Ishlab chiqarish jarayoniga yangi samarali texnologiyalarni tadbiq qilishning zaruriyati va istiqbollari - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	54.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Ishlab chiqarish jarayoniga yangi samarali texnologiyalarni tadbiq qilishning zaruriyati va istiqbollari

Купить

MAVZU: ISHLAB CHIQARISH JARAYONIGA YANGI SAMARALI
TEXNOLOGIYALARNI TADBIQ QILISHNING ZARURIYATI VA
ISTIQBOLLARI.
MUNADARIJA:
KIRISH...........................................................................................................3
I.BOB. YANGI SAMARALI TEXNOLOGIYA.........................................5
1.1. Yangi samarali texnologiya tushunchasi va ularga qaratilgan
investitsiyalar ...................................................................................................5
1.2. Yuqori riskli (venchurli) investitsiyalarni moliyalashtirish .....................13
II.BOB. XO’JALIK YURITUVCHI SUB’EKTLARNING YANGI
SAMARALI TEXNOLOGIYA FAOLIYATI............................................18
2.1. Yangi samarali texnologiya faoliyati tadbirkorlik taraqqiyotini
yuksaltirish omili sifatida ................................................................................18
2.2. Yangi samarali texnologiya faoliyati zaruriyati va ularda
yangi samarali texnologiya strategiyasini shakllantirish .................................24
XULOSA ........................................................................................................31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.......................................................32

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Zamonaviy sharoitlarda iqtisodiy jarayonlarni
raqamlashtirish va axborot texnologiyalari faoliyatning barcha sohalariga kirib
bormoqdа.Yangi O‘zbekistonning 2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Taraqqiyot
strategiyasida ham raqamli iqtisodiyotni iqtisodiy rivojlanishning asosiy
"drayveri"ga aylantirish va uning hajmini kamida 2,5 baravar oshirish
rejalashtirilgan. Dasturiy ta’minot ishlab chiqarish hajmini 5 barobar, ularning
eksportini 10 barobar 500 million dollarga yetkazish vazifasi belgilandi. [1] Ushbu
vazifalarni bajarishuchun raqamli iqtisodiyotni keng joriy etish va uni qo llab-ʻ
quvvatlash borasida keng ko lamli chora-tadbirlar belgilandi va mazkur vazifalar
ʻ
ijrosi o laroq, mamlakatimizda yangi elektron hujjat aylanishi tizimlari joriy
ʻ
etilmoqda, elektron to lovlar rivojlantirilmoqda va elektron tijorat sohasidagi
ʻ
normativhuquqiy baza takomillashtirilmoqda, elektron infratuzilma va tijorat
shakllantirilmoqda, iqtisodiyotning barcha jabhalarida raqamli transformatsiyaga
o tilishi qadamma-qadam amalga oshirilmoqda
ʻ 1
.
Kurs ishining vazifasi: Ishlab chiqarish jarayonlariga raqamli
texnologiyalarning kirib borishi bilan korxonalarning raqobatdosh ustunlik
manbalariga, ularning faoliyati va boshqaruvining samarali kontseptsiyalariga
yangi talablar qo'yilmoqda. Raqamli iqtisodiyotga o‘tishning o‘ziga xos
xususiyatlarini hisobga olish, yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni
prognozlash, shuningdek, salbiy oqibatlarni minimallashtirish bo‘yicha yechim va
takliflar ishlab chiqish korxona faoliyatini tashkil etishning asosiy shartiga
aylanmoqda. Sanoat korxonalarida mavjud resurslar va biznes-jarayonlarni
samarali boshqarishning innovatsion texnologiyalar va biznes jarayonlarini
optimallashtirish usullariga asoslangan tizimi raqobat ustunligiga erishishning
muhim jihati hisoblanadi.
1
Vaxobov A.V., Xojibakiev Sh.X., Mo’minov N.G. “Xorijiy investitsiyalar”. O’quv qo’llanma.- T.:
Moliya, 2010.-328 b.
3

Kurs ishining maqsadi: Shunday ekan, raqamlashtirish sharoitida
korxonalarda ishlab chiqarishni tashkil etishning xususiyatlarini o'rganishsh va
raqamli transformatsiya jarayonini amalga oshirish algoritmini shakllantirish
ob’ektiv zaruriyat sifatida maydonga chiqali.
Zamonaviy sharoitlarda ishlab chiqarishni tashkil etishga mahsulot hayot
siklini boshqarishni raqamlashtirish asosida zaruriy kompetiylikka ega bo’lgan
yuqori malakli xodimlar (ishchilar) ning innovatsion mehnat vositalari va
buyumlari bilan ma’lum bir muhitda hamda vaqtda samarali uyg’unlashtirish
jarayoni sifatida qaraladi.
Kurs ishining mavzusi: Ishlab chiqarish jarayoniga yangi samarali
texnologiyalarni tadbiq qilishning zaruriyati va istiqbollari.
Kurs ishining tuzilishi: Kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan reja, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar.
4

I.BOB. YANGI SAMARALI TEXNOLOGIYA
1.1. Yangi samarali texnologiya tushunchasi va ularga qaratilgan
investitsiyalar
“Yangi samarali texnologiya” tushunchasi (ingl. Innovation- kiritilingan
yangilik, ixtiro ) yangilik ka investitsiya kiritish ma’nosida ishlatiladi. Yangi
samarali texnologiya tushunchasi iqtisodiyotga XX asr boshlarida kirib kelgan.
Avstraliyalik iqtisodchi olim Y.Shumpeter birinchi marotaba Yangi samarali
texnologiyalarga oid masalalarni ko’rib chiqqan va innovatsion jarayonga to’liq
ta’rif bergan. Iqtisodiy adabiyotlarda “Yangi samarali texnologiya” tushunchasiga
ko’pchilik mualliflar tomonidan turlicha yondoshuvlar keltirilgan. Ko’pchilik
mualliflar yangilik kiritishni iqtisodiy tadbiq etish jihatidan nazarda tutadi, ya’ni
yangi resurslarni tashkil etish yoki mavjud bo’lganlarini noan’anaviy holda
yangicha ishlatilishini nazarda tutadilar
A.Busiginning fikriga ko’ra, Yangi samarali texnologiya bu asosiy kapital
yoki ishlab chiqarilayotgan mahsulotni ilm fan, texnika va texnologiyalar
yordamida yangilashdir. 2
R.Fatxutdinovning fikriga ko’ra, Yangi samarali texnologiya yangilikni
tadbiq etishning yakuniy natijasi bo’lib, ob’ekt boshqaruvini o’zgartirish ijtimoiy,
iqtisodiy,ilmiy, texnikaviy, ekologik va boshqa ko’rinishdagi samaradorlikdir. 3
Yuqoridagi ta’riflardan xulosa qilib, Yangi samarali texnologiya – bu yuqori
iqtisodiy va ijtimoiy samara olish maqsadida ishlab chiqarish jarayoniga ilg’or ilm-
fan yutuqlarini joriy etish yo’li bilan yangi tovarlar yaratish yoki ishlab
chiqarilayotgan tovarlar sifatini oshirishdir.
Yangi samarali texnologiya har bir sohada bo’lishi mumkin. Masalan, fanda,
uning bir yo’nalishida yirik yangiliklarga erishish, kashfiyotlar yaratish,
izlanishlarda, ilm sohasida yangi ilm va bilimlarni ochish, texnika va
texnologiyalarni yangi avlodini yaratish, ishlab chiqarish sohalarida, xizmat
ko’rsatishda yangi usullarni kiritish va boshqalar shular jumlasidandir.
2
А.В.Бусыгин. Предпринимательства. – М.: Дело, 2001. 176с.
3
Р.А.Фатхутдинов. Инновационн ый менежмент. – М.: Интел – Синтез. 2000. 9с.
5

Iqtisodiyotda esa fan, texnika, texnologiyalar sohalarida erishilgan eng so’nggi
yutuqlarni qo’llashni bildirishi mumkin.
Innovatsion faoliyat qaysi sohada bo’lmasin, kashfiyotlar, e’lon qilingan
yangiliklar, texnika va texnologiya yutuqlari va texnologik jarayonlarni yangilash,
mahsulot bilan ta’minlash va boshqa yo’nalishlardagi barcha yangiliklarni tizimli
ravishda uzluksiz joriy etib borishni ta’minlash jarayonidir.
Jahon gloaballashuvi jarayonida kuchli raqobat har sohada yangilikka
undaydi. Fandagi texnika-texnologiya sohalaridagi eng so’nggi yutuqlar,
kashfiyotlar, yangiliklar, ratsionalizatorlik takliflarni ishlab chiqish va xizmat
ko’rsatish sohalariga shiddat bilan kiritilib boriladi va marketing, boshqaruv, ishlab
chiqarish, xizmat ko’rsatish sohalarida yangi yondashuv, yangi texnologiya,
texnikalarni qo’llashni talab qiladi va texnologiyalarni yangi avlodini qo’llash
asosida mablag’ kiritilishi investitsiyadan dalolat beradi. Yangilik kiritilishi
asosida mavjud texnika va texnologiyalarni almashtirilishi ham investtsiyani
anglatishi mumkin. Fan va texnika taraqqiyoti natijalari asosida yangi texnika,
texnologiyalarni qo’lga kiritilishi ham investitsiya ma’nosida ishlanadi.
Investitsiyani aniqlovchi omil bo’lib yangilik yaratilishi, ratsionalizatorlik takliflar
yirik tashkilotlar va shunga tegishli ilgari e’lon qilinmagan yirik ishlanmalar
xizmat qiladi.
Kichik raqobat muhitida ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish sohalarida
investitsiya ishlab chiqarishni yangi texnika va texnologiyani qo’llash asosida
tashkil etishni, xizmat ko’rsatish sohasida yangi, avval qo’llanilmagan xizmat
turlarini nazarda tutadi. Yangi samarali texnologiya tushunchasi yangi maxsus
turlarni mavjud ishlab chiqariladigan mahsulotni almashtiruvchi, uning o’rnini
bosuvchi yangi mahsulotni ishlab chiqarishni ham anglatadi. Kuchli raqobat
muhitida yangi texnika va texnologiyalarni qo’llash asosida yangi mahsulotni,
yangi bozorga olib chiqishni ham bildiradi. Investitsiya kashfiyotlar asosida fan va
texnika sohasida yangi bilimlarni qo’llashga kiritilishini, yangi ilg’or texnika va
texnologiyalarni yaratilishini, ularni ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish
6

