Ishlab chiqarish omillari bozori

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	116.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Ishlab chiqarish omillari bozori

Купить

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Bozor iqtisodiyotining vujudga kelishi bilan
jamiyatdagi munosabatlarning tabiati tubdan o‘zgardi. Hozirgi vaqtda iqtisodiy
rivojlanishning asosi an'anaviy moddiy resurslarga ega bo'lish emas, balki
axborotga ega bo'lish va uni qayta ishlash ko'nikmalariga ega bo'lishdir, bozor
infratuzilmasining o'zgarishi tobora ko'proq axborot xarakteriga ega 1
.
Ammo an'anaviy ishlab chiqarish omillari iqtisodiy nazariyaning tahlil
ob'ekti bo'lib qoladi, aksincha, mehnat, er va kapital kabi ishlab chiqarish
omillarida sodir bo'layotgan o'zgarishlar juda muhim va ko'p jihatdan firmalar va
mamlakatlarning resurslar bozorlaridagi xatti-harakatlarini belgilaydi. .
Kurs ishining vazifasi: Ishlab chiqarish omillari nazariyasi Rossiyadagi
inqirozli vaziyatdan chiqish yo'lini topish uchun uni tahlil qilish uchun universal va
eng yaxshi uslubiy vosita bo'lishi mumkin emas. Biroq, bizning hozirgi
sharoitimizda u boshqa yondashuvlarga nisbatan muhim afzalliklarga ega: u
umumiy shartlar asosida vaziyatni bir butun sifatida tahlil qilish, tizimli va keng
qamrovli xulosalar chiqarish imkonini beradi, shuningdek, aniq va asosli
tavsiyalarga bevosita kirish imkonini beradi.
Rossiyada iqtisodiy o'sishning yo'qligi, shu nuqtai nazardan, ishlab chiqarish
omillarining etishmasligini anglatadi - ular yoki etarli miqdorda mavjud emas yoki
ularni iqtisodiy muomalaga jalb qilish mumkin emas. Shunday qilib, ishlab
chiqarish omillarining tanqisligini belgilaydigan Rossiya iqtisodiyotida o'ziga xos
"darbog'larni" aniqlash kerak. Bu shunday tanqislikni bartaraf etishga qaratilgan
iqtisodiy siyosatning aniq vazifalarini shakllantirish imkonini beradi.
Ishlab chiqarish - bu insoniyat jamiyatining mavjudligi va rivojlanishi uchun
zarur bo'lgan hayotiy ne'matlarni yaratishning muayyan jarayoni.
Ijtimoiy ishlab chiqarish murakkab tizim bo'lib, unda uchta darajani ajratish
mumkin:
I daraja -- yakka tartibdagi ishchining mehnat faoliyati.
1
Karimov I.A. O`zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo`lida. T.: “O`zbekiston”, 1995.
3

II daraja - firma yoki korxona ichidagi ishlab chiqarish (mikro daraja deb
ataladigan)
III daraja - jamiyat, davlat doirasidagi ishlab chiqarish (makrodaraja deb
ataladi).
Bir darajadan ikkinchi darajaga o'tish jarayonida ishlab chiqarish elementlari
murakkablashadi:
Shaxsda u bir kishining ishini ifodalaydi.
Kurs ishining mavzusi: Ishlab chiqarish omillari bozori.
Kurs ishining tuzilishi: Kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan reja, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar.
4

I.BOB. ISHLAB CHIQARISH OMILLARINING MOHIYATI
1.1. Tabiiy omil
Ishlab chiqarishning moddiy mazmunini mehnat jarayoni tashkil etadi.
Mehnat jarayonida inson o`zining maqsadiga muvofiq ongli faoliyati orqali (bu
mehnat deb ataladi) tabiat moddalari yoki ashyolarni jamiyat ehtiyojlarini
qondirish uchun zarur mahsulotlarga (yoki xizmatlarga) aylantiradi. Mehnatni
amalga oshirish uchun inson muayyan jismoniy va aqliy qobiliyatlarga, bilim,
malaka va ko`nikmalarga ega bo`lishi lozim. Insonning mehnat qila olish qobiliyati
ishchi kuchi deb ataladi. Mehnat insonning ajralmas xususiyati bo`lganligi uchun
nazariyada va amaliyotda mehnat qilish qobiliyatiga ega bo`lgan kishilar
yig`indisini mehnat resurslari deb yuritiladi. Mehnat resurslari ishlab chiqarishning
shaxsiy omili yoki inson omilini tashkil etadi.
Mehnat jarayonida foydalaniladigan vositalar (birlamchi tabiat moddalari va
qayta ishlangan tabiat moddalari) hamda mehnat jarayonini amalga oshirish uchun
zarur bo`lgan moddiy shart-sharoitlar ishlab chiqarishning buyumlashgan yoki
moddiy omilini tashkil etadi. Birlamchi tabiat moddalari ishlab chiqarish
jarayonini amalga oshirishda eng birinchi moddiy manba bo`lib xizmat qiladi.
Biroq, ishlab chiqarish rivojlana borishi bilan kishilar tabiat moddalariga bir marta
ishlov berish bilan kifoyalanmasdan, ularga qayta va qayta ishlov beradilar. Ishlab
chiqarishning tabiat tomonidan yaratilgan shart-sharoitlariga qo`shimcha ravishda
kishilar mehnati bilan ham ishlab chiqarishning yanada mukammalroq moddiy
shart-sharoitlari vujudga keltiriladi. Ishlab chiqarish moddiy omilini ta`riflash
uchun hozirgi zamon nazariyachilari ishlab chiqarish vositalari tushunchasidan
foydalanadilar (ko`p hollarda “kapital” atamasi ham qo`llaniladi).
Ishlab chiqarish vositalari mehnat buyumlaridan va mehnat vositalaridan
iborat. Mehnat buyumlariga ishlab chiqarish jarayonida ishlov beriladi. Ular ilgari
inson mehnati ta`sirida bo`lmagan tabiiy resurslardan yoki inson mehnati natijasi
bo`lgan moddiy ashyolardan iborat bo`lishi mumkin. Mehnat vositalari esa mehnat
qurollariga (ishlab chiqarish qurollariga) va mehnatning moddiy sharoitlari bo`lib
5

xizmat qiluvchi vositalarga bo`linadi. Mehnat qurollari albatta inson mehnati bilan
yaratiladi 2
.
Hozirgi zamon iqtisod fani ishlab chiqarish omili deb ishlab chiqarish
natijalarini belgilab beruvchi ob`ektlar, elementlar yoki shart-sharoitlarni
tushunadi. Ishlab chiqarish omillari to`rt asosiy guruhga bo`lingan holda tahlil
qilinadi: yer, kapital, mehnat va tadbirkorlik qobiliyati.
Yer tabiiy omil sifatida qaraladi. U inson faoliyatining mahsuli emas, balki
tabiatning in`omidir. Omillarning yer deb nomlanadigan guruhiga barcha tabiiy
boyliklar, foydali qazilmalar konlari, ishlov berilayotgan yerlar, o`rmonlar kiradi.
Kapital ishlab chiqarishning omili sifatida tovarlar va xizmatlarni ishlab
chiqarishda foydalaniladigan ne`matlarning yig`indisidan iboratdir. Ularga asbob-
uskunalar, mashinalar, binolar, omborlar, transport kommunikatsiyalari, aloqa
vositalari va boshqalar kiradi. Keng ma`noda olib qaralganda, moddiy kapital
tushunchasi o`z tarkibiga xomashyo va materiallarni ham olsa-da, tadqiqotchilar
kapital tushunchasini ishlab chiqarishda ko`p marta ishga solinadigan moddiy
elementlar bilan cheklaydilar. Fanda tadbirkorlik faoliyatida ishga solinayotgan pul
mablag`lari ham kapital deb ataladi. Nazariy ma`noda esa pul to`g`ridan-to`g`ri
ishlab chiqarishda uning omili sifatida ishtirok eta olmaydi. Shuning uchun nazariy
ma`noda qo`llanayotgan kapital tushunchasini pul mablag`larini ham o`z ichiga
oladigan amaliy xo`jalik faoliyatidagi kapital tushunchasidan farqlash uchun
moddiy kapital atamasidan foydalanadilar. Moddiy kapitalning texnik holati va
darajasi ishlab chiqarish samaradorligiga juda kuchli ta`sir etadi va uning
samaradorligini belgilab beradi.
Tovar va xizmatlarni yaratishda ishga solinadigan insonning aqliy va
jismoniy qobiliyatlari mehnat omilini tashkil etadi. Qobiliyatlar yig`indisi
xodimning ma`lumot darajasi, kasbiy ta`lim egallaganligi, ko`nikmalari, jismoniy
salohiyati va boshqa xususiyatlari bilan belgilanadi, Bularning hammasi
zamonaviy fanda inson kapitali tushunchasi bilan ifodalanadi. Xodimning yuqori
malakasiga, yuksak mehnat qobiliyatiga erishish uchun uni o`qitish va tarbiyalash
2
Amaliy iqtisodiyot (o`quv qo`llanmasi). Tarjimonlar I.Fozilov va boshqalar. T.: “Sharq”, 1996.
6

lozim. Demak, mehnat omilini yaratish uchun ham moddiy kapital talab etiladi.
Xodimni tayyorlash uchun yo`naltirilgan xarajatlarning natijasi sifatida
mujassamlashgan shaxslar inson kapitali bo`lib maydonga chiqadilar. Inson
kapitaliga investitsion qo`yilmalar hozirgi paytda eng samarali va o`zini eng tez
oqlaydigan qo`yilmalar hisoblanadi.
Tadbirkorlik qobiliyati ishlab chiqarishning o`ziga xos omili bo`lib,
insonning ishlab chiqarishning boshqa omillarini muayyan kombinatsiyalarda va
usullarda birlashtira olish qobiliyatini bildiradi. Bu qobiliyat tadbirkorda
mujassamlashadi hamda inson kapitalining alohida turidir. Tadbirkorlik qobiliyati
insonda o`z-o`zidan paydo bo`la olmaydi, u insonga tadbirkorlik uchun zarur
bilimlar va ko`nikmalarni singdirish yo`li bilan hosil qilinadi. Tadbirkorlik
faoliyati insonning shaxsiy fazilatlariga ham bog`liq, chunki ishlab chiqarishni
tashkil etishda tadbirkorlik, topqirlik va oqilona tavvakkalchilik talab etiladi. O`z
mazmuniga ko`ra tadbirkorlik faoliyati inson mehnatining o`ta yuqori malaka talab
etuvchi turidir. Tadbirkorlik faoliyatining ishlab chiqarish omili sifatidagi
ahamiyati, ayniqsa, bozor munosabatlari sharoitida ortadi. Chunki bozor sharoitida
ishlab chiqarish kuchli raqobat mavjud bo`lgan vaziyatda olib boriladi, tijorat
tavakkalchiligi asosida mahsulot yangi turlarini ishlab chiqarishga, yangi
texnologiyalardan foydalanishga, resurslarni raqobat orqali qo`lga kiritishga to`g`ri
keladi.
Shuni ham aytib o`tish joizki, hozirgi vaqtda yuqorida sanab o`tilgan
an`anaviy omillar bilan bir qatorda axborot olish va ekologik omillar ham ishlab
chiqarishni oqilona tashkil qilish va uning yuqori samaradorligini ta`minlashning
muhim shartlaridan biri sifatida tobora yuksak ahamiyat kasb etmoqda.
Ishlab chiqarish jarayoni barcha omillarni ishga solinib, amalga oshiriladi.
Muayyan buyumni yoki xizmatni ishlab chiqarish uchun er, mehnat va kapitalning
biron-bir kombinatsiyasi zarur bo`ladi. Bu omillar bir-biri bilan bog`liq holda ishga
tushadi va bir-birini to`ldirib turadi. Masalan, gazlama to`qish uchun huquqiy
jihatdan rasmiylashtirilgan firma tashkil etish, er maydonini ijaraga olish, bu
maydonda binolar va texnikani (kapitalni) joylashtirish, xodimlar va menejerlarni
7

