruvchi tomonidan taqdim qilinuvchi hujjatlar 1-jadval

Ish beruvchi sug’urtalovchiga to’liqligi va haqqoniy ma’lumotlar va hujjatlarni taqdim etadi va ma’lumotlar to’g’riligi uchun javobgar hisoblanadi. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash shartnomalarining shakli va uning muhim bo’lgan shartlariga qo’yilgan talablar O’zbekiston Respublikasi fuqarolik kodeksining 927, 929 – moddalarida belgilangan. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash shartnomalarining muhim bo’lgan shartlariga quyidagilar kiradi: -sug’urta ob’ekti bo’lgan mulkiy manfaat to’g’risida; -yuz berishi ehtimol tutilib sug’urta amalga oshirilayotgan voqea (sug’urta hodisasi)ning xususiyati to’g’risida; -sug’urta puli miqdori to’g’risida; -sug’urta tovoni miqdorini aniqlash tartibi to’g’risida, agar shartnomada uni sug’urta pulidan

-yillik ish haqi miqdori kamaygan taqdirda, sug’urta mukofotining yillik ish haqi miqdorining kamayishiga va majburiy sug’urta qilish shartnomasining tugallanmagan davriga mutanosib qismini olish. Sug’urta shartnomasida ish beruvchining majburiy sug’urta bo’yicha majburiyatlari aniq bayon qilinadi. 2- jadvalga qarang. 2-jadval 11 Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalashda ish beruvchining majburiyatlari /r Ish beruvchining majburiy sug’urta shartnomasi bo’yicha majburiyatlari majburiy sug’urta qilish shartnomasi bo’yicha, kelishilgan shartlar asosida va tartibda sug’urta mukofotini to’lashi yillik ish haqi miqdori o’zgargan paytdan e’tiboran besh ish kunidan kechiktirmay bu haqda sug’urtalovchiga yozma shaklda xabar qilishi ish beruvchi tomonidan amalga oshirilayotga

hodisalarni tekshirishda ishtirok etish va zarur bo’lgan hollarda tegishli ekspertlarni jalb etish, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisaga doir axborotni tekshirish, sug’urta mukofotini aniqlash uchun sug’urta xavfini baholash, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarning oldini olish yuzasidan tavsiyalar berish huquqlariga ega, 11 30

Sug’urtalovchining ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash shartnomalarini bajarish bo’yicha majburiyatlari quyidagi jadvalda keltirilgan. 3-jadvalga qarang. 3-jadval 12 Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash shartnomasi bo’yicha sug’urtachining majburiyatlari. /r Sug’urta qildiruvchining sug’urta shartnomasi bo’yicha majburiyatlari majburiy sug’urta qilish shartnomasi shartlari bilan ish beruvchini tanishtirishi ish beruvchi va (yoki) jabrlanuvchi yoxud naf oluvchi to’g’risidagi ma’lumotlarning mahfiyligini ta’minlashi sug’urta tovonini to’lashni rad etish to’g’risida qaror qabul qilingan taqdirda, murojaat etganidan keyin o’n besh ish kunidan kechiktirmay rad etish sabablarini yozma shaklda xabar qilishi hujjatlar taqdim etilgan sanadan e’

chiqarishdagi baxtsiz hodisani tekshirishda zaruriyat bo’lganda, kasaba uyushmasi yoki xodimlarning boshqa vakillik organi vakillarini, o’zining 12 ishonchli shaxsini jalb etgan holda ishtirok etish, sug’urtalovchi haqidagi barcha zarur ma’lumotlarni olish huquqlariga ega. Jabrlangan ishchining qarindoshlari bo’lgan naf oluvchiga ham sug’urta shartnomasi bo’yicha belgilangan huquqlar ajratilgan. Naf oluvchining huquqlari quyidagi jadvalda keltirilgan. 4- jadvalga qarang. 4-jadval 13 Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalashda naf oluvchining huquqlari /r Naf oluvchining huquqlari sug’urta tovonini olish haqidagi talab bilan ish beruvchiga yoki sug’urtalovchiga murojaat etish sug’urtalovchi va (yoki) annuitetlar shartnomasi bo’yicha sug’urtalovchidan sug’urta tovonini

