Ishlab chiqarish xarajatlari - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	331.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Ishlab chiqarish xarajatlari

Купить

MAVZU: ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARI
MUNDARIJA:
I. KIRISH……………………………………………………………………3
II. ASOSIY QISM……………………………………………………..……6
2.1. Ishlab chiqarish omillarining mohiyati ……………………….….….6
2.2 . Tabiiy omil ……………………………………………………….…10
2.3. Mehnat omili ………………………………………………………..15
2.4. Ishlab chiqarishning ilmiy-texnikaviy darajasi …………………..…19
2.5. Ishlab chiqarishni boshqarish. Menejment ……………………..…..23
III. XULOSA…………………………………………………………..……29
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………..31

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Insoniyat taraqiyoti tarixi ko`p asrlik murakkab
hattoki, u yoki bu jamiyat xayoti turli soxalaridagi dramatik o`zgarishlar zanjiridan
iboratdir. Bu o`zgarishlar, odatda evalyutsiya tavsifiga ega bo`lgan, ya`ni
iqtisoddagi, siyosatdagi va ijtimoiy sohadagi o`zgarishlar asta-sekin zaminida yuz
bergan, aholining asosiy qatlami uchun og`ir o`tmagan.
Ammo tarix shunday achchiq tajribalarga egaki, unda ayrim shaxs yoki
guruh aholining ma`lum qismini o`z irodasiga bo`ysindiradi, ba`zan taqdirning
qaltis o`yini tufayli o`zgarishlar yuz beradi. Bunday o`zgarishlar inqilobiy tavsifga
ega bo`lib, ulkan zarar bilan o`tadi, ilgari to`plangan moddiy va ma`naviy
boyliklarga katta putur keltiradi, ustiga-ustak ko`plab insonlar qurbon bo`ladi 1
.
Bular barchasini sho`rolar tizimi qulagandan keyingi ulkan xududda yuz
berayotgan voqialar tasdiqlanmoqda. Ittifoqqa majburan birlashtirilgan barcha
respublikalar mustaqil davlatlar bo`lib qayta tashkillana boshladi. Shunga ko`ra
ularda ijtimoiy siyosat va iqtisodiy turmush ham o`zgarmoqda. Ular misolida biz,
bir tomondan, yetti o`lchab bir kesmoqligiga amal qilinayotganini, chuqur
o`ylagan islohotlarni bosqichma-bosqich amalga oshirish yo`llari izlanilayotganini,
ammo, ikkinchi tomondan qo`shni davlatlarning ko`pchiligida xayotning barcha
sohalaridagi islohotlar jadallik bilan, inqilobiy tusda olib borishga bo`lgan
urinishlar ochiq-oydin ko`rinmoqda. Bu holat jiddiy siyosiy va ijtimoiy nohush
oqibatlarga olib kelmoqda. O`nlab yillar mobaynida iqtisodiyot jarayonida
ma`muriy buyruqbozlik, taqsimlash usuli xukmronlik qilgan mamlaktlarda ishlab
chiqarish vositalari bozorini shakllantirish, birgina kuf-suf deyish bilan amalga
oshmaydi. Chunki u faqat iqtisodiyot sohasidagina emas, balki ijtimoiy ruxiyat
sohalarida ham chuqur o`zgarishlarni amalga oshirish bilan bog`liqdir. Faqat bozor
munosabatlarini, ya`ni bozor infratuzilishi obyektlari, keng tuzilmalar tarmog`ini
shakllantirish uchungina emas, balki bozor qayta tashkil bo`lishi jarayoniga jalb
1
Mirziyoyev Sh.M. “Erkin va farovon, demakratik O’zbekiston davlatini mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz” mavzusidagi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag’ishlangan Oliy Majlis
palatalarining qo’shma majlisidagi nutqi.-T.: “O’zbekiston” , 2016.-56.
3

etiladigan va unda ishning ko`zini bilib ishtirok etadigan mutaxasislar katta
guruhini tayyorlash uchun ham ma`lum o`tish davri talab etiladi.
Nima deb o`ylaysiz, sho`ro xokimiyati yillarida millionlab kishilarning
suyak-suyagiga singib ketgan ishlab chiqarishning sotsialistik shakli so`zsiz
ustunligi haqidagi tushunchani o`zgartirish ozmuncha kuch va vaqt
ketmaydimikin? Ular uchun hamma vaqt bozor g`ayri odatiy xol, tayinsiz va
ijtimoiy adolatga ega bo`lmagan narsa bo`lib kelgan.
Kurs ishining maqsadi: Bozor islohotlarini, ayniqsa, katta avlod vakillari
yoqtirmay qabul qiladilar, chunki ular sotsialistik qurilishga sirtqidildan
ishonganlar va butun mehnat faoliyatlarini shunga bag`ishlaganlar. Ularni ham
tushunish kerak. Lekin, hatto, ular ham ko`p xollarda garchi umidlari puchga
chiqanligi sababli e`tiborda bo`lsalar-da, sotsialistik o`tmishni tanqidiy mushohada
etmoqdalar. Ularning ko`plariga eski tuzum, garchi ular Vatanga sadoqat bilan
qahramonona hizmat qilgan bo`lsalar ham baxt keltirmadi. Ijtimoiy va iqtisodiy
xayotdagi ilk demokratik o`zgarishlarni his etib aholining ko`pchilik qismi chiroyli
bayon etilgan va bitilgan sotsialistik turmush tarzining ko`pgina tamoyillariga
amalda rioya etilmaganini tushunib yetdi.
Mehnatning miqdori va sifatiga ahamiyat berilmay, yaqin-yaqingacha aholi
asosiy qismiga teng taqsimlash usuli odatdagi xol edi. Boshqa ko`pgina ijtimoiy
adolatsizlik tamoyillari haqida gapirmasa ham bo`ladi. Vaholanki, millionlab sovet
kishilarining sabr bilan ularga chidab kelishi jaxon taraqqiy etgan mamlakatlari
aholisini hayratga solgan edi.
Bular barchasi shundan guvohlik beradiki, ishlab chiqarish vositalari
bozorining shakllanishi davri, umuman, taqsimlash munosabatlaridan bozor
munosabatlariga o`tish davri sifatida, ayniqsa, o`tish boshlang`ich davri o`ziga xos
bo`lgan mamlakatlarda, ya`ni sobiq sho`ro respublikalarida ayni ularning
o`zigagina xos bo`lgan jihatlar mavjudligi tabiiydir. Bozor o`zgarishlarining
birinchi yillari tajribasi shuni ko`rsatdiki, ko`pgina mamlakatlar uchun o`zining
mavjud ahvolini to`g`ri baholamaslik, rivojlanishning u yoki bu modelidan nusxa
olish, o`ziga xos bo`lgan xususiyatlarni hisobga olmaslik strategik xato bo`ladi.
4

Ko`pgina g`arb iqtisodchilari, ekspertlari va siyosatchilari, hanuz o`z tajribalarini
bayon etmoqdalar, chunki MDH mamlakatlari bozor iqtisodiyotiga o`tishi 5-10
yillik muddat ichida amalga oshirmoqchilar, vaholanki ularning mamlakatlari
bunga yuz yillar mobaynida erishgan.
Kurs ishining yangiligi : Bozor tuzilishining asta-sekin, bosqichma-bosqich
shaklining tabiiy zarurat ekanligini baholay olmaslik, monopoliyani singish va
sog`lom raqobat muhitini vujudga keltirish, boshlang`ich davrdagi moddiy texnika
imkoniyatini qay ahvoldaligini tanqidiy va infratizimini obyektlarini baholay
olmaslik MDH davlatlari ishlab chiqarish vositalari bozori shakllanishi davrida,
umuman bozor munosabatlari rivojlanishi davrida, umuman bozor munosabatlari
rivojlanishi davrida duch kelayotgan muammolarning bosh sababidir.
Kurs ishining mavzusi: Ishlab chiqarish xarajatlari.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan reja,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar.
5