yollash zarur bo`ladi. Agar biror omil ishlab chiqarishga jalb etilmay qolsa, ishlab
chiqarish jarayoni sodir bo`lmaydi. Ishlab chiqarish omillarining bu xususiyati
ularning bir-birini to`ldirishi deb ataladi.
Shu bilan birga, ishlab chiqarish omillari ma`lum chegaralarda bir-birining
o`rnini bosishi ham mumkin. Muayyan hajmdagi tovarni ishlab chiqarishga
yuqorida ko`rsatib o`tilgan omillarning turli-tuman nisbatlarda bir-biriga
qo`shilishi natijasida erishilishi mumkin. Omillarning bu xildagi o`zaro
o`rinbosarligi iqtisodiyotning ko`plab sohalari uchun xos. Tadbirkor ishlab
chiqarish texnologiyasini tanlashda muayyan resurslarning kamyobligini e`tiborga
oladi va shu resurslar o`rniga boshqalaridan foydalanishga intiladi.
Tabiiy omil
Ishlab chiqarish jarayoni har doim u yoki bu darajada tabiiy resurslardan
foydalanishga asoslangan. Keng ma`noda jamiyat va inson tabiatning ajralmas
qismidir va tabiatdan tashqarida o`z faoliyatini olib bora olmaydi. Tabiiy resurslar
ishlab chiqarishning muqarrar sharti sifatida uning o`sishi uchun tabiiy negiz bo`lib
xizmat qiladi. Ular, shuningdek, jamiyat milliy boyligini yaratishning muhim
manbaidir. Ingliz iqtisodchisi U.Petti: "Mehnat-boylikning otasi, yer esa uning
onasi", – degan edi.
Yer har qanday jamiyat, har qanday mamlakatning beqiyos boyligidir. U
bitmas-tuganmas xazina bo`lib, kelgusi avlodlarga ham qoladigan asosiy merosdir.
Shuningdek, yer qishloq xo`jaligining asosiy ishlab chiqarish vositasi hamdir.
Yerga ikki jihatdan, birinchidan, hudud, ikkinchidan, tirikchilik manbai, o`simlik
va hayvonot dunyosi hayoti uchun zarur bo`lgan tuproq, inson uchun oziq-ovqat,
sanoat uchun xomashyo etishtirib beradigan ekin maydonlari sifatida qarash lozim.
O`zbekistonning yer resurslari xilma-xil. Qizilqum va boshqa cho`llarda
cho`l-qum tuproqlari katta maydonni egallaydi. Bunday tuproqlar asosan qumdan
iborat bo`lib, zich qatlam hosil qilmaydi, chirindi (gumus) qismi 1 foizga ham
etmaydi. O`zbekistonning tekislik qismidagi cho`l zonasida sur-qo`ng`ir, cho`l-
qum, taqir tuproqli yerlar uchraydi.
8

Respublikamiz umumiy yer maydonining 5 million gektardan ortiqrog`i
dehqonchilikda foydalaniladi. Bu asosan sug`oriladigan va lalmi yerlardir. Qolgan
qismi yaylov va ozroq qismi tog` va o`rmonlardan iborat.
Sug`oriladigan yerlarning katta qismi Farg`ona va Zarafshon vodiylari va
Amudaryoning quyi oqimini egallagan. Lalmi erlarninng katta maydonlari
Qashqadaryo, Samarqand, Toshkent va Jizzax viloyatlarida joylashgan.
O`zbekistonning suv resurslari daryolar, sel oqimi, kanallar, ko`l va suv
omborlaridagi suvlardan tarkib topadi. Uning asosiy manbai daryolar bo`lib,
O`zbekistonning bosh suv o`zanlari Amudaryo va Sirdaryo hisoblanadi. Ikkala
daryoninng suvi ham respublika hududidan tashqarida hosil bo`ladi. Ulardan
tashqari yirik daryolar jumlasiga kiruvchi Norin, Qoradaryo, So`x, Chirchiq,
Zarafshon, Surxondaryo, Qashqadaryo va Sheroboddaryolar ham mavjuddir. Bu
daryolarning ko`pchiligi o`zlarining o`rta va quyi oqimlari bo`yicha O`zbekiston
hududidan o`tadi. O`zbekistonda hammasi bo`lib 50 ga yaqin daryo bo`lib, ulardan
10 tasining uzunligi 150 km dan oshadi. O`zbekistonning tog` va tog` oldi
rayonlarida sel oqimi (toshqini) ko`plab uchraydi. O`zbekistonda suv xavfi
kuchliroq rayon Farg`ona vodiysi hisoblanadi. Bu erda har yili, ba`zan yiliga bir
necha marta sel bo`ladi. Ko`pchilik sel toshqinlari aprel va may oylariga to`g`ri
keladi. Chunki bu oylarda tog`da juda ko`p yog`in-sochin bo`ladi. Sel oqimi har
yili minglab gektar ekin maydonlarini vayron etadi. Shuning uchun ham tashqi
xavf kuchli tog` oldi rayonlarida sel oqimini ushlab qoladigan qurilmalar (suv
omborlari) qurilgan. Hosil bo`lgan suv zahiralaridan keyinchalik ekinlarni, ayrim
yaylov maydonlarini sug`orishda foydalaniladi 3
.
Ishlab chiqarishni amalga oshirish uchun yerdan, yer osti boyliklaridan,
o`rmonlardan, suvdan va boshqa tabiiy resurslardan foydalanish lozim.
Mamlakatdagi xo`jalik yuritish tizimi ulardan oqilona va ehtiyotkorlik bilan, tejab-
tergab foydalanish uchun imkoniyat yaratishi va ishlab chiqarish ishtirokchilarini
shunday ish olib borishga undashi lozim. Tabiiy resurslarni saqlash va
ko`paytirishdan butun jamiyat manfaatdordir.
3
Amaliy iqtisodiyot (o`quv qo`llanmasi). Tarjimonlar I.Fozilov va boshqalar. T.: “Sharq”, 1996.
9

Tabiiy resurslarning bir qismini, avvalo, foydali qazilma konlarini qayta
hosil qilib, tiklab bo`lmaydi. Ular yer ostidan qazib chiqarilgan sari tugab boradi.
Boshqa tabiiy boyliklarni: tuproq, suv, o`rmonlar, hayvonot dunyosini tiklash
uchun ko`plab mablag` sarflash talab qilinadi (masalan, tuproqqa o`g`it solinadi,
yer tekislanadi, chiqindilardan va zararli moddalardan tozalanadi, suv resurslarini
tiklash uchun ishlatilgan suv tozalanadi, o`rmonlarni tiklash uchun ko`chat
o`tqaziladi va h.k). Demokratiya tamoyillariga asoslangan jamiyatda tabiatni
muhofaza qilish barchaning ijtimoiy burchiga aylanadi. Tabiiy resurslardan,
jumladan, yerdan noshudlik bilan, tabiatga zarar yetkazgan holda foydalanish o`z
mazmuniga ko`ra jamiyat boyligini nobud qilishdir, chunki bu ijtimoiy ishlab
chiqarish o`sishining moddiy negiziga putur yetkazadi.
Iqtisodchilar tabiiy resurslarni ikki toifaga ajratadilar. Bular haq to`lab
o`zlashtirib olinadigan va tekinga o`zlashtirilib olinadigan resurslardir. Tabiiy
resurslar haq to`lab o`zlashtirib olinganda, firma yoki resursning iste`molchisi
uning samarasini to`la ravishda o`zi o`zlashtiradi. Bozor iqtisodiyoti
mamlakatlarida haq to`lab o`zlashtiriladigan tabiiy resurslar qatoriga birinchi
navbatda er kiradi. Erni haq to`lab qo`lga kiritgan fermer unda etishtirilgan g`alla
yoki paxtani to`la ravishda erkin tasarruf qiladi. Foydali qazilmalar (neft va gaz
konlari)ning egalari qazib olingan mahsulotni yoki konning o`zini sotishlari
mumkin. Tabiiy resurslar haq to`lab o`zlashtirilganda, raqobatli bozor sharoitlarida
ulardan samarali, tejab-tergab foydalanishga erishiladi.
Tabiiy resurslarning ikkinchi toifasini, hatto, bozor munosabatlari to`la qaror
topgan iqtisodiyotda ham, yuqorida aytib o`tilganidek, tekinga o`zlashtirib
olinadigan resurslar tashkil etadi. Bu resurslardan foydalanish jarayonida jamiyat
uchun muayyan muammolar yuzaga kelishi mumkin. Gap shundaki, mazkur
resurslar alohida firma yoki shaxslar uchun tekin resurslar bo`lib maydonga
chiqadi, lekin ular butun jamiyat uchun bepul emas. Haq to`lab o`zlashtiriladigan
resurslar qo`lga kiritilishida resurs egasining mazkur resursga oid xarajatlari
qoplab boriladi. Tekin o`zlashtiriladigan resurslar bo`yicha esa bunday bo`lmaydi
va natijada tashqi oqibat (samara) yoki qo`shimcha oqibat deb ataladigan hodisa
10

yuz beradi. Masalan, havoga zaharli gazlar chiqarilishi aholi salomatligiga zarar
etkazadi. Bunga yo`l qo`ygan firma tabiiy resurs-havodan tekinga foydalanadi va
ayni paytda iqtisodiyotning boshqa sub`ektlarining bundan ko`rayotgan zararini
qoplab bermaydi. Yoki oqar suvlarga zaharli chiqindilar tashlanganda, daryo yoki
soy ifloslanadi, baliqlar nobud bo`ladi, boshqa kishilarning suvdan foydalanish
imkoniyatlari qisqaradi. Ko`rinib turibdiki, tabiiy resurslardan bepul foydalanish
natijasida kelib chiqayotgan tashqi oqibat asosan salbiy xarakterda bo`ladi. Bozor
iqtisodiyoti sharoitida salbiy tashqi oqibatli tovarlar ko`proq, ijobiy tashqi oqibatli
tovarlar esa kamroq ishlab chiqariladi.
Pol Samuelson va Villyam Nordxaus ta`kidlashlaricha, AQShda tabiiy
resurslardan foydalanishga asoslangan ishlab chiqarishning iqtisodiyotdagi ulushi
1987 yilda 4 foizni tashkil etgan. Bozor orqali qo`lga kiritiladigan tabiiy
resurslarning to`rtdan uch qismidan fermer xo`jaliklari va neft-gaz sanoatida
foydalanganlar.
O`zbekiston iqtisodiyotining xomashyo va agrar xarakteri tufayli tabiiy
resurslardan foydalanishga asoslangan tarmoqlar ulushi juda yuqori. Xususan,
hozircha qishloq xo`jaligi iqtisodiyotimizning yetakchi tarmog`i ekanligicha
qolmoqda. Aholi farovonligi va mamlakatning eksport imkoniyatlari ko`p jihatdan
mana shu tarmoqdagi ahvolga bog`liq.
Qayta tiklanmaydigan tabiiy resurslardan samarali foydalanish mamlakat
uchun alohida ahamiyatga ega. Odatda, bu resurslar iqtisodiy o`sishni va aholi
farovonligini ta`minlashda muhim o`rin tutadi. Biroq, ayovsiz foydalanish
natijasida ular bir kun tugashi va ularning o`rnini bosa oladigan resurslarni topish
juda ham qiyinlashib qolishi mumkin.
Ba`zi iqtisodchilar qayta tiklanmaydigan tabiiy resurslarga texnika
taraqqiyoti natijasida maqbul o`rinbosarlar topilishi muqarrar, deb hisoblaydilar.
Masalan, neftdan olinadigan suyuq yoqilg`i o`rniga ko`mirdan olinishi mumkin
bo`lgan suyuq yoqilg`i kelishi mumkin. Uglevodorod qazilma boyliklar ishlatib
bo`lingach, quyosh energiyasiga yoki atom energiyasiga, hatto, termoyadro
11

energiyasiga o`tilishi mumkin. Energiyaning oxirgi uch manbalari tugalmas
xarakterdadir.
Shu bilan birga hozirgi paytda iqtisodiyotda va ijtimoiy hayotda atrof-
muhitni muhofaza qilish tarafdorlarining qarashlari tobora ustun mavqega ega
bo`lib bormoqda. Ularning fikricha, iqtisodiy o`sishning zarur darajasini saqlab
turish uchun energiya va boshqa tabiiy resurslarni, shu jumladan, aholi
joylashmagan hududlar va asriy o`rmonlarni ijtimoiy kapitalning alohida ko`rinishi
sifatida asrash lozim. Hozirgi avlod kelajak avlodlarga imkoni boricha kapital
aktivlarning ko`proq zahirasini qoldirishi zarur. Bu aktivlar faqat yuksak
texnologiyali korxonalar, laboratoriyalar, kutubxonalar va inson kapitalidangina
iborat bo`lmay, balki tabiiy resurslarni ham o`z ichiga olishi darkor.

