Islom dinining shaxs shakllanishiga ta’siri - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	47.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Islom dinining shaxs shakllanishiga ta’siri

Купить

MUNDARIJA
KIRISH.
I BOB. ISLOM DININING SHAXS SHAKLLANISHIGA TA’SIRI.
1.1. Dinning shaxs shakllanishiga ta’siri .
1.2. Dinning jamiyat hayotida tutgan o’rni.
II BOB. DINNING SHAXS SHAKLLANISHIDAGI O’RNI VA MOHIYATI.
2.1. Dinning shaxs shakllanishidagi o’rni.
2.2. Shaxs shakllanishidagi mohiyati.
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Prezident aytganidek, har birimiz hamisha, har
soniyada ogoh bо‘lishimiz lozim. Bu mustaqil yurt har bir fuqarosining muqaddas
burchi bо‘lmog‘i lozim.
Muqaddas dinimizni pok saqlash, uni turli xil g‘arazli huruj va hamlalardan,
tuhmat va bо‘htonlardan himoya qilish, avvalambor, uning asl mohiyatini, ya’ni
islom dini tinchlik, ma’rifat, yuksak ahloq-odob ifodachisi ekanini unib-о‘sib
kelayotgan yosh avlodimizga tushuntirish, islom madaniyatining ezgu g‘oyalarini
keng targ‘ib etish orqali ular ongida sog‘lom mafkuraviy immunitetni
shakllantirishimiz lozim.
Islom dini, uning asosiy manbalari: Qur’oni karim va hadisshunoslik
tarixidan xabardor bо‘lish mavzuning mohiyatini chuqur tushunib olishga
yaqindan yordam beradi. Mazkur holatni hisobga olib, avvalo, Islom va uning
manbalari haqida qisqa bо‘lsa-da ma’lumot berishni lozim topdik. Zero,
о‘ylaymizki bu kitobxonlar uchun foydadan holi emas degan umiddamiz.
Islom dini kо‘p xalqlar orasida keng tarqalgan jahon dinlaridandir. Bu dinga
e’tiqod etuvchilar – musulmonlar jahonda qariyb 1 milliard 315 million kishini
tashkil etadi.
“Islom” sо‘zi arabcha bо‘lib “xudoga о‘zini topshirish”, “itoat”,
“bо‘ysunish” ma’nosini bildiradi. Shundan bu dinga ishonuvchilar – “Muslim” deb
ataladi. Uning kо‘pchilik shakli “muslimun” bо‘lib, о‘zbeklarda “musulmon”,
qirg‘iz va qozoqlarda “musurmon” deb ataladi.
Islom dini Arabiston yarim orolida VI asrning oxiri va VII asrning
boshlarida kelib chiqqan.Uning asoschisi payg‘ambar Muhammad (570-632)
Makkada Quraysh qabilasiga mansub bо‘lgan Xoshimiylar xonadonida tug‘ilgan.
U 609-610 yillarda Makkada yakka xudoga e’tiqod qilish tg‘g‘risida targ‘ibot
boshlagan. Ammo zodagonlarning qarshiligiga uchragach, 622 yilda о‘z
tarafdorlari bilan Madina (Yasrib)ga kо‘chadi (arabcha hijrat qiladi). Shu yildan
musulmonlarning hijriy yil hisobi boshlanadi.
3

630 yilga kelib Makka ham musulmonlar qо‘liga о‘tadi va musulmon davlati
shakllanadi. Muhammad vafotidan keyin bu davlatni uning о‘rinbosarlari, ya’ni
noiblari (xalifalar) boshqaradilar. Shu munosabat bilan musulmonlar davlati
tarixda “Arab xalifaligi” deb nom olgan.
Islom diniy ta’limotining asoslari – Qur’on va hadis tо‘plamlarida,
shuningdek, VIII-XII asrlar davomida vujudga kelgan ilohiyot adabiyotlarida о‘z
ifodasini topgan.Qur’on – arabcha о‘qimoq, qiroat qilmoq, jamlash ma’nolarini
bildiradi. Bu muqaddas kitob yer yuzi musulmonlarining dasturulamali, diniy
ahkomlar manbai, asosiy muqaddas kitobi.
Qur’oni karim ilohiy kitob bо‘lib, u farishta Jabroil alayhissalom tomonidan
610-622 yillarda Makkada, 622-632 yillarda Madinada, jami 23 yil mobaynida
nozil etilgan.
Muhammad alayhissalom Qur’on oyatlarini farishta Jabroildan eshitib yod
olar edilar. Keyin boshqa musulmonlar u kishidan eshitib yodlab olishardi. Ayni
paytda yozishni biladigan sahobalar jumladan, Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali, Zayd
ibn Sobit, Ubay ibn Ka’b (r.a.) kabi sahobalar oyatlarni yod olish bilan birga,
ularni xurmo daraxtining pо‘stlog‘iga, yapaloq toshlarga, katta suyaklarga, teriga,
qog‘oz va shunga о‘xshash narsalarga Qur’on oyatlarini yozib borganlar.
Payg‘ambar alayhissalom ularga yangi tushgan oyat qaysi suradan ekani va
qayerda turishi lozimligini kо‘rsatib turganlar.
Muhammad alayhissalom hayotlik vaqtlarida, yana vahiy tushib qolar degan
maqsadda Qur’on jamlab kitob shakliga keltirilmagan. U kishining vafotlaridan
keyin Qur’on kishilarning qalbida, xotirasida va yozuvlarda saqlanib qoldi.
Payg‘ambar vafotlaridan sо‘ng rо‘y bergan g‘alayonlarning birida Qur’onni tо‘liq
yod olgan kо‘plab qorilar shahid bо‘ldilar Shunda Hazrati Umar (r.a.) Hazrati Abu
Bakr(r.a.)ga qorilar о‘lib ketaversa, Qur’onga zarar yetishi mumkin, shuning uchun
uni kitob shakligi keltirib, jamlab qо‘yish kerak degan maslahatni berdi.
Abu Bakr (r.a.) Zayd ibn Sobit (r.a.) ismli sahobani chaqirib, bu ishni
amalga oshirishni topshirdi. Usmon (r.a.) о‘zlariga bir dona mushab olib qoldilar.
Keyinchalik nusha kо‘chirish yо‘lga qо‘yilishi jarayonida faqatgina Usmon
4

davrida yozilgan nushalarga suyanish joriy bо‘ldi. Shunday qilib, Qur’on
matnining ham yozuv, ham uslubiy bir xilligi saqlanib qoldi.
Hazrati Usmon qо‘lida qolgan Qur’oni karimning nushasi hozirda
О‘zbekiston musulmonlar idorasi qoshidagi kutubxonada saqlab kelinmoqda.
Qur’oni karimning bunday noyob nushasi yurtimizda bо‘lishi Allohning bizning
yurtimizga bо‘lgan inoyati deb bilmoq lozim. Qur’oni karim 114 sura va 6666
oyatdan iborat.
Kurs ishi vazifalari : Mustaqillik sharofati bilan dinga berilgan erkinlik
tufayli turli marosimlarimiz Qur’oni karim tilovatlari bilan boshlanmoqda. Bu
о‘tmishda bir orzu edi, xolos.
Ilohiyotda Islom dini uch elementdan – iymon, Islom, ehsondan iborat deb
etirof etilgan. Iymon talablari 7 ta aqidani – Allohga, farishtalarga, muqaddas
kitoblarga, payg‘ambarlarga, oxirat kuniga, taqdirning ilohiyligiga va о‘lgandan
keyin tirilishga ishonish talablarini о‘z ichiga oladi. Islom talablariga, ya’ni din
asoslari – arkon ad-din deb nom olgan 5 ta amaliy marosimchilik talablari kiradi.
Bular – kalima keltirish, namoz о‘qish, rо‘za tutish, zakot berish va imkoniyati
topilsa Haj qilish talablari. Ehson aqidalarga sidqidildan ishonish va marosimlarni
ado etishdir.
Islomning kishilar ongi va turmush tarziga ta’sir etishi, ular hayotidan
mustahkam о‘rin olishini ta’minlovchi diniy marosimchilik – xatna, ramazon
hayiti, qurbonlik va qurbon hayiti, mavlud, ashuro va boshqalar ham shakllangan.
Bundan tashqari, mahalliy halqlarda islomgacha mavjud bо‘lgan urf-odatlar,
jumladan kinna soldirish, fol ochirish, dam soldirish, muqaddas joylarga,
avliyolarga sig‘inish kabi odatlar ham islom marosimlariga moslashib ketgan.
Islom ma’naviyatining qirralari rango-rang va mohiyatan terandir.
Qur’oni karim oyatlarida, avvalo insonning yer yuzida xalifa ekanligining
bir necha qayta ta’kidlanishi islom ma’naviyatining eng ulug‘ qadriyatlaridandir.
Qur’oni karimning juda kо‘p oyatlarida insonning aziz va mukarram qilib
yaratilgani, unga yeru osmondagi barcha narsalar bо‘ysundirib qо‘yilganligi
alohida uqtirib о‘tiladi.
5