II. ASOSIY QISM
2.1. Ishlab chiqarish omillarining mohiyati
Ishlab chiqarishning moddiy mazmunini mehnat jarayoni tashkil etadi.
Mehnat jarayonida inson o`zining maqsadiga muvofiq ongli faoliyati orqali (bu
mehnat deb ataladi) tabiat moddalari yoki ashyolarni jamiyat ehtiyojlarini
qondirish uchun zarur mahsulotlarga (yoki xizmatlarga) aylantiradi. Mehnatni
amalga oshirish uchun inson muayyan jismoniy va aqliy qobiliyatlarga, bilim,
malaka va ko`nikmalarga ega bo`lishi lozim. Insonning mehnat qila olish qobiliyati
ishchi kuchi deb ataladi. Mehnat insonning ajralmas
xususiyati bo`lganligi uchun nazariyada va
amaliyotda mehnat qilish qobiliyatiga ega bo`lgan
kishilar yig`indisini mehnat resurslari deb yuritiladi.
Mehnat resurslari ishlab chiqarishning shaxsiy omili
yoki inson omilini tashkil etadi.
Mehnat jarayonida foydalaniladigan vositalar (birlamchi tabiat moddalari va
qayta ishlangan tabiat moddalari) hamda mehnat jarayonini amalga oshirish uchun
zarur bo`lgan moddiy shart-sharoitlar ishlab chiqarishning buyumlashgan yoki
moddiy omilini tashkil etadi. Birlamchi tabiat moddalari ishlab chiqarish
jarayonini amalga oshirishda eng birinchi moddiy manba bo`lib xizmat qiladi.
Biroq, ishlab chiqarish rivojlana borishi bilan kishilar tabiat moddalariga bir marta
ishlov berish bilan kifoyalanmasdan, ularga qayta va qayta ishlov beradilar. Ishlab
chiqarishning tabiat tomonidan yaratilgan shart-sharoitlariga qo`shimcha ravishda
kishilar mehnati bilan ham ishlab chiqarishning yanada mukammalroq moddiy
shart-sharoitlari vujudga keltiriladi. Ishlab chiqarish moddiy omilini ta`riflash
uchun hozirgi zamon nazariyachilari ishlab chiqarish vositalari tushunchasidan
foydalanadilar (ko`p hollarda “kapital” atamasi ham qo`llaniladi).
Ishlab chiqarish vositalari mehnat buyumlaridan va mehnat vositalaridan
iborat. Mehnat buyumlariga ishlab chiqarish jarayonida ishlov beriladi. Ular ilgari
inson mehnati ta`sirida bo`lmagan tabiiy resurslardan yoki inson mehnati natijasi
bo`lgan moddiy ashyolardan iborat bo`lishi mumkin. Mehnat vositalari esa mehnat
6

qurollariga (ishlab chiqarish qurollariga) va mehnatning moddiy sharoitlari bo`lib
xizmat qiluvchi vositalarga bo`linadi. Mehnat qurollari albatta inson mehnati bilan
yaratiladi.
Hozirgi zamon iqtisod fani ishlab chiqarish omili deb ishlab chiqarish
natijalarini belgilab beruvchi ob`ektlar, elementlar yoki shart-sharoitlarni
tushunadi. Ishlab chiqarish omillari to`rt asosiy guruhga bo`lingan holda tahlil
qilinadi: yer, kapital, mehnat va tadbirkorlik qobiliyati.
Yer tabiiy omil sifatida qaraladi. U inson faoliyatining mahsuli emas, balki
tabiatning in`omidir. Omillarning yer deb nomlanadigan guruhiga barcha tabiiy
boyliklar, foydali qazilmalar konlari, ishlov berilayotgan yerlar, o`rmonlar kiradi.
Kapital ishlab chiqarishning omili sifatida tovarlar va xizmatlarni ishlab
chiqarishda foydalaniladigan ne`matlarning
yig`indisidan iboratdir. Ularga asbob-uskunalar,
mashinalar, binolar, omborlar, transport
kommunikatsiyalari, aloqa vositalari va boshqalar
kiradi. Keng ma`noda olib qaralganda, moddiy
kapital tushunchasi o`z tarkibiga xomashyo va
materiallarni ham olsa-da, tadqiqotchilar kapital
tushunchasini ishlab chiqarishda ko`p marta ishga solinadigan moddiy elementlar
bilan cheklaydilar. Fanda tadbirkorlik faoliyatida ishga solinayotgan pul
mablag`lari ham kapital deb ataladi. Nazariy ma`noda esa pul to`g`ridan-to`g`ri
ishlab chiqarishda uning omili sifatida ishtirok eta olmaydi. Shuning uchun nazariy
ma`noda qo`llanayotgan kapital tushunchasini pul mablag`larini ham o`z ichiga
oladigan amaliy xo`jalik faoliyatidagi kapital tushunchasidan farqlash uchun
moddiy kapital atamasidan foydalanadilar. Moddiy kapitalning texnik holati va
darajasi ishlab chiqarish samaradorligiga juda kuchli ta`sir etadi va uning
samaradorligini belgilab beradi 2
.
Tovar va xizmatlarni yaratishda ishga solinadigan insonning aqliy va
jismoniy qobiliyatlari mehnat omilini tashkil etadi. Qobiliyatlar yig`indisi
2
Amaliy iqtisodiyot (o`quv qo`llanmasi). Tarjimonlar I.Fozilov va boshqalar. T.: “Sharq”, 1996.
7

xodimning ma`lumot darajasi, kasbiy ta`lim egallaganligi, ko`nikmalari, jismoniy
salohiyati va boshqa xususiyatlari bilan belgilanadi, Bularning hammasi
zamonaviy fanda inson kapitali tushunchasi bilan ifodalanadi. Xodimning yuqori
malakasiga, yuksak mehnat qobiliyatiga erishish uchun uni o`qitish va tarbiyalash
lozim. Demak, mehnat omilini yaratish uchun ham moddiy kapital talab etiladi.
Xodimni tayyorlash uchun yo`naltirilgan xarajatlarning natijasi sifatida
mujassamlashgan shaxslar inson kapitali bo`lib maydonga chiqadilar. Inson
kapitaliga investitsion qo`yilmalar hozirgi paytda eng samarali va o`zini eng tez
oqlaydigan qo`yilmalar hisoblanadi.
Tadbirkorlik qobiliyati ishlab chiqarishning o`ziga xos omili bo`lib,
insonning ishlab chiqarishning boshqa omillarini muayyan kombinatsiyalarda va
usullarda birlashtira olish qobiliyatini bildiradi. Bu qobiliyat tadbirkorda
mujassamlashadi hamda inson kapitalining alohida turidir. Tadbirkorlik qobiliyati
insonda o`z-o`zidan paydo bo`la olmaydi, u insonga tadbirkorlik uchun zarur
bilimlar va ko`nikmalarni singdirish yo`li bilan hosil qilinadi. Tadbirkorlik
faoliyati insonning shaxsiy fazilatlariga ham bog`liq, chunki ishlab chiqarishni
tashkil etishda tadbirkorlik, topqirlik va oqilona tavvakkalchilik talab etiladi. O`z
mazmuniga ko`ra tadbirkorlik faoliyati inson mehnatining o`ta yuqori malaka talab
etuvchi turidir. Tadbirkorlik faoliyatining ishlab chiqarish omili sifatidagi
ahamiyati, ayniqsa, bozor munosabatlari sharoitida ortadi. Chunki bozor sharoitida
ishlab chiqarish kuchli raqobat mavjud bo`lgan vaziyatda olib boriladi, tijorat
tavakkalchiligi asosida mahsulot yangi turlarini ishlab chiqarishga, yangi
texnologiyalardan foydalanishga, resurslarni raqobat orqali qo`lga kiritishga to`g`ri
keladi.
Shuni ham aytib o`tish joizki, hozirgi vaqtda yuqorida sanab o`tilgan
an`anaviy omillar bilan bir qatorda axborot olish va ekologik omillar ham ishlab
chiqarishni oqilona tashkil qilish va uning yuqori samaradorligini ta`minlashning
muhim shartlaridan biri sifatida tobora yuksak ahamiyat kasb etmoqda.
Ishlab chiqarish jarayoni barcha omillarni ishga solinib, amalga oshiriladi.
Muayyan buyumni yoki xizmatni ishlab chiqarish uchun yer, mehnat va
8

kapitalning biron-bir kombinatsiyasi zarur bo`ladi. Bu omillar bir-biri bilan bog`liq
holda ishga tushadi va bir-birini to`ldirib turadi. Masalan, gazlama to`qish uchun
huquqiy jihatdan rasmiylashtirilgan firma tashkil etish, er maydonini ijaraga olish,
bu maydonda binolar va texnikani (kapitalni) joylashtirish, xodimlar va
menejerlarni yollash zarur bo`ladi. Agar biror omil ishlab chiqarishga jalb etilmay
qolsa, ishlab chiqarish jarayoni sodir bo`lmaydi. Ishlab chiqarish omillarining bu
xususiyati ularning bir-birini to`ldirishi deb ataladi.
Shu bilan birga, ishlab chiqarish omillari ma`lum chegaralarda bir-birining
o`rnini bosishi ham mumkin. Muayyan hajmdagi tovarni ishlab chiqarishga
yuqorida ko`rsatib o`tilgan omillarning turli-tuman nisbatlarda bir-biriga
qo`shilishi natijasida erishilishi mumkin. Omillarning bu xildagi o`zaro
o`rinbosarligi iqtisodiyotning ko`plab sohalari uchun xos. Tadbirkor ishlab
chiqarish texnologiyasini tanlashda muayyan resurslarning kamyobligini e`tiborga
oladi va shu resurslar o`rniga boshqalaridan foydalanishga intiladi.
9