sohalarida qo’llanilishini, ular asosida yangi tovar va xizmatlarni yaratilishini va
ular hisobiga raqobatni kuchaytirishni, yangi bozorni egallashni ham anglatadi.
Yangi samarali texnologiya an’anaviy va yangi ilm-fan sig’imi yuqori
bo’lgan tarmoq sohalarida iqtisodiy o’sishni va raqobatbardoshlikni doimiy
ravishda ta’minlovchi zaruriy vosita sifatida namoyon bo’ladi.
Yangi samarali texnologiyaning asosiy xususiyatlari:
 Ilmiy - texnik yangilik;
 Amaliy qo’llanilishi;
 Tijoriy amalga oshirilishi, ya’ni bozorda ma’lum darajada
iste’molchilar talabini qondira olishi.
Umuman olganda, innovatsion jarayon - bu yangilik g’oyadan to
mahsulotgacha shakllanishi va bozorga tarqalishidir.
Innovatsion jarayon bosqichlari:
1-bosqich bu yangi g’oya va bilimlar;
2-bosqich bu yangilikni (novatsii) amaliy faoliyatga tadbiq etish, ya’ni
Yangi samarali texnologiya;
3-bosqich bu Yangi samarali texnologiyalar diffuziyasi. Ya’ni innovatsion
mahsulot, xizmat va texnologiyalarni yangi makon va sharoitlarda qo’llanilishi.
Shunday qilib, “Yangi samarali texnologiya” tushunchasi barcha sohalardagi
(ishlab chiqarish, ilmiy-tadqiqot va boshqa) ishlanmalar, yangiliklar va
takomillashtirilgan vositalar sifatida, sarf-xarajatlar imkoniyatlarini ta’minlaydi
yoki bo’lmasa ularni ta’minlash uchun sharoit yaratadi.
Yangi samarali texnologiyalarni oxir-oqibat maqsadi tovar (mahsulot)
raqobatbardoshligini kuchaytirish, uning bozorini kengaytirish, firma (korxona)
faoliyati barqarorligini ta’minlash asosida foyda (daromad) hajmi va normasini
ko’paytirishdir.
Yangi samarali texnologiyalar o’zining predmeti va qo’llash sohalari
bo’yicha quyidagilarga bo’linadi:
-mahsulotli (yangi tovar yoki xizmatlar);
7

-bozorboplik (tovarni ishlatilishini yangi sohalarini tashkil etuvchi yoki
xizmatlarni yangi bozorda tadbiq etish);
-Yangi samarali texnologiyalik jarayonlari (texnologiyalar, ishlab
chiqarishni tashkil etish va boshqarish jarayonlari)
Yangi samarali texnologiyalarni qayd etilgan mezonlar bo’yicha tiplarga
ajratish firma (korxona) strategiyasini aniqlash, Yangi samarali texnologiya
tiplaridan kelib chiqib tovar (xizmatlari) realizatsiya shakllari hamda iqtisodiy
mexanizm boshqarish shakllarini ishlab chiqish imkoniyatlarini beradi. Har qanday
yangilik, ya’ni Yangi samarali texnologiya aniq loyihalarda o’z ifodasini topadi,
aniq maqsadlarga qaratiladi hamda chuqur hisob-kitoblar, tahlil va ekspertiza
asosida bo’lajak natijalari istiqboli aniqlanadi.
Yangi samarali texnologiya har qanday sohada yangilikni qo’llash bo’lib,
uzluksiz jarayonni bildiradi, tizimli faoliyatni, aniq strategiyani amalga oshirishdan
dalolat beradi.
Yangilikka intilish, yaratuvchanlik, kashfiyotlar va ular asosida qo’lga
kiritiladigan ishlanmalar har qanday sohada resurs talab etadi.
Har qanday iqtisodning bosh bo’g’inini ishlab chiqarish tashkil etishi
munosabati bilan, uni muntazam ravishda yuksaltirish, yangilanishni, ilg’or
texnika va texnologiyalardan foydalanishni, progressiv boshqaruv usullarini
qo’llashni, turli yo’nalishlarda samara keltiruvchi iqtisodiy-moliyaviy resurslarni,
ya’ni investitsiyalarni kiritishni talab etadi.
Makroiqtisodiy darajada Yangi samarali texnologiyalarga qaratilgan
investitsiyalar ijtimoiy-iqtisodiy tizimni takomillashtirishga qaratiladi va iqtisodiy
taraqqiyotni umumiy shart-sharoitlarini yaxshilab boradi hamda iqtisodiy
mexanizmlarning takomillashtirilishini ta’minlaydi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida
ishlab chiqarish mukammal omillarga ega bo’lishi talab etiladi va zaruriy iqtisodiy
resurslar, ya’ni investitsiyalarni talab etadi. Bunda Yangi samarali
texnologiyalarga qaratilgan investitsiyalar ijtimoiy-iqtisodiy tizimning moddiy,
ijtimoiy-iqtisodiy va g’oyaviy-siyosiy belgilarini takomillashtirilishiga safarbar
8

etiladi. Bunday investitsiyalar resurslar, ishlab chiqariladigan mahsulotlar,
xizmatlar, mulkchilik shakllari, iqtisodiy mexanizm, intilinayotgan g’oya va
siyosatning ustuvorligini ta’minlanishiga qaratiladi.
Xulosa qilib aytganda, makroiqtisodiyot darajasida Yangi samarali
texnologiyalarga qaratilgan investitsiyalar kuchli raqobat muhitida firma
(korxona)larning raqobatbardoshligini ta’minlash bilan bog’liq bo’lgan ularning
mavqeini mustahkamlash bilan, samaradorligini yuksaltirish, foyda (daromadi)
hajmi va me’yorini oshirish bilan bog’liq bo’lgan investitsiyalardir.
O’zbekiston iqtisodiyotida firma (korxona)lar hayotiyligini ta’minlash, ular
rivojlanishi va daromaddorligini orttirish, fan va texnika taraqqiyoti yutuqlaridan
foydalangan holda, jahon talablari darajasidagi tovar va xizmatlarni ishlab
chiqarishdir. Yangi, zamonaviy va ilg’or texnika-texnologiyalarni qo’llagan holda
sifatli, arzon tovar va xizmatlarni tashqi bozorlarga etkazish uchun qaratilgan
investitsiyalar innovatsion investitsiyalardir. Erkin raqobat muhitida firma
(korxona) Yangi samarali texnologiya strategiyasini yaxlitlikda ta’minlashga
qaratilgan investitsiyalar:
- ishlab chiqarish hayotiyligini saqlab qolish;
- jamoa rivojlanish dasturini ta’minlash;
- zamonaviy boshqarish usullarini qo’llash;
- foydani maksimallashtirish;
- jamoa faoliyatini takomillashtirish;
- yangi sohalarga kirib borish;
- manfaatlarga mos keladigan maqsadlarga erishish;
moliyaviy holatga risk vaziyat ta’sirini kamaytirish qobiliyatiga ega bo’lish
kabi vazifalarni qamrab oladi va ularni ta’minlashga qaratiladi.
So’nggi yillarda O’zbekistonda innovatsion loyihalarni tatbiq etishning
tashkiliy- h uquqiy va institutsional asoslarini rivojlantirish maqsadida bir qator
qonun, farmon va qarorlar qabul qilindi. Shu jumladan, 2006 yil 7 avgustda PQ–
436 sonli «Fan va texnologiyalar rivojlanishini muvofiqlashtirish va boshqarishni
9

takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti Qarori.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008 yil 15 iyuldagi PQ-916 sonli
«Innovatsion loyihalar va texnolgiyalarni ishlab chiqarishga tatbiq etishni
rag’batlantirish borasidagi qo’shimcha chora-tadbirlari to’g’risida»gi qarori. Ushbu
qaror asosida Respublika innovatsion g’oya, texnologiya va loyihalar yarmarkasi
amalga oshirilmoqda. Bu yarmarka Iqtisodiyot Vazirligi, Vazirlar Mahkamasi
qoshidagi Fan va texnologiyalarni rivojlantirishni muvofiqlashtirish Qo’mitasi,
Fanlar akademiyasi va Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo Vazirligi
tomonidan tashkil etilgan. Respublika innovatsion g’oya, texnologiya va loyihalar
yarmarkasi mamlakatimiz korxonalariga ilmiy-innovatsion faoliyat natijalarini
joriy etishga, ularning samaradorligini oshirishga ta’sir etuvchi mexanizm bo’lib
xizmat qiladi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008 yil 15 iyuldagi PQ-916 son
qarorini bajarish yuzasidan Vazirlar Mahkamasi 2008 yil 15 oktyabrdagi № 228-
sonli «Texnologiyalar transferi agentligi» davlat unitar korxonasi faoliyatini
takomillashtirish to’g’risida» qaror qabul qildi. Agentlikning asosiy vazifalari
innovatsion loyihalarni ishlab chiqish va ularni ishlab chiqarishga joriy etish;
innovatsion texnologiyalarni, shu jumladan, xorijiy innovatsion texnologiyalarni
mustaqil ekspertizadan o’tkazish, moslashtirish va mamlakatimiz amaliyotiga joriy
etish; ilmiy-texnik ishlanmalarni tijorat sotuvi ob’ekti sifatida ishlab chiqarishga
joriy etish loyihalarini tuzish va amalga oshirish; ilmiy-texnik ishlanmalar
natijalarini tijoratlashtirish sohasida xalqaro ilmiy-texnik hamkorlikni amalga
oshirish.
Respublikada innovatsion faoliyatni qo’llab-quvvatlash va rivojlantirish
maqsadida 2002 yilda «Innovatsion ilmiy-texnikaviy faoliyatni moliyalashtirish
Fondi» tashkil etilgan edi. O’tgan davr ichida 1070 ta innovatsion loyihalar bu
fonddan moliyaviy yordam oldilar.
10