majburiy sug’urta qilish shartnomasi bo’yicha sug’urta mukofoti kelib tushgan kundan keyingi uch ish kunidan kechikmay taqdim qilinadi. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash sug’urta polisi blankasi qat’iy hisobda turadigan hujjat hisoblanadi. Sug’urta polisi blankasi sug’urtalovchining buyurtmasi bo’yicha, bosmaxona usulida "Davlat belgisi" davlat ishlab chiqarish birlashmasida tayyorlanadi. 13 Sug’urta polisi yo’qolgan taqdirda dublikat eng kam oylik ish haqi miqdorining ko’pi bilan 10 foizi miqdorida to’lagan kundan boshlab ikki kun muddatda beriladi. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash shartnomasining amal qilishi muddatidan oldin ham tugatilganda sug’urta mukofotining bir qismi to’langan sug’urta tovoni summasiga va shartno

majburiyatini paydo bo’lganda annuitetlar shartnomasi bo’yicha sug’urtalovchi bilan annuitetlar shartnomasi tuziladi. Annuitetlar shartnomasi jabrlanuvchi ishchi mehnat qobiliyatini yo’qotganlik darajasi belgilangan muddatga yoki naf oluvchi sug’urta tovonini olish huquqiga ega bo’ladigan muddatga mos ravishda tuziladi. Sug’urta shartnomasini tuzishda tegishli hujjatlar taqdim qilinadi. 5-jadvalga qarang. 5-jadval 11 Annuitetlar shartnomasi tuzish uchun ish beruvchi annuitetlar shartnomasi bo’yicha sug’urtalovchiga taqdim qilinuvchi hujjatlar annuitetlar shartnomasi bo’yicha sug’urtalovchiga taqdim qilinuvchi hujjat nomi 11 O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2009 yil 24 iyundagi “ Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish qoidalari to’g’risida”gi 177-s

/r annuitetlar shartnomasini tuzish to’g’risidagi ariza ish beruvchi pasportining yoki uning shaxsini tasdiqlaydigan boshqa hujjatining nusxasi (jismoniy shaxsning ish beruvchisi uchun) yuridik shaxsning davlat ro’yxatidan o’tkazilganligi to’g’risidagi guvohnomaning notarial tasdiqlangan nusxasi jabrlanuvchi (naf oluvchi)ning pasporti yoki uning shaxsini tasdiqlovchi boshqa hujjatining nusxasi ish beruvchining ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa oqibatlariga ko’ra etkazilgan zararni qoplash to’g’risidagi buyrug’ining nusxasi Annuitetlar shartnomasi bo’yicha sug’urta polisi ish beruvchiga sug’urta mukofoti tushgan kundan keyingi uch ish kunidan kechikmay beriladi. Annuitetlar shartnomasi bo’yicha ish beruvchi sug’urtalovchidan majburiyatlarning bajarilishini talab qilish, qoplov pulini tala

Annuitetlar shartnomasi ayrim hollarda muddatidan oldin to’xtatilishi mumkin. Masalan, sug’urta mukofoti annuitetlar shartnomasida belgilangan muddatda va miqdorda to’lanmaganda; annuitent annuitet shartnomasi amal qilgan davrda vafot etganda. Xulosa qilib aytganda ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash jarayoni sug’urta shartnomasini tuzishdan boshlanadi. Sug’urta shartnomasida tomonlarning huquq va majburiyatlari , shartnomaning muhim elimentlari aks etadi. Sug’urta shartnomalari asosida sug’urta polisi rasmiylashtiriladi. Qoplov puli bir yildan ortiq muddatni tashkil qilgan hollarda annuitetlar shartnomasi tuziladi. Sug’urta mukofotlari va summasi ham sug’urta shartnomasida belgilanadi. Keyingi paragrafda ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’ur

bo’yicha sug’urta summasi miqdori quyidagicha belgilanadi 12 : -majburiy sug’urta qilish shartnomasi tuzilgan sanadagi holatga ko’ra faoliyatini bir yildan ortiq amalga oshirib kelayotgan ish beruvchi uchun - majburiy shartnoma tuzilgan oydan oldingi o’n ikki oy uchun ish beruvchi barcha xodimlarining bir yillik ish haqi miqdorida; -o’z faoliyatini yangitdan amalga oshirayotgan ish beruvchi uchun - majburiy sug’urta qilish shartnomasi tuzilgan oydan keyingi o’n ikki oy uchun ish beruvchi barcha xodimlarining bir yillik ish haqi miqdorida. Bunda yillik ish haqi birinchi oydagi ish haqi miqdorini o’n ikkiga ko’paytirish orqali hisoblab chiqariladi; -faoliyatini bir yildan kam bo’lgan muddatga amalga oshiruvchi ish beruvchi uchun - ish beruvchi barcha xodimlarining ish beruvchining mazkur fao