2.2. Tabiiy omil
Ishlab chiqarish jarayoni har doim u yoki bu darajada tabiiy resurslardan
foydalanishga asoslangan. Keng ma`noda jamiyat va inson tabiatning ajralmas
qismidir va tabiatdan tashqarida o`z faoliyatini olib bora olmaydi. Tabiiy resurslar
ishlab chiqarishning muqarrar sharti sifatida uning o`sishi uchun tabiiy negiz bo`lib
xizmat qiladi. Ular, shuningdek, jamiyat milliy boyligini yaratishning muhim
manbaidir. Ingliz iqtisodchisi U.Petti: "Mehnat-boylikning otasi, yer esa uning
onasi", – degan edi.
Yer har qanday jamiyat, har qanday mamlakatning
beqiyos boyligidir. U bitmas-tuganmas xazina bo`lib, kelgusi
avlodlarga ham qoladigan asosiy merosdir. Shuningdek, yer
qishloq xo`jaligining asosiy ishlab chiqarish vositasi hamdir.
Yerga ikki jihatdan, birinchidan, hudud, ikkinchidan,
tirikchilik manbai, o`simlik va hayvonot dunyosi hayoti
uchun zarur bo`lgan tuproq, inson uchun oziq-ovqat, sanoat uchun xomashyo
etishtirib beradigan ekin maydonlari sifatida qarash lozim.
O`zbekistonning yer resurslari xilma-xil. Qizilqum va boshqa cho`llarda
cho`l-qum tuproqlari katta maydonni egallaydi. Bunday tuproqlar asosan qumdan
iborat bo`lib, zich qatlam hosil qilmaydi, chirindi (gumus) qismi 1 foizga ham
etmaydi. O`zbekistonning tekislik qismidagi cho`l zonasida sur-qo`ng`ir, cho`l-
qum, taqir tuproqli yerlar uchraydi.
Respublikamiz umumiy yer maydonining 5 million gektardan ortiqrog`i
dehqonchilikda foydalaniladi. Bu asosan sug`oriladigan va lalmi yerlardir. Qolgan
qismi yaylov va ozroq qismi tog` va o`rmonlardan iborat.
Sug`oriladigan yerlarning katta qismi Farg`ona va Zarafshon vodiylari va
Amudaryoning quyi oqimini egallagan. Lalmi erlarninng katta maydonlari
Qashqadaryo, Samarqand, Toshkent va Jizzax viloyatlarida joylashgan.
O`zbekistonning suv resurslari daryolar, sel oqimi, kanallar, ko`l va suv
omborlaridagi suvlardan tarkib topadi. Uning asosiy manbai daryolar bo`lib,
O`zbekistonning bosh suv o`zanlari Amudaryo va Sirdaryo hisoblanadi. Ikkala
10

daryoninng suvi ham respublika hududidan tashqarida hosil bo`ladi. Ulardan
tashqari yirik daryolar jumlasiga kiruvchi Norin, Qoradaryo, So`x, Chirchiq,
Zarafshon, Surxondaryo, Qashqadaryo va Sheroboddaryolar ham mavjuddir. Bu
daryolarning ko`pchiligi o`zlarining o`rta va quyi oqimlari bo`yicha O`zbekiston
hududidan o`tadi. O`zbekistonda hammasi bo`lib 50 ga yaqin daryo bo`lib, ulardan
10 tasining uzunligi 150 km dan oshadi. O`zbekistonning tog` va tog` oldi
rayonlarida sel oqimi (toshqini) ko`plab uchraydi. O`zbekistonda suv xavfi
kuchliroq rayon Farg`ona vodiysi hisoblanadi. Bu erda har yili, ba`zan yiliga bir
necha marta sel bo`ladi. Ko`pchilik sel toshqinlari aprel va may oylariga to`g`ri
keladi. Chunki bu oylarda tog`da juda ko`p yog`in-sochin bo`ladi. Sel oqimi har
yili minglab gektar ekin maydonlarini vayron etadi. Shuning uchun ham tashqi
xavf kuchli tog` oldi rayonlarida sel oqimini ushlab qoladigan qurilmalar (suv
omborlari) qurilgan. Hosil bo`lgan suv zahiralaridan keyinchalik ekinlarni, ayrim
yaylov maydonlarini sug`orishda foydalaniladi.
Ishlab chiqarishni amalga oshirish uchun yerdan, yer osti boyliklaridan,
o`rmonlardan, suvdan va boshqa tabiiy resurslardan foydalanish lozim.
Mamlakatdagi xo`jalik yuritish tizimi ulardan oqilona va ehtiyotkorlik bilan, tejab-
tergab foydalanish uchun imkoniyat yaratishi va ishlab chiqarish ishtirokchilarini
shunday ish olib borishga undashi lozim. Tabiiy resurslarni saqlash va
ko`paytirishdan butun jamiyat manfaatdordir.
Tabiiy resurslarning bir qismini, avvalo, foydali
qazilma konlarini qayta hosil qilib, tiklab bo`lmaydi.
Ular yer ostidan qazib chiqarilgan sari tugab boradi.
Boshqa tabiiy boyliklarni: tuproq, suv, o`rmonlar,
hayvonot dunyosini tiklash uchun ko`plab mablag`
sarflash talab qilinadi (masalan, tuproqqa o`g`it
solinadi, yer tekislanadi, chiqindilardan va zararli
moddalardan tozalanadi, suv resurslarini tiklash uchun ishlatilgan suv tozalanadi,
o`rmonlarni tiklash uchun ko`chat o`tqaziladi va h.k). Demokratiya tamoyillariga
asoslangan jamiyatda tabiatni muhofaza qilish barchaning ijtimoiy burchiga
11

aylanadi. Tabiiy resurslardan, jumladan, yerdan noshudlik bilan, tabiatga zarar
yetkazgan holda foydalanish o`z mazmuniga ko`ra jamiyat boyligini nobud
qilishdir, chunki bu ijtimoiy ishlab chiqarish o`sishining moddiy negiziga putur
yetkazadi.
Iqtisodchilar tabiiy resurslarni ikki toifaga ajratadilar. Bular haq to`lab
o`zlashtirib olinadigan va tekinga o`zlashtirilib olinadigan resurslardir. Tabiiy
resurslar haq to`lab o`zlashtirib olinganda, firma yoki resursning iste`molchisi
uning samarasini to`la ravishda o`zi o`zlashtiradi. Bozor iqtisodiyoti
mamlakatlarida haq to`lab o`zlashtiriladigan tabiiy resurslar qatoriga birinchi
navbatda er kiradi. Erni haq to`lab qo`lga kiritgan fermer unda etishtirilgan g`alla
yoki paxtani to`la ravishda erkin tasarruf qiladi. Foydali qazilmalar (neft va gaz
konlari)ning egalari qazib olingan mahsulotni yoki konning o`zini sotishlari
mumkin. Tabiiy resurslar haq to`lab o`zlashtirilganda, raqobatli bozor sharoitlarida
ulardan samarali, tejab-tergab foydalanishga erishiladi.
Tabiiy resurslarning ikkinchi toifasini, hatto, bozor munosabatlari to`la qaror
topgan iqtisodiyotda ham, yuqorida aytib o`tilganidek, tekinga o`zlashtirib
olinadigan resurslar tashkil etadi. Bu resurslardan foydalanish jarayonida jamiyat
uchun muayyan muammolar yuzaga kelishi mumkin. Gap shundaki, mazkur
resurslar alohida firma yoki shaxslar uchun tekin resurslar bo`lib maydonga
chiqadi, lekin ular butun jamiyat uchun bepul emas. Haq to`lab o`zlashtiriladigan
resurslar qo`lga kiritilishida resurs egasining mazkur resursga oid xarajatlari
qoplab boriladi. Tekin o`zlashtiriladigan resurslar bo`yicha esa bunday bo`lmaydi
va natijada tashqi oqibat (samara) yoki qo`shimcha oqibat deb ataladigan hodisa
yuz beradi. Masalan, havoga zaharli gazlar chiqarilishi aholi salomatligiga zarar
etkazadi. Bunga yo`l qo`ygan firma tabiiy resurs-havodan tekinga foydalanadi va
ayni paytda iqtisodiyotning boshqa sub`ektlarining bundan ko`rayotgan zararini
qoplab bermaydi. Yoki oqar suvlarga zaharli chiqindilar tashlanganda, daryo yoki
soy ifloslanadi, baliqlar nobud bo`ladi, boshqa kishilarning suvdan foydalanish
imkoniyatlari qisqaradi. Ko`rinib turibdiki, tabiiy resurslardan bepul foydalanish
natijasida kelib chiqayotgan tashqi oqibat asosan salbiy xarakterda bo`ladi. Bozor
12