Hadislar Islom dinida Qur’ondan keyingi muqaddas manba. Hadislar
tо‘plami “sunnat” deb ataladi. Hadisi shariflarda Muhammad alayhissalomning
sо‘zlari, qilgan ish faoliyatlari va sahobalar tomonidan amalga oshirilgan ishlarga
munosabatlari bayon etilgan.
Hadisi shariflarni yig‘ib kitob shakliga keltirish, asosan payg‘ambarimiz
alayhissalomning vafotlaridan keyin amalga oshirilgan.
Keyingi IX asr hadis ilmining “oltin asri”deb shuhrat qozongan. Chunki bu
asrda hadislarni tо‘plash davri о‘tib, endi ularni manbashunoslik va matnshunoslik
ilmi qoidalariga muvofiq tahlil va tadqiq etish, ma’lum mazmun asosida tartib
berishga kirishildi. Hadisshunosliklik deb atalmish jiddiy ilm yо‘nalishi
mukammal shakllandi. Hadislarni bayon etishda “Musnad”, “Sahih” va “Sunan”
deb nomlangan yо‘nalishlar vujudga keldi.Bu davrda keyingi asrlar uchun namuna
bо‘ladigan ishonchli hadis tо‘plamlari yaratildi. Butun Islom olamida eng nufuzli
manba sifatida nom qozongan “Qutubi Sitta” (“Olti kitob”) mualliflari shu davrda
yashab ijod etdilar. Ular: Abu Abdulloh Ismoil al-Buxoriy (810-870), Imom
Muslim ibn al-Hajjoj (819-874), Abu Iso Muhammad ibn Iso at-Termiziy(824-
874), Abu Dovud Sulaymon(817-888), Ahmad an-Nasoiy(830-935), Abu Iso
Muhammad ibn Yazid ibn Mojja(824-886) kabi muhaddislardir.
Kurs ishining mavzusi – Islom dinining shaxs shakllanishiga ta’siri.
Kurs ishining tuzilishi - Kurs ishi kirish qismidan, ikkita bob har bobda
ikkitadan reja bor. Xulosa va adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
6

I BOB. ISLOM DININING SHAXS SHAKLLANISHIGA TA’SIRI.
1.1. Dinning shaxs shakllanishiga ta’siri
Dinning mohiyati va jamiyat hayotida tutgan o’rni ilohiyot va fanda turlicha
talqin etiladi. Ilohiyotshunoslar fikricha – din xudo tomonidan o’z payg’ambarlari
orqali bashariyat olamiga joriy qilinishi zarur bo’lgan ilohiy qonunlardir. U
azaldan insonning xudo bilan aloqa qilish ehtiyojidir.
Din – tabiat, jamiyat, inson va uning ongini, yashashdan maqsadi hamda
taqdirini bevosita qurshab olgan, atrof-muhitdan tashqarida bo’lgan, insonni
yaratgan, ayni zamonda unga birdan-bir «to’g’ri», «haqiqat» va «odil» hayot
yo’lini ko’rsatadigan va o’rganadigan ilohiy qudratga ishonch va ishonishni ifoda
etadigan maslak, qarash ta’limotdir.
Dunyoviy, ilmiy nuqtai nazar bo’yicha esa din, ijtimoiy – tarixiy hodisa.
Kishilik jamiyati tarixiy taraqqiyotining ma’lum bosqichida paydo bo’lgan ijtimoiy
ong shakllaridan biri. Din – muayyan ta’limotlar, his-tuyg’ular, toat – ibodatlar va
diniy tashkilotlarning faoliyatlari orqali namoyon bo’ladigan, odam, hayot
yaratilishini tasavvur qilishning alohida tarzi, uni idrok etishning o’ziga xos usuli.
Olamda odamlar jamoasi paydo bo’lganidan to bizgacha o’tgan davrlarni ilohiy
tasavvurda aks ettirishdir. Dinning nima ekanligi turlicha izohlansa – da, umumiy
nuqtai nazar shuki, din ishonmoqlik tuyg’usidir. Bu tuyg’u insonning eng teran va
go’zal ruhiy-ma’naviy ehtiyojlaridandir. Darhaqiqat, «dunyoda dini, ishonchi,
ehtiqodi bo’lmagan xalq, elat, millat yo’q. Chunki biron – bir xalq dinsiz,
e’tiqodsiz, biror – bir narsaga ishonchsiz yashay olmaydi. Shuning uchun har
qanday din jamiyatda ma’lum ijtimoiy, ma’naviy, ruxiy va ko’pgina boshqa
vazifalarini bajaradi.
Dinning funksiyalari hozirgi dinshunoslik fanida juda keng turli
konsepsiyalarga ko’rsatiladi. Din kishilar hayotida o’z qavmlari uchun
to’ldiruvchi, ovutuvchi (kopensatorlik) funksiyani bajaradi. Masalan, insonda
doimiy ehtiyoj paydo bo’lib turadi. U o’z hayoti, turmush tarzi, tabiat va jamiyat,
o’zga insonlar bilan bo’lgan munosabatlari jarayonida hayotiy ehtiyoji,
maqsadlariga yetishishi ilojsiz bo’lib qolganda, unda qandaydir ma’naviy-ruhiy
7

ehtiyojga zarurat sezadi. Shu paytda u xudoga, payg’ambarlar, farishtalar, avliyolar
ajdodlarining ruhlariga murojaat» qilib, ishonch bilan ulardan madad so’raydi va
ko’nglida «Xudo xohlasa yaxshi bo’ladi, dunyo baumed» deb, o’ziga tasalli beradi,
o’zini ruhiy-ma’naviy tinchitadi. Dinning to’ldiruvchanlik funksiyasi uning
ijtimoiyligida eng asosiy vazifa hisoblanadi va shu bois din o’tmishda ham,
hozirda ham jamiyat a’zolari hayotida mustahkam o’rin egallagan. Shu sababdan
dindorlar va dindor bo’lmagan odamlar ham dinning kompensatorlik kuchiga
ishonadilar, o’zlariga ma’naviy-ruxiy taskin berib qurbonlik qiladilar, chiroq
yoqadilar, muqaddas joylarga ziyoratga boradilar, sadaqa beradilar va hokazo.
Ya’ni din insonlar hayotida ma’naviy-ruhiy kuch, odamlarning irodasini,
iymonini baquvvat qiladigan omil sifatida jamiyatda xizmat qiladi.
Hozirgi zamon dinshunoslik fanida dinning kompensatorlik funksiyasini
bayon qilishda mutaxassislar har xil yondashib, uni «dushespasitelnaya»1 (ya’ni
shaxsga nisbatan «jonni qutqazish» , «najot berish», «ruhni baquvvat qilmoq»)
ma’nolarida ishlatgan. Dinning bu funksiyasini nemis sosiologi M.Veber
«sm ы slopologayu щ aya» (ya’ni «mazmunga ega») deb, uni asosiy va hamma dinlar
uchun umumiy sifatida e’tirof etadi. Bu funksiyasi odamni «biroz to’xtab, orqaga
nazar tashlash», «hayot mazmuni», «ruhni, jonni qutqazish» haqida uylashga vodor
qiladi. Irodasi kuchsiz odamlarga taskin beradi, ularning hayot qiyinchiliklarini
yengishga psixoterapevtik vosita bo’lib xizmat qiladi2. Dinni tadqiq etuvchilar uni
ma’naviy omil sifatida inson hayotiga mazmun baxsh etadi deb, ta’kid qilganlar
masalan, Z.Freyd ta’limotining davomchisi va keyinchalik uni tanqid qiluvchisi
Shveysariyalik psixolog K.Yung ham shu mavqyeidan turib, dinning funksiyasini
tushuntiradi. Uning fikricha din inson hayotini mazmunli qiladi, uning ko’nglini
ochadi, yorug’lik beradi, hayotdan bahramand bo’lishga undaydi, insonni narsalar
dunyosi ta’siridan, iste’molchilik hirsidan qutqazadi va bugun ham individlarni
kundalik hayotlarida ularni doimo himoya qiladi3. Mualliflar dinning madaniyatga
nisbatan funksiyasini – «ma’naviy» deb bayon etganlar. Yagona diniy mentalitet
madaniyatning asosini tashkil qilib, odamlarning tafakkuri va odobini,
munosabatini mehnati, turmush tarziga, ijtimoiy – siyosiy hayotga muayyan
8

qilgan. Diiny ibodatxonalarning ramziy tasviri, xristian cherkovlarining
simvolikasi, musulmonlarning madrasa, maqbara va masjidining mo’xtashamligi
va rangli go’zalligi odamlarda ulug’vorlik hissiyotini paydo qiladi, ularda
go’zallik, mukammallik, buyuklik va sehrlik haqida tafakkurini uyg’otadi, ruhiy-
hissiy ta’sir yetkazadi. Butun madaniyatning din zaminida integrasiyasi xususan
O’rta asrlarda kuchli ekanligi ma’lum. Shuningdek, G’arbda O’rta asrlarda
maktablar cherkov qoshida bo’lgan, kutubxonalar monastirlarda joylashgan eng
katta kitoblar xazinasi XII asrdayoq Praga monastirida edi, qo’lyozma kitoblarni
monarxlar ko’chirilgan, birinchi slavyan alifbosini monarxlar Kirill va Mifodiylar
tuzganlar (IX asr). Birinchi Universitet – Parijda badavlat ruhoniy Sorbonna
tomonidan bunyod etilgan. Me’morchilik inshootlarining bezatishida diniy
mavzular asosiy o’rin egallagan. Uyg’onish davrining Buyuk rassomlari – Rafael,
Mikelanjello, Leonardo da Vinchi, Rembrant, Andriy Rublev va boshqalar diniy
binolarning bunyodi va bezashida katta hissa qo’shganlar. Yevropada dastlabki
sahna asarlari misteriya va pastorale nomlanib, madaniyati syujetlarni aks etgan.
Diniy ibdoat va marosimlarning Yevropada musiqa va qo’shiq aytish bilan
o’tkazilishi, ibodatxonalarning haykallar va ikonalar bilan jihozi, musulmonlarning
Qur’on qiroati va ibodat qilishdagi chiroyli amallari dindor va g’ayri dindorlarga
chuqur ma’naviy-hissiy ta’sir yetkazadi.
Nemis sosiologi M.Veber dinning jamiyatga nisbatan munosabatini deb,
«Mirskaya funksiya» bayon qilib, uni uch tipini ko’rsatadi: Birinchidan, dunyoga,
hayotga moslashadigan dinlar – konfusiychilik, daosizm; Ikkinchidan, - hayotdan
uzoqlashga undaydigan dinlar – hinduizmiylik va buddaviylik; Uchinchidan, -
dunyoni o’ziga singdiruvchi dinlar – yahudiylik va nasroniylik. Dinlarning har
qaysi tipii hayotiy – dunyoviy funksiyasini o’ziga xos tarzda bajaradi. Ammo bu
dinlarning barchasi jamiyatda ijtimoiy tartibni saqlash va tashkillashtirish
maqsadida ma’naviy kuch omili bo’lib xizmat qiladi. Yagona e’tiqod kishilarni
birlashtiradi1. Islomda bu funksiyani amalda shariat – islom huquqiy – axloqiy
kodeksi bajaradi.
9