2003-2014 yillar respublikada innovatsion faoliyatni innovatsion loyihalar
dasturi asosida bajarilish yo’nalishlari agrosanoat majmui bo’yicha 14 tadan 138
taga, mashinasozlik va asbobsozlik bo’yicha 12 tadan 63 taga, sog’liqni saqlash
bo’yicha 8 tadan 113 taga, ekologiya bo’yicha 2 tadan 36 taga, farmakologiya
bo’yicha 7 tadan 89 taga, axborot texnologiyasi bo’yicha 2 tadan 102 taga,
geologiya va qayta ishlash tarmoqlari bo’yicha 3 tadan 68 taga, energetika
bo’yicha 12 tadan 115 taga, kimyoviy texnologiya bo’yicha 12 tadan 91 taga va
ijtimoiy yo’nalish bo’yicha 40 tadan 247 tagacha ko’paydi.
Respublikada YaIM tahlil etilayotgan davrda 6 barobarga o’sgan bo’lsada,
innovatsion tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish uchun byudjetdan ajratilayotgan
mablag’larning YaIM dagi hissasi 2007 yilda 0,006 foiz bo’lgan bo’lsa, 2014 yilga
kelib 0,072 foizni tashkil etdi. Rivojlangan xorijiy mamlakatlarda bu ko’rsatkich
YaIMni 10-14 foizini tashkil etadi. Innovatsion tadbirkorlik faoliyatini
rivojlantirish uchun unga ajratilayotgan mablag’lar hissasini oshirish zarur.
Ishlab chiqarishni tashkil etish — mehnat jarayonida i.ch. re-surslari va
mehnat qurollaridan oqilona foydalanib, belgilangan vazifani bajarish va yuqori
samaradorlikka erishishga qaratilgan chora-tadbirlar majmui. I.ch.t.e. eng ma qulʼ
usullarni, zarur asbob-uskunalarni tanlash, turli i.ch. sohalarining mutanosib va
uzluksiz ishlashini ta minlash, ishlab chikarish grafiginit bu-zilishiga yo l
ʼ ʻ
qo ymaslik, korxona va sexlarda i.ch. estetikasi, sanitariyasi, mehnat muhofazasi
ʻ
va texnika xavfsizligi talablariga mos keladigan sharoitlarni yaratish va b. da
namoyon bo ladi. I.ch.t.e. dan maqsad korxona uchun aj-ratilgan moddiy,
ʻ
moliyaviy va mehnat imkoniyatlaridan mumkin qadar yaxshiroq foydalanish, eng
yuqori moliyaviy natijalarga erishishdir.
I.ch.t.e. xalq xo jaligi uchun zarur bo lgan turdagi, sifatdagi, modeldagi
ʻ ʻ
mahsulot, buyumlarni yetkazib berishi, i.ch. ning o sishi harajatlarning
ʻ
kamaytirishi, mehnat sharoitining yaxshilanishi va xodimlarning madaniy-tex-nik
darajasini ta minlashi zarur. Yangi va ishlab chiqarilayotgan mahsulot turlarini
ʼ
tayyorlash ularni moder-nizatsiyalash jarayoni, i.ch. bo g inlarini boshqarish va
ʻ ʻ
11

nazorat ishlari hamI.ch.t.e. ga kiradi. U mahsulot i.ch. ning barcha bosqichlarini
qamraydi va barcha xususiy vazifalarni umumlashtirib, umumiy tizim harakterini
oladi, pirovardida jamiyat iste molining maksimal qoniqishlarini, ya ni yetarliʼ ʼ
i.ch.ni xreil qiladi. I.ch.t.e. ning asosiy talabi jarayonlarining uzluksizligi, i.ch.
bo g inlarining mutanosibligi va mahsulot i.ch.ning takroriyligidan iborat.
ʻ ʻ
Uzluksizlik mehnat vositalaridan foydalanib vaqtni minimal sarflash hisobiga i.ch.
ning barcha bosqichlaridan mehnat predmetlarining to xtovsiz o tishida aks etadi.
ʻ ʻ
Mutanosiblik i.ch. kuv-vatlaridan to liq foydalanish imko-niyatni beruvchi
ʻ
uchastkalarning o zaro moslashuv xususiyati. Takroriylik muayyan vaqt birligi
ʻ
ichida bir xil ish hajmini bajarish va bir xil mahsulot i.ch. ni uzluksiz tashkil
etishdir. I.ch.t.e. ning muhim kurinishlari ixtisoslashtirish, konsentratsiyalash va
kombinatsiyalashdir 4
.
I.ch.t.e. ning tarkibiy tuzilishiga ko ra, funksional (konsentratsiya,
ʻ
ixtisoslashtirish, kooperatsiyalash va i.ch.ni kombinatsiyalash orqali yangi i.ch.
tizimlarni yaratish yoki eskilarni takomillashtirish), makon (sexlar, i.ch.
uchastkalari, korxona, birlashma, hududiy i.ch. majmualari darajasida I.ch.t.e.) va
vaqtga ko ra (xom ashyodan tayyor mahsulotgacha bo lgan texnologik
ʻ ʻ
jarayonlarini o z ichiga olgan) ko rinishlari bor.
ʻ ʻ
I.ch.t.e. ning xususiyatiga ko ra, potok l i (i.ch. ning har bir uchastkasida
ʻ
muayyan ish nomenklaturasi, ish urni mahsulot tayyorlashga qarab belgilanadi,
bunda, odatda, bir turdagi mahsulot kuplab tayyorlanadi), yakka tartibda (alohida
uchastkalarni texnologik ixtisoslashda namoyon bo ladi) va partiyalab, to p-to p
ʻ ʻ ʻ
qilib i.ch. (po-tokli va yakka tartibda mahsulot i.ch.ni ham o zida mujassam etadi)
ʻ
ko rinishlari bor. I.ch.t.e. da ishlab chiqarish sikli davomiyligini vaqt jiqatidan
ʻ
rejalashtirish muhim ahamiyatga ega. Hoz. vaqtda texnikadan unumli foydalanish
va ularni o z vaqtida sifatli qilib ta mirlash I.ch. t.e. ning muhim vazifasiga
ʻ ʼ
aylangan.
4
Вахабов А.В., Разыкова Г.Х., Хажибакиев Ш.Х. Иностранные инвестиции и модернизация
национальной экономики. Монография. Т.: Молия, 2011.-300 с.
12

1. 2. Yuqori riskli (venchurli) investitsiyalarni moliyalashtirish.
Investitsiyalarni moliyalashtirish kelajakda aniq mahsadlarga erishishni
nazarda tutishi bilan tavsiflanadi. Investitsiyalarni moliyalashtirish iqtisodiy
samaraga erishish, ijtimoiy samara olish, tabiatni muhofaza qilish, ekologik
vaziyatni yaxshilash, ishlab chiqarishni rivojlantirish yoki samaradorlikni
oshirishga qaratilganligi bilan ajralib turadi. Investitsiyani kiritish va
moliyalashtirish qarorlari aniq hisob-kitoblar va tahlil hamda ekspertiza asosida
amalga oshiriladi. Demak, investitsiyalarni moliyalashtirishdan avval ularni
kelajakdagi maqsadlariga erishish imkoniyatlari naqadar erkinligi aniqlanadi.
Yuqori riskli (venture capital), ya’ni venchurli moliyalashtirish natijalarini
noaniqligi, mavhumligi, tahlikaligi, qaltisligi, xavf-xatarliligi yoki riskliligi bilan
tavsiflanadi. Bir so’z bilan ifodalaganda, investitsiyalarni moliyalashtirishni
risklilik darajasi yuqori bo’lganligi bilan xarakterlanadi. Bunda qo’ldan keladigan
investitsiyalarni kelajakda maqsadlariga erishish imkoniyatlari past bo’lishi, yoki
umuman qo’yilayotgan maqsadni qo’lga kiritilishi noaniq bo’lishi, yoki umuman
kiritilayotgan kapital yo’qotish imkoniyatlari yuqori ekanligi oldindan noma’lum
bo’lishi bilan aniqlanib turadi. Venchurli investitsiyalarni qimorga tikish, kazino,
ruletka kabi o’yinlarga mablag’ tikish bilan taqqoslash mumkin bo’lgan
investitsiyalardir. Venchurli investitsiyalar o’zlarining oqibatlarini noma’lum
ekanligi bilan ajralib turadi.
Venchurli moliyalashtirish – bu moliyalashtirishning shunday turiki, bunday
venchur kapitali egalari va kompaniya egalari yuqori riskli (xatarli) va yuqori
daromadli loyihalarni realizatsiyasi bo’yicha hamkorlik qiladilar. Venchurli
moliyalashtirishning ob’ekti bo’lib sinalmagan g’oya – venchur loyiha hisoblanadi.
Shuningdek, “venchur” termini yangi texnologiyani barpo etish bilan bog’liq
loyihalarni joriy etish faoliyati sifatida ham talqin etiladi.
Venchur loyihalarini moliyalashtirishning asosiy afzalligi o’rtacha
daromadlilik darajasining yuqoriligi bo’lib, mamlakat iqtisodiyoti bo’yicha
ko’riladigan daromaddan 2-3 barobar ko’p miqdorni tashkil etadi.
13