12

1.2. Mehnat omili
Ishlab chiqarish jarayonida ishlab chiqarish vositalari bilan bir qatorda
insonning mehnat qilish qobiliyati, ya`ni ishchi kuchi iste`mol qilinadi. Ishlab
chiqarishning boshqa omillaridan farqli ravishda inson ishlab chiqarish jarayonida
ongli ravishda, faollik va tashabbuskorlik bilan ishtirok etadi. Insonning
zamonaviy iqtisodiyotdagi yaratuvchilik roli mehnat omili tushunchasi orqali ifoda
etiladi.
Inson iqtisodiyotning birlamchi sub`yektidir. Iqtisodiyotning alohida olingan
insondan farqlanuvchi boshqa sub`yektlari ham pirovard natijada kishilarning turli-
tuman guruhlari manfaatlarini ifodalovchi uyushmalar bo`lib maydonga chiqadi.
Inson iqtisodiyotning tashabbuskor sub`yekti, u tanlash erkinligiga ega va o`zining
nuqtai nazaridan iqtisodiy oqilona va samarali qarorlar qabul qiladi, bunda
o`zining manfaatlari va maqsadlariga muvofiq holda mavjud shart-sharoitlarni
e`tiborga oladi, kerakli axborotlardan foydalanadi. Iqtisodiy adabiyotda o`zining
iqtisodiy manfaatlarini anglab etgan va bu manfaatlarga muvofiq holda harakat
qiluvchi insonni iqtisodiy inson deb ataydilar.
Inson ishlab chiqarish jarayonida ishchi kuchi sifatida yoki tadbirkor sifatida
ishtirok etadi. Ba`zan esa inson ishlab chiqarishda ham ishchi kuchi, ham tadbirkor
bo`lib ishtirok etishi ham mumkin. Yuqorida qayd etilganidek, ishchi kuchi
insonning mehnat jarayonida ishga solinadigan jismoniy va aqliy qobiliyatlari
yig`indisidir. Bu qobiliyatlarning bir qismi insonda tabiatan, avvaldan mavjud
bo`lsa, ikkinchi qismi insonni o`qitish va tarbiyalash natijasida shakllantiriladi,
uchinchi qismi esa mehnat jarayonida ishtirok etish mobaynida vujudga keladi.
Ishlab chiqarish jarayonida inson yakka ravishda emas, balki jamiyatning
boshqa a`zolari bilan birgalikda ishtirok etadi. Shuning uchun individual ishchi
kuchi jamiyat miqyosidagi jami ishchi kuchining bir bo`lagi sifatida ishga solinadi.
Jami ishchi kuchining tarkibi uning qanday kasblardan tashkil topganligi, uni
tashkil etuvchilarning bilimlari va malaka darajasi, ijtimoiy ishlab chiqarishni
texnika bilan qurollanganligi, mavjud texnologiyalar, ijtimoiy ishlab chiqarishning
13

tarkibiy tuzilishi, kontsentratsiyasi, ixtisoslashishi va kooperatsiyalashuvi kabi
omillarning talablariga mos ravishda shakllanadi.
Mamlakat aholisining mehnatga yaroqli yoshdagi, ijtimoiy ishlab
chiqarishda ishtirok etish uchun zarur jismoniy va aqliy qobiliyatlarga, muayyan
ma`lumot darajasiga ega bo`lgan qismi mehnat resurslari deb ataladi. Mehnat
resurslari miqdori mamlakatning mehnat salohiyatini ifodalaydi. Bu salohiyat zarur
moddiy sharoitlar mavjud bo`lsa, darhol ishga solinishi mumkin. Mehnat
resurslarining bozorda ishlab chiqarish resursi sifatida taklif etilayotgan qismi
inson resurslari deb yuritiladi. Inson resurslari boshqa ishlab chiqarish resurslari
(tabiiy, moddiy, moliyaviy) bilan bir qatorda ishlab chiqarish omili bo`lib
maydonga chiqadi, muayyan chegaralarda bu resurs boshqa resurslar bilan
almashtirilishi mumkin (masalan, qo`l mehnati o`rniga mashinalardan
foydalanish).
Moddiy va tabiiy resurslarni boshqarish bilan bir qatorda insonlarni
boshqarish har qanday korxona va tashkilotni boshqarishning tarkibiy qismidir.
Biroq o`zining xususiyatiga ko`ra, odamlar tashkilotlar foydalanadigan har qanday
resurslardan jiddiy farq qiladi, binobarin, boshqarishning alohida usullarini talab
qiladi.
Birinchidan, odamlar intelektga (aql-idrokka)ega bo`lib, ularning tashqi
muhitga (boshqarishga) reaktsiyasi mexanik tarzda emas, balki hissiy-o`ylangan,
anglab etilgan reaktsiyadir, demak, tashkilot bilan xodim o`rtasidagi o`zaro ta`sir
ko`rsatish jarayoni ikki tomonlamadir.
Ikkinchidan, odamlar doimiy ravishda takomillashib va rivojlanib borishga
qodirdirlar. Inson o`z hayotining ilk davrida yurishni, gaplashishni, o`qishni,
yozishni, komp ь yuter bilan ishlashni o`rganadi. U ishga kelar ekan, kasbiy
ko`nikmalarga ega bo`ladi, ular uning mansab vazifalarini bajarishi jarayonida
takomillashib boradi. Hozirgi fan-texnika taraqqiyoti davrida texnologiya, shu
bilan birga kasbiy ko`nikmalar nisbatan qisqa davr mobaynida eskirib qoladi.
Shuning uchun ham xodimlarning doimiy ravishda takomillashib va rivojlanib
14

borishga qodirligi har qanday korxona va tashkilotning faoliyati samaradorligini
oshirishning muhim omilidir.
Uchinchidan, insonning mehnat faoliyati hozirgi jamiyatda 30-50 yil davom
etadi, shunga ko`ra inson bilan korxona va tashkilotlarning o`zaro munosabatlari
ham uzoq davom etish xususiyatiga egadir.
To`rtinchidan, moddiy va tabiiy resurslardan farqli o`laroq odamlar ko`p
hollarda korxona va tashkilotga ongli ravishda, muayyan maqsadlarni ko`zlab
keladilar va tashkilotdan ana shu maqsadlarni amalga oshirishda yordam berishini
kutadilar. Xodimning korxona va tashkilot bilan o`zaro hamkorlikda ishlashdan
qanoat hosil qilishi hamkorlikni davom ettirishning muhim sharti hisoblanadi.
Ayni paytda korxona va tashkilot ham bu hamkorlikdan manfaatdordir.
Xodimni korxona va tashkilotdan qanoat hosil qilishi inson resurslarining
muhim xususiyatlaridan biri bo`lib, har bir alohida olingan kishining o`ziga xosligi
bilan bog`liqdir.
Mehnat omili ishlab chiqarishga mehnat bozori orqali jalb etiladi. Bu
bozorda mehnat resurslari tovar sifatida maydonga chiqadi. Mehnatning bahosi
mazkur bozordagi talab va taklifga bog`liq. Bozorning ishtirokchilari (agentlari) -
tadbirkorlar bilan mehnatga yaroqli aholi bozorda o`zaro munosabatlarga
kirishadilar. Mehnat bozoridagi talab va taklif mexanizmi orqali iqtisodiyotdagi
bandlik hajmi va mehnat haqi darajasi tashkil topadi. Mehnat aholi uchun
daromadlar va farovonlikning eng asosiy manbaidir. Milliy daromadning katta
qismi mehnat haqiga to`g`ri keladi. Boshqa tomondan esa mehnat ishlab
chiqarishning eng muhim omilidir. Shuning uchun mehnat bozori ijtimoiy va
iqtisodiy vazifani bajaradi. Ijtimoiy jihati shundaki, mehnat omilining bozorda
sotilishi orqali mehnat qiluvchilarning daromadlari va farovonligining jamiyat
uchun maqbul darajasi, ishchi kuchining normal takror ishlab chiqarilishi shart-
sharoitlari ta`min etiladi. Iqtisodiy jihat esa mehnatning sohalar, tarmoqlar,
korxonalar, kasblar o`rtasida oqilona taqsimlanishida, mehnat resurslarining zarur
darajada ishlab chiqarishga jalb etilishida, mehnatdan oqilona va tejab
foydalanishda namoyon bo`ladi. Mehnat bozori ishtirokchilari o`rtasidagi raqobat
15

yuqori samarali mehnatdan manfaatdorlikni, yuqori malakaga ega bo`lishni, kasbni
ijtimoiy ehtiyojlarga monand ravishda yangilashni rag`batlantiradi.
Mehnat resurslarining mehnat bozoriga kirib keladigan besh guruhini
ko`rsatib o`tish mumkin. Birinchi guruhga nisbatan oz sonli, lekin miqdoran
barqaror yuqori malakali rahbar xodimlar (menejerlar) kiradi. Ikkinchi guruh
yuqori malakali ishchilar va xizmatchilardan iborat. Bu guruhlar mehnatiga doimo
yuqori talab mavjud va ularning mehnatiga yuqori haq to`lanadi. Aynan shu
xodimlar korxona faoliyatining natijalarini, korxonalar raqobatbardoshligini
belgilaydilar. Uchinchi guruh tarkibiy o`zgarishlar sodir bo`layotgan yoki ishlab
chiqarish qisqarayotgan tarmoqlar va korxonalarning ishchilarini o`z ichiga oladi.
To`rtinchi guruhga mehnat unumdorligi past, mehnattalab tarmoqlarning,
xizmatlar sohalarining xodimlari kiradi. Bu tarmoqlarda mehnat haqi darajasi
ancha past bo`ladi va ularda ko`proq ayollar hamda past malakali ishchilar band.
Beshinchi guruhni esa mehnatkashlarning eng ojiz tabaqalari: birinchi marta ish
axtarayotgan yoshlar, keksalar, jismoniy nuqsonli kishilar, ko`p marta ishdan
mahrum bo`lganlar tashkil etadi.
Fan-texnika taraqqiyotining hozirgi bosqichida ishlab chiqarish va xizmatlar
sohasining ilm talab tarmoqlari jadal rivojlanmoqda. Natijada yuqori malakali ish
kuchiga talab tez sur`atlarda ortib bormoqda. Shuning uchun mamlakatdagi ta`lim
tizimini va kadrlarni qayta tayyorlash hamda malakasini oshirishni yanada
rivojlantirish mehnat bozoridagi ahvolni tubdan yaxshilashga, iqtisodiyotda
mehnat omilidan oqilona foydalanishga xizmat qiladi.
16