Dinning yana bir muhim funksiyasi – bu, uning birlashtiruvchiligida
(integrasion) funksiyasida namoyon bo’ladi. Har bir din o’ziga e’tiqod
qiluvchilarni o’z ta’limotiga amal qilishga undaydi. Ularni o’z ta’limoti doirasida
saqlashga harakat qiladi. Har qaysi din hamisha muayyan ijtimoiy, etnik va
ma’naviy hayotni o’z ta’sirida tutishga harakat qiladi. Bu ta’sirning
muntazamligini ta’minlash maqsadida xalqlarning ijtimoiy hayotiga, axloqiy
munosabatlariga, shuningdek, hatto adabiyoti va san’atiga ham ta’sir o’tkazadi.
Dinning integrasion funksiyasi o’tmishda ham, bugungi kunda ham ko’pgina
olimlarning diqqat markazida bo’lib kelgan. Darhaqiqat, har qaysi din unda e’tiqod
qiluvchilarni o’zining g’oyalari atrofida birlashtirishga harakat qiladi. Ikkinchidan,
zamon talabiga binoan va global muammolar yuzaga kelgani bilan dinlararo
integrasiya ham kuchayib bormoqda.
Dinning integrasion funksiyasi muhim ijtimoiy ahamiyatga ega. Bu sifat
turli tarixiy davrlarda, har qaysi dinda o’ziga xos tarzda namoyon bo’lgan.
Masalan, xristianlik yuzaga kelganda uning g’oyalari atrofida dastaval qullar va
kambag’allar o’z ruhiy ehtiyojlarini qondirish uchun muttahid bo’lganlar. Bu
integrasion jarayon Rim imperiyasining zodagonlarini ham asta – sekin o’ziga
tortgan. Bu hodisaning mohiyatini yaxshi fahmlangan imperator Konstantin 313 yil
xristianlikni saltanatning rasmiy davlat dini deb e’lon qilgan, o’zi ham uni qabul
qilgan. Xristianlik tufaydi Rim imperiyasi birlashgan va kuchli davlatga aylangan.
Keyinchalik O’rta asrlarda ko’pgina yevropa davlatlarida, 988 yili rusda ham
xristianlik yagona e’tiqodga aylangan, ya’ni o’zining tub ma’noda integrasion
funksiyasini bajargan va bugun ham keng ma’noda bajarib kelmoqda.
Yuqoridagi hodisani islom tarixida ham ko’rish mumkin. Uning vujudga
kelishi arafasida og’ir iqlim sharoitida yashovchi arab qabilalari parokandalikni
boshdan kechirganlar. Muhammad (s.a.v.) faoliyati tufayli ular yagona xudo Alloh
g’oyasi ostida muttahid bo’lganlar
Dinning integrasion funksiyasini tadqiq etib, uning jamiyat hayotida abadiy
qolishini bashorat qilgan Fransuz sosiologi E.Dyurkgeym, kapitalizm
sivilizasiyasining vujudga kelishiga xristianlikning protestantlik yo’nalishi va
10

uning axloqiy normalari turtki bo’lganini aytgan nemis sosiologi M.Veber katta
ilmiy ahamiyatga ega
Xristianlikning uchinchi, so’nggi yo’nalishi bo’lgan protestantlik (XVI asr)
katolisizmdagi ko’pgina ortiqcha diniy ibodat va ko’rsatmalarini isloh qilib,
indulgensiyadan voz kechib, diniy erkinlikni keng joriy etishga muvaffaq bo’ldi.
Natijada protestantlikni yoqlaganlarning soni ortib bordi, uning lyuteranlik (Martin
Lyuter nomidan), kalvinistik (Djon Kalvin) va anglikanlik cherkovlari vujudga
kelib jahon bo’ylab yoyilib ketdi. Protestantlik cherkovlari jamiyatda ro’y
berayotgan yangi burjua tartiblarni himoya qilardi va Yevropada Refermasiyaga
asos soldi.
1.2. Dinning jamiyat hayotida tutgan o’rni
Dinning jamiyat hayotida tutgan o’rni .Dinning jamiyat hayotida tutgan
o’rni masalasi bilan ko’proq din sosiologiyasi shug’ullanadi. Sosiologiya
mavqyeidan turib dinning ijtimoiy funksiyalari tadqiqi etishda din jamiyat
hayotining ajralmas tarkibiy qismi, odamlar uchun zarur ma’naviy-axloqiy kuch
ekanligi nuqtai nazardan yondashadi, uni ijtimoiy munosabatlarning vujud kelishi
va rivojlanishining omili sifatida tushuntiradi2.
Dinning ijtimoiy funksiyasi haqidagi ta’limotni funksiyaanalizm nisbatan
faol tadqiq etadi. Uning namoyandalaridan biri sosiolog E.Dyurkgeyn fikricha din
odamlarda ularning axloqiy umumiyligini anglashga yordam beradi, jamiyatni
barqarorligini ta’minlaydi. Barqarorlik integrasiya asosida dindorlar, dindor
bo’lmaganlar, ijtimoi guruhlar, institutlar, uyushmalar ittifoqi va hamkorligining
samarasidir.
Darhaqiqat, har bir din aloqa bog’lashlik funksiyasini bajaradi, ya’ni har bir
din o’z qavmlarining birligini, jamiyat va shaxsning o’zaro aloqada bo’lishini
ta’minlashga intiladi. Bunda u yoki bu dinga e’tiqod qiluvchi kishilarning o’z 24
dinidagi boshqa kishilar bilan bog’liqlikda bo’lishi, urf-odat, marosim va
bayramlarni, ibodatlarni jamoa bo’lib bajarishi nazarda tutiladi.
11

Tadqiqotchilar dinning dunyoqarash, falsafiy funksiyasi ham mavjud deb
qayd etadilar. Bu vazifa – insonga yashashdan maqsad, hayot mazmunini, bu
dunyo va narigi dunyo masalalariga o’z munosabatini bildirib turishni o’z ichiga
oladi. Bundan tashqari, jamiyat, guruh va shaxs ma’naviy hayotining muayyan
sohasi bo’lgan din umuminsoniy axloq me’yorlarini o’ziga singdirib olgan, ularni
jonlantirilgan va hamma uchun bajarishi majburiy imperativ xulq-atvor qoidasiga
aylantirgan.
Dinshunos olim D.M.Ugrinovichning fikricha dinning ijtimoiy roli uning
turli davrlarda jamiyatda tutgan o’rni bilan belgilanadi, chunki zamon va jamiyatda
sodir bo’ladigan o’zgarishlarda din ta’sirining darajasi va mavqyei turlicha bo’lishi
mumkin. O’rta asrlardagi feodal jamiyatida din jamiyat hayotining hamma
soholarini o’z ta’siriga tutgan va ijtimoiy munosabatlarda diniy normalarni
qonunlashtirilgan. Osiyoning ayrim mamlakatlarida (Eron, Saudiya Arabistoni) din
avvalgidek odamlar hayotida mustahkam mavqyega ega. Kishilar xulq-atvori va
ijtimoiy institutlar faoliyatida ta’sir yetkazib turadi. Yevropa va Amerika
mamlakatlarida esa sekulyarizasiya jarayoni tufayli dinning roli o’zgargan. Din
jamiyatning ko’p sohalaridan xoli bo’lgan va faqat kishilar ma’naviy xatti-
harakatlarining sababini ifoda etuvchi omildir1.
Taniqli amerikalik faylasuf va sosiolog E.Fromm o’zining «Psixoanaliz va
din» nomli asarida dinning ijtimoiy roliga har tomonlama yondashib, uning
gumanistik va avtoritar tamoyillariga e’tibor bergan. Birinchisiga dastlabki
buddaviylik, daosizm va Isoi Masehning ta’limotini taaluqli deb topgan. Uningcha,
Budda xudo emas, balki ulug’ ustozdirkim «Uyg’onib», ison borligining haqiqatini
birinchi bo’lib anglagan. U g’ayri tabiiy kuch nomidan emas, balki aql nuqtai
nazaridan har bir kishiga murojaat qilib, o’qtiradiki o’z aqlu farosati bilan
haqiqatni bilishiga shaxsan intilsin. Shu bois, Nirvana konsepsiyasi ojiz va
gunohkor odam holati bo’lmasdan, insonning to’liq uyg’ongan, o’zligini anglagan
holati hisoblanadi. Shuning uchun, buddaviylikda ilohiylikdan ko’ra, insoniylik
tamoyillari kuchliroqdir
12