Venchur loyihasini amalga oshirishda kamida uchta bosqichda kapitalga
ehtiyoj seziladi:
1) dastlabki bosqich – tashkiliy ishlar va korxonani tashkil etish
tadbirlari, marketing izlanishlari, loyiha qidiruv va ilmiy tekshirsh ishlari kabi
loyiha oldi tadbirlari uchun;
2) o’rta bosqich – rivojlanish bosqichi bo’lib, mahsulot namunalarini
ishlab chiqishdan normal ishlab chiqarish va iste’mol faoliyatiga o’tish uchun;
3) oxirgi bosqich – muvaffaqiyatni mustahkamlash bosqichi bo’lib,
korxona aktsiyalarini birjada erkin muomala uchun emissiya qilinishi ro’y beradi
va ishlab chiqarish ko’rsatkichlarini mustahkamlash uchun mablag’ talab qilinadi.
Venchur fondi o’z kapitalini turli rivojlanish darajasidagi korxonalarga
joylashtirishdan manfaatdor va kapital diversifikatsiyasi tarafdoridir. Venchur
kompaniyada fondni nazorat qilish uchun moliyaviy menejr lavozimiga ishonilgan
shaxs saylanadi. Venchur kompaniya fondga egalik qilmaydi, faqat boshqaradi.
Investitsiya risklari o’zlarining aniqligi, noaniqligi, miqdor jihatdan hisob-
kitob qilinishi, sifat jixatidan aniqlanishi hamda turli usullar bilan o’lchanishi bilan
tavsiflanadilar. Risklarni aniqlashda hisoblashdan, o’lchashdan, miqdorligini
belgilashdan maqsad ularni boshqarish yo’llarini ishlab chiqishdir. Investitsiya
risklarini boshqarish maqsadida ularni ta’sirini kamaytirish, oldini olish chora-
tadbirlari ishlab chiqiladi va qo’llaniladi.
Venchurli investitsiyalar, o’zlarining risklarini oldini olish yoki pasaytirish
imkoniyatlari ehtimoli yuqori emasligi bilan farqlanadi. Jahon tajribasi
tasdiqlashicha, venchurli moliyalashtirish iqtisodiyotni texnik jihatdan progressiv
tarmoqlariga taalluqlidir. Riskli moliyalashtirishga mansub bo’lgan mablag’lar
ixtisoslashgan institutlar tomonidan jamlanadi va o’zaro bir-biriga bog’liq bo’lgan
hamda tezda qoplanadigan loyihalarga qaratiladi. Odatda bunday investitsiyalar
katta bo’lmagan, ishlab chiqarishni printsipial yangi turlarini o’zlashtirilishi
hisobiga foyda normasi o’rtachadan yuqori darajada ta’minlanishi kutilayotgan
sohadagi firmaga beriladi. Bunda, odatda kapital qo’yilmalar firma mijozini
14

aktsiyalarini bir qismini xarid qilish yo’li bilan amalga oshiriladi, yoki ssuda berish
yo’li orqali, shu jumladan firma-mijoz konversiya huquqi bilan beriladi. Risk
yuqori bo’lgan kapital qo’lga kirituvchi firma rahbarligi o’zining hatti-harakati
ancha erkinligi bilan tavsiflanadilar 5
.
Venchur kapital xususiy biznesni moliyalashni muqobil usuli sifatida XX asr
50 yillari o’rtalarida AQShda vujudga keldi, 70 yillarning oxirlarida esa Evropada
paydo bo’ldi. Venchurli moliyalashtirish kelib chiqishiga qadar, jahonda kichik va
o’rta biznesni moliyalashtirishning quyidagi manbalari ma’lum edi:
- bank kapitali, yirik korporatsiyalar, kompaniyalar, badavlat shaxslar.
Amerikaliklar va inglizlar ularni “biznes angellari” deb atashar edi. O’z ishini
boshlovchi tadbirkor “gard kam” tamoyiliga tayangan holda faoliyatini yo’lga
qo’yar edi. Biznesni boshlab yuborish uchun mablag’ni o’z qarindosh urug’laridan,
do’stlaridan, tanish bilishlaridan qarzga olib, yoki mulk va uy joyini garovga
qo’yib, faqat yutuqqa tayangan holda, o’z kuchiga ishonch hosil qilib faoliyatga
qo’l uradi.
Venchur kapitali paydo bo’lishiga qadar Evropada xususiy tadbirkorlar
aktsioner kapitalining moliyalashtirish manbalariga ega bo’lmaganlar. Faqat 80
yillarning o’rtalariga kelib evropalik mablag’ tikuvchilar ularga an’anaviy bo’lib
qolgan, oldindan miqdori aniq bo’lgan aktivlarga mablag’ safarbar etmasdan,
aktsiyalarga investitsiyalash imkoniyatlari bilan qiziqa boshlashgan.
Venchurli investitsiyalarni moliyalashtirishni ko’pgina tushunchalari
ma’lum, lekin ularning barchasini ma’nosi shunga borib taqaladiki, qanday qilib u
o’z funktsional vazifasini bajaradi. Ustav kapitali hammasini qo’lga kiritish yoki
aktsiyalar paketinining bir qismini xarid qilish yo’li bilan aniq biznesni o’sishiga
pul mablag’larini tikishi venchurli investitsiyalarni moliyalashtirish mohiyatidan
dalolat beradi. Bunda kapital tikuvchining ma’lumoti cheklanadi va kapital
kirituvchi faqat investitsiya manbasini ta’minlovchisi hisoblanadi.
5
Bekmurodov A.Sh., Karrieva Ya.K., Ne’matov I.U., Nabiev D.H., Kattaev N.T. Xorijiy investitsiyalar.
O’quv qo’llanma. –T.:Iqtisodiyot, 2010.-166 b.
15

Venchurlik investitsiyalarni moliyalashtirish tushunchasi “venchur kapitali”,
“venchur biznesi” tushunchalari bilan bevosita aloqadordir. Odatda ishlab
chiqarish, texnologik, axborot va tashkiliy xarakterga ega bo’lgan yangi
ishlanmalarni joriy etish bilan bog’liq bo’lgan mualliflar faoliyati venchurli
investitsiya munosabatlarini tashkil etadi.
Venchurli moliyalashtirish mexanizmini kelib chiqishi kelajagi bor g’oyalar,
yangi fan sig’imi yuqori bo’lgan ishlanmalarni tadbiq etish loyihalari bilan
bog’lanadi.
Tadbirkor o’z faoliyatini yo’lga qo’yish uchun g’oyaga, ya’ni kelajagi bor
loyihaga, moliyaviy mablag’ga ega bo’lishi kerak. Moliyaviy mablag’ga ega
bo’lgan taqdirda ham, tadbirkor o’z g’oyasining naqadar amalga oshishini tasavvur
qila olishi kerak, uning oqibatlari qanday bo’lishini, ishonchliligini bilishi zarur.
Fan va texnika yutuqlari natijalari yangi texnika-texnologiyalarni ishlab
chiqarishga tadbiq etishi bilan bog’liq g’oyalar va loyihalar yuqori darajali risklar
bilan bog’liq bo’ladi. Bunday risklar jumlasiga texnologik risklar, yangi
texnologiya va yangi mahsulotlarni ishlatish oqibatlari bilan bog’liq iqtisodiy
risklar, tadbirkorlikni takroriy risklari kiradi. Venchur biznesida qanchalik risklar
darajasi yuqori bo’lsa, shunchalik “venchur kapitali” qiymati yuqori bo’ladi.
Fan-texnika taraqqiyotining intensivligi qanchalik yuqori bo’lsa, uning
oqibatlarini ishlab chiqarishga tadbiq etishdan voz kechilsa, shunchalik iqtisodiyot
va jamiyat moliyaviy jihatdan zarar ko’radi. Buning sababi raqobatbardoshlik
yo’qotiladi, ishlab chiqarish qisqaradi, fuqarolar byudjet daromadlari kamayadi,
ishsizlik o’sadi va boshqa salbiy ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlar kelib chiqadi. Shuning
uchun ham mantiqan tashkiliy-boshqaruv qarorlar shunga qaratiladiki, yuqori riskli
loyihalarni amalga oshirish orqali ko’zlangan maqsadlarga erishishi uchun
venchurli moliyalashtirish mexanizmlarini ishga solish.
“Venchur kapitali” venchur strukturalarida ya’ni venchur fondlari,
korporatsiyalari orqali tashkil etiladi. Venchurli moliyalashtirish mexanizmli
tadbirkorlik, innovatsion tuzulmalarini moliyalashtirishda qo’l keladi. O’zbekiston
16

iqtisodiyotida ilmiy-izlanish ishlanmalari “nou-xau”larni, innovatsion loyihalarni
moliyalashtirish “venchur kapitali” “venchur tuzilmalari”, ya’ni venchur foydalari,
korporatsiyalari, assotsiatsiyalarining venchurli moliyalashtirish mexanizmi orqali
amalga oshirilishi iqtisodiyotimizni texnik, texnologik jihatdan muntazam
yangilanib borishini ta’minlab turadi.
17