miqdori sug’urta shartnomasi tuzilgan vaqtda amalda bo’lgan ish beruvchi faoliyat turlarining xavflilik darajasi tavsifiga mos holda o’zgartiriladi. Sug’urta mukofoti ish beruvchi tomonidan, shartnoma tuzilgan sanadan boshlab besh ish kuni mobaynida bir yo’la to’lanadi. Sug’urta mukofoti naqd pul bilan to’lanishi mumkin. Bunday hollarda, sug’urtalovchi tomonidan pul mablag’lari qabul qilib olingan sana to’lov sanasi hisoblanadi. Sug’urta mukofoti naqd pulsiz to’langanda pul mablag’larining sug’urtalovchi hisob raqamiga tushgan sanasi sug’urta mukofoti to’langan deb topiladi. Ish beruvchining hisob raqamidagi pul mablag’lari etarli bo’lmagan hollarda, navbatsiz ko’rinishida, sug’urta mukofotini to’lash ish beruvchining ishlab chiqarish faoliyati bilan bevosita bog’liq bo’lgan kechiktirib bo

t/r Ko’rsatkichlar % 1 Sug’urta mukofotining brutto-stavkasi 100 2 Netto-stavka (ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish shartnomalari bo’yicha joriy sug’urta to’lovlarini ta’minlashga mo’ljallangan bruttostavkaning bir qismi) 70 3 Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish xarajatlari 30 4 shu jumladan, sug’urta hodisalari boshlanishining oldini olish va ogohlantirish bo’yicha zaxiraga ajratmalar 5 Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish bo’yicha sug’urta tarifini hisoblashda bazaviy stavka miqdoridan foydalaniladi. Illiy bazaviy stavka miqdori ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish shartnomasi bo’yicha sug’urta summasining yillik (TB) 0,1 foizi miqdori olinadi. Illiy bazaviy savka m

aholi umrining o’rtacha davom etish ko’rsatkichidan foydalaniladi. Annuitent o’rtacha umr ko’rish muddatidan ortiq davrda hayot bo’lishi mumkin. Bunday hollarda, uning umr ko’rish davrining qolgan davrida ko’rilgan zarar ish beruvchi tomonidan qoplanadi. Annuitetlar shartnomasi bo’yicha sug’urta mukofoti annuitetlar shartnomasida belgilangan sug’urta puliga teng bo’ladi. Sug’urta mukofoti ish beruvchi tomonidan sug’urtalashning butun davri uchun to’lanadi. U annuitet shartnomasi tuzilgan muddatdan boshlab besh ish kuni mobaynida bir yo’la to’lanadi. O’zbekiston Respublikasida belgilangan eng kam oylik ish haqining miqdori o’zgarganda, zararni undirish puli eng kam oylik ish haqining oshishiga proportsional ravishda ko’payadi. Bunda ko’rilgan zararni undirishning ko’paytirilgan summasi ish

Sug’urta hodisasi yuzasidan da’vo arizasiga sug’urta hodisasi yuz berganligini tasdiqlovchi, xodimning ish faoliyatiga oid ayrim hujjatlarni taqdim qiladi. Xususan quyidagi hujjatlarni sug’urtachiga beradi: -ish beruvchining ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa oqibatlariga ko’ra etkazilgan zararning o’rnini qoplash to’g’risida buyrug’ining nusxasi; -xodimning yoki naf oluvchining ish beruvchining nomiga yozilgan arizasining nusxasi. Arizada etkazilgan zararning o’rnini qoplash to’g’risidagi talabi ko’rsatiladi.; -sug’urta hodisasi yuz berguniga qadar xodim olgan o’rtacha oylik yoki yillik ish haqi to’g’risidagi ma’lumotnoma; -mehnat shartnomasining (kontraktning) nusxasi; - xodimning kasb kasalligi to’g’risidagi tibbiy xulosa; -ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa sodir bo’lganligini va xod