iqtisodiyoti sharoitida salbiy tashqi oqibatli tovarlar ko`proq, ijobiy tashqi oqibatli
tovarlar esa kamroq ishlab chiqariladi.
Pol Samuelson va Villyam Nordxaus ta`kidlashlaricha, AQShda tabiiy
resurslardan foydalanishga asoslangan ishlab chiqarishning iqtisodiyotdagi ulushi
1987 yilda 4 foizni tashkil etgan. Bozor orqali qo`lga kiritiladigan tabiiy
resurslarning to`rtdan uch qismidan fermer xo`jaliklari va neft-gaz sanoatida
foydalanganlar.
O`zbekiston iqtisodiyotining xomashyo va agrar xarakteri tufayli tabiiy
resurslardan foydalanishga asoslangan tarmoqlar ulushi juda yuqori. Xususan,
hozircha qishloq xo`jaligi iqtisodiyotimizning yetakchi tarmog`i ekanligicha
qolmoqda. Aholi farovonligi va mamlakatning eksport imkoniyatlari ko`p jihatdan
mana shu tarmoqdagi ahvolga bog`liq.
Qayta tiklanmaydigan tabiiy resurslardan samarali foydalanish mamlakat
uchun alohida ahamiyatga ega. Odatda, bu resurslar iqtisodiy o`sishni va aholi
farovonligini ta`minlashda muhim o`rin tutadi. Biroq, ayovsiz foydalanish
natijasida ular bir kun tugashi va ularning o`rnini bosa oladigan resurslarni topish
juda ham qiyinlashib qolishi mumkin.
Ba`zi iqtisodchilar qayta tiklanmaydigan tabiiy resurslarga texnika
taraqqiyoti natijasida maqbul o`rinbosarlar topilishi muqarrar, deb hisoblaydilar.
Masalan, neftdan olinadigan suyuq yoqilg`i o`rniga ko`mirdan olinishi mumkin
bo`lgan suyuq yoqilg`i kelishi mumkin. Uglevodorod qazilma boyliklar ishlatib
bo`lingach, quyosh energiyasiga yoki atom energiyasiga, hatto, termoyadro
energiyasiga o`tilishi mumkin. Energiyaning oxirgi uch manbalari tugalmas
xarakterdadir.
Shu bilan birga hozirgi paytda iqtisodiyotda va ijtimoiy hayotda atrof-
muhitni muhofaza qilish tarafdorlarining qarashlari tobora ustun mavqega ega
bo`lib bormoqda. Ularning fikricha, iqtisodiy o`sishning zarur darajasini saqlab
turish uchun energiya va boshqa tabiiy resurslarni, shu jumladan, aholi
joylashmagan hududlar va asriy o`rmonlarni ijtimoiy kapitalning alohida ko`rinishi
sifatida asrash lozim. Hozirgi avlod kelajak avlodlarga imkoni boricha kapital
13

aktivlarning ko`proq zahirasini qoldirishi zarur. Bu aktivlar faqat yuksak
texnologiyali korxonalar, laboratoriyalar, kutubxonalar va inson kapitalidangina
iborat bo`lmay, balki tabiiy resurslarni ham o`z ichiga olishi darkor.
14

2.3. Mehnat omili
Ishlab chiqarish jarayonida ishlab chiqarish vositalari bilan bir qatorda
insonning mehnat qilish qobiliyati, ya`ni ishchi kuchi iste`mol qilinadi. Ishlab
chiqarishning boshqa omillaridan farqli ravishda inson ishlab chiqarish jarayonida
ongli ravishda, faollik va tashabbuskorlik bilan ishtirok etadi. Insonning
zamonaviy iqtisodiyotdagi yaratuvchilik roli mehnat
omili tushunchasi orqali ifoda etiladi.
Inson iqtisodiyotning birlamchi sub`yektidir.
Iqtisodiyotning alohida olingan insondan farqlanuvchi
boshqa sub`yektlari ham pirovard natijada kishilarning
turli-tuman guruhlari manfaatlarini ifodalovchi
uyushmalar bo`lib maydonga chiqadi. Inson iqtisodiyotning tashabbuskor
sub`yekti, u tanlash erkinligiga ega va o`zining nuqtai nazaridan iqtisodiy oqilona
va samarali qarorlar qabul qiladi, bunda o`zining manfaatlari va maqsadlariga
muvofiq holda mavjud shart-sharoitlarni e`tiborga oladi, kerakli axborotlardan
foydalanadi. Iqtisodiy adabiyotda o`zining iqtisodiy manfaatlarini anglab etgan va
bu manfaatlarga muvofiq holda harakat qiluvchi insonni iqtisodiy inson deb
ataydilar 3
.
Inson ishlab chiqarish jarayonida ishchi kuchi sifatida yoki tadbirkor sifatida
ishtirok etadi. Ba`zan esa inson ishlab chiqarishda ham ishchi kuchi, ham tadbirkor
bo`lib ishtirok etishi ham mumkin. Yuqorida qayd etilganidek, ishchi kuchi
insonning mehnat jarayonida ishga solinadigan jismoniy va aqliy qobiliyatlari
yig`indisidir. Bu qobiliyatlarning bir qismi insonda tabiatan, avvaldan mavjud
bo`lsa, ikkinchi qismi insonni o`qitish va tarbiyalash natijasida shakllantiriladi,
uchinchi qismi esa mehnat jarayonida ishtirok etish mobaynida vujudga keladi.
Ishlab chiqarish jarayonida inson yakka ravishda emas, balki jamiyatning
boshqa a`zolari bilan birgalikda ishtirok etadi. Shuning uchun individual ishchi
kuchi jamiyat miqyosidagi jami ishchi kuchining bir bo`lagi sifatida ishga solinadi.
Jami ishchi kuchining tarkibi uning qanday kasblardan tashkil topganligi, uni
3
Amaliy iqtisodiyot (o`quv qo`llanmasi). Tarjimonlar I.Fozilov va boshqalar. T.: “Sharq”, 1996.
15

tashkil etuvchilarning bilimlari va malaka darajasi, ijtimoiy ishlab chiqarishni
texnika bilan qurollanganligi, mavjud texnologiyalar, ijtimoiy ishlab chiqarishning
tarkibiy tuzilishi, kontsentratsiyasi, ixtisoslashishi va
kooperatsiyalashuvi kabi omillarning talablariga mos
ravishda shakllanadi.
Mamlakat aholisining mehnatga yaroqli yoshdagi,
ijtimoiy ishlab chiqarishda ishtirok etish uchun zarur
jismoniy va aqliy qobiliyatlarga, muayyan ma`lumot
darajasiga ega bo`lgan qismi mehnat resurslari deb ataladi. Mehnat resurslari
miqdori mamlakatning mehnat salohiyatini ifodalaydi. Bu salohiyat zarur moddiy
sharoitlar mavjud bo`lsa, darhol ishga solinishi mumkin. Mehnat resurslarining
bozorda ishlab chiqarish resursi sifatida taklif etilayotgan qismi inson resurslari
deb yuritiladi. Inson resurslari boshqa ishlab chiqarish resurslari (tabiiy, moddiy,
moliyaviy) bilan bir qatorda ishlab chiqarish omili bo`lib maydonga chiqadi,
muayyan chegaralarda bu resurs boshqa resurslar bilan almashtirilishi mumkin
(masalan, qo`l mehnati o`rniga mashinalardan foydalanish).
Moddiy va tabiiy resurslarni boshqarish bilan bir qatorda insonlarni
boshqarish har qanday korxona va tashkilotni boshqarishning tarkibiy qismidir.
Biroq o`zining xususiyatiga ko`ra, odamlar tashkilotlar foydalanadigan har qanday
resurslardan jiddiy farq qiladi, binobarin, boshqarishning alohida usullarini talab
qiladi.
Birinchidan, odamlar intelektga (aql-idrokka)ega bo`lib, ularning tashqi
muhitga (boshqarishga) reaktsiyasi mexanik tarzda emas, balki hissiy-o`ylangan,
anglab etilgan reaktsiyadir, demak, tashkilot bilan xodim o`rtasidagi o`zaro ta`sir
ko`rsatish jarayoni ikki tomonlamadir.
Ikkinchidan, odamlar doimiy ravishda takomillashib va rivojlanib borishga
qodirdirlar. Inson o`z hayotining ilk davrida yurishni, gaplashishni, o`qishni,
yozishni, komp ь yuter bilan ishlashni o`rganadi. U ishga kelar ekan, kasbiy
ko`nikmalarga ega bo`ladi, ular uning mansab vazifalarini bajarishi jarayonida
takomillashib boradi. Hozirgi fan-texnika taraqqiyoti davrida texnologiya, shu
16