II.BOB. ISHLAB CHIQARISHNING ILMIY-TEXNIKAVIY DARAJASI
2.1. Ishlab chiqarishni boshqarish. Menejment
Inson nimalar yordamida mehnat ashyosi (predmeti)ga o`z ta`sirini
o`tkazsa, shu narsalar mehnat vositalari hisoblanadi. Unga birinchi navbatda
mehnat qurollari kiradi. Ular quyidagilardan iborat: har xil mashina va
mexanizmlar, asbob-uskunalar, qurilmalar va hokazo.
Mehnat qurollarining takomillashib borishi, tabiatga insonning hokimlik
darajasining o`sishi ishlab chiqarish taraqqiyotining ko`rsatkichi hisoblanadi.
Keng ma`noda mehnat jarayonida to`g`ridan-to`g`ri ishtirok etmasa-da, lekin
ishlab chiqarish uchun zarur bo`lgan ishlab chiqarish inshootlari, turli axborot
vositalari, aloqa kanallari ham mehnat vositalari hisoblanadi.
Ishlab chiqarish jarayoni amalga oshishi uchun ishchi kuchi bilan ishlab
chiqarish vositalari qo`shilishi, iste`mol qilinishi zarur.
Ishchi kuchi ishlab chiqarishning shaxsiy omili hisoblanib, jamiyatning
asosiy ishlab chiqarish kuchi va uning birdan-bir yaratuvchi elementidir. Ishlab
chiqarish vositalari esa ishlab chiqarishning moddiy omilini tashkil etadi.
Ishlab chiqarishning har ikkala omili ilmiy-texnika taraqqiyoti ta`siri
natijasida takomillashib boradi. Ishlab chiqarish vositalari va inson mehnati bir-biri
bilan uzviy bog`liq va bir-birini taqozo etadi.
Ishchi kuchi ishlab chiqarish vositalarini harakatga keltiradi, buning
natijasida mehnat jarayoni ro`y beradi. Faqat insongina ishlab chiqarish vositalarini
yaratadi va ulardan foydalanish usullarini aniqlaydi, xuddi shu jarayon ishlab
chiqaruvchi kuchlari tizimida shaxsiy va moddiy omillarning o`zaro bog`liqlikda
umumiy yo`nalishini tashkil etadi.
Y а ngi texnika va texnologiya hech qachon o`z-o`zidan dunyoga kelmaydi,
ularni odamlar ijod qiladi. Biroq, ilg`or mehnat vositalari va texnologiyalar ishlab
chiqarishda keng tarqalgandan so`ng, ishchi kuchining umumiy holatini yangi
talablar darajasiga ko`tarish kerak bo`ladi. Shuni ham ta`kidlash kerakki, ishlab
chiqarish jarayoni uning omillarining oddiy yig`indisi emas, chunki ular o`zaro
ta`sir qiluvchi murakkab tizimni hosil qiladi. Har qanday bir butun tizim esa uning
17

elementlarining oddiy yig`indisidan sifat jihatidan farq qiladi. Ishlab chiqarishni
samarali bo`lishiga texnologiya va boshqarish ta`sir etadi.
Texnologiya ishlab chiqarish omillari o`rtasidagi o`zaro ta`sirni ifoda etgan
holda fan yutuqlariga asoslanib, mehnat ashyolariga o`z ta`sirini o`tkazadi.
Insonlar ashyolarning ilgari ma`lum bo`lmagan xususiyatlarini o`rganib,
progressivroq bo`lgan texnologiyani joriy qilish natijasida yangi mahsulotlarni
ishlab chiqarish sirlarini bilib oladilar, bu esa ishchi kuchiga, ishchining malakasini
oshirishga yangidan - yangi talablar qo`yadi. Ushbu jarayon esa ishlab chiqarishni
tashkil etish va boshqarishni doimo takomillashtirib borishni taqozo etadi.
Hozirgi ishlab chiqarish jarayonida energiya va axborotning ahamiyati oshib
boradi. Shubhasizki, qudratli energiya manbalarini o`zlashtirmasdan turib, ishchi
kuchi, mehnat buyumlari va vositalarining o`zaro ta`sirini samarali bo`lishiga
erishish mumkin emas 4
.
Korxonalarda fan-texnika yutuqlarini joriy etish uchun ishlab chiqarishni
texnikaviy tayyorlash hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ishlab chiqarishning
texnikaviy, tashkiliy va iqtisodiy tadbirlar majmuasi mavjud bo`lib, ularni joriy
etish natijasi o`laroq eng ilg`or texnologik jarayonlar yuqori rentabellik, sifatli
mahsulotlar tayyorlash imkonini yaratib beradi. Ishlab chiqarish korxonalarida
texnologik va tashkiliy tadbirlar fan-texnika yutuqlarini ishlab chiqarishga tadbiq
qilib, mahsulot ishlab chiqarishda texnik-iqtisodiy ko`rsatkichlarga ijobiy ta`sir
qiladi, mehnat, xomashyo va materiallarni kam sarf qilgan holda, yuqori sifatli
mahsulotlar etkazib berishga imkon beradi.
Ishlab chiqarishda texnikaviy tayyorgarlik tashkil etish quyidagi asosiy
vazifalarni hal etishga qaratiladi:
-eng ilg`or, progressiv texnologik jarayonlarni joriy qilish, ishlab chiqarishni
mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish;
-yangi mahsulotlar ishlab chiqarishning texnologik tizimlarini yaratish,
eskilarini esa yangilash;
- yuqori unumli texnologik asbob-uskunalarni tanlash va joylashtirish;
4
Butikov I. Qimmatli qog`ozlar bozori. T.: “Konsauditinform”, 2001.
18

-asosiy va yordamchi materiallar sarfining me`yorlarini ishlab chiqish va
ularni qo`llash;
-texnologik jarayonlarning tarkibini loyihalash;
-mehnat va ishlab chiqarishni ilmiy darajada tashkil etishning ilg`or
shakllarini joriy etish;
-yuqori malakali kadrlar tayyorlash va ularning malakasini oshirish.
Ishlab chiqarishni texnikaviy tayyorlashning asosiy maqsadi ilmiy ishlab
chiqarish tsiklini yaratish, ishlab chiqarishning texnikaviy darajasini ko`tarish
asosida mehnat unumdorligini oshirish, korxonalarning bir tekisda, uzluksiz va bir
me`yorda ishlashini ta`minlashdir.
Sanoat korxonalarida asosiy ishlab chiqarishni texnikaviy tayyorlash rejasi
muhim bosqich bo`lib, u fan va texnikaning zamonaviy yutuqlari, takomillashgan
texnologiya, yangi turdagi mahsulotlarni o`zlashtirish, mahsulot sifatini yaxshilash
va uning hajmini ko`paytirishga qaratilgandir. Ishlab chiqarishni
texnikaviy tayyorlash rejasini loyihalash jarayonida uning quyidagi talablarga
javob berishi nazarda tutiladi:
-yuqori sifatli mahsulot ishlab chiqarish;
-texnologik jarayonning uzluksiz ishlashini ta`minlash;
-tayyor mahsulot ishlab chiqarishga mehnat sarfini kamaytirish;
-mahsulot birligiga xomashyolar sarfini kamaytirish;
-xomashyodan tayyor mahsulot olishni ko`paytirish va nobudgarchilikni
kamaytirish;
-ishlab chiqarish maydonlaridan oqilona foydalanib, sanitariya talabi va
normalariga qat`iy rioya qilish;
-mahsulot tannarxini pasaytirish.
Ishlab chiqarishni texnikaviy tayyorlash korxona faoliyatini tashkil
etish, uning istiqbolini belgilash va rivojlantirish rejalari asosida amalga
oshiriladi. Bu rejalarni amalga oshirishga tegishli mablag`lar ajratiladi. Bunga
qo`shimcha qilib korxonalarda amortizatsiya ajratmalari, ishlab chiqarish, texnika
19

va fanni rivojlantirish fondidan, mahsulot tannarxiga kiritiladigan xarajatlar
yig`indisidan mablag`lar ajratiladi.
Ishlab chiqarishni boshqarish .Menejment
Bozor iqtisodiyotiga o`tish davrida hayotimizga shiddat bilan kirib kelgan
tushunchalardan biri, bu – menejmentdir. Keng ma`noda menejment ishlab
chiqarishni boshqarish bilan bog`liq bo`lgan faoliyat turidir. Samarali menejmentni
tashkil etish korxona yoki firmada ishlab chiqarishning yuqori samaradorligiga
erishishning muhim omili hisoblanadi.
Ma`lumki, inson yakka tartibda, ya`ni biron-bir jamoaga birlashmagan
holda mehnat qilar ekan, u o`z mehnatini o`zi boshqaradi. Boshqacha qilib
aytadigan bo`lsak, yakka tartibda amalga oshiriluvchi mehnat faoliyati
boshqaruvga muhtoj emas. Ammo odamlarning mehnat faoliyatlari bir joyga
jamlanib, bir-biri bilan o`zaro bog`liq holatga kelgach, boshqaruvga ehtiyoj paydo
bo`ladi va boshqaruv apparatini bunyod etish zaruriyati tug`iladi. Bu apparat ishlab
chiqarishning barcha bo`g`inlarini bir butun qilib bog`lashi va tegishli bo`limlar
faoliyatini muvofiqlashtirishi zarur bo`ladi.
Mehnat jamoasi yiriklashgan sari boshqaruvning vazifalari ham
murakkablasha boradi va boshqaruv apparatidan texnik, texnologik, iqtisodiy va
ijtimoiy masalalarni hal etishning eng maqbul
echimlarini topish talab etiladi.
Boshqaruv jarayoni muayyan maqsad sari
yo`naltirilgan bo`lib, ijtimoiy-iqtisodiy, tashkiliy-texnik
natijalarga erishishga qaratilgandir. Shuning uchun
boshqaruv apparati ishlab chiqarish jarayonida paydo
bo`luvchi turli xil ijtimoiy, ruhiy, huquqiy, texnologik va boshqa toifadagi
masalalarni hal etadi. Ammo jamoani boshqarish bilan bog`liq munosabatlar
ichida tashkiliy munosabatlar hal qiluvchi rol ь o`ynaydi, deyish mumkin.
Xo`jalik boshqaruvining vazifalarini, boshqarilayotgan ob`ektning
ko`lamidan qat`iy nazar, quyidagi guruhlarga bo`lish mumkin:
-tadqiqotchilik va loyihalash;
20

-me`yorlashtirish va rejalash;
-tashkilotchilik va muvofiqlashtirish;
-ta`minotchilik;
-hisobot nazorati.
Tadqiqotchilik va loyihalash vazifalariga ilmiy izlanishlarni o`tkazish,
kelajak rejalarini tuzish va unga oid iqtisodiy ma`lumotlarni o`rganib chiqish
ishlari kiradi 5
.
Me`yorlashtirish va rejalash boshqaruvni tashkil qilish asoslarini o`z ichiga
oladi. Ishlab chiqarish jarayonini to`g`ri yo`lga solishda mehnat va xarajatlarni
me`yorlashtirish, istiqbolli, joriy, tezkor rejalarni tuzish muhim ahamiyatga ega
bo`lib, boshqaruv ilmining asosiy vazifalaridan biridir.
Tashkilotchilik va muvofiqlashtirish vazifalari ishlab chiqarish boshqaruvi
negizini tashkil qilib, u boshqaruv apparati tarkibini loyihalash, xodimlarni tanlash
va joy-joyiga qo`yish, ishlab chiqarishga muhandislik rahbarligi kabi masalalarni
qamrab oladi.
Ishlab chiqarish boshqaruvida ta`minotchilik vazifasi ham katta ahamiyatga
ega, chunki korxona (firma) ni kerakli xomashyo, materiallar va jihozlar bilan
ta`minlash, ishlab chiqarilgan mahsulotni sotishni amalga oshirish kabi ishlar
boshqaruv apparatining muhim vazifalaridan hisoblanadi.
Korxonaning hisobot nazorati statistik, buxgalteriya va tezkor hisob-kitob
ishlarini amalga oshiradi. Analitik tahlil, moliya-kredit munosabatlarining
mukammalligi boshqaruv samaradorligiga ta`sir ko`rsatuvchi muhim omillardir.
Boshqaruv tizimining samaradorligi ko`p jihatdan boshqaruv uslublariga
bog`liq bo`lib, ular asosan quyidagilardan iborat:
a) siyosiy uslublar; b) iqtisodiy uslublar; v) ma`muriy-huquq uslublari;
g)tashkiliy uslublar; d)boshqaruv qarorlari va jarayonlarini maqbullashtirish
(kibernetik) uslubi; e) ijtimoiy-ruhiy, pedagogik uslublar; j) grafik uslublar.
Biroq shuni ta`kidlab o`tish lozimki, ishlab chiqarishni ko`rsatib o`tilgan
uslublarning faqat birontasi yordamida tashkil qilish va boshqarish mumkin emas.
5
Butikov I. Qimmatli qog`ozlar bozori. T.: “Konsauditinform”, 2001.
21