oluvchiga etkazilgan zararning sabablarini, holatini va miqdorini mustaqil ravishda o’rganish huquqi mavjud. Barcha zarur hujjatlar asosida sug’urtalovchi taqdim etilgan sanadan boshlab o’n ish kunidan kechikmay sug’urta hodisasini tan olish to’g’risida qaror qabul qiladi va sug’urta tovonini to’laydi. Sug’urta hodisasini tan olish va sug’urta tovoni miqdorini aniqlash sug’urtalovchi tomonidan, ish beruvchi taqdim etgan hujjatlarni o’rganish, shuningdek ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisani tekshirish uchun jalb etilgan ekspertlarning tegishli xulosalari asosida amalga oshiriladi. Sug’urta hodisasi tan olinganligini tasdiqlovchi dalolatnoma ikki nusxada tuziladi. Bir nusxasi sug’urtalovchiga, ikkinchisi - ish beruvchi ga beriladi. Sug’urta tovonini bir yildan ko’p muddat uchun to’lash bila

Sug’urta tovonini belgilashda jarohatning xarakteriga qarab uni hisoblash usuli tanlanadi. Jabrlanuvchi mehnatda mayib bo’lganda, sug’urta hodisasiga qadar olgan o’rtacha oylik ish haqiga nisbatan foiz hisobida, uning kasbga oid mehnat qobiliyatini yo’qotganlik darajasiga muvofiq har oylik to’lov sifatida belgilanishi mumkin. Kasb kasalligiga chalinish holatida sug’urta hodisasiga qadar olgan o’rtacha oylik ish haqiga nisbatan foiz hisobida belgilanadigan har oylik to’lov sifatida belgilanishi mumkin. Ishchi vafot etgan hollarda marhumning o’rtacha oylik ish haqi miqdoridagi, uning o’ziga va qaramog’ida bo’lgan, lekin etkazilgan zararning o’rni qoplanishiga haqli bo’lmagan, mehnatga qobiliyatli shaxslarga to’g’ri keladigan ulush chegirib tashlangan holdagi har oylik to’lov sifatida belgila

Sug’urta tovoni to’lash muddati bir yil davomida bo’lgan hollarda, qoplov summasi sug’urtalovchi tomonidan jabrlanuvchiga yoki naf oluvchiga to’g’ridan to’g’ri to’lanadi. Yuridik shaxs - ish beruvchi tugatilganda, jismoniy shaxs - ish beruvchi vafot etganda yoki sug’urta shartnomasi amaldagi vaqtda jabrlanuvchi va ish beruvchi o’rtasidagi mehnat munosabatlari to’xtatilganda ham sug’urta tovonini to’lash majburiyatlari saqlanib qoladi. Xodim o’z mehnat vazifalarini bajarishi bilan bog’liq holda mehnatda mayib bo’lishi, kasb kasalligiga chalinishi yoki sog’lig’ining boshqacha tarzda shikastlanishi munosabati bilan uning sog’lig’i yomonlashganligi yoki vafot etganligi sababli yuzaga keluvchi qo’shimcha xarajatlar ish beruvchi tomonidan qoplab beriladi. Sog’liqqa etkazilgan zararning o’rnini q

yo’qotilishining tegishli darajasiga ko’ra o’rtacha oylik ish haqiga nisbatan foizlardagi har oylik to’lovi miqdorida to’lanuvchi qoplov summasi Naf oluvchining o’ziga va uning qaramog’ida bo’lgan, lekin zararni undirish huquqiga ega bo’lmagan mehnatga layoqatli shaxslarga to’g’ri keladigan ulushni chegirgan holda, vafot etgan xodimning o’rtacha oylik ish haqi miqdorida belgilanadi naf oluvchi Annuitetlar shartnomasi amal qiladigan davrda joriy sug’urta tovonini olish huquqiga ega bo’lgan shaxslar soni o’zgarishi mumkuin. Bunday hollarda, sug’urta tovoni miqdori joriy sug’urta tovonini olish huquqiga ega bo’lgan shaxslar o’rtasida qayta taqsimlanadi. Ayrim sug’uta holatlarida sug’urta tovonini olish huquqiga ega bo’lgan shaxslar soni va uni olish muddatlari o’zgarishiga olib kelishi mumkin