bilan birga kasbiy ko`nikmalar nisbatan qisqa davr mobaynida eskirib qoladi.
Shuning uchun ham xodimlarning doimiy ravishda takomillashib va rivojlanib
borishga qodirligi har qanday korxona va tashkilotning faoliyati samaradorligini
oshirishning muhim omilidir.
Uchinchidan, insonning mehnat faoliyati hozirgi jamiyatda 30-50 yil davom
etadi, shunga ko`ra inson bilan korxona va tashkilotlarning o`zaro munosabatlari
ham uzoq davom etish xususiyatiga egadir.
To`rtinchidan, moddiy va tabiiy resurslardan farqli o`laroq odamlar ko`p
hollarda korxona va tashkilotga ongli ravishda, muayyan maqsadlarni ko`zlab
keladilar va tashkilotdan ana shu maqsadlarni amalga oshirishda yordam berishini
kutadilar. Xodimning korxona va tashkilot bilan o`zaro hamkorlikda ishlashdan
qanoat hosil qilishi hamkorlikni davom ettirishning muhim sharti hisoblanadi.
Ayni paytda korxona va tashkilot ham bu hamkorlikdan manfaatdordir.
Xodimni korxona va tashkilotdan qanoat hosil qilishi inson resurslarining
muhim xususiyatlaridan biri bo`lib, har bir alohida olingan kishining o`ziga xosligi
bilan bog`liqdir.
Mehnat omili ishlab chiqarishga mehnat bozori orqali jalb etiladi. Bu
bozorda mehnat resurslari tovar sifatida maydonga chiqadi. Mehnatning bahosi
mazkur bozordagi talab va taklifga bog`liq. Bozorning ishtirokchilari (agentlari) -
tadbirkorlar bilan mehnatga yaroqli aholi bozorda o`zaro munosabatlarga
kirishadilar. Mehnat bozoridagi talab va taklif mexanizmi orqali iqtisodiyotdagi
bandlik hajmi va mehnat haqi darajasi tashkil topadi. Mehnat aholi uchun
daromadlar va farovonlikning eng asosiy manbaidir. Milliy daromadning katta
qismi mehnat haqiga to`g`ri keladi. Boshqa tomondan esa mehnat ishlab
chiqarishning eng muhim omilidir. Shuning uchun mehnat bozori ijtimoiy va
iqtisodiy vazifani bajaradi. Ijtimoiy jihati shundaki, mehnat omilining bozorda
sotilishi orqali mehnat qiluvchilarning daromadlari va farovonligining jamiyat
uchun maqbul darajasi, ishchi kuchining normal takror ishlab chiqarilishi shart-
sharoitlari ta`min etiladi. Iqtisodiy jihat esa mehnatning sohalar, tarmoqlar,
korxonalar, kasblar o`rtasida oqilona taqsimlanishida, mehnat resurslarining zarur
17

darajada ishlab chiqarishga jalb etilishida, mehnatdan oqilona va tejab
foydalanishda namoyon bo`ladi. Mehnat bozori ishtirokchilari o`rtasidagi raqobat
yuqori samarali mehnatdan manfaatdorlikni, yuqori malakaga ega bo`lishni, kasbni
ijtimoiy ehtiyojlarga monand ravishda yangilashni rag`batlantiradi.
Mehnat resurslarining mehnat bozoriga kirib keladigan besh guruhini
ko`rsatib o`tish mumkin. Birinchi guruhga nisbatan oz sonli, lekin miqdoran
barqaror yuqori malakali rahbar xodimlar (menejerlar) kiradi. Ikkinchi guruh
yuqori malakali ishchilar va xizmatchilardan iborat. Bu guruhlar mehnatiga doimo
yuqori talab mavjud va ularning mehnatiga yuqori haq to`lanadi. Aynan shu
xodimlar korxona faoliyatining natijalarini, korxonalar raqobatbardoshligini
belgilaydilar. Uchinchi guruh tarkibiy o`zgarishlar sodir bo`layotgan yoki ishlab
chiqarish qisqarayotgan tarmoqlar va korxonalarning ishchilarini o`z ichiga oladi.
To`rtinchi guruhga mehnat unumdorligi past, mehnattalab tarmoqlarning,
xizmatlar sohalarining xodimlari kiradi. Bu tarmoqlarda mehnat haqi darajasi
ancha past bo`ladi va ularda ko`proq ayollar hamda past malakali ishchilar band.
Beshinchi guruhni esa mehnatkashlarning eng ojiz tabaqalari: birinchi marta ish
axtarayotgan yoshlar, keksalar, jismoniy nuqsonli kishilar, ko`p marta ishdan
mahrum bo`lganlar tashkil etadi.
Fan-texnika taraqqiyotining hozirgi bosqichida ishlab chiqarish va xizmatlar
sohasining ilm talab tarmoqlari jadal rivojlanmoqda. Natijada yuqori malakali ish
kuchiga talab tez sur`atlarda ortib bormoqda. Shuning uchun mamlakatdagi ta`lim
tizimini va kadrlarni qayta tayyorlash hamda malakasini oshirishni yanada
rivojlantirish mehnat bozoridagi ahvolni tubdan yaxshilashga, iqtisodiyotda
mehnat omilidan oqilona foydalanishga xizmat qiladi.
18

2.4. Ishlab chiqarishning ilmiy-texnikaviy darajasi
Inson nimalar yordamida mehnat ashyosi (predmeti)ga o`z ta`sirini
o`tkazsa, shu narsalar mehnat vositalari hisoblanadi. Unga birinchi navbatda
mehnat qurollari kiradi. Ular quyidagilardan iborat: har xil mashina va
mexanizmlar, asbob-uskunalar, qurilmalar va hokazo.
Mehnat qurollarining takomillashib borishi, tabiatga
insonning hokimlik darajasining o`sishi ishlab chiqarish
taraqqiyotining ko`rsatkichi hisoblanadi. Keng ma`noda
mehnat jarayonida to`g`ridan-to`g`ri ishtirok etmasa-da, lekin
ishlab chiqarish uchun zarur bo`lgan ishlab chiqarish
inshootlari, turli axborot vositalari, aloqa kanallari ham mehnat vositalari
hisoblanadi.
Ishlab chiqarish jarayoni amalga oshishi uchun ishchi kuchi bilan ishlab
chiqarish vositalari qo`shilishi, iste`mol qilinishi zarur.
Ishchi kuchi ishlab chiqarishning shaxsiy omili hisoblanib, jamiyatning
asosiy ishlab chiqarish kuchi va uning birdan-bir yaratuvchi elementidir. Ishlab
chiqarish vositalari esa ishlab chiqarishning moddiy omilini tashkil etadi.
Ishlab chiqarishning har ikkala omili ilmiy-texnika taraqqiyoti ta`siri
natijasida takomillashib boradi. Ishlab chiqarish vositalari va inson mehnati bir-biri
bilan uzviy bog`liq va bir-birini taqozo etadi.
Ishchi kuchi ishlab chiqarish vositalarini harakatga keltiradi, buning
natijasida mehnat jarayoni ro`y beradi. Faqat insongina ishlab chiqarish vositalarini
yaratadi va ulardan foydalanish usullarini aniqlaydi, xuddi shu jarayon ishlab
chiqaruvchi kuchlari tizimida shaxsiy va moddiy omillarning o`zaro bog`liqlikda
umumiy yo`nalishini tashkil etadi.
Y а ngi texnika va texnologiya hech qachon o`z-o`zidan dunyoga kelmaydi,
ularni odamlar ijod qiladi. Biroq, ilg`or mehnat vositalari va texnologiyalar ishlab
chiqarishda keng tarqalgandan so`ng, ishchi kuchining umumiy holatini yangi
talablar darajasiga ko`tarish kerak bo`ladi. Shuni ham ta`kidlash kerakki, ishlab
chiqarish jarayoni uning omillarining oddiy yig`indisi emas, chunki ular o`zaro
19