Bu uslublarning mantiqiy va ilmiy asoslangan o`zaro bog`liqligigina ishlab
chiqarishni boshqarishda kutilgan natijalarni bera oladi.
Boshqaruv apparatining tarkibini bir-biri bilan o`zaro bog`langan bo`limlar
va bo`g`inlar bilan to`ldirish natijasida uning tashkiliy tuzilmasi shakllanadi. Har
bir bo`linma o`z vazifalariga ega bo`lib, uning faoliyat chegaralari, vakolatlari va
javobgarligini korxona ma`muriyati belgilaydi.
Boshqaruvning ilmiy asoslangan va tajribada sinab ko`rilgan qoidalariga
tayanib, korxonalarni samarali rivojlantirish bozor munosabatlarini
o`zlashtirayotgan mamlakatimiz uchun juda muhim vazifadir.
Hozirgi sharoitda rahbar faqat o`z sohasini yaxshi bilibgina qolmay, balki
yaxshi tashkilotchi bo`lmog`i, sotsiologiya, psixologiya, pedagogika fanlaridan
ham xabardor bo`lmog`i lozim. Bu hayotimizdagi jiddiy o`zgarishlar, inson
omilining faollashuvi, jamoalarda o`zini-o`zi boshqarish tamoyillarining joriy
etilishini taqozo qiladi. Rahbar o`z jamoasi ichida mehnat jarayonida vujudga
keladigan har xil nizolarni jamoat tashkilotlari bilan birgalikda yuqori
tashkilotlarga chiqarmasdan o`zida hal qilishga qodir bo`lishi lozim.
Ishlab chiqarishni boshqarishda rahbarning qaysi toifada ekani juda muhim
ahamiyat kasb etadi. Rahbarlarning quyidagi toifalarini ko`rsatib o`tish mumkin.
1. Avtokrat yoki avtoritar toifadagi rahbar . Bunday rahbar qo`l
ostidagilarning faoliyati uchun javobgarlikni o`z zimmasiga to`liq oladi, barcha
mavjud axborotlarni o`zi orqali o`tkazishga harakat qiladi, jamoa a`zolari bilan
bevosita muloqotlarni chegaralab qo`yadi, o`zining noo`rin harakatlarini tanqid
qilinishiga yo`l qo`ymaydi. O`ziga bo`ysinuvchilar bilan muomalada bo`lganda,
uning rahbarlik g`ururi balandligi, o`zini katta tutishi sezilib turadi. Odatda,
avtokrat rahbarlar o`ziga bo`ysinuvchilar oldida qovog`i solingan kayfiyatda
bo`ladi. Biroq avtokrat rahbarlik turini har jihatdan yomon, deb bo`lmaydi. Ba`zi
bir hollarda bo`ysinuvchilarning madaniy darajasi, axloqi pastligi sababli mazkur
boshqaruv uslubini tanlab olish ish berib qolishi mumkin. Ammo jamoada har
tomonlama demokratik munosabatlar pishib etilgan paytda rahbar o`z uslubini
o`zgartirishga majbur bo`ladi.
22

2. Anarxik toifadagi rahbar . Bunday rahbar shaxsan o`zi faollik
ko`rsatmaydi. Ishlab chiqarishni boshqarish bilan bog`liq masalalarni qo`l ostidagi
xodimlarga rasman taqsimlab beradi. Shuning uchun ishlab chiqarish masalalarini
muhokama qilish ham rasmiy xarakterga ega bo`ladi. U ko`proq tashqi ta`sirga
moyilligi bilan ajralib turadi. Jamoaning taqdiri, ishlab chiqarishning istiqboli kabi
masalalar uni kam qiziqtiradi. U yoki bu masalalarning bajarilishi ayrim
bo`ysinuvchilarning hohish-irodasiga bog`liq bo`ladi.
Bunday rahbar boshqarayotgan jamoada tanqid, o`z-o`zini tanqid kabi
muhim omillar o`z o`rniga ega emas, jamoa a`zolarining tashabbuskorligi
rag`batlantirilmaydi.
Tabiiyki, bunday rahbar tezda almashtirilmasa, u boshqarayotgan korxona
tez orada bankrotga uchraydi.
3. Demokratik rahbar . Bunday toifadagi rahbar o`z faoliyatini jamoa
a`zolariga tayangan holda olib boradi. Faoliyat uchun javobgarlik bo`ysinuvchilar
orasida taqsimlanadi. Jamoa a`zolarining bir-biri bilan ijodiy, tashabbuskorona
munosabatlarini rag`batlantirish bilan birgalikda rahbar o`ziga bo`ysinuvchilar
bildirgan fikrlarga quloq soladi, ular bilan maslahatlashadi, ijobiy fikr-
mulohazalarni inobatga oladi, ilg`orlarni mukofotlaydi. Bunday rahbarlik turi
bo`ysinuvchilarning shaxsiy tashabbusini, ijodiy faoliyatini rivojlantiradi va
mehnat jamoasida o`rtoqlik va ishchan muhitni, sog`lom ma`naviy-ruhiy iqlimni
yaratadi.
Hozirgi kunda boshqarishni takomillashtirishning muhim masalalaridan biri
menejment (boshqarish)ga oid vazifalarning zamon talablari darajasida
bajarilishini ta`minlay oladigan, o`z ishining ustasi bo`lgan menejerlar
tayyorlashdir.
Menejerlar (boshqaruvchilar) oldiga qo`yiladigan asosiy vazifalar umumiy
holda quyidagilardan iboratdir:
1. Mavjud imkoniyatlardan foydalanib, bir butun, yaxlit ishlab chiqarish
birligini yaratish, korxonani yuqori malakali muhandis-texnik xodimlar va
ishchilar bilan butlash;
23

2. Korxonaning zaif tomonlarini aniqlab, ularni bartaraf etish va ishlab
chiqarishni yuqori darajada rivojlanishini ta`minlovchi xo`jalik mexanizmini
yaratish;
3. Jamoa a`zolarini yuksak ishlab chiqarish va mehnat natijalariga
rag`batlantira oluvchi moddiy manfaatdorlik tizimini yaratish;
4. Korxona faoliyatini muntazam tahlil qilish va uning me`yorlariga o`z
vaqtida o`zgarishlar kiritish;
5. O`z faoliyatiga oid davr talablarini hisobga olish, mazkur sohada sodir
bo`layotgan o`zgarish va yangiliklarni ilg`ay olish va tegishli qarorlar qabul qilish.
Menejer o`z qo`l ostidagi xodimlarning mehnat faoliyatini aniq tashkil
qiluvchi va shu bilan birga ma`lum hajmdagi boshqaruv vazifasini bajaruvchi
shaxsdir. “Menejment” deganda, ma`lum korxona yoki firma boshqaruvi yoki
ularga rahbarlik qilish tushuniladi.
Menejerlikning asosiy maqsadi korxona (firma) faoliyatini ishlab chiqarish
quvvatlaridan to`la va samarali foydalana olishni ta`minlaydigan darajada tashkil
qilishdan iboratdir. Menejer har doim odamlar bilan muloqatda bo`lib, ularning
ishini tashkil qiladi. Uning bilim doirasi qanchalik keng va madaniyati yuqori
bo`lsa, xodimlar bilan bo`ladigan munosabati shunchalik samarali bo`ladi.
Ko`pgina hollarda boshqaruv bilimlarining etishmasligi korxonani kam
samara bilan ishlashi yoki o`z faoliyatini to`xtatishiga sabab bo`ladi. Shuning
uchun har bir menejer (boshqaruvchi)dan menejmentga oid bilimlarni mukammal
o`zlashtirish, bu bilimlarni muntazam boyita borish va doimo yangilikka intilish
tuyg`usiga ega bo`lishi talab qilinadi.
Xorijiy davlatlar tajribasi shuni ko`rsatmoqdaki, endilikda menejmentga oid
bilimlar doirasi tobora kengayib, o`z navbatida undan bir qator maxsus
yo`nalishlar ajralib chiqmoqda. Binobarin, menejerlar ham muayyan sohalar
bo`yicha ixtisoslashmoqda.
Umumiy menejment bo`yicha mutaxassislar, ya`ni menejerlar korxona yoki
firmada olinayotgan foydaning eng ko`p miqdoriga erishishning umumstrategik
masalalari bilan shug`ullanadi.
24

Moliyaviy menejment mutaxassislari korxona yoki firmaning moliyaviy
resurslaridan yuqori samaradorlik bilan foydalanish, ya`ni ishlab chiqarishga
sarflanayotgan har bir so`m yoki dollardan maksimum (eng ko`p) foyda olishga
erishish masalalari bilan shug`ullanadilar.
Ishlab chiqarish menejmenti mutaxassisi tovar ishlab chiqarish yoki xizmat
ko`rsatish operatsiyalarining samaradorligini oshirish masalalari bilan mashg`ul
bo`ladilar.
Menejment fanining muhim tarmoqlaridan biri – personal (xodimlar) ni
boshqarish bo`lib, bu soha mutaxassislari ishchi va xizmatchilarni tanlash, ularni
joy-joyiga qo`yish, mehnatni oqilona tashkil qilish, mehnatga haq to`lash tizimini
takomillashtirish bo`yicha taklif va tavsiyalar tayyorlash kabi masalalar bilan
shug`ullanadilar 6
.
6
Rasulov M. Bozor iqtisodiyoti asoslari. T.: “O`zbekiston”, 1999.
25

$2.2. Ishlab chiqarish omillari bozorlari Yerning iqtisodiy resurs sifatidagi o‘ziga xos xususiyati uning cheklanganligidir. Kapitaldan farqli o'laroq, yer ko'chmasdir. Er ta'minotiga ta'sir qiluvchi omillar unumdorligi va joylashuvidir. Demak, biz cheklangan yer haqida gapirganda, biz ma'lum bir joyda joylashgan ma'lum bir sifatdagi yerni nazarda tutamiz. Tabiiyki, ma'lum bir yirik shahar yoki hatto bitta fermer xo'jaligi atrofidagi yaxshi erlarning miqdori ikki baravar cheklangan: sifat va miqdor. Masalan, unumdorlik tuproq sifatiga, iqlim sharoitiga, foydalaniladigan texnikaning xususiyatiga, yerda ishlaydiganlarning mehnat malakasi va ishlab chiqarish tajribasiga va hokazolarga bog'liq. Yer taklifining qat’iy tabiati taklif egri chizig‘ining mutlaqo noelastik ekanligini bildiradi. Agar akr erlar soni x o'qi bo'yicha, erning narxi esa y o'qi bo'yicha belgilansa, u holda er taklifi egri chizig'i y o'qiga parallel bo'ladi. Demak, yer narxining sezilarli darajada oshishi sharoitida ham yer taklifini oshirib bo‘lmaydi. Erga bo'lgan talab bir xil emas. U ikkita asosiy elementni o'z ichiga oladi - qishloq xo'jaligi va qishloq xo'jaligidan tashqari talab: D \u003d D cx + D x bo'lmagan, bu yerda D - yalpi talab; D cx- qishloq xo'jaligi talabi; D nex - qishloq xo'jaligidan tashqari talab. “Ijara” so‘zi frantsuzcha (fr. rente lat. reddita dan) “berilgan” degan ma’noni anglatadi Iqtisodiy renta - resurs ta'minoti egasining qat'iy cheklangan iqtisodiy daromadidir. Iqtisodiy rentani kamdan-kam renta deb atash mumkin, bu sport yulduzlari daromadining muhim qismidir. top modellar, taniqli musiqachilar, noyob egasi. uzumzor va boshqalar. 26$