III Bob. Ish beruchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash tartibini takomillashtirish 3.1 O’zbekiston sug’urta bozorida ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish natijasi tahlili Toshkentda bo’lib o’tgan, VI- xalqaro investitsi forumda 2012 yilda O’zbekiston sug’urta bozorining asosiy ko’rsatkichlari ham aytib o’tildi. 2012 yilda O’zbekiston sug’urta bozorida jami bo’lib 285.9 mlrd.so’m sug’urta mukofoti sug’urta tashkilotlari tomonidan yig’ilgan. Sug’urta bozorida jami yig’ilgan sug’urta mukofotlari miqdori 2011 yilga nisbatan ancha miqdorda oshkanligini kuzatamiz. Uning o’sish sur’ati 2011 yilga nisbatan 2.5 %ni tashkil qilgan.1-diagrammaga qarang. 1-diagramma 15 15 Biznes-vestnik Vostoka, 2013 yil 15 may, №89(1762) 46

Oxirgi uch yil davomida jamiy yig’ilgan sug’urta mukofotining o’sish sur’ati doimiy o’sib borganligini kuzatamiz. 2010 yilda 1.6%ni tashkil qilgan bo’lsa, 2011 yilda 2.6%ni tashkil qilgan. Buning asosiy sababi, 2008-2012 yillar davomida respublikamiz sug’urta bozorida ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish va shunga o’xshash sug’urtaning boshqa majburiy turlarini kiritilishi sug’urta mukofotining o’sish sur’atini oshishiga sabab bo’ldi. O’zbekiston sug’urta bozorida jami to’langan sug’urta qoplamalarining miqdori ham mos ravishda o’sganligini kuzatishimiz mumkin.8-jadvalga qarang. 2010-2012 yillarda respublika sug’urta bozorida jami to’langan sug’urta qoplamalari va ularning o’sish sur’ati 16 8-jadval t/r Sug’urta bozori ko’rsatkichlari 2010 yil 2011 yil 2012 yi

sur’ati,% Jadvalda keltirilgan ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, sug’urta qoplamalarining uch yil davomidagi mutloq va nisbiy miqdorlari ham o’sgan. 2010 yilda sug’urta qoplamasi miqdori 27.6mlrd.so’mni tashkil qilgan bo’lsa, 2011 yilda ushbu ko’rsatkich 45.1mlrd.so’mni tashkil qilgan. 2012 yilda O’zbekiston sug’urta bozorida jami to’langan sug’urta qoplamasi 50.5 mlrd.so’mni tashkil qilgan. To’langan sug’urta qoplamasining oxirgi uch yildagi o’sish sur’atini ko’rami. 2010 yilda to’langan sug’urta qoplamasining o’sish sur’ati oldingi hisobot yiliga nisbatan 3.4%ga o’sgan. Ushbu tendentsiya qolgan ikki yil davomida ham kuzatilgan. 2011 yilda sug’urta qoplamasining o’sish sur’ati 6.3%ni tashkil qilgan bo’lsa, 2012 yilda ushbu ko’rsatkich 1.2%ni tashkil qilgan. Tabiiy, respublika sug’urta bo

Respublika sug’urta bozorida jami to’langan sug’urta qoplamalarining o’sish sur’atiga ta’sir qilgan boshqa omillar ham mavjud. Shunday omillardan biri, 2008 yildan respublikamida transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini va ish beruvchilarning fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilishni amalga joriy qilinishi deb, o’ylaymiz. Shuning uchun, O’zbekiston sug’urta bozorida yuz berayotgan o’zgarishlarni to’liq ko’z oldimizga keltirish uchun majburiy va ixtiyoriy sug’urta to’g’risida ma’lumotga ega bo’lishimiz zarur. Buning uchun sug’urta bozorida o’ta faol bo’lgan 25 ta sug’urta kompaniyalarining sug’urta faoliyatida majburiy sug’urtalash natijalari tahlil uchun olinadi. Bular orasida so’zsiz. Respublikamizning yirik sug’urta tashkilotlari bo’lgan – “O’zbekinvest” EIMSK