II.BOB. XO’JALIK YURITUVCHI SUB’EKTLARNING YANGI
SAMARALI TEXNOLOGIYA FAOLIYATI.
2.1. Yangi samarali texnologiya faoliyati tadbirkorlik taraqqiyotini
yuksaltirish omili sifatida
Jahon sivilizatsiyasi tarixi tasdiqlashicha, iqtisodiyotni rivojlantirishning
bosh kuchi bo’lib tadbirkorlik xizmat qiladi. Tadbirkor har qanday imkoniyatni
boy bermasdan, o’z manfaatida o’zi uchun iloji boricha maksimal yutuq
maqsadida, hech qanday talofatlardan qo’rqmay tashabbusni qo’lga oluvchi, kuchli
va harakatchan insondir. A. Smitni ko’zga ko’rinmas qo’l qoidasiga binoan,
tadbirkor har qanday imkoniyatni nafaqat o’zi uchun balki jamiyat kelajagi uchun
ishlatuvchidir. Tadbirkor bo’lish, demak, yangi ishni amalga oshirish qarorini
qabul qilishdir.
Tadbirkorlik, iste’molchilarni turli tovar va xizmatlar bilan ta’minlash yo’li
bilan, daromadni oshirishga qaratilgan turli faoliyatdir. Tadbirkorlik faoliyati
doimiy ravishda o’z mulkiy mas’ulligidan, o’z qo’rquv va tavakkalligidan kelib
chiqib yuritiladigan faoliyat hisoblanadi. Haqiqiy tadbirkor faqat o’z g’oyasiga ega
bo’lgan insonlardir, olimlarni fikriga ko’ra, dunyodagi insonlarni faqat 15-20
foizigina tadbirkordek fikr yuritish va harakat qilish qobiliyatiga egadirlar.
Amerikaliklar tadbirkorlarning millatini “oltin foyda” deb atashadi. Nobel’
mukofoti laureati, taniqli iqtisodchi Fridrix Fan Xayekni fikricha, tadbirkorlikning
mohiyati yangi iqtisodiy imkoniyatlarni izlashdir, uni axtarib topishdadir.
Tadbirkorlik oddiygina faoliyat emas, u yaratuvchanlikka mos va xos
faoliyatdir. Tadbirkorlikni yuritish va yuksaltirish uchun tadbirkor ijodiy xislatga
ega bo’lishi kerak. Tadbirkor o’z ishini boshlar ekan, uni u aniq bir jarayon sifatida
tasavvur qila olishi va bilishi zarur.
Tadbirkorlikka xos bo’lgan xislatlar bular: tashabbuskorlik; yaratuvchanlik;
ijodkorlik; yangilikka intiluvchanlik; o’zining g’oyasiga ega bo’lmoqlik;
tavakkalchilik va qaltislikni o’z bo’yniga olmoqlik; novatorlik, eskini buzib, ijodiy
ravishda yangilikni kiritmoqlik, ya’ni doimiy rivojlanmoqlik; faoliyat oqibatlarini
18

ko’ra bilmoqlik; o’z majburiyatlarini bajarmoqlik; o’z qaroridan qaytmaslik;
uddaburonlik va doimiy intiluvchanlik, yaratuvchanlik.
Qayd etilgan xislatlarga ega bo’lganlargina tadbirkorlikni aniq jarayon
sifatida tasavvur qila oladilar, buzish qobiliyatiga ega bo’la oladilar, yangilikni
yaratish imkoniyatiga ega bo’ladilar.
Tadbirkorlik taraqqiyoti novatorlikdadir, ya’ni eskini ijodiy yondashuv
asosida buzib, yangisini ijod etishdadir. Taniqli nemis iqtisodchisi
D.A.Shumpeterni fikriga ko’ra, texnologiya taraqqiyoti iqtisodiy yuksalishni
boshqaradi, novatorlik ya’ni doimiy ijodiy yondashuv va yaratuvchanlik
rivojlanishni ta’minlaydi. D.A.Shumpeterni fikriga ko’ra, inovatorlikni amalga
oshiruvchisi bo’lib tadbirkor xizmat qiladi, moliyaviy mablag’lar esa uni
ta’minotini tashkil etadi. Demak, tadbirkorlik o’z mazmun-mohiyatiga ko’ra
ijodkorlik, yaratuvchanlik, yangilikni tadbiq etmoqlik, tashabbuskorlik negizida
tadbirkorlik, uddaburonlik, intiluvchanlik va doimiy rivojlanmoqlikni anglatadi.
Ushbu jihatdan tadbirkorlik faoliyati Yangi samarali texnologiya faoliyatidan
boshqa narsa emasdir. Haqiqiy tadbirkorlik negizida novatorlik, yangilikni
kiritish, hayotga tadbiq etish yo’li bilan rivojlanishni ta’minlash yotadi.
Tadbirkorlik taraqqiyoti intiluvchanlikda, novatorlikda, yangiliklarni tadbiq
etmoqlikda, tavakkal qilmoqlikda, qaltislika qo’l urmoqlikda va o’z qarorlaridan
qaytmaslikda hamda ma’suliyatni seza bilmoqlikdadir. Bularni jami Yangi
samarali texnologiya faoliyatiga ham xos bo’lgan belgilar bo’lib, tadbirkorlik
taraqqiyotini yuksaltirish omili sifatida xizmat qiladi.
Tadbirkorlikni innovatsion faoliyatsiz his qilib bo’lmaydi, ushbu jihatdan
tadbirkorlik faoliyati oddiy biznesdan farq qiladi. Tadbirkorlik taraqqiyoti
novatorlikdan, erkin bozor talablarini bilmoqlikda, ularni istiqbolini his
etmoqlikda, ularga mos tovar va xizmatlarni etkazmoqlikda va shu yo’l bilan o’z
maqsadlariga erishmoqlikdadir. Faqat Yangi samarali texnologiyalarga tayangan
holda tadbirkorlikni yuritish tadbirkorlik faoliyati maqsadiga xos bo’lgan
19

yutuqlarni va yuqori daromadni ta’minlaydi. Bunda tadbirkorlik faoliyati erkin
raqobat muhitida sinmaydi, u faol rivojlanadi, taraqqiyotga erishadi, yuksaladi.
Innovatsion tadbirkorlik uch asosiy turga bo’linadi:
- m ahsulot Yangi samarali texnologiyasi;
- t exnologiya (ishlab chi q arish) Yangi samarali texnologiyasi;
- i jtimoiy Yangi samarali texnologiya.
Mahsulot Yangi samarali texnologiyasi - korxona mahsulotini sotish darajasi
imkoniyatini yangilash jarayonini namoyon etadi.
Texnologiya Yangi samarali texnologiyasi - ishlab chiqarish imkoniyati
(potentsial) yangilash jarayonidir
Ijtimoiy Yangi samarali texnologiyalar korxonaning gumanitar doirasini reja
asosida yaxshilash jarayonini namoyon etadi.
O’zbekiston iqtisodiyotida faqat innovatsion tadbirkorlik raqobatga bardosh
bera oladi, rivojlana oladi, taraqqiyotga erisha oladi, chunki uni Yangi samarali
texnologiyalar yuksaltira oladi. Novatorlik asosida Yangi samarali texnologiya
faoliyatiga tayanib tadbirkorlikni tashkil etish, oddiy biznesni yuritishdan farqli
ravishda rivojlanishni ta’minlaydi. Doimiy izlanishga, yangilikni kiritishga,
raqobatbardoshlikni yo’lga qo’yishga, muntazam modernizatsiyalarni
ta’minlashga, fan va texnika yutuqlari natijalarini joriy etib borishga qaratilgan
tadbirkorlik albatta o’z taraqqiyotiga erishadi va yuksalib boradi, chunki u bunda
bozor talablarini qondira oladi, natijalarga erisha oladi 6
.
Jahon sivilizatsiyasi tarixi tasdiqlashicha, iqtisodiyotni rivojlantirishning
bosh kuchi bo’lib tadbirkorlik xizmat qiladi. Tadbirkor har qanday imkoniyatni
boy bermasdan, o’z manfaatida o’zi uchun iloji boricha maksimal yutuq
maqsadida, hech qanday talofatlardan qo’rqmay tashabbusni qo’lga oluvchi, kuchli
va harakatchan insondir. A. Smitni ko’zga ko’rinmas qo’l qoidasiga binoan,
tadbirkor har qanday imkoniyatni nafaqat o’zi uchun balki jamiyat kelajagi uchun
6
Mamatov B., Xujamkulov D., Nurbekov O. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish. Darslik. –
T.: Iqtisod-Moliya, 2014. – 608 b.
20