Yer rentasi - bu yer va boshqa tabiiy resurslar egasining taklifi mutlaqo
noegiluvchan daromadi
Differentsial renta - ishlab chiqarishning ijtimoiy va individual narxlari
o'rtasidagi farq, ya'ni. iqtisodiy foyda turi
3. Kapitalning yerdan farqi shundaki, u qayta-qayta ishlab chiqariladi, ya’ni
takror ishlab chiqariladi.
Kapitalning uchta asosiy shakli mavjud:
jismoniy kapital.
Inson kapitali
Moliyaviy kapital
Asosiy kapital - ishlab chiqarishda uzoq vaqt davomida to'liq ishtirok
etadigan ishlab chiqarish kapitalining ulushi. Ammo u o'z qiymatini asta-sekin
tayyor mahsulotga o'tkazadi va tadbirkorga pul shaklida qaytadi. U mehnat
vositalari - zavod binolari, mashinalar, uskunalar va boshqalarni o'z ichiga oladi.
Ular darhol sotib olinadi va ularning qiymati eskirganligi sababli yaratilgan
mahsulotga o'tkaziladi 7
.
Aksincha, aylanma mablag'lar - ishlab chiqarish kapitalining boshqa qismi,
uning qiymati to'liq yaratilgan mahsulotga o'tkaziladi. Bir davr mobaynida naqd
pul bilan qaytariladi. Biz mehnat buyumlari va tez eskiradigan (bir yil davomida)
asbob haqida gapiramiz.
Amalda ish haqi aylanma mablag'lar deb ataladi. Chunki ish haqiga
sarflangan pullarning aylanish usuli mehnat ob'ektlari qiymatining aylanmasi bilan
bir xil bo'ladi. Aylanma mablag'lar harakatini tezlashtirishdan tadbirkorning
manfaatdorligi shundan. Ayniqsa, ish haqiga sarflangan pullar qanchalik tez
qaytarilsa, o'sha yili ko'proq ishchilarni yollash imkoniyati shunchalik ko'p bo'ladi,
bu esa pirovardida foyda marjasini oshiradi.
Korxonalarda ishlab chiqarish sohasida faoliyat yurituvchi asosiy va
aylanma fondlardan tashqari aylanma fondlari - pul mablag'lari va sotish uchun
mo'ljallangan tovarlar mavjud. Aylanma va aylanma fondlar har bir muomaladan
7
Rasulov M. Bozor iqtisodiyoti asoslari. T.: “O`zbekiston”, 1999.
27

keyin yangilanadi. Ular o'rtasida yaqin aloqalar mavjud - aylanma mablag'lar
ishlab chiqarish jarayonida aylanma fondlariga (tayyor mahsulot, keyin pulga)
aylanadi va aksincha, mahsulotni sotishdan tushgan tushum aylanma mablag'lar
elementlariga - xom ashyoga aylanadi. , yoqilg'i va boshqalar. Shu munosabat
bilan aylanma mablag'lar va aylanma fondlariga qo'yilgan mablag'lar aylanma
mablag'larga birlashtiriladi.
Aylanma mablag'lar - uzluksiz aylanishni ta'minlash uchun avanslangan va
har bir ishlab chiqarish tsiklidan keyin to'liq naqd pul shaklida qaytariladigan
mablag'lar.
Tadbirkorlar o'zining iqtisodiy mohiyatiga ko'ra doimiy yangilanib turadigan
kapitalga tegishli bo'lgan asosiy kapital qiymatini saqlab qolish va almashtirishga
alohida e'tibor qaratmoqda. Mehnat vositalari qiymatini bunday uzluksiz qayta
tiklash ularning eskirishiga mos ravishda ma'lum me'yorlar bo'yicha amalga
oshiriladi. Bu amortizatsiya ikki xil: 1) jismoniy va 2) tannarx.
Asosiy kapitalning jismoniy eskirishi mehnat vositalarining foydaliligini
yo'qotishini anglatadi, buning natijasida ular keyinchalik foydalanish uchun
moddiy jihatdan yaroqsiz bo'lib qoladi. Bunday eskirish ikki holatda sodir bo'ladi:
a) unumli foydalanish jarayonida (mashinalarning buzilishi, zavod binosining
tebranishlardan vayron bo'lishi va boshqalar) va b) agar asbob-uskunalar harakatsiz
bo'lsa va o'z xususiyatlarini yo'qotsa (shart ostida vayron bo'lsa). issiqlik, sovuq,
suv va boshqalar ta'siri).
Xarajat th (ko'pincha axloqiy deb ataladi) eskirish - bu asosiy kapitalning
qiymatini yo'qotishdir. Bu jarayon ikki turga bo'linadi: a) mashinasozlik arzonroq
texnik vositalarni yaratganda, buning natijasida eski, mavjud asbob-uskunalar
eskirganda va b) eski mashinalar unumdorroqlari bilan almashtirilganda (ular bir
xilda ko'proq mahsulot ishlab chiqaradilar). vaqt). Natijada, uskunalar o'z
qiymatini tayyor mahsulotga tezroq o'tkazadi.
Asosiy kapitalni oddiy takror ishlab chiqarish uchun mablag'lar
amortizatsiya fondida jamlanadi . Ushbu kapitalning moddiy elementlari eskirgan
vaqtga kelib, bunday mablag'lar amortizatsiya fondida to'planadi, bu mablag'lar
28

hisobidan yangi shunga o'xshash mashina va uskunalar sotib olinadi. Bu pullar
mehnat vositalarini kapital ta'mirlashga ham sarflanadi (uskunaning texnik sifati va
unumdorligini tiklash ishlari).
Amortizatsiya fondi amortizatsiya ajratmalaridan shakllanadi . Ikkinchisi
mahsulotga o'tkazilgan mavjud asosiy vositalar qiymatining pul shaklini
ifodalaydi. Ushbu chegirmalar korxonaning mahsulot ishlab chiqarish uchun
umumiy xarajatlariga kiritiladi.
Yillik amortizatsiya fondining qiymati ikki omilga bog'liq: asosiy
kapitalning o'rtacha yillik qiymati va amortizatsiya normasi.
Amortizatsiya normasi Va n amortizatsiya ajratmalarining yillik miqdoriga
nisbati sifatida aniqlanadi A 0 asosiy kapitalning o'rtacha yillik qiymatiga K 0, foiz
sifatida ifodalanadi:
Amortizatsiya normasi asosiy kapitalning necha yil davomida to'liq
qoplanishi kerakligini ko'rsatadi. Amortizatsiya normasi quyidagilarni hisobga
olgan holda belgilanadi: a) mehnat qurollarining iqtisodiy jihatdan foydali
(normativ) xizmat muddati (ular chidamliligi va jismoniy eskirishiga bog'liq); b)
mashina va uskunalarni kapital ta'mirlash, modernizatsiya qilish (yaxshilash) va
almashtirish xarajatlarining qiyosiy samaradorligi; v) amaldagi asosiy kapitalning
haqiqiy yoshi; d) mehnat vositalarining tannarxi amortizatsiyasi.
Kapitalni ko'rib chiqishda vaqt eng muhim omil hisoblanadi, chunki bugungi
resurslar yoki tovarlar kelajakdagidan ko'ra ko'proq qadrlanadi. tovarlar yoki
resurslar.
Foiz - bu bugungi va kelajakdagi tovarlar qiymati o'rtasidagi farq. Nominal
va real foiz stavkalarini farqlang. Nominal stavka qarz oluvchining qarz
beruvchiga qaytargan summasi olingan kredit miqdoridan qanchalik ko'p
ekanligini ko'rsatadi. Haqiqiy stavka inflyatsiyaga moslashtirilgan foiz stavkasi,
ya'ni. doimiy xarid qobiliyatining pul birliklarida ifodalanadi.
Diskontlash - buning uchun kelajakdagi daromadning bugungi qiymatini
hisoblash,% birikma formulasidan foydalaniladi
X1- pulning bugungi ifodasi
29

X- kelgusi davrdagi pul miqdori
% - O'rtacha. ulushli foiz stavkasi
t- davrlar soni
4. Har qanday biznes muhim xavflarni o'z ichiga oladi.
Ob'ektiv xavf omillari:
Kelajakning noaniqligi
Hamkor xatti-harakatlarining oldindan aytib bo'lmaydiganligi
Axborot etishmasligi.
Biznesda xavfni kamaytirish usullari:
Sug'urta yo'qotishlarni kichik doimiy xarajatlarga aylantirishdir.
Diversifikatsiya - bu bir nechta faoliyat turlariga bo'linish:
Risklari birlashtirish, ya'ni xavf ko'p odamlar o'rtasida taqsimlanganda,
Bozorda ma'lumot qidiring.
Sotuvchi xaridordan ko'ra ko'proq ma'lumotga ega (ma'lumot assimetriyasi)
Bunday holda, xaridor sotuvchiga ishonmaydi va sotuvchi xaridorga o'z tovarining
sifati haqida signal bera boshlaydi (: kafolat majburiyati mehnat bozorida ta'lim
diplomi)
Mikro darajada, mehnat kooperatsiyasi, ya'ni bir jarayonda bir nechta
shaxslarni birlashtirish.
Makro darajada - ma'lum bir mamlakat yoki hatto butun dunyo hamjamiyati
doirasida butun jamiyat mehnatining hamkorligi.
Bugungi kunda barcha rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiyot bir-biri bilan
bog'liq va bir-birini to'ldiruvchi ikkita ishlab chiqarish turidan iborat: moddiy
boyliklar yaratiladigan moddiy va nomoddiy, ular doirasida ma'naviy, axloqiy va
boshqa qadriyatlarni yaratish jarayoni. joy oladi.
Shuningdek, zamonaviy ishlab chiqarish tuzilmasi alohida yo'nalish - xizmat
ko'rsatish sohasini o'z ichiga oladi. Xizmat shunday faoliyat turi bo'lib, uning
foydali natijasi mehnat paytida namoyon bo'ladi va har qanday ehtiyojni qondirish
bilan bog'liq. Nihoyat, zamonaviy ishlab chiqarish tarkibida infratuzilma ajralib
30

turadi - ishlab chiqarish faoliyati uchun umumiy shart-sharoitlarni yaratadigan
tarmoqlar va faoliyat sohalari yig'indisi.
Ishlab chiqarish eng oddiy mahsulotlarni ishlab chiqarishdan tortib
avtomatlashtirilgan tizimlarni yaratishgacha bo'lgan uzoq rivojlanish yo'lini bosib
o'tdi. Ishlab chiqarish jarayonida nafaqat ishlab chiqarish usullari va usullari
o'zgaradi, balki shaxsning o'zini axloqiy, aqliy, kasbiy takomillashtirish ham sodir
bo'ladi.
Har qanday darajadagi ishlab chiqarishning muvaffaqiyatli ishlashi turli
ishlab chiqarish omillarining mavjudligi va samarali kombinatsiyasiga bog'liq.
Ishlab chiqarish omillari deganda keng ma'noda ishlab chiqarish tizimining har
qanday elementlari va ishlab chiqarishga ta'sir etuvchi har qanday hodisa,
jarayonlar tushuniladi; tor ma’noda jamiyatning ishlab chiqaruvchi kuchlari.
Insoniyat taraqqiyotining barcha bosqichlarida ishlab chiqarishning asosiy omillari
ishchi kuchi (inson omili) va ishlab chiqarish vositalari (moddiy yoki moddiy
omil) hisoblangan.
Ish kuchi - bu insonning MEHNAT qobiliyati, uning hayotiy ne'matlarni
ishlab chiqarish jarayonida qo'llaniladigan jismoniy va aqliy kuchlarining
yig'indisidir. Ishchi kuchining realizatsiyasi mehnat jarayonida sodir bo'ladi,
shuning uchun ko'pincha ishlab chiqarishning inson omili sifatida "ish kuchi" va
"mehnat" tushunchalari aniqlanadi. Mehnatning eng muhim ko'rsatkichi uning
unumdorligidir. Mehnat unumdorligi vaqt birligida ishlab chiqarilgan mahsulot
miqdori bilan o'lchanadi. Mehnat unumdorligi darajasiga bir qator omillar ta'sir
qiladi: ishchilarning kasbiy malaka darajasi va ularning mehnat natijalariga
qiziqish darajasi, fan va texnika yutuqlarini ishlab chiqarish jarayonida qo'llash,
intensivlik (). yoki tezligi) mehnat va boshqalar Insoniyat taraqqiyoti bilan
jamiyatda mehnat unumdorligi ortib bormoqda. Bu o'sish, ayniqsa, ilmiy-
texnikaviy inqilob (STR) boshlanishi bilan tez sur'atda bo'ldi, bu ishlab chiqarish
jarayonida katta o'zgarishlarga olib keldi va bu jarayonda inson rolining
o'zgarishiga yordam berdi: mexanik ijrochidan boshlab u asosiy bo'ldi. texnologik
ishlab chiqarish jarayonidagi bo'g'in - uning boshqaruvchisi va sozlagichi. Ilmiy-
31