mukofotining dinamikasi 18 9-jadval O’zbekiston sug’urta bozorida faol bo’lgan 25 ta sug’urta kompaniyalari tomonidan 2010 yilda jami bo’lib 39.1mlrd.so’m, ixtiyoriy sug’urta bo’yicha 73.5mlrd.so’m sug’urta mukofotlari yig’ilgan. 2011 yilda esa majburiy sug’urta turlari bo’yicha 55.8mlrd.so’m , ixtiyoriy sug’urta turlari bo’yicha 111.7mlrd.so’m sug’urta mukofotlari yig’ilgan. 2012 yilda majburiy sug’urta turi bo’yicha 69.4mlrd.so’m sug’urta mukofoti yig’ilgan. Ixtiyoriy sug’urta bo’yicha mazkur yilda 162.6mlrd.so’m sug’urta mukofoti yig’ilishga muvafaq bo’lgan. Oxirgi yillarda majburiy sug’urta turlarining kiritilishi sug’urta bozori holatiga jiddiy ta’sir qilmoqda. Uning o’sish dinamikasi ta’minlanmoqda. Sug’urta bozorida faol bo’lgan 25 ta sug’urta kompaniyalarining ma’lumotlariga qaraga

Lekin, majburiy sug’urta turi bo’yicha 2012 yildagi o’sish sur’ati oldingi 2011 va 2010 yillardagiga qaraganda pasayganligini ko’ramiz. Oldingi ikki yil davomida, ushbu ko’rsatkich mos ravishda 34.7%ni va 32.5%ni tashkil qilgan. Majburiy sug’urta turining yig’ilgan sug’urta mukofotlaridagi ulushning kamayishiga ixtiyoriy sug’urta turini rivojlanishi asosiy sabab bo’lgan. “O’zagrosug’urta” DASK tomonidan ham ish beruvchining fuqarolik javobgarligi majburiysug’urtalanadi. 2013 yilning birinchi choragida sug’urta tashkiloti tomonidan ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash bo’yicha jami bo’lib 1285.5 mln.so’m sug’urta mukofoti yig’ilgan. 2012 yilning birinchi choragida esa ushbu ko’rsatkich 12283.3 mln.so’mni tashkil qilgan. 2013 yilning birinchi choragida ish beruchi

13.2%ga kamaygan. Xulosa qilib aytganda, respublikamiz sug’urta bozori asosiy ko’rsatkichlari rivojlanib bormoqda. Sug’urta bozorining asosiy ko’rsatkichlariga majburiy sug’urta turlari, jumladan ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash natijalari ijobiy ta’sir qilmoqda. Shunga qaramasdan, sh beruvchini fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash tartibini takomillashtirish, talab qilinadi. 3.2 Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash muammolari va echimi 2009 yilning 16 aprelida O’zbekiston Respublikasining “Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish to’g’risida”gi Qonuni qabul qilingan va hozirgi kunda amalga tadbiq qilinmoqda. Mazakur Qonunning amalga tadbiq qilinishi natijasida fuqarolarning ijtimoiy himoya qilish

sog’lig’ini boshqacha tarzda yo’qotilishi, kasbga oid mehnat qilish layoqtini vaqtincha yoki turg’un yo’qotishi, yoki ish faoliyatini amalga oshirishda vafot etishi bilan bog’liq javobgarligi majburiy sug’urtalanadi. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish qoidalarining 7- bandida sug’urta hodisasi munosabati bilan jabrlanuvchiga ( naf oluvchiga) etkazilgan ma’naviy zararlar majburiy sug’urta qilish bo’yicha qoplanmasligi belgilangan. Ish beruvchining xodimlar oldidagi fuqarollik javobgarligiga ma’naviy zararlar ham kiradi. Aynan, amalda ish beruvchi tomonidan o’z xodimlariga ma’naviy zararlar tekazish holatlari ko’plab uchrashi mumkin. Masalan, xodimning nohaq ishdan bo’shatish, uni haqoratlash, kamsitish. Xodim ish beruvchining aybi bilan ish joyini yo’qotgan h

Ammo sug’urta himoyasiga olinuvchi risklar tarkibida xodimning nohaq ishdan bo’shatilishi sababli moddiy va ma’namiy zarar ko’rishi risklari nazarda tutilmagan. Shu sababli, nazarimizda ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish qoidalariga xodimlarga etkazilgan bilvosita zararlar, jumladan moddiy va ma’naviy zararlar qoplanishi to’g’risida o’zgartish kiritsa maqsadga muvofiq bo’ladi. Etkazilgan moddiy va ma’naviy zarar sug’urta kompaniya tomonidan to’langandan keyin, to’langan zarar miqdori aybdor ish beruvchidan undirib olinishi zarur. Ushbu taklifning amalga tadbiq qilinishi ish beruvchining fuqarolik javobgarligini oshiradi va fuqarolarni ishtimoiy himoya qilish tizimini yanada mustahkamlashga imkon beradi. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’