ishlatuvchidir. Tadbirkor bo’lish, demak, yangi ishni amalga oshirish qarorini
qabul qilishdir.
Tadbirkorlik, iste’molchilarni turli tovar va xizmatlar bilan ta’minlash yo’li
bilan, daromadni oshirishga qaratilgan turli faoliyatdir. Tadbirkorlik faoliyati
doimiy ravishda o’z mulkiy mas’ulligidan, o’z qo’rquv va tavakkalligidan kelib
chiqib yuritiladigan faoliyat hisoblanadi. Haqiqiy tadbirkor faqat o’z g’oyasiga ega
bo’lgan insonlardir, olimlarni fikriga ko’ra, dunyodagi insonlarni faqat 15-20
foizigina tadbirkordek fikr yuritish va harakat qilish qobiliyatiga egadirlar.
Amerikaliklar tadbirkorlarning millatini “oltin foyda” deb atashadi. Nobel’
mukofoti laureati, taniqli iqtisodchi Fridrix Fan Xayekni fikricha, tadbirkorlikning
mohiyati yangi iqtisodiy imkoniyatlarni izlashdir, uni axtarib topishdadir.
Tadbirkorlik oddiygina faoliyat emas, u yaratuvchanlikka mos va xos
faoliyatdir. Tadbirkorlikni yuritish va yuksaltirish uchun tadbirkor ijodiy xislatga
ega bo’lishi kerak. Tadbirkor o’z ishini boshlar ekan, uni u aniq bir jarayon sifatida
tasavvur qila olishi va bilishi zarur.
Tadbirkorlikka xos bo’lgan xislatlar bular: tashabbuskorlik; yaratuvchanlik;
ijodkorlik; yangilikka intiluvchanlik; o’zining g’oyasiga ega bo’lmoqlik;
tavakkalchilik va qaltislikni o’z bo’yniga olmoqlik; novatorlik, eskini buzib, ijodiy
ravishda yangilikni kiritmoqlik, ya’ni doimiy rivojlanmoqlik; faoliyat oqibatlarini
ko’ra bilmoqlik; o’z majburiyatlarini bajarmoqlik; o’z qaroridan qaytmaslik;
uddaburonlik va doimiy intiluvchanlik, yaratuvchanlik.
Qayd etilgan xislatlarga ega bo’lganlargina tadbirkorlikni aniq jarayon
sifatida tasavvur qila oladilar, buzish qobiliyatiga ega bo’la oladilar, yangilikni
yaratish imkoniyatiga ega bo’ladilar.
Tadbirkorlik taraqqiyoti novatorlikdadir, ya’ni eskini ijodiy yondashuv
asosida buzib, yangisini ijod etishdadir. Taniqli nemis iqtisodchisi
D.A.Shumpeterni fikriga ko’ra, texnologiya taraqqiyoti iqtisodiy yuksalishni
boshqaradi, novatorlik ya’ni doimiy ijodiy yondashuv va yaratuvchanlik
rivojlanishni ta’minlaydi. D.A.Shumpeterni fikriga ko’ra, inovatorlikni amalga
21

oshiruvchisi bo’lib tadbirkor xizmat qiladi, moliyaviy mablag’lar esa uni
ta’minotini tashkil etadi. Demak, tadbirkorlik o’z mazmun-mohiyatiga ko’ra
ijodkorlik, yaratuvchanlik, yangilikni tadbiq etmoqlik, tashabbuskorlik negizida
tadbirkorlik, uddaburonlik, intiluvchanlik va doimiy rivojlanmoqlikni anglatadi.
Ushbu jihatdan tadbirkorlik faoliyati innovatsiya faoliyatidan boshqa narsa
emasdir. Haqiqiy tadbirkorlik negizida novatorlik, yangilikni kiritish, hayotga
tadbiq etish yo’li bilan rivojlanishni ta’minlash yotadi. Tadbirkorlik taraqqiyoti
intiluvchanlikda, novatorlikda, yangiliklarni tadbiq etmoqlikda, tavakkal
qilmoqlikda, qaltislika qo’l urmoqlikda va o’z qarorlaridan qaytmaslikda hamda
ma’suliyatni seza bilmoqlikdadir. Bularni jami innovatsiya faoliyatiga ham xos
bo’lgan belgilar bo’lib, tadbirkorlik taraqqiyotini yuksaltirish omili sifatida xizmat
qiladi.
Tadbirkorlikni innovatsion faoliyatsiz his qilib bo’lmaydi, ushbu jihatdan
tadbirkorlik faoliyati oddiy biznesdan farq qiladi. Tadbirkorlik taraqqiyoti
novatorlikdan, erkin bozor talablarini bilmoqlikda, ularni istiqbolini his
etmoqlikda, ularga mos tovar va xizmatlarni etkazmoqlikda va shu yo’l bilan o’z
maqsadlariga erishmoqlikdadir. Faqat innovatsiyalarga tayangan holda
tadbirkorlikni yuritish tadbirkorlik faoliyati maqsadiga xos bo’lgan yutuqlarni va
yuqori daromadni ta’minlaydi. Bunda tadbirkorlik faoliyati erkin raqobat muhitida
sinmaydi, u faol rivojlanadi, taraqqiyotga erishadi, yuksaladi.
Innovatsion tadbirkorlik uch asosiy turga bo’linadi:
- mahsulot innovatsiyasi;
- texnologiya (ishlab chiqarish) innovatsiyasi;
- ijtimoiy innovatsiya.
Mahsulot innovatsiyasi - korxona mahsulotini sotish darajasi imkoniyatini
yangilash jarayonini namoyon etadi.
Texnologiya innovatsiyasi - ishlab chiqarish imkoniyati (potentsial)
yangilash jarayonidir
22

Ijtimoiy innovatsiyalar korxonaning gumanitar doirasini reja asosida
yaxshilash jarayonini namoyon etadi.
O’zbekiston iqtisodiyotida faqat innovatsion tadbirkorlik raqobatga bardosh
bera oladi, rivojlana oladi, taraqqiyotga erisha oladi, chunki uni innovatsiyalar
yuksaltira oladi. Novatorlik asosida innovatsiya faoliyatiga tayanib tadbirkorlikni
tashkil etish, oddiy biznesni yuritishdan farqli ravishda rivojlanishni ta’minlaydi.
Doimiy izlanishga, yangilikni kiritishga, raqobatbardoshlikni yo’lga qo’yishga,
muntazam modernizatsiyalarni ta’minlashga, fan va texnika yutuqlari natijalarini
joriy etib borishga qaratilgan tadbirkorlik albatta o’z taraqqiyotiga erishadi va
yuksalib boradi, chunki u bunda bozor talablarini qondira oladi, natijalarga erisha
oladi.
23

2.2. Xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning Yangi samarali texnologiya faoliyati
zaruriyati va ularda Yangi samarali texnologiya strategiyasini shakllantirish
O’zbekistonda mulkchilikning turli shakllari rivojlanishiga yo’l ochilishi
bilan tadbirkorlikni rivojlantirishning haqiqiy ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlari
yaratildi:
- xususiy mulkchilikning iqtisodiyotda alohida mavqega ega bo’lishi va
mulk shakllari teng huquqliligining ta’minlanishi;
- tadbirkorlik va tanlash erkinligi;
- foyda va daromad olishga intilish;
- raqobat va raqobatchilik muhiti;
- narx erkinligi;
- davlatning iqtisodiyotga, xususan tadbirkorlik faoliyatiga
aralashuvining cheklanganligi;
Tadbirkorlik faoliyatining ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlari quyidagi
sifatlarini belgilab beradi:
- mustaqil xo’jalik yuritish, mahsulot ishlab chiqarish, xizmat
ko’rsatish, narx belgilash va tasarruf qilish erkinligi;
- ishlab chiqarish vositalari, ishlab chiqarilgan mahsulot va olingan
daromadga bo’lgan mulkchilik huquqlarining ta’minlanishi;
- erkin tadbirkorlikni ta’minlaydigan muayyan umumiy qonunchilik,
soliq imtiyozlari, tadbirkorlikni rivojlantirishda jamiyat manfaatdorligining
mavjudligi;
- etarli moliyaviy mablag’, moddiy texnika resurslari, yuqori malakaga
ega bo’lish, iqtisodiy xavf-xatarga qo’l ura bilish va hokazolar.
Mulkchilik shakllaridan qat’iy nazar barcha xo’jalik yurituvchi subektlar
teng huquqli bo’lib, raqobat muhitida o’z faoliyatini olib borish imkoniyatlariga
ega bo’lishadi. Erkin raqobat muhitini yaratilishi va uni tobora kuchayib borishi
xo’jalik yuritish sub’ektlari zimmasiga ularning mulkchilik shaklidan qat’iy nazar,
doimiy tarzda rivojlanishni, yangilanishni, raqobatbardosh bo’lishni yuklaydi.
24