texnik inqilob ham mehnat tabiatining o'zgarishiga olib keldi: ikkinchisi tobora
ko'proq intellektual va ijodiy bo'lib bormoqda.
Ishlab chiqarishning ikkinchi asosiy omili ishlab chiqarish vositalaridir. Ular
mehnat ob'ektlari, ya'ni ulardan moddiy ne'matlar ishlab chiqariladigan va mehnat
vositalari, ya'ni nima bilan yoki ular yordamida ishlab chiqariladigan narsalarning
birikmasidir. Kelib chiqishiga ko'ra barcha ishlab chiqarish vositalari tabiiy
resurslarga (ekin ekiladigan yerlar, o'rmonlar, foydali qazilmalar va boshqalar) va
ishlab chiqarilgan resurslarga, ya'ni odamlar tomonidan yaratilgan yoki qayta
ishlangan va ulardan ishlab chiqarishda keyinchalik foydalanish uchun
mo'ljallangan narsalarga (har xil turdagi asbob-uskunalar, binolar va inshootlarga)
bo'linadi. yarim tayyor mahsulotlar turlari va boshqalar). Odamlar tomonidan
ishlab chiqarilgan ishlab chiqarish vositalari ko'pincha kapital deb ataladi
(lot.capitalis - bosh).
Keng ma'noda kapital deganda o'z egasiga daromad keltiruvchi hamma narsa
tushuniladi. Bu ishlab chiqarish vositalari, ijaraga olingan yer va bankdagi pul
omonatlari, ishlab chiqarishda foydalaniladigan ishchi kuchi bo'lishi mumkin.
Kapital real yoki jismoniy, pul yoki moliyaviy bo'linadi. Haqiqiy kapital deganda
ishlab chiqarish vositalarining o'zi tushuniladi, moliyaviy kapital esa ishlab
chiqarish vositalarini sotib olish uchun sarflangan pulni anglatadi. Bu pul
investitsiya deb ham ataladi. Ishlab chiqarishga sarmoya kiritish yordamida uning
uzluksizligiga erishiladi. Ishlab chiqarishning doimiy takrorlanadigan jarayoni
takror ishlab chiqarish deb ataladi. Ko'paytirish oddiy va kengaytirilgan. Oddiy
takror ishlab chiqarish - bu odamlar ijodiy faoliyatining shunday uzluksiz
takrorlanishi bo'lib, unda ishlab chiqarish ko'lami, yaratilgan mahsulot qiymati
(yoki miqdori) va aylanma mablag'lar miqdori o'zgarishsiz qoladi. Kengaytirilgan
takror ishlab chiqarish kapital hajmining shunday o'sishini anglatadi, bu esa ishlab
chiqarish ko'lamining o'sishiga va yaratilgan hayotiy ne'matlar miqdorining
oshishiga olib keladi. Zamonaviy iqtisodiyot kengaygan takror ishlab chiqarish
bilan tavsiflanadi. Demak, ishlab chiqarishga yo'naltirilgan yangi investitsiyalar
32

nafaqat ilgari sarflangan kapitalning o'rnini bosadi, balki uni ko'paytiradi, shu bilan
kapital to'planishini ta'minlaydi.
Kapitalning uzluksiz aylanma harakati uning aylanmasini tashkil qiladi. Shu
bilan birga, ishlab chiqarish bosqichida ishlab chiqarish kapitalining turli qismlari
turli yo'llar bilan (turli davrlarda) aylanadi. Shunga ko'ra ishlab chiqarish kapital
asosiy va aylanma kapitalga bo'linadi. Asosiy kapital ishlab chiqarishda qayta-
qayta ishtirok etib, o'z qiymatini qismlarga bo'lib tayyor mahsulotga o'tkazadi va
investorga qisman pul shaklida qaytariladi.
U zavod binolari, mashinalar, asbob-uskunalar va boshqalarni o'z ichiga
oladi, undan farqli o'laroq, aylanma mablag'lar ishlab chiqarishda bir marta
qatnashadi, yaratilgan mahsulotga to'liq o'tadi va bir davr mobaynida investorga
naqd pul shaklida qaytadi. U xom ashyo, materiallar, yarim tayyor mahsulotlar va
boshqalarni, shuningdek, ishchilarning ish haqini o'z ichiga oladi.
Hozirgi zamon iqtisodiyotining asosiy omillaridan biri ishchi kuchi va ishlab
chiqarish vositalaridan tashqari ishlab chiqarishni tashkil etish va texnologiyasi
hisoblanadi. Ishlab chiqarishni tashkil etish - bu butun ishlab chiqarish
jarayonining birligi va tartibliligini ta'minlaydigan ichki ishlab chiqarish
munosabatlarini ma'lum bir tartibga solish. Ishlab chiqarish texnologiyasi - mehnat
ob'ektlarini qayta ishlashning o'ziga xos usullari va ishlab chiqarish jarayonlarining
ma'lum tartibi. Ilmiy-texnik inqilob ta'siri ostida, bugungi kunda 70-80-yillarning
an'anaviy mashina texnologiyalari. foydali narsalarni ishlab chiqarishning boshqa
usullariga yo'l bering. Yangi yoki yuqori texnologiyalarning xarakterli xususiyati
ularning ishlab chiqarishda axborot va kompyuterlardan keng foydalanishga
tayanishidir. Shuning uchun bunday texnologiyalar ba'zan axborot yoki axborot-
kompyuter texnologiyalari deb ham ataladi. Bu bitta ishlab chiqarish omili -
axborotning ulkan ahamiyati haqida tasavvur beradi.
Aynan axborotni uzatish va undan foydalanish orqali texnologiyaning
barqaror va samarali ishlashi (ayniqsa, dasturiy nazorat bilan) ta'minlanadi, ilg'or
nou-xau almashinuvi, ishlab chiqarishning o'zini optimal tashkil etishga erishiladi
va uning borishi nazorat qilinadi.
33

Ahamiyati muttasil ortib borayotgan ishlab chiqarishning navbatdagi omili
fandir. Fanni atrofdagi dunyo haqidagi nazariy tizimlashtirilgan qarashlar, uning
muhim tomonlarini mavhum-mantiqiy shaklda aks ettiruvchi va ilmiy tadqiqot
ma'lumotlariga asoslangan holda chaqirish odatiy holdir. Tadqiqotning uchta
asosiy yo'nalishi mavjud:
1) yangi bilimlarni olish va o'rganilayotgan hodisalarning qonuniyatlarini
aniqlash maqsadida olib boriladigan fundamental ilmiy tadqiqotlar;
2) amaliy muammolarni hal qilishda fundamental fan yutuqlaridan
foydalanadigan amaliy ilmiy tadqiqotlar;
3) fanning ishlab chiqarish bilan bog‘lanishini yakunlovchi va loyihani ham
ilmiy, ham muhandislik o‘rganishni ta’minlovchi ilmiy-tadqiqot va ishlanmalar
(R&D). ishchi kuchi daromad bozori ishlab chiqarish
20-asrning ikkinchi yarmi yuqori rivojlangan mamlakatlarda umumiy ishlab
chiqarish xarajatlarida ilmiy-tadqiqot va ishlanmalar xarajatlari ulushining ortishi
bilan tavsiflanadi. Ishlab chiqarishning ilmiy intensivligi uning progressivligi va
raqobatbardoshligining eng muhim mezonlaridan biriga aylanib bormoqda.
Bugungi kunda bozorda kerakli natijaga erishish kafolatlanmagan fanni talab
qiladigan va yuqori texnologiyali sohalarda ilmiy tadqiqotlarni tijoratlashtirish
bilan shug'ullanadigan maxsus firmalar ham paydo bo'ldi. Ushbu venchur (riskli)
firmalar ishlab chiqarishga kiritilgan yangi texnologiyalarning qariyb 90% ni
yaratadi.
Taxminan 20-asrning o'rtalarida boshlangan. ilmiy-texnikaviy inqilob
fanning yetakchi ishlab chiqarish omiliga aylanishiga yordam berdi. Ilmiy
kashfiyotlarni amaliyotga tatbiq etish muddatlari keskin qisqartirildi, fan va ishlab
chiqarish integratsiyasi yuzaga keldi. Ilgari ajratilgan fan va ishlab chiqarishni
rivojlantirish jarayonlari yagona, doimiy rivojlanib boruvchi tizimga birlashtirildi:
fan - texnika - texnologiya - ishlab chiqarish. Ilmiy-texnika taraqqiyotining o‘zi esa
iqtisodiy o‘sishning asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biriga aylandi.
Ishlab chiqarish jarayonida energiya omili deb ataladigan omil ham muhim
rol o'ynaydi. Tarixiy rivojlanish jarayonida inson energiyaning yangi turlarini asta-
34

sekin o'zlashtiradi. Avvaliga u faqat jismoniy kuchini ishlatgan, keyin
hayvonlarning jismoniy kuchini, suvning oqayotgan va oqayotgan energiyasini,
shamol va bug'ini ishlatishga o'tgan! XX asrda allaqachon. elektr energiyasidan
keng foydalana boshladi va 50-yillarning o'rtalarida. -- va atom energiyasi.
Dunyoda energiya iste'molining o'sishi doimo o'sib bormoqda. Bugungi kunda
biron bir o'rta yoki yirik ishlab chiqarish uni energiya bilan ta'minlash masalasini
hal qilmasdan qila olmaydi. Shu bilan birga, sanoatni energiya resurslari bilan
ta'minlashda asosiy yuk ko'mir zimmasiga tushishda davom etmoqda. Olimlar
kelgusi 50-60 yil ichida jahon energetika balansi tarkibida tub o'zgarishlar
bo'lishini taxmin qilmoqdalar: ishlab chiqarish ehtiyojlari xalqaro va global
energiya ta'minoti tizimlarining paydo bo'lishiga olib keladi.
Ishlab chiqarishning ekologik omili energiya bilan chambarchas bog'liq. Bu
ishlab chiqarish jarayonida insonning tabiat va atrof-muhit bilan aloqasi bilan
bog'liq muammolar majmuasidir. Zamonaviy ishlab chiqarish tabiat bilan faol
munosabatda bo'lganligi sababli, iqtisodiy amaliyotda ekologik omilning rolini
hisobga olish kerak. Bu, ayniqsa, bir qator korxonalarning resurslarni tejaydigan va
chiqindisiz texnologiyalarga o‘tishida yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Agar an'anaviy
texnologiyalar atrof-muhitning ifloslanishi bilan tavsiflangan bo'lsa, unda yuqori
texnologiyalar, qoida tariqasida, ekologik toza. Ular yopiq suv ta'minoti
tizimlaridan, yopiq ishlab chiqarish tsikllaridan foydalanadilar, ikkilamchi xom
ashyo va sanoat chiqindilaridan keng foydalanadilar. Bu esa xalq xo'jalik
faoliyatining iqtisodiy va ijtimoiy samaradorligini oshirishni ta'minlaydi.
Nihoyat, infratuzilma ishlab chiqarishning yana bir muhim omilidir.
Infratuzilma sanoat va ijtimoiy bo'linadi. Ishlab chiqarish infratuzilmasi bevosita
ishlab chiqarishga xizmat qiluvchi yordamchi tarmoqlarni (transport, aloqa,
logistika va boshqalar) o'z ichiga oladi. Ijtimoiy (yoki noishlab chiqarish)
infratuzilma - ishlab chiqarish xodimlari va ularning oila a'zolarining hayoti uchun
zarur ijtimoiy-madaniy sharoitlarni (uy-joy kommunal, savdo, maishiy xizmat
ko'rsatish, sog'liqni saqlash, ta'lim va boshqalar) ta'minlaydigan hudud.
35