0.1 dan 0.571 gacha o’zgartirish vakolatini berish maqsadga muvofiq. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash tartibida ish beruvchining quyidagi majburiyatlari belgilangan: -majburiy sug’urta qilish shartnomasi bo’yicha va ayrim hollarda annuitetlar shartnomasi bo’yicha qonun hujjatlarida belgilangan shartlar asosida va tartibda sug’urta mukofotini to’lashi; -yillik ish haqi miqdori o’zgargan paytdan e’tiboran besh ish kunidan kechiktirmay bu haqda sug’urtalovchiga yozma shaklda xabar qilishi; -ish beruvchi tomonidan amalga oshirilayotgan faoliyat turlarining xavflilik darajasi o’zgargan paytdan e’tiboran besh ish kunidan kechiktirmay bu haqda sug’urtalovchiga yozma shaklda bildirishi va zarur bo’lgan hollarda, qo’shimcha hisoblab chiqarilgan sug’urta mukofotini to’

tarkibiga “ishchilarni texnika xavfsizligi bilan tanishtirish” kabi zaruriy choratadbirni kiritish maqsadga muvofiq. Xulosa qilib aytganda, ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish tartibi va uni amaliyotga joriy qilishda muammolar ko’p. Muammolar sug’urta shartnomalarini tuzish, sug’urta mukofotlarini hisoblash, sug’urta qoplamalarini belgilash, sug’urta da’volarini ko’rib chiqish jarayonlariga a’loqador. Yuqorida qilingan takliflarning amalga tadbiq qilinishi ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish tartibini takomillashishiga olib keladi deb hisoblaymiz. ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish qoidalariga xodimlarga etkazilgan bilvosita zararlar, jumladan moddiy va ma’naviy zararlar qoplanishi to’g’risida o’z

Shu sababli, ish beruvchining majburiyatlari tarkibiga “ishchilarni texnika xavfsizligi bilan tanishtirish” kabi zaruriy chora-tadbirni kiritish maqsadga muvofiq 57

Xulosa Iqtisodiyotdagi strukturaviy o’zgarishlarning yuz berishi, mamlakat iqtisodiyotining rivojlanib borishi natijasida korxona va tashkilotlarining soni ko’paymoqda. Yangi tarmoqlar, yangi ish beruvchilar, yangi mutaxassisliklarning paydo bo’lishi, mazkur sohada faoliyat yuritayotgan ishchilarning hayoti va sog’lig’iga xavf soluvchi risklarning miqdori va ko’lami ham o’sib bormoqda. Ish beruvchilarning ishchilar oldidagi fuqarolik javobgarligi o’sib borishi, ishchi va xodimlarning qonuniy manfaatlarini himoya qilish masalasini dolzarbligini yanada oshirmoqda. Bir vaqtda ish beruvchini moddiy va mehnat resurslarini makro va mikro iqtisodiy darajada himoya qilish vazifasi ham dozarb bo’lib qolmoqda. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish mamlakatda ijtimoiy ish

Mehnat kodeksida belgilangan. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish bo’yicha sug’urta munosabatlari sug’urta mukofotlari hisobidan majburiy sug’urta fondlarini tashkil qilish va fond mablag’laridan foydalanish jarayonida yuzaga keladi. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash jarayoni sug’urta shartnomasini tuzishdan boshlanadi. Sug’urta shartnomasida tomonlarning huquq va majburiyatlari , shartnomaning muhim elimentlari aks etadi. Sug’urta shartnomalari asosida sug’urta polisi rasmiylashtiriladi. Qoplov puli bir yildan ortiq muddatni tashkil qilgan hollarda annuitetlar shartnomasi tuziladi. Sug’urta mukofotlari va summasi ham sug’urta shartnomasida belgilanadi. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalashda sug’urta su