Dinning insonparvarlik (gumanistik) tamoyili yoki funksiyasi, shubhasiz
insonni ma’naviy-ruhiy shakllantirish orqali amalga oshadi. Bu jihatdan islom
ta’limoti ham o’zining insonparvarlik tamyoili bilan jahon dinlari tizimida alohida
mavqyega ega. Islomning gumanistik tamoyili uning muqaddas kitobi Qur’oni
Karim va hadisda ifodasini topgan. Islom, uning gumanistik g’oyalari inson va
jamiyatni ma’naviy poklanishiga yo’l ochadi. Zero, uning ta’limotida ezgulik va
insoniylikka da’vat etuvchi, inson ruhiyatiga ta’sir qiluvchi boy va sermazmun
o’gitlar bisyor. Jumladan, Yurtboshimiz I.A.Karimov islom dini haqida bunday
deb yozgan edilar: «Islom dini… biz uchun ham imon, ham axloq, ham diyonat,
ma’rifat ekanligini unutmaylik. Ana shu ma’rifatni kishilarimiz jon-jon deb qabul
qiladilar va yaxshi o’gitlarga amal qiladilar. Mehr – oqibatli, nomusli, oriyatli
bo’lishga, izzat-ehtirom tushunchalariga rioya etishga harakat qiladilar. Din xalq
ma’naviyatining, ma’rifatining yuksalishiga katta hissa qo’shib kelgan ekan,
bugungi davlatchiligimiz haqida so’z yuritganda, rejalar tuzganda dinni, eng
avvalo, ham milliy, ham umuminsoniy qadriyat sifatida e’tiborda tutishimiz
kerak»1. Mana shu ma’noda islom dini tarixiga nazar tashlasak, ko’ramizki, «bu
dinni anglash, uni tushunish, tushuntirish, targ’ib va pokligini saqlash borasida
asrlar mobaynida ko’p-ko’p bahs-munozara va tortishuvlar, hatto jangu-jadallar
ham bo’lib o’tganligini ko’ramiz» - deb ta’kidladi I.A.Karimov Imom Motrudiy
tavalludining 1130 yilligiga bag’ishlangan tantanali marosimda so’zlagan nutqida.
Darhaqiqat, islom dinining ta’limoti insonparvarlik mohiyatiga ko’ra, insonning
hayoti va taraqqiyotini yaxshilash, poklik sari, adolat sari yo’naltirishda, odamlarni
millati, tili, dinidan qat’iy nazar, o’zaro ahil, bahamjihat, mehr-oqibatli bo’lib
yashashga da’vat etadi.
Islom dining mintaqamiz xalqlari hayotiga kirib kelishi islom
qadriyatlarining odamlar ongi va shuuri, turmush tarzidan o’rin olishi bilan shaxs
ma’naviyatining shakllanishi va yuksalishida yangi bosqichni boshlab berdi.
Chunki «.. Din o’z mazmuni mohiyati bilan azaldan jamiyat taraqqiyotiga,
kishilarning tafakkuri va ma’naviyatiga, shu jamiyatga xolisona xizmat qiladigan
ma’naviy komil insonlarni tarbiyalashdek sharafli ishga xizmat qilib kelgan»
13

Qayd qilish joizki jamiyatda integrasion jarayon va barqarorlik, totuvlikni saqlash
bilan birga ayrim tarixiy davrlarda jamiyat taraqqiyotining sustlashiga, nizolar
kelib chiqishiga, odamlar hayotini xavf ostida qolishiga ham sabab bo’lgan.
Bunga tarixda sodir bo’lgan Salib yurishlari, Fransiyadagi diniy urushlar
(XVI) va «Varfolomey kechasi» - gugenotlar (protestantlar) qirg’ini,
hinduiylikdagi odamlarni kastalarga bo’linishi, yaxudiylikning yahudiy millatini
xudo nazarida tushgan millat deb e’lon qilinishi, shuningdek, hozirgi
fundamentalizm va eskterimizmning xavfsizlikka tahdidi kabi hodisalar misol
bo’la oladi. Ammo ravshanki bu harakatlar dinning haqiqiy mohiyati bo’lmasdan,
ayrim diniy tashkilotlar va ashaddiy aqidaparastlarning qora niyatilari va
manfaatlari bilan bog’liq hodisadir.
XX asrning oxirgi choragida Markaziy Osiyo xalqlarining siyosiy, iqtisodiy-
ijtimoiy va ma’naviy hayotida ulkan o’zgarishlar sodir bo’lib, mustaqil davlatlar
hamdo’stligi vujudga keldi. Bunday sharoitda xalqaro miqyosida dinlarning
faollashuvi, ularning siyosiylashib borishi bilan bir qatorda, turli diniy
konferensiyalarning insoniyat ma’naviy boyligi ekanligidan foydalanadigan,
hokimiyat uchun kurashda qurol sifatida ishlatishga urunuvchi turli diniy
haarkatlar yuzaga kela boshladi. Ular o’z g’oyalarini dindorlarga tez singdirish
yo’llarini axtarib, ham siyosiy, ham ma’naviy jihatdan turli diniy konfessiyalar
o’rtasida qarama-qarshilikni keltirib chiqarish bilan cheklanmasdan, so’iqasd va
terror usullarini qo’llanadilar.
O’tgan davr ichida turli ekstremistik diniy uyushmalar milliy
xavfsizligimizga, xalqimiz va davlatimiz borqarorligini buzishga harakat qilib
ko’rdilar.
Bunday harakatlarni boshqaradigan siyosiy kuchlar, diniy tashkilotlar va
ularning missionerlari, guruhlar mavjud bo’lib, goh yashirin, goh oshkora faoliyat
ko’rsatadilar. Keyingi yillarda terrorizm va diniy eksterimizm bir-biri bilan
qovushib ketdi ham. «Islom bayrog’i ostida ro’y berayotgan hodisalar g’oyat
xilma-xil, ko’pqirrali, ba’zan ziddiyatli va hatto qarama-qarshi qutbli ekanligiga
14

qaratmoqchiman», - deb yozadi I.A.Karimov «O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida»
nomli asarida va shu kabi hodisalarni asl mohiyati va maqsadlarini ko’rsatadi1.
O’zbekiston hukumati terrorchilik va uning diniy eksterimizm shaklidagi
noxush hodisalarni o’z vaqtida oldini olish va mamlakatda tinchlik va barqarorlikni
saqlash maqsadida zaruriy chora tadbirlarni amalga oshirdi2.
O’zbekistonda tashrif buyurgan Amerika Oliy Islom Kengashining raisi
Shayx Muhammad Hishom Qabboniy shunday aytgan edi: «… Islom dini
birodarlik, mehr-muhabbat va rahmdillik dini bo’lib, terrorchilik
buzg’unchilikning har qanday ko’rinishini rad etadi va keskin qoralaydi. Bugungi
kunda namoyon bo’layotgan diniy niqobdagi terrorchilik va turli buzg’unchilik
xatti-harakatlarini islom nomidan gapirib, yovuz maqsadlarini oqlashga
o’rinishdan o’zga narsa emas»3.
Dinning yana bir muhim funksiyasi – bu uning boshqaruv, odamlar
o’rtasidagi munosabatlarni, turmush tarzini tartibga solish va nazorat qilishdan
iborat. Din axloqiy va normalarga rioya qilishni talab qiladi va dindorlarni yaxshi
fazilatli bo’lishga, diyonatli bo’lishga da’vat etadi. Jamiyat, guruh va shaxs
ma’naviy hayotining muayayn sohasi bo’lgan din umuminsoniy axloq ma’yorlarini
o’ziga singdirib olgan, ularni jonlantirgan va hamma uchun majburiy xulq-atvor
qoidalarsiga anlantirgan. Odamning odamlar bilan hamkorlikda, muloqotda, do’st
bo’lib yashashiga ko’maklashgan va hamon ko’maklashib kelmoqda. Shuning
uchun dinda xususan, jahon dinlari – buddaviylik, xristianlik va islom
ta’limotlarida odob-axloq muammolari juda katta o’rin olgan. Bejis emaski keyingi
yillar dinshunosligida jahon dinlarini «ma’naviy dinlar» («duxovn ы ye religii») deb
28
ataganlar. Shu sababdan din asrlar davomida odamlar ongida ma’naviy qadriyat
sifatida singib, jamiyat uchun zarur bo’lgan. Shuning uchun dinni qattiq qilgan.
B.Spinoza, dinga umuman ishonmagan buyuk Volter dinni jamiyat va insonlar
uchun zarurligini e’tirof etganlar.
15

Diniy ko’rsatmalar va muqaddas axloqiy qoida va talablar dindorlar
tomonidan uzoq yillar davomida yaxlit holda qabul qilindi va jamiyatda odamlar
munosabatini tartibga solishga xizmat qilmoqda.
16