Zamonaviy sharoitda tadbirkorlik ishlab chiqarishning o'ziga xos omillari
sifatida ajralib turadi.
Tadbirkorlik omili - bu boshqa barcha resurslarni muvofiqlashtirish va
birlashtirish faoliyatini ifodalovchi inson resurslarining alohida turi. Bu ishlab
chiqarish va tijorat faoliyatini eng oqilona amalga oshirish qobiliyatida namoyon
bo'ladi. Tadbirkorning ishi asosan yangilik, mas'uliyat, tavakkalchilik va kuchning
mavjudligiga asoslanadi.
Zamonaviy Rossiya uchun tadbirkorlik nisbatan yangi hodisa. Uning hozirgi
tarixini ortga hisoblash 1991 yil 1 yanvarda, RSFSRning 1990 yil 25 dekabrdagi
"Korxonalar va tadbirkorlik faoliyati to'g'risida" gi qonuni kuchga kirgan paytdan
boshlanadi. Rossiya Federatsiyasining amaldagi qonunchiligiga ko'ra, tadbirkorlik
faoliyati o'z tavakkalchiligi ostida amalga oshiriladigan, mulkdan foydalanish,
tovarlarni sotish, ishlarni bajarish yoki xizmatlar ko'rsatishdan muntazam ravishda
daromad olishga qaratilgan mustaqil faoliyat sifatida tan olinadi. qonun hujjatlarida
belgilangan tartibda ro'yxatdan o'tgan (Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik
Kodeksining 2-moddasi). Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik Kodeksining ushbu
moddasi tadbirkorlikni iqtisodiy faoliyatning umumiy massasidan ajratishning
asosiy mezonini belgilaydi, ya'ni: uning o'ziga xos maqsadi - muntazam foyda.
Ishlab chiqarish omillari ma'lum xususiyatlarga ega va ma'lum qonunlarga
bo'ysunadi. Omillar ma'lum chegaragacha bir-birini almashtirishi mumkin.
Shunday qilib, mashinalar inson mehnatini almashtiradi va aksincha. Fazoda
omilning harakati, shuningdek, funksiyasining o‘zgarishi omil harakatchanligi
deyiladi. Faktor qanchalik mobil bo'lsa, u firma uchun shunchalik foydali bo'ladi.
Biroq, mutlaqo mobil omillar mavjud va zaif mobil omillar mavjud, ularning
funktsiyalarini o'zgartirish mumkin emas yoki qiyin yoki o'ta foydasiz. Bunday
omillar monopoliya elementini o'z ichiga oladi va shunga mos ravishda ulardan
foydalanish uchun monopol renta deb ataladigan monopol to'lovni talab qiladi.
Noyob iste'dod yoki noyob kasbning mutaxassisi, noyob yer uchastkalari (masalan,
noyob choy navlarini etishtirishga yaroqli yerlar, shahar markazidagi yerlar, boy
konlarga ega hududlar va boshqalar) qimmatga tushadi, chunki bundan tashqari
36

odatdagi xarajatlar (ish haqi, ijara) ularning kompensatsiyasi monopol rentani ham
o'z ichiga olishi kerak.
Ishlab chiqarishning ayrim omillari ishlab chiqarish hajmidan va hatto uning
vaqtincha to'xtab qolishidan qat'i nazar, doimiy ravishda firma tomonidan
qo'llaniladi. Bunga misol qilib, binolarni ijaraga berish mumkin, chunki qancha
mahsulot ishlab chiqarilishidan qat'i nazar, ijara haqi har qanday holatda ham
to'lanishi kerak. Xuddi shu narsani bank kreditini qoplash, sug'urta mukofotlarini
to'lash, kommunal xizmatlar, amortizatsiya va boshqalar haqida ham aytish
mumkin. Korxonaning ishlab chiqarish omillarini qoplash bilan bog'liq xarajatlari,
ularning hajmi ishlab chiqarish hajmiga bog'liq emas. doimiy (FC, eng. doimiy
xarajatlar) deb ataladi.
VC kompaniyasining o'zgaruvchan xarajatlari (inglizcha o'zgaruvchan
xarajatlar) quyidagilarni o'z ichiga oladi:
b) foydalanilgan xom ashyo va materiallar, yoqilg'i, elektr energiyasi va
boshqalar uchun to'lovlar. Agar ishlab chiqarish to'xtatilsa, o'zgaruvchan xarajatlar
deyarli nolga kamayadi, doimiy xarajatlar esa bir xil darajada qoladi. Ishlab
chiqarishning kengayishi bilan o'zgaruvchan xarajatlar oshadi, korxonaga ko'proq
xom ashyo, materiallar, ishchilar va boshqalar kerak bo'ladi.
Tarqatishda funktsional va shaxsiy taqsimotni farqlash mumkin.
Daromadning funktsional taqsimoti - daromadning omillar: mehnat, kapital,
tabiiy resurslar va tadbirkorlik qobiliyati o'rtasida taqsimlanishi. Funktsional
taqsimot daromadning ishlab chiqarish omillari o‘rtasida, eng avvalo, mehnat va
kapital o‘rtasida taqsimlanishini tavsiflaydi.
Daromadlarning funksional taqsimlanishi natijasida ish haqi, foiz, renta va
foyda kabi birlamchi daromadlar shakllanadi. Ishlab chiqarish omillari tizimida
asosiy munosabatlar kapitalga taalluqlidir, shuning uchun soddaligi uchun
funktsional taqsimot mehnat va mulkdan olinadigan daromad o'rtasidagi nisbat
sifatida ifodalanishi mumkin.
37

Ammo daromad, yakuniy tahlilda, ishlab chiqarish omillari tomonidan emas,
balki aniq odamlar (yoki oilalar) tomonidan olinadi, chunki ular ishlab chiqarish
omillari - mehnat va kapitalning asosiy etkazib beruvchilari hisoblanadi.
Bu resurslar taklifining qat’iy tabiati talabning renta hosil qiluvchi yagona
omil ekanligini bildiradi. Shu bilan birga, tabiiy resurslardan foydalanish uchun
narx belgilash usuli va ularning har qanday davrda rentabelligi davlatning daromad
siyosatining elementi hisoblanadi.
Jamiyat uchun tabiiy resurslar bepul sovg'adir, lekin turli foydalanuvchilar
uchun ijara to'lovlari xarajatdir. Alohida korxonalar uchun yerdan muqobil
foydalanish (qishloq xo'jaligi, bino va inshootlar qurish uchun) mavjud bo'lib, bu
asosan korxona tomonidan olinadigan daromad miqdorini belgilaydi.
Kapital (lot.capitalis — asosiy, ya ni asosiy mulk, asosiy miqdor) —ʼ
iqtisodiy fanning eng murakkab va muhim kategoriyalaridan biri, bozor
iqtisodiyotining ajralmas elementi. Kapital yo ishlab chiqarish vositalari majmui
(“narsalar” tushunchasi), yoki iqtisodiy faoliyatda daromad olish maqsadida
foydalaniladigan pul summasi (“pul” tushunchasida) sifatida tavsiflanadi. Tovar
ishlab chiqarish paydo bo lganidan boshlab kapital mavjudligining tarixiy shakllari
ʻ
savdo kapitali (savdogar kapitali shaklida), sudxo rlik kapitali (kapitalning tarixan
ʻ
eng qadimgi shakli) va nihoyat, sanoat kapitali bo lgan. Kapital qo'yilmalarning
ʻ
shakli va hajmiga qarab, u tomonidan keltiriladigan daromadlarning quyidagi
turlarini ajratish kerak. Korporativ (portfel) shaklidagi moddiy kapital korxona
foydasi shaklida, nokorporativ shakli mulkiy daromad shaklida, pul kapitali esa
ssuda foizlari ko‘rinishida daromad keltiradi.
Foiz stavkasini aniqlashda inflyatsiyaga moslashtirilgan nominal va real
stavka o'rtasidagi farqlarni hisobga olish kerak. Mavjud foiz stavkalari mavjud pul
kapitalini tarmoqlar va hududlar o'rtasida uning eng yuqori mahsuldorligi va
rentabelligi yo'nalishi bo'yicha taqsimlaydi 8
.
Mulkdan olingan shaxsiy daromad quyidagilarni o'z ichiga oladi:
8
Rasulov M. Bozor iqtisodiyoti asoslari. T.: “O`zbekiston”, 1999.
38

Ishchilarning korxona, muassasa, tashkilot mulkchiligidagi ishtirokidan
olingan aksiyalar, foizlar, aksiyalar bo‘yicha to‘lovlar bo‘yicha daromadlar;
Bank-kredit tashkilotlari, Rossiya Sberbanki va Vneshekonombankning
omonatchilariga to'lanadigan depozitlar bo'yicha foizlar (yil davomida to'langan va
yil oxiridagi depozit qoldig'iga hisoblangan);
Rossiya Sberbanki va kredit tashkilotlari tomonidan davlat va boshqa
qimmatli qog'ozlar bo'yicha daromadlarni to'lash;
Fuqarolarning omonatlari uchun dastlabki kompensatsiya;
Ikkilamchi uy-joy bozorida ko'chmas mulkni sotishdan tushgan aholi
daromadlari.
39

XULOSA
Tadbirkorlik faoliyati ishlab chiqarish jarayonini tashkil qilish yoki
xizmatlar ko'rsatish uchun barcha ishlab chiqarish omillarini birlashtiradi.
Tadbirkor maksimal foyda olish va bozorning turli ehtiyojlarini qondirish uchun
ishlab chiqarishning barcha omillarini birlashtiradi va muvofiqlashtiradi.
Tadbirkorlik faoliyati har doim ma'lum darajadagi tavakkalchilik bilan bog'liq
bo'lib, bu ham tadbirkor tomonidan olinadigan daromadning ajralmas
xarakteristikasi hisoblanadi. Bu daromad berilgan qiymat emas, balki tadbirkorlik
faoliyatining muvaffaqiyatiga bog'liq 9
.
Tadbirkorlik daromadi - bu kredit bo'yicha foizlar to'langanidan keyin
tadbirkor ixtiyorida qolgan foyda qismi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida
tadbirkorning daromadi ikki qismga bo'linadi: normal va iqtisodiy foyda. Oddiy
foyda - bu tadbirkorni ushbu faoliyat turi doirasida jalb qilish va ushlab turish
uchun zarur bo'lgan ish haqi. Oddiy foydani tadbirkorning shartli kafolatlangan
daromadi deb atash va firmaning ichki xarajatlari sifatida qarash mumkin.
Iqtisodiy foyda - bu odatdagi foydadan ortiq olingan daromad. Aynan u
tadbirkorlik faoliyatidagi noaniqlik va xavf uchun to'laydi. Tadbirkorlik
daromadining umumiy miqdori iqtisodiy foyda tufayli o'zgarib turadi.

9
Ergashev T.,Ismatov R. Iqtisodiy savodxonlik asoslari. T.: “Sharq”, 2001.
40

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Karimov I . A . O ` zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish
yo ` lida . T .: “ O ` zbekiston ”, 1995.
2. Karimov I.A. Iqtisodiyotni erkinlashtirish, resurslardan tejamkorlik
bilan foydalanish – bosh yo`limiz. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining majlisida so`zlangan nutq. “Xalq so`zi”, 2002 yil, 15-fevral.
3. Karimov I.A. Milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. 1-jild. T.:
“O`zbekiston”, 1996.
4. Karimov I . A . O ` zbekiston XXI asr bo ` sag ` asida : xavfsizlikka tahdid ,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari . T.: “O`zbekiston”, 1997.
5. Karimov I . A . O ` zbekiston - bozor munosabatlariga o ` tishning o ` ziga
xos yo ` li . T.: “O`zbekiston”, 1993.
6. Amaliy iqtisodiyot ( o ` quv qo ` llanmasi ). Tarjimonlar I . Fozilov va
boshqalar . T.: “Sharq”, 1996.
7. Butikov I. Qimmatli qog`ozlar bozori. T.: “Konsauditinform”, 2001.
8. Doklad o chelovecheskom razvitii. T. “O`zbekiston”,1993.
9. Kurs ekonomiki(uchebnik). M.: “Infra-M”, 2000.
10. Rasulov M. Bozor iqtisodiyoti asoslari. T.: “O`zbekiston”, 1999.
11. Ergashev T.,Ismatov R. Iqtisodiy savodxonlik asoslari. T.: “Sharq”,
2001.
12. YUr ь eva T . V . Sotsial ь naya ro ` nochnaya ekonomika ( uchebnik ). M.:
“Russkaya delovaya literatura”, 1999.
41

ISHLAB CHIQARISH OMILLARI BOZORI.

Купить

Информация о документе

Продавец

Ishlab chiqarish omillari bozori

Похожие документы