ta`sir qiluvchi murakkab tizimni hosil qiladi. Har qanday bir butun tizim esa uning
elementlarining oddiy yig`indisidan sifat jihatidan farq qiladi. Ishlab chiqarishni
samarali bo`lishiga texnologiya va boshqarish ta`sir etadi.
Texnologiya ishlab chiqarish omillari o`rtasidagi
o`zaro ta`sirni ifoda etgan holda fan yutuqlariga
asoslanib, mehnat ashyolariga o`z ta`sirini o`tkazadi.
Insonlar ashyolarning ilgari ma`lum bo`lmagan
xususiyatlarini o`rganib, progressivroq bo`lgan
texnologiyani joriy qilish natijasida yangi mahsulotlarni
ishlab chiqarish sirlarini bilib oladilar, bu esa ishchi kuchiga, ishchining malakasini
oshirishga yangidan - yangi talablar qo`yadi. Ushbu jarayon esa ishlab chiqarishni
tashkil etish va boshqarishni doimo takomillashtirib borishni taqozo etadi.
Hozirgi ishlab chiqarish jarayonida energiya va axborotning ahamiyati oshib
boradi. Shubhasizki, qudratli energiya manbalarini o`zlashtirmasdan turib, ishchi
kuchi, mehnat buyumlari va vositalarining o`zaro ta`sirini samarali bo`lishiga
erishish mumkin emas.
Korxonalarda fan-texnika yutuqlarini joriy etish uchun ishlab chiqarishni
texnikaviy tayyorlash hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ishlab chiqarishning
texnikaviy, tashkiliy va iqtisodiy tadbirlar majmuasi mavjud bo`lib, ularni joriy
etish natijasi o`laroq eng ilg`or texnologik jarayonlar yuqori rentabellik, sifatli
mahsulotlar tayyorlash imkonini yaratib beradi. Ishlab chiqarish korxonalarida
texnologik va tashkiliy tadbirlar fan-texnika yutuqlarini ishlab chiqarishga tadbiq
qilib, mahsulot ishlab chiqarishda texnik-iqtisodiy ko`rsatkichlarga ijobiy ta`sir
qiladi, mehnat, xomashyo va materiallarni kam sarf qilgan holda, yuqori sifatli
mahsulotlar etkazib berishga imkon beradi.
Ishlab chiqarishda texnikaviy tayyorgarlik tashkil etish quyidagi asosiy
vazifalarni hal etishga qaratiladi:
-eng ilg`or, progressiv texnologik jarayonlarni joriy qilish, ishlab chiqarishni
mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish;
20

-yangi mahsulotlar ishlab chiqarishning texnologik tizimlarini yaratish,
eskilarini esa yangilash;
- yuqori unumli texnologik asbob-uskunalarni tanlash va joylashtirish;
-asosiy va yordamchi materiallar sarfining me`yorlarini ishlab chiqish va
ularni qo`llash;
-texnologik jarayonlarning tarkibini loyihalash;
-mehnat va ishlab chiqarishni ilmiy darajada tashkil etishning ilg`or
shakllarini joriy etish;
-yuqori malakali kadrlar tayyorlash va ularning malakasini oshirish.
Ishlab chiqarishni texnikaviy tayyorlashning asosiy maqsadi ilmiy ishlab
chiqarish tsiklini yaratish, ishlab chiqarishning texnikaviy darajasini ko`tarish
asosida mehnat unumdorligini oshirish, korxonalarning bir tekisda, uzluksiz va bir
me`yorda ishlashini ta`minlashdir.
Sanoat korxonalarida asosiy ishlab chiqarishni texnikaviy tayyorlash rejasi
muhim bosqich bo`lib, u fan va texnikaning zamonaviy yutuqlari, takomillashgan
texnologiya, yangi turdagi mahsulotlarni o`zlashtirish, mahsulot sifatini yaxshilash
va uning hajmini ko`paytirishga qaratilgandir. Ishlab chiqarishni texnikaviy
tayyorlash rejasini loyihalash jarayonida uning quyidagi talablarga javob berishi
nazarda tutiladi:
-yuqori sifatli mahsulot ishlab chiqarish;
-texnologik jarayonning uzluksiz ishlashini ta`minlash;
-tayyor mahsulot ishlab chiqarishga mehnat sarfini kamaytirish;
-mahsulot birligiga xomashyolar sarfini kamaytirish;
-xomashyodan tayyor mahsulot olishni ko`paytirish va nobudgarchilikni
kamaytirish;
-ishlab chiqarish maydonlaridan oqilona foydalanib, sanitariya talabi va
normalariga qat`iy rioya qilish;
-mahsulot tannarxini pasaytirish 4
.
4
Rasulov M. Bozor iqtisodiyoti asoslari. T.: “O`zbekiston”, 1999.
21

Ishlab chiqarishni texnikaviy tayyorlash korxona faoliyatini tashkil etish,
uning istiqbolini belgilash va rivojlantirish rejalari asosida amalga oshiriladi. Bu
rejalarni amalga oshirishga tegishli mablag`lar ajratiladi. Bunga qo`shimcha qilib
korxonalarda amortizatsiya ajratmalari, ishlab chiqarish, texnika va fanni
rivojlantirish fondidan, mahsulot tannarxiga kiritiladigan xarajatlar yig`indisidan
mablag`lar ajratiladi.
22

2.5. Ishlab chiqarishni boshqarish
Menejment
Bozor iqtisodiyotiga o`tish davrida hayotimizga shiddat bilan kirib kelgan
tushunchalardan biri, bu – menejmentdir. Keng ma`noda menejment ishlab
chiqarishni boshqarish bilan bog`liq bo`lgan faoliyat turidir. Samarali menejmentni
tashkil etish korxona yoki firmada ishlab chiqarishning yuqori samaradorligiga
erishishning muhim omili hisoblanadi.
Ma`lumki, inson yakka tartibda, ya`ni biron-bir jamoaga birlashmagan
holda mehnat qilar ekan, u o`z mehnatini o`zi boshqaradi. Boshqacha qilib
aytadigan bo`lsak, yakka tartibda amalga oshiriluvchi mehnat faoliyati
boshqaruvga muhtoj emas. Ammo odamlarning mehnat faoliyatlari bir joyga
jamlanib, bir-biri bilan o`zaro bog`liq holatga kelgach, boshqaruvga ehtiyoj paydo
bo`ladi va boshqaruv apparatini bunyod etish zaruriyati tug`iladi. Bu apparat ishlab
chiqarishning barcha bo`g`inlarini bir butun qilib bog`lashi va tegishli bo`limlar
faoliyatini muvofiqlashtirishi zarur bo`ladi.
Mehnat jamoasi yiriklashgan sari boshqaruvning vazifalari ham
murakkablasha boradi va boshqaruv apparatidan texnik, texnologik, iqtisodiy va
ijtimoiy masalalarni hal etishning eng maqbul
echimlarini topish talab etiladi.
Boshqaruv jarayoni muayyan maqsad sari
yo`naltirilgan bo`lib, ijtimoiy-iqtisodiy, tashkiliy-texnik
natijalarga erishishga qaratilgandir. Shuning uchun
boshqaruv apparati ishlab chiqarish jarayonida paydo
bo`luvchi turli xil ijtimoiy, ruhiy, huquqiy, texnologik va boshqa toifadagi
masalalarni hal etadi. Ammo jamoani boshqarish bilan bog`liq munosabatlar
ichida tashkiliy munosabatlar hal qiluvchi rol ь o`ynaydi, deyish mumkin 5
.
Xo`jalik boshqaruvining vazifalarini, boshqarilayotgan ob`ektning
ko`lamidan qat`iy nazar, quyidagi guruhlarga bo`lish mumkin:
-tadqiqotchilik va loyihalash;
5
Rasulov M. Bozor iqtisodiyoti asoslari. T.: “O`zbekiston”, 1999.
23