II BOB. DINNING SHAXS SHAKLLANISHIDAGI O’RNI VA MOHIYATI
2.1. Dinning shaxs shakllanishidagi o’rni
IX asrdan IV asrga qadar tuzilgan «Avesto» diniy mazmunda bo’lishiga
qaramay, ma’naviy-axloqiy o’git va tartib qoidalarni bajo keltirishni insonning
muqaddas burchi deb e’lon qiladi.
Biroq zardushtiylikda axloqiy tushunchalar insoniy tus berilgan obrazlar
shaklida bayon qilinadi. Zardushtiylik ta’limotiga ko’ra «iymonli kishi o’g’rilik va
tolonchilikdan, o’zgaralarning mol-mulkiga ko’z olaytirishdan, birovning haqqiga
xiyonat qilishdan tikiladigan komil insondir. Tanalaringizga nisbatan qalbingiz
haqida ko’proq qayg’uring, ya’ni avvalo ma’naviy dunyoning musaffo bo’lsa,
moddiy turmushingiz ham yaxshilanib boraveradi, deydi Ahuramazda o’z
o’gitlarida».
Zardusht o’z ta’limotida qabilalar o’rtasidagi nizolarning oldini olish, adolat
o’rnanish, g’ayriinsoniy urf-odatlarga, qon to’kilishiga yo’l qo’ymaslik kabi
illatlarni bartaraf qilish bilan ezgulik ishlarni amalga oshirishni maqsad qilib olgan.
«Yaxshi niyat, yaxshi so’z, yaxshi amallar» shioridan ma’lumki zardushtiylik
qadim zamondan oliy ma’naviy qadriyatlarni turli xalqlar ongiga singdirib
kelmoqda.
Zardushtiylik ta’limotiga binoan dunyoni azaliy ezgulik bag’riga
qaytarishning birdan-bir yo’li – bu, pok hayot, halol mehnat, yaratuvchilik,
yovuzlikni qalbidan chiqarib tashlash, iymon – e’tiqodli bo’lish, yetim-yesir va
miskinlarga yordam berish hamda yaxshi niyat va yaxshi so’z edi.
Tuproq, suv, havoni bulg’ash, ifloslantirish, eng og’ir gunoh deb
belgilangan. Zardushtning xususan, «tarbiya hayotning eng muhim tayanchi bo’lib
29
hisoblanishi lozim, - deb o’qtiradi. Bolalarni nafaqat jismonan barkamol,
ayni paytda, ma’naviy jihatdan pok, xush axloqli bo’lishi masalasi ham alohida
o’rin tutadi. Ma’naviy – axloqiy tarbiyada bolalarning mehnatsevar, kasb-hunar
egasi bo’lishiga, mehnatga inson kamoloti va axloqiy sog’lomligining manbai deb
qarashga katta urg’u berilgan. Bularsiz inson rohat-farog’at hayot kechira
17

olmaydi., ezgulik va yaxshilik ishlarining sohibi bo’la olmaydi. Ana shu axloqiy
tamoyillar bu dinning keng yoyilishiga yo’l ochib berdi.
Zardusht yashagan zamon urug’-qabilachilik munosabatlari yemirilayotgan,
uning o’rnida dastlabki davlatchilik asoslari qaror topayotgan davr edi. Biroq
mahalliy-qabilaviy diniy e’tiqodlar jamiyat taraqqiyotidagi bu yangi bosqichning
to’la qaror topishiga to’sqinlik qilmoqda edi. Bundan tashqari, zardusht yashagan
murakkab davrda o’lkaning turli qabilalarini birlashtirish va ularni ilk
markazlashgan davlatchilik g’oyasi atrofida uyushtirish ham zaruratga aylangan
edi. Bularning barchasi jamiyat uchun yangi mafkuraga muhtojlikni vujudga
keltirgan. Bu muhtojlikni hammadan ko’proq donishmand Zardusht anglab yetgan
edi. U inqirozdan qutulish, xalqlar, qabilalarni birlashtirib, yagona davlatchilikka
erishishning birdan-bir yo’li yangi din bo’lishi zarurligini anglab yetdi.
Zardushtiylik ta’limoti o’zining ezgulik va insonparvarlik g’oyalari tufayli
nafaqat O’rta Osiyo va Eron, balki ko’pgina boshqa hududlarga ham yoyildi. Buni
taniqli G’arb olimlari e’tirof qilganlar. Jumladan fransuz olimi Jan Dyushe yozadi:
«Osiyoning barcha farzandlari ichidan G’arb birinchi o’rinda Zardushtni o’ziga
ma’naviy ustoz qilib tanladi. Uning g’oyalari ISO Masih ta’limotidan ilgari
Yunonistonni boyitgan ed. Zardushtni Platon ham bilar edi. Budda va
Konfusiylarning ovozlari Yevropaga yetib kelishi uchun ko’p vaqtlar kerak bo’ldi.
Shu sababli Zardusht G’arbda Qadimgi Osiyoning yagona donishmandi bo’lib
qoldi»1.S.F.Oldenburg esa zardushtiylik o’z davrining «eng oqilona dinidir», deb
e’tirof etadi, Yu.A.Rapoportning fikricha «Zardushtiylik o’tmish dinlarining eng
kuchlilaridandir. Uning buddaviylik, xristianlik va islomga ma’lum darajada ta’siri
bor». (yuqoridagi asar, 32-bet) Darhaqiqat, zardushtiylik zamon talabini,
odamlarning ma’naviy ehtiyojini to’la qondirgan dinlardan hisoblanadi. Uning
ta’limoti kelajakka ishonch bilan qarashni targ’ib etadi va insoniyat tarixida muhim
o’ringa ega bo’ldi.
Dinning boshqaruv va jamiyat hayotini tartibga solish (regulyativ)
funksiyasi xususan konfusiychilik dinida o’ziga xos tarzda namoyon bo’lib kelgan.
Xalqni mavjud tartib-qoidalarni rioya va hurmat qilish ruhida tarbiyalash
18

konfusiychilik dinining asosiy maqsadi edi. Aslida bu falsafiy ta’limot bo’lib,
milodning boshlarida uning asosida Xitoyda konfusiychilik dini vujudga keldi1.
Konfusiychilik ta’limoti markazida inson, uning aqliy va ma’naviy qiyofasi,
olamdagi hamda jamiyatdagi o’rni, vazifasi kabi muammolari turadi. Chunki,
jamiyatning qanday bo’lishi insonlar xatti-harakatiga ko’p bog’liqdir. Shu bois
Konfusiy kamolotga yetish inson idealini (UZYuN-UZ) yaratgan va birga
fuqarolar ana shu ideal insonday bo’lishga intilishi zarur deb hisoblagan. Konfusiy
tasavvur etgan ideal inson eng muhimi ikki fazilat-insonparvarlik va o’z burchini
his etishga ega bo’lishi lozim edi2. Insonparvarlik deyilganda – odamiylik, rahm-
shafqatli bo’lish, o’zaro bir-biriga yordam berishga tayyor turish, kamtarlik,
adolatli bo’lish, qadr-qimatni hurmatlash, beg’arazlik, insonlarga mehr-muhabbat
kabilar tushunilgan.
Burchni his etish deyilganda esa – bilimga intilish, o’tmish meroslarini,
marosimlarini hurmat qilish, sadoqatli, ochiq ko’ngilli bo’lish kabilar tushunilgan.
Shuning uchun burchni his etish masalasiga axloqiy majburiyat, deb qaralgan.
Konfusiychilikning ideal inson ta’limoti ayni paytda, o’z ichiga «munosib
fuqaro» tushunchasini ham oladi. «Munosib fuqaro» deb, har tomonlama
an’anaviy va axloqiy komil inson tushuniladi. Ideal inson to’g’rsidagi ta’limot
Xitoy jamiyatining barqarorlashuvida, Xitoy xalqi mentalitetining shakllanishida
juda katta ijobiy ta’sir yetkazgan. Bu ta’limotga ko’ra jamiyat barqarorligini,
taraqqiyotini faqat axloqli va ma’naviyati yuksak shaxslar ta’minlaydi. 31
Konfusiychilik davlat hokimiyatiga yuqori malakali, o’z vataniga sadoqatli, o’z
vazifasini vijdonan bajaradigan amaldorlar zarur deb hisoblaydi.
Konfusiy ta’limotiga binoan davlat ishlarida qabul qilinadigan bo’lajak
mansabdorlarning ijtimoiy kelib chiqishinidan qat’iy nazar, birinchi o’rinda
qobiliyat va etikasi qo’yilishi zarur hisoblanadi. Konfusiychilik Xitoy xalqining
ongiga urf-odatiga, turmush tarziga butun singib ketgan, boshqa qo’shni Janubiy
Osiyo mamlakatlariga ham ta’siri bor. Shuning uchun taniqli sharqshuno olim
L.S.Vasilyevning Xitoy diniy hayoti, jumladan konfusiychilik integrasion kuchi
haqida yozganlariga ko’ra, bu ta’limot yuqori ahamiyatga ega. Unda butun Xitoy
19

xalqining milliy madaniyati, ruhiyati, dunyoqarashi, e’tiqodi jamiyat oldidagi
burchi ifodasini topgan. Konfusiychilik ijobiy ta’sirini o’zida singdirgan Uzoq
Sharq va Janubiy – Sharqiy Osiyo mamlakatlari bugungi taraqqiyoti darajasi bilan
dunyoni hayratga solgan1.
Shuni ham qayd qilish joizki fanda axloqiy qadriyatlar dinniki emas, axloq
diniy tasavvurlardan oldin paydo bo’lgan va o’z paydoishi jihatidan insoniy hodisa
degan qarashlar ham mavjud. Darhaqiqat, «Ilm-fan axloqqa tarixiy hodisa sifatida
qaraydi. Chunki axloqiy tartib-qoidalar minglab yillar davomida insoniyat
jamiyatining rivojlanishi insoniy munosabatlarning taraqqiyoti jarayonida yaratildi.
Shu bilar birga jamiyat taraqqiyotining muayyan bosqichida tarixiy hodisa sifatida
paydo bo’lgan din jamiyatda yuzaga kelgan axloqiy tartib-qoidalarga jiddiy ta’sir
ko’rsatadi»2. Har holda mualliflarning e’tirof etilishicha, jamiyat tomonidan qabul
qilingan va o’zlashtirilgan, foydali bo’lgan axloqiy tartib-qoidalar, garchi diniy
aqida sifatida bo’lsa ham, shu jamiyat hayotidagi ijobiy hodisadir.
Din umuminsoniy va milliy qadriyatlarni saqlab qolish hamda avloddan-
avlodga yetkazish ishiga yordam berib kelgan va bugun ham odamlarga hayotdagi
muammo va qiyinchiliklarni yengib o’tishda ruhiy kuch-quvvat bag’ishlab
kelmoqda. Din-ming yillardan beri odamlarda ishonch hissini, ertangi kunga umid
hissini mustahkamlab kelmoqda.
Dinning insoniyat hayotidagi ahamiyati haqida bunday degan edilar:
«Insoniyat murakkab jarayonni boshidan kechirayotgan hozirgi davrda dinning
turli xalqlar o’rtasida muloqot o’rnatish, ularni ma’naviy va jihatdan
yaqinlashtirish, zulm va zo’ravonlikka qarshi birgalikda kurashga da’vat etish
borasidagi ahamiyati beqiyosdir».
Shundan qilib, ma’naviy-ruhiy qadriyat sifatida dinning jamiyat hayotida
tutgan o’rni uning funksiyasi ko’p qirralidir. Inson o’zining tub mohiyati bo’lmish
ma’naviyligi bilan o’zga jonzotlardan farq qiladi. Buning uchun insoniyat
ma’naviyligining bosh negizi bo’lmish diniy ta’limotning insoniy tamoyillariga
nazar tashlashi lozim. Chunki «Din odamzotni hyech qachon yomon yo’lga
boshlamaydi. Din bu dunyoning o’tkinchi ekanini, oxiratni eslatib turadi, odam
20