4. Etkazilgan moddiy va ma’naviy zarar sug’urta kompaniya tomonidan to’langandan keyin, to’langan zarar miqdori aybdor ish beruvchidan undirib olinish. 5. sug’urta tariflarini belgilashda sug’urtachiga chegaralangan erkinlik berish. Ya’ni faoliyat turining xavflilik darajasiga qarab, belgilangan koeffitsentga, chegaralangan me’yorda o’zgartirish kiritish. 6. Ish beruvchining shartnomaviy majburiyatlari tarkibiga “ishchilarni texnika xavsizligi bilan tanishtirish” mazmunidagi majburiyatni kiritish. Yuqorida qilingan takliflarning amalga tadbiq qilinishi ish beruvchilarning fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish mexanizmini takomillashishiga olib keladi. Majburiy sug’urtani amalga tadbiq qilinishidagi yuzaga keluvchi muammolarni hal qilinishida, ishchilarning qonuniy huquqlarini m

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati I. O’zbekiston Respublikasining qonunlari. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning asarlari 1. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. - T.: O’zbekiston, 1994. 2. O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi - T.: O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi, 2003.-496 b. 3.O’zbekiston Respublikasining Qonuni «Sug’urta faoliyati to’g’risida».-T.: 2002 yil 5 aprel. «Xalq so’zi» gazetasi, 2002 yil 28 may. 4.O’zbekiston Respublikasining “Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish to’g’risida”gi Qonuni. Xalq so’zi, 2008 yil 21 aprel. 5.O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2002 yil 31 yanvardagi «Sug’ur

10.O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2009 yil 24 iyundagi “Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish to’g’risida”gi 177-sonli Qarori. 11.O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2010 yil 28 dekabrdagi №321-sonli Qarori “Davlat sud ekspertlarining hayoti va sog’ligini davlat tomonidan majburiy sug’urta qilish to’g’ridagi Nizomni tasdiqlash haqida. 12.O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008 yil 21 mayda “Sug’urta xizmatlari bozorini yanada isloh qilish va rivojlantirishga oid qo’shimcha choratadbirlar to’g’risida erkinlashtirish va rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi №872-sonli Qarori. 13.O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 26 noyabrdai “Sug’urta xizmatlari bozorini yanada isloh qilish va rivojlantirishga oid qo’shimc

19.Prezidenti Islom Karimovning 2012 yilda mamlakatimizni -iqtisodiy rivojlantirish yakunlari hamda 2013 yilga mo’ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasi 18.01.2013 y. II.Asosiy va qo’shimcha adabiyotlar 20.Ardatova M.M., Bolinova V.S., Kulinova A.B., Yablukova R.Z. Straxovanie: Uchebnoe posobie.-M.:Prospekt, 2006. 21. Straxovanie.Pod redaktsiey prof. T.A.Fedorovoy. Uchebnik.-M.:Magistr. 2008 g. 22.AbramovV.Yu.Straxovanie:teoriya i praktika.-M.;VolsterKluver, 2007. 23. A.I.Lukinov «Osnovnie napravleniya razvitiya straxovogo rinka Germanii v nachale XXI veka», Jurnal Straxovoe Delo, fevral 2003g. 24. Gushshchenko N.B. Osnovi straxovoy deyatelnosti: Uchebnoe posobie.- M.: Finansi i statistika,2006. 25.Yuldas

34. Shennaev X.M., Kenjaev I.G’. Chet mamlakatlar sug’urtasi. O’quv qo’llanma. T.,2012. 35.Shennaev X.M., Xalikulova G.T., Tashqi iqtisodi faoliyatda sug’urta. O’quv qo’llanma. T.,2012. 36. Shennaev X.M., Xalikulova G.T., Sug’urta marketingi. O’quv qo’llanma. T.,2012. 37.Shennaev X.M., O’zbekiston sug’urta bozori. O’quv qo’llanma. T.,2013y. III.Davriy nashrlar, statistik to’plamlari va hisobotlar. 38.Mamlakatimizni yangilash va modernizatsiya qilish sharoitida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishda soliq tizimining rolini oshirish masalalari. Respublika ilmiy-amaliy anjumani ma’ruza tezislari to’plami. Toshkent-2011. 39.Iqtisodiyotni modernizatsiyalash va diversifikatsiyalashda soliq siyosatining o’rni va ahamiyati. Respublika ilmiy-amaliy konferentsiyasi materiallari to’

47. www.UzReport.com. 48. www.uzbekinvest.uz . 49. www.agros.uz . 50. www.kafolat.uz . 51. www.kapitalsug’urta.uz . 52. www.alskom.uz . 53. www.allinsurance.ru . 54. www.expert.ru . 55. www.znay.ru . 65

Купить