-me`yorlashtirish va rejalash;
-tashkilotchilik va muvofiqlashtirish;
-ta`minotchilik;
-hisobot nazorati.
Tadqiqotchilik va loyihalash vazifalariga ilmiy izlanishlarni o`tkazish,
kelajak rejalarini tuzish va unga oid iqtisodiy ma`lumotlarni o`rganib chiqish
ishlari kiradi.
Me`yorlashtirish va rejalash boshqaruvni tashkil qilish asoslarini o`z ichiga
oladi. Ishlab chiqarish jarayonini to`g`ri yo`lga solishda mehnat va xarajatlarni
me`yorlashtirish, istiqbolli, joriy, tezkor rejalarni tuzish muhim ahamiyatga ega
bo`lib, boshqaruv ilmining asosiy vazifalaridan biridir.
Tashkilotchilik va muvofiqlashtirish vazifalari ishlab chiqarish boshqaruvi
negizini tashkil qilib, u boshqaruv apparati tarkibini loyihalash, xodimlarni tanlash
va joy-joyiga qo`yish, ishlab chiqarishga muhandislik rahbarligi kabi masalalarni
qamrab oladi.
Ishlab chiqarish boshqaruvida ta`minotchilik vazifasi ham katta ahamiyatga
ega, chunki korxona (firma) ni kerakli xomashyo, materiallar va jihozlar bilan
ta`minlash, ishlab chiqarilgan mahsulotni sotishni amalga oshirish kabi ishlar
boshqaruv apparatining muhim vazifalaridan hisoblanadi.
Korxonaning hisobot nazorati statistik, buxgalteriya va tezkor hisob-kitob
ishlarini amalga oshiradi. Analitik tahlil, moliya-kredit munosabatlarining
mukammalligi boshqaruv samaradorligiga ta`sir ko`rsatuvchi muhim omillardir.
Boshqaruv tizimining samaradorligi ko`p
jihatdan boshqaruv uslublariga bog`liq bo`lib,
ular asosan quyidagilardan iborat:
a) siyosiy uslublar; b) iqtisodiy uslublar; v)
ma`muriy-huquq uslublari; g)tashkiliy uslublar;
d)boshqaruv qarorlari va jarayonlarini
maqbullashtirish (kibernetik) uslubi; e) ijtimoiy-ruhiy, pedagogik uslublar; j)
grafik uslublar.
24

Biroq shuni ta`kidlab o`tish lozimki, ishlab chiqarishni ko`rsatib o`tilgan
uslublarning faqat birontasi yordamida tashkil qilish va boshqarish mumkin emas.
Bu uslublarning mantiqiy va ilmiy asoslangan o`zaro bog`liqligigina ishlab
chiqarishni boshqarishda kutilgan natijalarni bera oladi.
Boshqaruv apparatining tarkibini bir-biri bilan o`zaro bog`langan bo`limlar
va bo`g`inlar bilan to`ldirish natijasida uning tashkiliy tuzilmasi shakllanadi. Har
bir bo`linma o`z vazifalariga ega bo`lib, uning faoliyat chegaralari, vakolatlari va
javobgarligini korxona ma`muriyati belgilaydi.
Boshqaruvning ilmiy asoslangan va tajribada sinab ko`rilgan qoidalariga
tayanib, korxonalarni samarali rivojlantirish bozor munosabatlarini
o`zlashtirayotgan mamlakatimiz uchun juda muhim vazifadir 6
.
Hozirgi sharoitda rahbar faqat o`z sohasini yaxshi bilibgina qolmay, balki
yaxshi tashkilotchi bo`lmog`i, sotsiologiya, psixologiya, pedagogika fanlaridan
ham xabardor bo`lmog`i lozim. Bu hayotimizdagi jiddiy o`zgarishlar, inson
omilining faollashuvi, jamoalarda o`zini-o`zi boshqarish tamoyillarining joriy
etilishini taqozo qiladi. Rahbar o`z jamoasi ichida mehnat jarayonida vujudga
keladigan har xil nizolarni jamoat tashkilotlari bilan birgalikda yuqori
tashkilotlarga chiqarmasdan o`zida hal qilishga qodir bo`lishi lozim.
Ishlab chiqarishni boshqarishda rahbarning qaysi toifada ekani juda muhim
ahamiyat kasb etadi. Rahbarlarning quyidagi toifalarini ko`rsatib o`tish mumkin.
1. Avtokrat yoki avtoritar toifadagi rahbar . Bunday rahbar qo`l
ostidagilarning faoliyati uchun javobgarlikni o`z zimmasiga to`liq oladi, barcha
mavjud axborotlarni o`zi orqali o`tkazishga harakat qiladi, jamoa a`zolari bilan
bevosita muloqotlarni chegaralab qo`yadi, o`zining noo`rin harakatlarini tanqid
qilinishiga yo`l qo`ymaydi. O`ziga bo`ysinuvchilar bilan muomalada bo`lganda,
uning rahbarlik g`ururi balandligi, o`zini katta tutishi sezilib turadi. Odatda,
avtokrat rahbarlar o`ziga bo`ysinuvchilar oldida qovog`i solingan kayfiyatda
bo`ladi. Biroq avtokrat rahbarlik turini har jihatdan yomon, deb bo`lmaydi. Ba`zi
bir hollarda bo`ysinuvchilarning madaniy darajasi, axloqi pastligi sababli mazkur
6
Ergashev T.,Ismatov R. Iqtisodiy savodxonlik asoslari. T.: “Sharq”, 2001.
25

boshqaruv uslubini tanlab olish ish berib qolishi mumkin. Ammo jamoada har
tomonlama demokratik munosabatlar pishib etilgan paytda rahbar o`z uslubini
o`zgartirishga majbur bo`ladi.
2. Anarxik toifadagi rahbar . Bunday rahbar shaxsan o`zi faollik
ko`rsatmaydi. Ishlab chiqarishni boshqarish bilan bog`liq masalalarni qo`l ostidagi
xodimlarga rasman taqsimlab beradi. Shuning uchun ishlab chiqarish masalalarini
muhokama qilish ham rasmiy xarakterga ega bo`ladi. U ko`proq tashqi ta`sirga
moyilligi bilan ajralib turadi. Jamoaning taqdiri, ishlab chiqarishning istiqboli kabi
masalalar uni kam qiziqtiradi. U yoki bu masalalarning bajarilishi ayrim
bo`ysinuvchilarning hohish-irodasiga bog`liq bo`ladi.
Bunday rahbar boshqarayotgan jamoada tanqid, o`z-o`zini tanqid kabi
muhim omillar o`z o`rniga ega emas, jamoa a`zolarining tashabbuskorligi
rag`batlantirilmaydi.
Tabiiyki, bunday rahbar tezda almashtirilmasa, u boshqarayotgan korxona
tez orada bankrotga uchraydi.
3. Demokratik rahbar . Bunday toifadagi rahbar o`z faoliyatini jamoa
a`zolariga tayangan holda olib boradi. Faoliyat uchun javobgarlik bo`ysinuvchilar
orasida taqsimlanadi. Jamoa a`zolarining bir-biri bilan ijodiy, tashabbuskorona
munosabatlarini rag`batlantirish bilan birgalikda rahbar o`ziga bo`ysinuvchilar
bildirgan fikrlarga quloq soladi, ular bilan maslahatlashadi, ijobiy fikr-
mulohazalarni inobatga oladi, ilg`orlarni mukofotlaydi. Bunday rahbarlik turi
bo`ysinuvchilarning shaxsiy tashabbusini, ijodiy faoliyatini rivojlantiradi va
mehnat jamoasida o`rtoqlik va ishchan muhitni, sog`lom ma`naviy-ruhiy iqlimni
yaratadi.
Hozirgi kunda boshqarishni takomillashtirishning muhim masalalaridan biri
menejment (boshqarish)ga oid vazifalarning zamon talablari darajasida
bajarilishini ta`minlay oladigan, o`z ishining ustasi bo`lgan menejerlar
tayyorlashdir.
Menejerlar (boshqaruvchilar) oldiga qo`yiladigan asosiy vazifalar umumiy
holda quyidagilardan iboratdir:
26