bolasini hushyor bo’lishga, harom yo’llardan uzoq yurishga, yaxshi bo’lishga,
yaxshi iz qoldirishga undab turadi»1 – deb yozadi I.A.Karimov.
2.2. Shaxs shakllanishidagi mohiyati
Islom bu faqat aqida emas, avvalo, ma’rifat, ilmdir. Islom tarixiga nazar
tashlasak, Muhammad Payg‘ambarimiz alayhissalomgacha bо‘lgan davr arablarda
“johiliya” davri deb ataladi. “Johiliya” nodonlik, bilimsizlik davri degani. Islom
ana shu nodonlik davri о‘rniga keng ma’noda ma’rifat, madaniyat vujudga keltirdi,
ilm-fan, falsafa, adabiyot va san’atni rivojlantiridi, о‘ziga xos ma’naviyat va
ma’rifatni yaratdi. Islomda ma’rifatga bо‘lgan munosabatni quyidagi hadislarni
keltirish bilan cheklanishni lozim topdik:
“Ilm yо‘lida sarflangan bir kun uch oy rо‘za tutishdan afzalroqdir”. Bu
hadislarda ilm yо‘lida sarflangan vaqt eng qadrli ekanligi ta’kidlanmoqda.
Payg‘ambarimiz (s.a.v.) “Ilm о‘rgatgan kishiga ta’zimda bо‘lish va izzat-
ikrom kо‘rsating”, deb ilm yо‘lida harakat qilganlarni qadrlash kerakligini
uqtiradilar. Xalqimiz bejiz “Ustoz otang kabi ulug‘dir” deb aytmagan.
“Olimning uyqusi ham johilning ibodatidan afzaldir”, chunki uning uyqusi
ham ibodatning bir turi sanaladi, sababi olim ilmini davom ettirish uchun
charchoqlardan forig‘ bо‘lish maqsadida uxlaydi.
“Sadaqaning eng hayrlisi о‘zgaga ilm о‘rgatmoqlikdir”, “Dindoshiga ilm
о‘rgatish yil bо‘yi о‘qilgan nafl namozidan kо‘ra afzalroqdir” kabi hadislarda
inson ilmni olimlardan о‘rganishi va о‘zi ham bilganini boshqalarga о‘rgatishi
lozimligi ta’kidlangan.
“Ilm о‘rganing, ilm о‘rgangan haqni nohaqdan ajratadi. Ilm jannat yо‘lini
yoritadi. Ilm insonga chо‘lda yо‘ldosh, yolg‘izlikda hamroh, kimsasizlikda
jondosh dо‘st bо‘ladi”, “Ilm insonlarni saodatga eltadi, falokatdan qutqaradi,
dо‘stlar orasini ziynatlaydi, dushmanga qarshi qalqon bо‘ladi”.
Yuqoridagilardan kо‘rinadiki, Islom ilm-ma’rifat dini va ayni paytda barcha
insonlarni dunyo sir-asrorlarini bilishga, ya’niki egallashga va yuksak
ma’naviylikka chorlovchi din ekanligi bilan alohida ahamiyatga egadir.
21

Bizning ulug‘ bobolarimiz islom ma’naviyati va ma’rifati taraqqiyotiga
ulkan hissa qо‘shib kalom va hadis, tasavvuf va fikh ta’limotini rivojlantirdilar.
Bu haqiqatni jahon jamoatchiligi butun musulmon dunyosi yaxshi biladi va
tan oladi. Nufuzli xalqaro tashkilot Islom konferensiyasi tashkilotining ta’lim, fan
va madaniyat masalalari bо‘yicha – AYSESKO tomonidan Toshkent shahrining
2007 yilda Islom madaniyati poytaxti deb e’lon qilingani ham ana shunday
e’tirofning tasdig‘idir.
Imom Buxoriyning nurli qalamini Imom Moturudiy olib, ul zotning xayrli
ishlarini davom ettirishga bel bog‘ladi. Moturudiy islom olamida
“Musulmonlarning e’tiqodini tuzatuvchi” degan yuksak sharafga sazovor bо‘ldi.
Uning asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar islom dinining asosini tо‘g‘rilik, ezgulik
va insoniylikdan iborat deb biladigan barcha mо‘min – musulmonlarning qarash va
intilishlari bilan hamohang bо‘lganligi bilan ahamiyatlidir.
“Dunyoviy va diniy g‘oyalar bir-birini boyitib borgan sharoitda taraqqiyot
yuksak bosqichga kо‘tariladi.. Bunga bashariyat tarixida о‘chmas iz qoldirgan
Imom Buxoriy va Muso Xorazmiy, Imom Moturidiy va Abu Rayhon Beruniy,
Imom G‘azzoliy va Ibn Sino, Imom Termiziy va Abu Nasr Forobiy singari buyuk
zakovat sohiblari yashab faoliyat kо‘rsatgan davrlar yorqin misol bо‘la oladi”.
Mustaqillik tufayli farzandlarimizni dunyoviy bilimlar bilan bir qatorda
Imom Buxoriy tо‘plagan hadislar, Naqshbandiy ta’limoti, Termiziy о‘gitlari,
Yassaviy hikmatlari asosida tarbiya qilish imkoniga ega bо‘ldik.
Rasululloh hadislarining yana bir muhim mavzu yо‘nalishidir. Tahorat,
g‘usl masalalari tashqi ozodalik talablari bо‘lsa, haromdan, yolg‘on sо‘z, g‘iybat,
tuhmat, zinokorlik, о‘zga haqqiga hiyonat, nohaqlik va zulmga yо‘l qо‘ymaslik,
ulardan qat’iy saqlanish ichki, ma’naviy poklikka oid talablardir. Bularning
hammasi Qur’oni karim hamda Rasululloh (s.a.v.) hadislarida va ularga asoslangan
shariatda juda qat’iy qilib qо‘yilgan.
Xullas, islom barcha mо‘minlarni yuksak ma’naviylikka chorlovchi,
insonparvar din ekanligini anglab yetishimiz zarur. Shundagina dindan ma’naviy
va ma’rifiy tarbiyada foydalanish zaruratiga tо‘g‘ri yondoshamiz.
22

Mazkur masalani “Tasavvuf” tushunchasining mazmun-mohiyati,
shakllanish va rivoji tarixini bayon qilishdan boshlashdan ixtiyor etdik. Zotan,
tasavvufning mohiyati va mazmunini bilmasdan turib, uning ma’naviy jihatlari
nimalarga yо‘naltirilganligini ilg‘ab olish, mohiyatiga yetib borish har kimga ham
nasib etmaydi.
Sharq xalqlari tafakkuri va ma’naviyatini asrlar davomida nurafshon etib,
ularning ma’naviy-ma’rifiy yuksalishiga chuqur ta’sir о‘tkazgan tasavvuf (sо‘fizm)
VIII asrning о‘rtalarida paydo bо‘lgan. Dastlab u zohidlik (tarkidunyochilik – bu
dunyo hoyu-havasidan, boyliklaridan, rohatu farog‘atidan yuz о‘girish) harakati
kо‘rinishida bо‘lgan. Uning kelib chiqishidagi omil quyidagilar bilan izohlanadi.
Hazrati Muhammad Mustafo sallallohu alayhi vasallam vafotlaridan keyin
musulmonlar jamoasi ichida bо‘linish yuz beradi. Ayniqsa, halifa Usmon
zamonida boylikka ruju qо‘yish, qimmatbaho tuhfalar bilan qarindosh-urug‘lar,
yaqin dо‘st-birodarlarni siylash rasm bо‘ladi. Ummaviya halifaligi davriga kelib
esa,saroy hashamlari, dabdabali bezaklar, oltin-kumushga berilish, xazina tо‘plash
avj oldi. Ya’ni diniy mashg‘ulotlar, Xudo yо‘lidagi toat-ibodat о‘rnini dunyoviy
ishlar, boyliklarni ustun qо‘ygan kishilarga nisbatan imon-e’tiqodli kishilarning
noroziligiga sabab bо‘ldi. Ular ichida ilgaridan qashshoq bо‘lib, uy-joy, mol-
mulkka e’tibor qilmagan sahobalar ham bor edi. Bularning bir qismi dinni himoya
qilib, ochiq kurashga otlangan bо‘lsalar, ikkinchi qismi esa, qanoat va zuhdni
asosiy maqsad qilib olib, saroy ahli va boylar ahloqiga qarshi norozilik belgisi
sifatida tarkidunyochilik (zohidlik) g‘oyasini targ‘ib etib, ijtimoiy hayotdan
butunlay chetlashganlar, doimiy toat-ibodat bilan shug‘ullanganlar.
“Sо‘fiy” sо‘zi qayerdan paydo bо‘lgan? Ba’zilar bu sо‘z “saf” sо‘zidan
kelib chiqqan deydilar, chunki sо‘fiy Iloh yо‘liga kirganlarning birinchi safida
turuvchidir. Bir guruh tadqiqotchilar sо‘fiy sо‘zi “safo” sо‘zidan kelib chiqqan,
chunki bu toifaning qalbi sidqu safo oftobidan porlab turadi, deganlar. Sо‘fiy sо‘zi
“sof” sо‘zidan kelib chiqqan deguvchilar ham bor. Abu Rayhon Beruniy esa
“Osorul boqiy...” asarida ushbu sо‘zni yunoncha “suf”, ya’ni faylasuf sо‘zining
oxirgi qismidan yasalgan deb kо‘rsatadi.
23