Bunday sharoitda oddiy xo’jalik yuritish naf keltirmaydi, raqobatbardoshlikni
taminlamaydi, bankrotlikka olib keladi. Shuning uchun ham erkin raqobat
muhitida faoliyat yuritish xo’jalik yurituvchilar zimmasiga anchagina ma’suliyat
vazifalarini belgilab, ularni ta’minlab borishni yuklaydi. Raqobatbardoshlikka
erishish va uni doimiy ravishda ta’minlash xo’jalik yurituvchi sub’ekt zimmasiga
mulkiy shaklidan qat’iy nazar, tadbirkor bo’lishni, rivojlanish yo’lini tanlab
olishni, iqtisodni belgilab olish vazifalarini yuklaydi. Xo’jalik yurituvchi
sub’ektlarning bunday sharoitdagi asosiy vazifasi raqobatbardoshlikni ta’minlagan
holda o’z maqsadiga erishishdir. Raqobatbardosh mahsulot (xizmatlar) ishlab
chiqarish va ayni paytda yuqori daromadga erishish xo’jalik yurituvchi sub’ektdan
izlanuvchi ijodkor bo’lishni, yangiliklarni doimiy joriy etishni, yaratuvchan
bo’lishni, yangi ishni amalga oshiruvchi, fan va texnika yutuqlari natijasidan
oqilona foydalanuvchi, yangi texnologiyalarni joriy etuvchi xo’jalik yuritishni
yangi tashkiliy jihatlarini targ’ib etuvchi, boshqaruvni takomillashtiruvchi, bozorni
tadqiq etuvchi bo’lishni, tovarlarni yangi turlarini ishlab chiqaruvchi, resurs tejash
usullaridan foydalanuvchi, raqobat muhitiga moslashuvchi, novator bo’lishni,
barcha Yangi samarali texnologiyalarini o’z faoliyatiga kiritib boruvchi bo’lishni,
uddaburonlik va hokazolarni talab etadi. Shunday ekan, har qanday xo’jalik
yurituvchi sub’ekt birinchi navbatda tadbirkor sifatida Yangi samarali texnologiya
faoliyatini yuritishi zarur. xo’jalik yurituvchi sub’ekt o’z faoliyatini oddiy yo’l
bilan olib borar ekan, u erta yoki kech raqobat muhitida engiladi, ko’zlagan
maqsadiga erisha olmaydi, rivojlana olmaydi, oxir oqibatda engiladi, bankrotlikka
uchraydi. Shuning uchun ham har bir xo’jalik yurituvchi sub’ekt o’z faoliyatini
Yangi samarali texnologiyalar asosida amalga oshirishi zarur. Albatta Yangi
samarali texnologiyalar keng qamrovlidir. Xo’jalik yurituvchi sub’ekt o’z
faoliyatini tanlov asosida tashkil etar ekan, u Yangi samarali texnologiyalar
qamrovini ham aniqlab olishi, novatorlik yo’li bilan rivojlanib borishni belgilab
olishi zarurdir 7
.
7
Kayumov R.I., Xojimatov R.X. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish: Darslik. - T.: TDIU,
2010. - 496 b.
25

Yangi samarali texnologiya strategiyasi korxonaning tashkiliy, ishlab
chiqarish, texnologik, boshqaruv va boshqa tuzilmaviy salohiyatidan kelib chiqib
shakllantiriladi. Yangi samarali texnologiya strategiyasi o’zining qamrovi,
muddatlari, sohalari, yo’nalishlari bilan farqlanadi. Yangi samarali texnologiya
strategiyasi korxonaning o’z imkoniyatlari hamda iqtisodiyotning bozor
infratuzilmaviy imkoniyatlaridan kelib chiqib shakllantiriladi. Ko’p hollarda Yangi
samarali texnologiya strategiyasi iqtisodiyotdagi umumiy muhit bilan, erkin
raqobat muhiti holati bilan, soha va tarmoqlardagi holat, ishlab chiqarish,
texnologik, tadbirkorlik salohiyatlari va mavjud imkoniyatlardan kelib chiqib
shakllantiriladi. Korxona faoliyati tanlov asosida tashkil etilishi uni u yoki bu
Yangi samarali texnologiya strategiyalarini ishlab chiqishga undaydi. Yangi
samarali texnologiya strategiyasini shakllantirish yuqorida qayd etilganidek Yangi
samarali texnologiya loyihasi sifatida shakllantiriladi. Innovatsion loyihalar
portfeli ko’pgina hollarda ular tarkibidan tanlovni tashkil etish imkoniyatini beradi.
Innovatsion loyihalar muayyan muddatlarga tuzilib o’zlarining turli jihatlari bilan
farqlanadi. Ularga xos bo’lgan umumiy jihatlar shundan iboratki, barcha
innovatsion loyihalar o’zlarining hayotiy tsikl va fazalariga egadir. Innovatsion
loyihalar texnik-iqtisodiy jihatdan asoslanadi, ularni amalga oshirish imkoniyatlari
baholanadi, manbali tahlil qilinadi, aniq maqsadlari samaralari hisoblanadi.
Innovatsion loyihalar bo’lajak natijalari samarali taqqoslanadi, hayotiy tsikl
jarayonidagi fazalaridagi risklar o’lchanadi, ularni boshqarish yo’li bilan
pasaytirish tadbirlari ishlab chiqiladi.
Yangi samarali texnologiya strategiyasi korxona, xo’jalik yuritish sub’ektlari
uchun aniq yo’nalishlar bo’yicha rivojlanib borish, erkin raqobat muhitida o’z
mavqesini mustahkamlab borish, moliyaviy holatni barqarorligini ta’minlash,
yuqori daromadlar olish va boshqa imkoniyatlarni kengaytirib borishni
ta’minlaydi.
Ishlab chiqarishni raqamli trnasformatsiyasi sohasidagi tadqiqotlarning
natijalariga ko’ra (ko’rsatishiga) raqamli texnologiyalar va boshqaruv usullaridan
26

foydalanayotgan korxonalar o’z raqobatchilariga nisbatan 26% ga ko’proq foyda
ko’rishar ekan. Raqamli texnologiyalashga yetarli darajada mablag’ sarflagan
xolda boshqaruvga kam e’tibor qaratayotgan korxonalarning moliyaviy natijalari
11% ga past, faqat boshqaruv jarayonini modernizatsiyalash hisobiga esa faqat 9%
ga qo’shimcha daromad olish mumkin.
Zamonaviy iqtisodiy vaziyat to’rtinchi sanoat inqilobini boshlanganligi bilan
xarakterlandi. Ushbu inqilob doirasida raqamlashtirilgan “aqilli” korxonalar tashkil
etilmoqda. Bunday korxonalar ichki va tashqi bozorlarda raqobatbardosh bo’lgan
mahsulotlar ishlab chiqarish imkoniyatini yaratadi. Lekin bugungi kunda
mamlakatimizda faoliyat yuritayotgan sanoat korxonalarida ishlab chiqarish
jarayonlariga raqamli texnologiyalarni keng ko‘lamda joriy etish jarayoni qoniqarli
darajada emas. Bunga quyidagi xolatlar to’sqinlik qilmoqda:
yangi iqtisodiy tartibni tartibga soluvchi qonunchilik bazasining yo‘qligi
yoki uning hozirgi bosqichda sodir bo‘layotgan texnologik o‘zgarishlarga mos
kelmasligi;
rivojlanish;
yangi texnologiyalar, iqtisodiy munosabatlar ob'ektlari va sub'ektlari paydo
bo'lishi, kapital shakliga aylangan ma'lumotlar hajmining tez o'sishi;
malakali kadrlar tayyorlashning yetarli darajada emasligi, inson kapitalining
etishmasligi;
katta hajmdagi ma'lumotlar katta miqdordagi axborot oqimlarini va
ma'lumotlarni uzatish, qayta ishlash va saqlashda axborot xavfsizligini ta'minlash
bilan bog'liq xavflarni keltirib chiqaradi;
korxona moliyaviy resurslariningyetishmasligi va sanoat sohasini
raqamlashtirishga yo’naltirilgan loyixalar qiymatining yuqori ekanligi;
axborot xavfsizligi,ish o’rinlari sonining kamayib ketish,ishlab chiqarishni
boshqarish jarayonlarining yomonlashuvi bilan bog ‘liq xatarlarning mavjudligi;
ayrim sanoat tarmoqlarining konservativ xarakteri. Raqamli
texnologiyalarning keng ko’lamda qo’llanilishi korxonalar uchun yangi
27

imkoniyatlar yaratishini bilgan xolda, ushbu jarayonlarga kam e’tibor
qaratilmoqda. Korxonada biznes jarayonlari va yangi texnologiyalarni
boshqarishga samarali yondashuvni ishlab chiqish oson ish emas. Sanoat
korxonasining barqaror rivojlanishini ta'minlash uchun boshqaruvning innovatsion
nazariyalari va metodologiyalarini qo'llash talab etiladi.
Jarayonlarni takomillashtirish va optimallashtirish jarayonida jarayon
yondashuvini amalga oshirish natijasida erishilgan samaradorlik va taraqqiyot
darajasini saqlab qolish zarur. Raqamli iqtisodiyotning zamonaviy usuli
korxonalarni boshqarishning yangi avlodi kontseptsiyalarini ishlab chiqish bilan
tavsiflanadi. Ushbu konsepsiyalar sanoat robotlari, boshqaruvsiz transport, raqamli
boshqaruv dasturlari asosida ishlaydigan jihozlarni qo’llash, 3D printerlarni
qo’llash, katta xajimdagi ma’lumotlarni bulutli texnologiyalarda saqlash, sun’iy
intelekt, sanoat buyumlari interneti (Internet of Things, IoT), blokcheyn
innovatsiyasi, imitatsion va matematik modellashtirish va prognozlashtirish, kiber
xafsizlik kabi jarayonlar bilan xarakterlanadi. Yangi kontseptsiyalarni qo'llash
korxonalarga bir qator raqobatdosh ustunlik beradi. Asosiy funksiyalariga ko‘ra
texnologiyalarni 3 guruhga bo‘lish mumkin:
• kiritish ma’lumotlari (IoT, dronlar);
• ma'lumotlarni qayta ishlash (sun'iy intellekt, blokcheyn);
• chiqish ma'lumotlari (robotexnika, 3D printerlar, kengaytirilgan va virtual
reallik
Korxonani raqamli o'zgartirish jarayoni algoritmini amalga oshirishda,
tanlangan ustuvor yo'nalishga qarab, korxona boshqaruvida quyidagi zamonaviy
tushunchalardan foydalanishni taklif qilish mumkin. Masalan, IoT
texnologiyalaridan foydalanish tashkilotning biznes-jarayonlarini o‘zgartirishga va
ishlab chiqarishning muddatini va ishlab chiqarish siklining davomiyligini
qisqartirish hisobiga operatsion samaradorlikni sezilarli darajada oshirish imkonini
beradi; operatsion xarajatlarni kamaytirish va energiya samaradorligini oshirish;
28