1. Mavjud imkoniyatlardan foydalanib, bir butun, yaxlit ishlab chiqarish
birligini yaratish, korxonani yuqori malakali muhandis-texnik xodimlar va
ishchilar bilan butlash;
2. Korxonaning zaif tomonlarini aniqlab, ularni bartaraf etish va ishlab
chiqarishni yuqori darajada rivojlanishini ta`minlovchi xo`jalik mexanizmini
yaratish;
3. Jamoa a`zolarini yuksak ishlab chiqarish va mehnat natijalariga
rag`batlantira oluvchi moddiy manfaatdorlik tizimini yaratish;
4. Korxona faoliyatini muntazam tahlil qilish va uning me`yorlariga o`z
vaqtida o`zgarishlar kiritish;
5. O`z faoliyatiga oid davr talablarini hisobga olish, mazkur sohada sodir
bo`layotgan o`zgarish va yangiliklarni ilg`ay olish va tegishli qarorlar qabul qilish.
Menejer o`z qo`l ostidagi xodimlarning mehnat faoliyatini aniq tashkil
qiluvchi va shu bilan birga ma`lum hajmdagi boshqaruv vazifasini bajaruvchi
shaxsdir. “Menejment” deganda, ma`lum korxona yoki firma boshqaruvi yoki
ularga rahbarlik qilish tushuniladi 7
.
Menejerlikning asosiy maqsadi korxona (firma) faoliyatini ishlab chiqarish
quvvatlaridan to`la va samarali foydalana olishni ta`minlaydigan darajada tashkil
qilishdan iboratdir. Menejer har doim odamlar bilan muloqatda bo`lib, ularning
ishini tashkil qiladi. Uning bilim doirasi qanchalik keng va madaniyati yuqori
bo`lsa, xodimlar bilan bo`ladigan munosabati shunchalik samarali bo`ladi.
Ko`pgina hollarda boshqaruv bilimlarining etishmasligi korxonani kam
samara bilan ishlashi yoki o`z faoliyatini to`xtatishiga sabab bo`ladi. Shuning
uchun har bir menejer (boshqaruvchi)dan menejmentga oid bilimlarni mukammal
o`zlashtirish, bu bilimlarni muntazam boyita borish va doimo yangilikka intilish
tuyg`usiga ega bo`lishi talab qilinadi.
Xorijiy davlatlar tajribasi shuni ko`rsatmoqdaki, endilikda menejmentga oid
bilimlar doirasi tobora kengayib, o`z navbatida undan bir qator maxsus
7
Kurs ekonomiki(uchebnik). M.: “Infra-M”, 000.
27

yo`nalishlar ajralib chiqmoqda. Binobarin, menejerlar ham muayyan sohalar
bo`yicha ixtisoslashmoqda.
Umumiy menejment bo`yicha mutaxassislar, ya`ni menejerlar korxona yoki
firmada olinayotgan foydaning eng ko`p miqdoriga erishishning umumstrategik
masalalari bilan shug`ullanadi.
Moliyaviy menejment mutaxassislari korxona yoki firmaning moliyaviy
resurslaridan yuqori samaradorlik bilan foydalanish, ya`ni ishlab chiqarishga
sarflanayotgan har bir so`m yoki dollardan maksimum (eng ko`p) foyda olishga
erishish masalalari bilan shug`ullanadilar.
Ishlab chiqarish menejmenti mutaxassisi tovar ishlab chiqarish yoki xizmat
ko`rsatish operatsiyalarining samaradorligini oshirish masalalari bilan mashg`ul
bo`ladilar.
28

XULOSA
1. Tovar ishlab chiqarish va ayirboshlashning ‘aydo bo’lishi ijtimoiy mehnat
taqsimotining hamda xususiy mulk kelib chiqib, ishlab chiqaruvchilar
alohidalashuvining rivojlanishi bilan bog’liq.
2. Tovarning nafliligi va qiymati inson mehnati bilan yaratiladi, faqat
birinchisi aniq mehnat mahsuli, ikkinchisi abstrakt mehnat.
3. Qiymat mehnatning ijtimoiy xossasi bo’lib, unda tabiat ashyolarining
birorta ham molekulasi, zarrachasi yo’qdir. Qiymatning asosida odamlar bir-birlari
uchun mehnat qilishlarini bildiruvchi ijtimoiy mehnat yotadi. Biroq,
alohidalashgan tovar ishlab chiqaruvchilar mehnati singari o’zining ijtimoiy
xususiyatini faqat mehnat mahsullarini ayirboshlash orqali ko’rsatadi.
4. Tovar qiymatini aniqlash borasida iqtisodiyot nazariyasida ikki xil
yondoshuv bor: qiymatning mehnat nazariyasi va keyingi qo’shilgan miqdor
nafliligi nazariyasi. Birinchisi tovar qiymatini unda mujassamlashgan ijtimoiy
zaruriy mehnat tashkil qiladi desa, ikkinchisi tovarning qiymatini uning nafliligi,
ayniqsa keyingi qo’shilgan tovar nafliligi belgilab beradi, deb ko’rsatadi.
5. Tovarlarni ayirboshlash jarayonining uzoq vaqt rivojlanishi natijasida
umumiy ekvivalent vazifasini bajaruvchi, boshqa hamma tovarlarni ayirboshlash
mumkin bo’lgan alohida tovar ‘ul sifatida ajralib chiqadi.
6. Pul o’zining rivojlanish tarixida quyidagi bosqichlarni bosib o’tdi: tovar
pullar (pul o’rnini har xil mahsulotlar bosgan); to’la qiymatga ega pullar (oltin yoki
kumush); to’la qiymatga ega bo’lmagan pullar (qog’oz pullar, oddiy metall
tangalar); kredit pullar (veksel, banknot, chek, kredit kartochka).
Shuni ham aytib o`tish joizki, hozirgi vaqtda yuqorida sanab o`tilgan
an`anaviy omillar bilan bir qatorda axborot olish va ekologik omillar ham ishlab
chiqarishni oqilona tashkil qilish va uning yuqori samaradorligini ta`minlashning
muhim shartlaridan biri sifatida tobora yuksak ahamiyat kasb etmoqda.
Ishlab chiqarish jarayoni barcha omillarni ishga solinib, amalga oshiriladi.
Muayyan buyumni yoki xizmatni ishlab chiqarish uchun yer, mehnat va
29

kapitalning biron-bir kombinatsiyasi zarur bo`ladi. Bu omillar bir-biri bilan bog`liq
holda ishga tushadi va bir-birini to`ldirib turadi. Masalan, gazlama to`qish uchun
huquqiy jihatdan rasmiylashtirilgan firma tashkil etish, er maydonini ijaraga olish,
bu maydonda binolar va texnikani (kapitalni) joylashtirish, xodimlar va
menejerlarni yollash zarur bo`ladi. Agar biror omil ishlab chiqarishga jalb etilmay
qolsa, ishlab chiqarish jarayoni sodir bo`lmaydi. Ishlab chiqarish omillarining bu
xususiyati ularning bir-birini to`ldirishi deb ataladi 8
.
Shu bilan birga, ishlab chiqarish omillari ma`lum chegaralarda bir-birining
o`rnini bosishi ham mumkin. Muayyan hajmdagi tovarni ishlab chiqarishga
yuqorida ko`rsatib o`tilgan omillarning turli-tuman nisbatlarda bir-biriga
qo`shilishi natijasida erishilishi mumkin. Omillarning bu xildagi o`zaro
o`rinbosarligi iqtisodiyotning ko`plab sohalari uchun xos. Tadbirkor ishlab
chiqarish texnologiyasini tanlashda muayyan resurslarning kamyobligini e`tiborga
oladi va shu resurslar o`rniga boshqalaridan foydalanishga intiladi.

8
Rasulov M. Bozor iqtisodiyoti asoslari. T.: “O`zbekiston”, 1999.
30

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Karimov I . A . O ` zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish
yo ` lida . T .: “ O ` zbekiston ”, 1995.
2. Karimov I . A . Iqtisodiyotni erkinlashtirish , resurslardan tejamkorlik
bilan foydalanish – bosh yo ` limiz . O`zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining majlisida so`zlangan nutq. “Xalq so`zi”, 2002 yil, 15-fevral.
3. Mirziyoyev Sh.M. “Erkin va farovon, demakratik O’zbekiston
davlatini mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz” mavzusidagi Prezidenti
lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag’ishlangan Oliy Majlis palatalarining
qo’shma majlisidagi nutqi.-T.: “O’zbekiston” , 2016.-56.
4. Mirziyoyev Sh.M. “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini
ta’minlash-yurt taraqqiyoti va xalq farovonligi garovi ” mavzusidagi O’zbekiston
Respublikasi Konstitutiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag’ishlangan
tantanali marosimdagi ma’ruzasi. - T.: “O’zbekiston” , 2016.-48.
5. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy
javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. - T.:
“O’zbekiston” , 2016.-102 b.
6. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob halqimiz
bilan birga quramiz. - T.: “O’zbekiston” , 2016.- 488 b.
7. Amaliy iqtisodiyot ( o ` quv qo ` llanmasi ). Tarjimonlar I . Fozilov va
boshqalar . T.: “Sharq”, 1996.
8. Butikov I . Qimmatli qog ` ozlar bozori . T .: “ Konsauditinform ”, 2001.
9. Doklad o chelovecheskom razvitii. T. “O`zbekiston”,1993.
10. Kurs ekonomiki(uchebnik). M.: “Infra-M”, 2000.
11. Rasulov M. Bozor iqtisodiyoti asoslari. T.: “O`zbekiston”, 1999.
12. Ergashev T.,Ismatov R. Iqtisodiy savodxonlik asoslari. T.: “Sharq”,
2001.
31

ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARI

Купить