Tasavvuf VIII asrning о‘rtalarida yuzaga kelgan bо‘lsa-da,uning Sharq
musulmon malakatlarida keng rivoji IX-XV asrlarni о‘z ichiga oladi. Chunonchi,
IX-X asrlar xonaqohlarning paydo bо‘lishi, tariqat rusumlarining shakllanish davri
bо‘lgan. XI-XII asrlar – tasavvuf maktablari, tariqatlari, silsilalarining tarkib topish
davri bо‘lgan. Bu davrda Misr, Bag‘dod, Basra, Buxoro, Nishopur, Termiz, Balx
shaharlari tasavvuf va tariqat markazlari sifatida muhim rol о‘ynagan. Natijada
Misr, Xuroson, Movarounnahr, Iroq va Turkiston tasavvuf maktablari shuhrat
qozongan.
Tasavvufning mohiyati insonni ma’naviy, ruhiy va jismoniy poklanishi
orqali ruhan Alloh vasliga yetishishdan, uni anglashdan iborat.
Tasavvuf – sо‘fiylik insonni о‘rganar ekan, avvalo, kishining kо‘ngliga,
diliga tayanadi, kо‘ngilni, qalbni tarbiyalashga, kо‘ngil kishisini voyaga
yetkazishga intiladi, chunki Alloh faqat kishining pokiza qalbidagina jilva qiladi”.
“Tasavvuf, - deb yozadi falsafa fanlari doktori, professor Q.Bо‘ronov, -
diniy, ilmiy, falsafiy, ijtimoiy, ahloqiy, estetik g‘oyalar va qarashlar tizimidir.
Soddaroq qilib aytganda, tasavvuf – bu ilohiyat olami, inson ma’naviyati, ruhiyati,
ehtiyojlari va uning Xudoga munosabati haqidagi falsafiy ta’limot deyish
mumkin”.
Ta’kidlash lozimki, tasavvuf harakati arab mamlakatlarida vujudga kelib,
sо‘ngra boshqa islomiy о‘lkalarga tarqalgan. Markaziy Osiyoda Yassaviya,
Kubroviya, Naqshbandiya kabi tariqatlar shakllanib, shu yerdan boshqa musulmon
mamlakatlari xalqlari orasida keng yoyildi. Tasavvuf ilmi – mohiyatan va
mazmunan inson haqidagi ilmdir. U insonning kо‘ngliga, qalbiga, ruhiga xitob
etgan, odamlarni hamisha poklik va ezgulikka chorlagan. Sodda qilib aytganda,
tasavvuf inson qalbiga sayqal berish ilmidir.
Biz bu ilmdan 70 yil davomida bexabar qoldik. Inchunun, biz necha
zamonlar insondan bexabar qoldik va ne zamonlar qalbu shuurimizdan fayz ketdi.
О‘tmishda Xoja Ahmad Yassaviy, Najmiddin Kubro, Xoja Bahouddin
Naqshbandiylar yurtimiz va xalqimizning fayzi kamoli edilar. Istiqlol tufayli shu
nur, shu fayz yurtimizga qaytdi.
24

Endi qisqacha Turkiston zaminida yuzaga kelgan ana shu tasavvuf tariqat va
silsilalari ustida fikr yuritamiz.
Ahmad Yassaviy – tasavvufning mashhur va otashnafas vakili. Uning
hikmatlarida, avvalo, g‘arazsiz, ilohiy ishq (muhabbat) tan olinadi va ulug‘lanadi.
Allohni tanish, Uning ishqini idrok qilish, Haq vasliga erishish, undan boshqa
narsaga kо‘ngil qо‘ymaslik haqida fikr yuritiladi.
Yassaviy inson hayotidagi katta kurash – nafs ehtiyojlarini taslim etish
yо‘lidagi kurash deb hisoblaydi. Nafs Allohni tanish yо‘lida inson uchun katta yov,
dushman deydi. Shu yovning boshini yanchgan, uni yenggan, nafs ehtiyojlariga
taslim bо‘lmagan kishining g‘ururi, insoniy qadr-qimmatini hech kim poymol qila
olmaydi, deb bilgan.
Ahmad Yassaviy nodonlikni keskin tanqid etgan. Uningcha nodonlik
shunchaki loqaydlik, befarqlik, mas’uliyatsizlik, ilmsizlik, johillik emas, balki
riyokorlik, ilmga amal qilmaslik, munofiqlik va Xudoni aldashdir. U hatto nodon
bilan jahannamda ham birga bо‘lmaslikni, hatto nodonlardan dо‘zax ham hazar
qilishini kо‘p marotaba takrorlaydi.
Shunday qilib, Yassaviy hikmatlarida komil insonga xos barcha ijobiy xislat
va fazilatlar ulug‘lanadi, salbiy illatlar qoralanadi, mehr-muruvvat, ishq, sadoqat,
adolat tarannum etiladi.
Markaziy Osiyoda tasavvufning mashhur shayxlaridan biri, Kubroviya
silsilasining asoschisi Najmiddin Kubrodir. Ilm istab Misr, Shom, Bag‘dod,
Nishopur, Tus kabi joylarda bо‘lib buyuk shayx va ulamolardan tasavvuf ilmini
о‘rgangan.
Bizning zaminimizda shakllangan tasavvuf tariqati-Naqshbandiya
silsilasidir. Bahouddin Naqshband Abduholiq G‘ijduvoniy asos solgan “Xojagon”
silsilasining sakkiz qoidasiga о‘zining uch qoidasi (murid hech sо‘zsiz amal qilishi
kerak bо‘lgan talabi)ni kiritib uni tugal holga keltirdi. Shu tariqa tasavvuf
Naqshbandiya tariqatida yanada mukammal holga keltirildi.
Bahouddin Naqshband jamiyatda shohu gado tengligi tо‘g‘risidagi adolatli
g‘oyani ilgari surib: “Xojalik bandalikka tо‘g‘ri kelmas, Alloh oldida barcha
25

barobar”, -deb aytgan. Odamlarga yaxshilik qilish, beva-bechoralarning kо‘nglini
olish eng yuksak insoniy burch ekanligini ta’kidlab: “Sham kabi yongil, elga
oydinlik ulash, ammo о‘zing hilvatda turgil” deb ta’kidlagan. U hamma uchun,
ayniqsa, oddiy xalq uchun qо‘l keladigan “Dil ba yoru dast ba kor”-“Dil yor(Alloh)
bilan, qо‘l ish bilan band bо‘lsin” shiorini о‘rtaga tashlagan. Bu shior
naqshbandiylikning mohiyatini tashkil etadi.
Shunday qilib aytish mumkinki, naqshbandiya tariqati boshqa tariqatlardan
hayratlanarli darajada ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy-ahloqiy, ma’rifiy ma’no-
mazmunga ega ekanligi bilan ajralib turadi. Unda mehnat qilish, ilm olish, о‘z
mehnati evaziga halol yashash,noz-ne’matlarni kо‘pchilik bilan baham kо‘rish,
hammaga yaxshilikni ravo kо‘rish kabi inson uchun zarur ma’naviy fazilatlarni
targ‘ib qilishi bilan qimmatlidir.
Ta’lim, fan va madaniyat bо‘yicha islom tashkiloti AYSESKO tomonidan
Toshkent shahriga 2007 yilda “Islom madaniyati poytaxti” degan nom berilishi
hoki poklari О‘zbekiston tuprog‘ida yotgan ulug‘ ajdodlarimiz, ne-ne mutafakkir
zotlar asrlar mobaynida dunyoviy va diniy ilmlar sohasida qanday buyuk
kashfiyotlar yaratgani, buning uchun qancha zahmat va mashaqqatlar chekkanini
kо‘ramiz. Bugun guvoh bо‘lib turgan yuksak e’tirof avvalo ana shunday
ajdodlarimizning tabarruk nomlari va qoldirgan merosiga qо‘shgan beqiyos
hissasiga berilgan munosib baho demakdir.
Bu ulug‘ zotlar qoldirgan boy ma’naviy merosni asrab-avaylab
kelinayotgani, uni har tomonlama о‘rganish, keng omma, ayniqsa, yoshlar ongiga
singdirish, jahon jamoatchiligiga targ‘ib va tarannum etish yuzasidan keng
kо‘lamli ishlar amalga oshirib kelinmoqda.
Barchamizga ma’lumki, yurtimizda ana shunday meros sobiq shо‘ro davrida
ham mavjud edi. Jumladan, bebaho tarixiy qо‘lyozmalar maxsus fondlarda saqlab
kelinar va ulardan tor doiradagi mutaxassislar ilmiy maqsaddagina foydalana
olardi. Bu merosni sinfiy va mafkuraviy nuqtai nazardan emas, asl insoniy
mohiyatiga mos ravishda chuqur о‘rganish, ma’naviy hayotimizning uzviy bir
qismi sifatida talqin va targ‘ib qilishga esa mutlaqo yо‘l qо‘yilmasdi. Bunga jur’at
26