uskunaning ishlamay qolishi soni va davomiyligini qisqartirish, uning
yuklanganlik darajasini oshirish; mahsulotlar sifatini yaxshilshni ta’minlaydi.
Raqamli boshqaruvga asoslangan ko’p koordinatli ishlov beish markazlarini
qo’llash, tokarlik, parmalash, jilvirlash ishlarini bajarish davomida ishchi
asboblarni mexanik ishlov berish jarayonida ko’chirish imkoniyatini ham yaratadi.
Bunday to’rt-olti koordinatli jihozlar har qanday murakkab detallarga ishlov
berishda bir necha jarayonlarni bir vaqtda bajarishni ta’minlaydi va o’z navbatida
ishlab chiqarish siklining qisqarishiga olib keladi.
Raqamli ishlab chiqarish mehnat unumdorligining yuqori darajasi va
mahsulotning yuqori sifatini, loyixa ishtirokchilarining masofadan turib birgalikda
ishlashlarini ta’minlaydi, xarajatlarni nazorat qilishni sezilarli darajada
yaxshilashga yordam beradi. Ishlab chiqarishning va nazorat qilishning dasturli-
apparatli komplekslarini qo’llash inson omili ta’sirida yuzaga keladigan xatolarni
oldini olishga olib keladi. Buyumlar sanoat internetining rivojlanishi.
neyrotarmoqli texnologiyalarga asoslangan sun’iy intelektning qo’llanilishi
oqibatida muammoli vaziyatlar yuzaga kelgan sharoitda ishlab chiqarishni
ratsional tashkil etish borasidagi qarorlarni tezkorlik bilan qabul qila oladigan
“aqilli ishlab chiqarish” ni yaratish imkoniyati paydo bo’ladi.
Ishlab chiqarishni tashkil etishning zamonaviy paradigmasi (ko’rinishi)
jihozlarni turli xildagi mahsulotlarni ishlab chiqarishga moslashtirish, ishlab
chiqarish va xizmat ko’rsatishda band bo’lgan ishchi xodimlarning sonini
qisqartirish, moslashuvchan texnologiyalarni va robotlashtirilgan komplekslarni
joriy etish asosida yangi mahsulot turlarini ishlab chiqarishga o’tish imkoniyatini
aks ettiradi. Raqamli boshqaruvga asoslangan jihozlar ishlab chiqarish
jarayonlarini yuqori aniqlikda kuzatish va olingan ma’lumotlar asosida mustaqil
qaror qabul qilishga imkon yaratadi.
Zamonaviy raqamli ishlab chiqarish tizimlarining bir nechta darajalari
ajratiladi. Jismoniy darajada, sexlarida jihozlarga datchiklar, sensorlar, tarmoqlar
joylashtiriladi. Jihozlarni nazorat qilish va boshqarish darajasida dasturlashtirilgan
29

mantiqiy nazoratchilar (PLC – Programmale logis controller) o’rnatiladi va ular
yordamida axborotlar yig’iladi.
Jarayonlarni boshqarish darajasi dispetcherlik boshqaruvi tizimlari (SCADA
– Supervisory Control And Data Acguisition) va ishlab chiqarish jarayonlarini
boshqarish tizimlari (MES – Manufakturing Execution System) yordamida
taminlanadi 8
.
Yuqori boshqaruv darajasini ma’lumotlarni qayta ishlash markazlarining
serverlarida joylashadigan korxona resurslarini rejalashtirish tizimlarini (ERP –
Enterprise Resoures Planing) tashkil etadi. Raqamli ishlab chiqarishni tashkil etish
istemolchilarning talabiga mos keladigan mahsulotni loyihalashtirishga buyurtma
berish va raqamli model asosida tayyor maxsulotni ishlab chiqarish orasidagi
muddatni qisqartirish imkonini yaratadi. Raqamli ishlab chiqarish texnlogiyalarini
qo’llash sanoat robotlari 3D printelar yordamida murakkab ko’rinishga ega bo’lgan
maxsulotlarni yaratishni ta’minlaydi. Raqamli ishlab chiqarish konsepsiyasinig
yutug‘i shundaki, mahsulotni virtual muxitda modellashtirish bosqichidayoq
xatoliklarni aniqlash, bartaraf etish orqali ishlab chiqarish xarajatlarini
pasaytirishga erishiladi. Blokcheyn texnologiyalaridan foydalanish korxona yoki
tashkilotning moliyaviy operatsiyalar va moddiy va nomoddiy aktivlar bilan
operatsiyalarni amalga oshirish sohasidagi faoliyatini yaxshilaydi, shuningdek,
yakunlangan tranzaktsiyalarni (tashqi va ichki) kuzatish va qayd etish orqali
boshqaruv tizimini o‘zgartiradi.
8
Toshov O. Investitsion faoliyatni moliyalashtirishni takomillashtirish. T.: “Akademnashr”, 2012.-165 b.
30

XULOSA
Yangi samarali texnologiya strategiyasi Yangi samarali texnologiya loyiha
sifatida shakllantirilib, uning biznes-rejasi ishlab chiqiladi va istiqboli belgilanadi.
Yangi samarali texnologiya strategiyasini mukamalligi avvalom bor xo’jalik
yurituvchi sub’ekt yoki korxona salohiyatiga, bilimlar darajasiga, ijodiy
yondoshuvga, yaratuvchanlikka, istiqbolni tasavvur qila olishga, axborotga ega
bo’lishga, o’rnatilgan xalqaro aloqalarni rivojlantirishga, zamonaviy
texnologiyalarni bilishga va qator boshqa omillarga bog’liqdir. Korxona
tadbirkorlik faoliyati salohiyati uning Yangi samarali texnologiya strategiyasini
aniqlovchisi sifatida xizmat qiladi. Yangi samarali texnologiya sirategiyasini
shakllantirishda yana asosiy omillardan biri erkin bozor holatidan kelib chiqib, uni
istiqbolini belgilash va faoliyat tanlovini aniq amalga oshirishdir 9
.
Fikrimizcha, ishlab chiqarishni raqamlashtirishga korxonalarda eskirgan
texnologiyalardan foydalanib kelayotganligi (64%) ma’lum bir tajriba, bilim va
ko’nikmaga ega bo’lgan mutaxassislarni yetishmasligi (61%) mavjud va yangi
texnologiyalar o’rtasida integratsion aloqalarni sustligi (62%) kabi omillar
to’sqinlik qilmoqda.
9
Xashimov A.A., Madjidov Sh.A., Muminova N.M. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish.
Darslik. - T.: Sharq matbaa nashriyot uyi, 2014.-208 b.
31

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Vaxobov A.V., Xojibakiev Sh.X., Mo’minov N.G. “Xorijiy investitsiyalar”.
O’quv qo’llanma.- T.: Moliya, 2010.-328 b.
2. Вахабов А.В., Разыкова Г.Х., Хажибакиев Ш.Х. Иностранные
инвестиции и модернизация национальной экономики. Монография. Т.:
Молия, 2011.-300 с.
3. Bekmurodov A.Sh., Karrieva Ya.K., Ne’matov I.U., Nabiev D.H., Kattaev
N.T. Xorijiy investitsiyalar. O’quv qo’llanma. –T.:Iqtisodiyot, 2010.-166 b.
4. Mamatov B., Xujamkulov D., Nurbekov O. Investitsiyalarni tashkil etish va
moliyalashtirish. Darslik. – T.: Iqtisod-Moliya, 2014. – 608 b.
5. Kayumov R.I., Xojimatov R.X. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalash -
tirish: Darslik. - T.: TDIU, 2010. - 496 b.
6. Karlibaeva R. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish: O’quv
qo’llanma. - T.: Cho’lpon, 2011.-124 b.
7. Raimjonova M.A. O’zbekistonda erkin iqtisodiy hududlarga investitsiyalarni
jalb qilish: nazariy asoslari, hozirgi holati va istiqbollari. T.: “Extremum-press”,
2013.-176 b.
8. Toshov O. Investitsion faoliyatni moliyalashtirishni takomillashtirish. T.:
“Akademnashr”, 2012.-165 b.
9. Хазанович Э.С. Иностранные инвестиции: У чебное пособие/
Э.С.Хазанович.2-е изд., стер.-М.:КНОРУС, 2011.-312с.
10 . Xashimov A.A., Madjidov Sh.A., Muminova N.M. Investitsiyalarni tashkil
etish va moliyalashtirish. Darslik. - T.: Sharq matbaa nashriyot uyi, 2014.-208 b.
11 . Шевчук Д.А. Организация и финансирование инвестиций. -Ростов на
Дону.: Феникс, 2006.-272 с.
12 . Сергеев И.В., Веретенникова И.И. Организация и финансирование
инвестиций. Учебное пособие. – М.: Финансы и статистика, 2001. – 272 с.
32

ISHLAB CHIQARISH JARAYONIGA YANGI SAMARALI TEXNOLOGIYALARNI TADBIQ QILISHNING ZARURIYATI VA ISTIQBOLLARI.

Купить