qilgan odamlarning qanday tazyiq va xavf-hatarlarga uchrashi muqarrarligini yaqin
о‘tmishimiz bilan tanish bо‘lgan har qaysi odam yaxshi biladi. Chunonchi, yaqin
о‘tmishda namoz о‘qish, diniy marosimlarni о‘tash ta’qiqlangan edi. Masjidlar,
aziz-avliyolarning ziyoratgohlariga qulf urilgan edi. Odamlarning uylaridagi
Qur’on, Hadis, turli diniy adabiyotlar, hatto arab yozuvidagi boshqa kitoblar terib
olinib, yoqib yuborilgan edi. Mana buni “johiliya”, nodonlik desa bо‘ladi.
Qanchadan-qancha odamlarimiz hozirgi emin-erkin kunlarni qо‘msab, ammo
kо‘rolmay, armon bilan о‘tib ketdilar. Shu bois biz mustaqillik keltirgan
ne’matlarga har qancha shukronalik aytsak arziydi. Mustaqillik davrida islomiy
qadriyatlar tiklandi, iymon-e’tiqodimiz о‘zimizga qaytdi. Bu savobli, ezgu ishlarga
karvonboshi hurmatli Prezidentimiz Islom Karimov ekanini har daqiqa eslab
turishimiz lozim. Prezidentimiz ma’naviyat va ma’rifatga oid nutq, ma’ruza va
asarlarida islomning ma’naviy-ahloqiy, ma’rifiy tarbiyadagi yuksak roli, о‘rni,
ahamiyatini muntazam uqtirib kelmoqdalar.
Xususan, bu masalalarga Prezidentimiz Islom Karimovning “Istiqlol va
ma’naviyat” tо‘plami, “О‘zbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining
asosiy tamoyillari”, “О‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yо‘lida”,
“О‘zbekiston XXI asr bо‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va
taraqqiyot kafolatlari”, “Alloh qalbimizda, yuragimizda”, “Ozod va obod Vatan,
erkin va farovon hayot – pirovard maqsadimiz”, “Yuksak ma’naviyat-yengilmas
kuch” kabi asar va risolalarda javob topishimiz mumkin.
Islom dinining xalqimiz ma’naviy hayotidagi beqiyos о‘rni va ahamiyati
haqida Prezidentimiz “Ayniqsa, kо‘p asrlar mobaynida xalqimiz qalbidan chuqur
joy olib, hayot ma’nosini anglash, milliy madaniyatimiz va turmush tarzimizni,
qadriyatlarimiz, urf-odat va an’analarimizni bezavol saqlashda muqaddas dinimiz
qudratli omil bо‘lib kelayotganini alohida ta’kidlash joiz. Nega deganda,
insoniylik, mehr-oqibat, halollik, oxiratni о‘ylab yashash, yaxshilik, mehr-shafqat
singari xalqimizga mansub bо‘lgan fazilatlar ana shu zaminda ildiz otadi”, -deb
ta’kidlagan edi. Bu holat xalqimizga, xususan yoshlarimizga milliy g‘oyani
singdirishda Islom omilidan oqilona foydalanishni taqozo etadi.
27

Xulosa
Ana shularni hisobga olgan holda, bugungi kunda biz voris bо‘lgan diniy
moddiy va ma’naviy meroslarimizni zamon talablari asosida keng va atroflicha
о‘rganish va tadqiq etish, ulardan xalqimizni bahramand qilish masalasiga
О‘zbekiston rahbariyati va jamoatchiligi alohida ahamiyat berib kelayotir. Diniy
ma’naviy merosimiz qaytadan kо‘z ochmoqda.
Avvalo masjidlarga, aziz-avliyolar yotgan maqbaralarga solingan qulflar
olib tashlandi. Qarovsiz qolgan masjidlar ta’mirlandi, yangilari barpo etildi. Aziz-
avliyolar yotgan, о‘tmishda qarovsiz holga kelgan joylar obodonlashtirildi,
ziyoratchilar uchun qulay sharoitlar yuzaga keltirildi. Ramazon va Qurbon hayitlari
dam olish kuni deb e’lon qilindi. Har yili minglab fuqarolarimizning Haj va
Umraga borib kelishlari uchun imkoniyat va sharoit yaratib berildi. Bu о‘tmishda
faqat hayoliy orzu va armon edi. Ulug‘ allomalar – Imom Buxoriy, Iso Termiziy,
Hakim Termiziy, Bahouddin Naqshband, Ahmad Yassaviy, Abduholiq
G‘ijduvoniy, Najmiddin Kubro, Abu Mansur Moturidiy, al-Marg‘inoniy, va
boshqa ulug‘ zotlarning yubileylari bо‘lib о‘tdi. Qur’oni Karim, Hadislar va
boshqa diniy kitoblar nashr qilindi, qilinmoqda. О‘tmishda birorta ham diniy
ulamoning yubileyi о‘tkazilmas edi, diniy kitoblarni nashr etish ta’qiqlangan edi,
yuqorida aytganimizdek borlari ham yо‘q qilingan edi. 1999 yilda Toshkent Islom
universiteti tashkil etildi. Mustaqillik yillari islom dini va islomiy qadriyatlarni
tiklash borasida asrlarga teng amaliy ishlar bajarildi.
Ma’naviy merosimizni tiklash borasida keng kо‘lamda olib borayotgan
ishlarimiz natijasida islom va islomiy qadriyatlar ma’naviy va ma’rifiy
hayotimizning tarkibiy qismiga aylanib qoldi. Prezident Islom Karimov sо‘zi bilan
aytganda: “Biz islom dini ota-bobolarimiz dini ekani, u biz uchun ham iymon, ham
ahloq, ham diyonat, ham ma’rifat ekanini doimo yuksak qadrlaymiz... Dinga
hurmat va e’tiqod – biz uchun о‘lmas qadriyatdir.”
Begona va zararli, mohiyatan g‘ayriinsoniy bо‘lgan g‘oyalarga qarshi tura
olish uchun yoshlarimizda mafkuraviy immunitetni shakllantirishimiz zarur.
Immunitet (lotincha “ozod bо‘lish, qutulish”)deganda organizmning doimiy ichki
29

muayyanligini saqlashi, о‘zini turli xususiyatlarga ega ta’sirlardan, tashqi
infeksiyalar kirib kelishidan himoya qilishga qodir bо‘lgan reaksiyalar majmui
tushuniladi. Lekin insonning kо‘plab xususiyatlari tug‘ma bо‘lsa, mafkuraviy
immunitetni shakllantirish, shakllantirib borish ijtimoiy-siyosiy hayotiy ehtiyoj
sanaladi. Chunki kuchli mafkuraviy immunitetga ega shaxs har qanday oshkora
yoki pinhona kо‘rinishdagi mafkuraviy tazyiqlarga bardosh bera oladi.
Yoshlarimiz doimo va har on ogoh va yana ogoh, sergak bо‘lishlari zamon talabi.
Buning uchun yoshlarimiz ongiga mustaqillik g‘oyasini chuqur singdirishimiz
lozim. Toki ular milliy ildizlari baquvvat, dunyoni chuqur anglaydigan, zamon
taraqqiyoti bilan barobar qadam tashlaydigan insonlar bо‘lib yetishsin. Ana shunda
johil aqidaparastning “da’vati” ham, ahloqni rad etadigan,biz uchun mutlaqo
begona g‘oyalar ham ularga о‘z ta’sirini о‘tkaza olmaydi.
Yurtimizda keyingi vaqtlarda rо‘y berayotgan ayrim salbiy hodisalar,
nojо‘ya hatti-harakatlar, yovuz ishlar, avvalo, mafkuraviy bо‘shliq tufayli sodir
bо‘lmoqda. Har bir fuqaro shuni anglab yetishi kerakki, О‘zbekistonning iqtisodiy-
ijtimoiy taraqqiyotida о‘ziga xos va mos yо‘li bо‘lgani kabi madaniy-ma’naviy
rivojlanishida ham о‘z yо‘li bor. Bu о‘ziga xoslikni dinga, diniy qsadriyatlarga
munosabatimizda, ulardan ma’naviy tarbiyada foydalanishimizda ham kо‘rishimiz
mumkin. Bu yо‘l Prezidentimiz asarlarida, hususan “Yuksak ma’naviyat yengilmas
kuch” kitobida yoritib berilgan. Uning mohiyati mо‘tadil dindorlik, islom ma’rifatini
rivojlantirish, ichki-botiniy olamni poklab, Allohni dilda saqlab, aqlu tafakkur, ilmu
urfon bilan kamolot sari borish, о‘z ma’naviy merosimiz qadriyatlarimiz va dunyo
ilmini egallab, zamon bilan hamqadam bо‘lgan holda olg‘a borish.
Xulosa shuki, mustaqillik bergan hidoyat yо‘lini turli unsurlardan asrash,
ularga berilmaslik lozim.
30

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Васильев Л.С. История религий Востока. М., 1999, 309-бет.
2. Бозоров О., А.Худойқулов. Ахлоқий қадриятлар ва ислом, 13-бет.
3. Jo’rayev U., I.Saidjanov. Dunyo dinlari tarixi. 60-бет.
4. Oqmurodov T. Din va hurfikrlilik tarixi. T ., « O ’ qituvchi », 1995, 54- bet .
5. Ўзбекистон Республикасининг 2000 йил 15 декабрда қабул қилинган
«Терроризмга қарши кураш қонуни, 2004 йил 30 апрель мазкур қонунга
ўзгартишлар киритди ва 06.07.2004 йил кучга кирди».
Internet saytlari
1. www.arxiv.uz
2. www.ziyo.uz

31

ISLOM DININING SHAXS SHAKLLANISHIGA TA’SIRI

Купить