Ispaniyaning mustamlakachilik siyosati - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	9.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Февраль 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Ispaniyaning mustamlakachilik siyosati

Купить

MAVZU: Ispaniyaning mustamlakachilik siyosati
MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………… 2
I BOB ISPANIYANING MUSTAMLAKACHILIK SIYOSATINING TARIXI
VA SABABLARI
1.1. Ispaniyaning mustamlakachilik siyosatining boshlanishi……………………. 4
1.2. Ispaniyaning konkista siyosati: Lotin amerikasida ozodlik harakati….………
12
2-BOB: ISPANIYANING MUSTAMLAKACHILIK SIYOSATINING
NATIJALARI
2.1. Ispaniyaning Karib dengizi mustamlakasi. Meksika va Peruning bosib
olinishi…………………………………………………………………………… 17
2.2 Ispaniyaning yevropadagi mustamlkasi: Gollandiya………………………… 22
XULOSA…………………………………………………………………………
30
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….. 32
ILOVALAR………………………………………………………………………33
1

KIRISH
Ispaniya mustamlakachilik siyosati tarix sahifalarida o’ziga xos o’rin
tutadi. XV asr oxiri va XVI asr boshlarida boshlangan bu jarayon butun dunyo
bo’ylab Ispaniya imperiyasining ulkan hududlarni o’z nazorati ostiga olishiga olib
keldi. Kolumbning 1492-yilda Amerika qit’asiga yetib borishi Ispaniya
mustamlakachilik davrining boshlanishi sifatida qaraladi va bu voqea yangi dunyo
kashfiyoti hamda ekspluatatsiyasi uchun yo’l ochdi. Ispaniya imperiyasi o’zining
mustamlakachilik siyosatini amalga oshirishda turli usullar va strategiyalarni
qo’llagan bo’lib, bu jarayonlar nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va madaniy
sohalarda ham chuqur iz qoldirgan.
Ispaniyaning mustamlakachilik siyosati davomida yangi hududlarni
egallash va o’zlashtirish bilan birga, mahalliy aholiga nisbatan ko’plab tazyiqlar va
zulmlar amalga oshirildi. Mustamlakachilar tomonidan yerlar, resurslar va mehnat
kuchlari ekspluatatsiyasi keng ko’lamda olib borilgan. Bu jarayon mahalliy xalqlar
madaniyati, dini va an’analariga jiddiy ta’sir ko’rsatgan va ko’plab jamiyatlarni
tubdan o’zgartirgan.
Kurs ishi obyekti. Kurs ishi obyekti sifatida Ispaniya tomonidan olib
borilgan mustamlakachilik siyosati va uning amalga oshirilishi jarayonlari
tanlanadi. Shu jumladan, Amerika qit’asining kashf etilishi, Ispaniya hukmronligi
ostiga olingan hududlar va bu hududlarda olib borilgan siyosiy, ijtimoiy va
iqtisodiy islohotlar kurs ishi doirasida ko’rib chiqiladi.
Kurs ishi predmeti. Kurs ishi predmeti sifatida Ispaniyaning
mustamlakachilik siyosatining o’ziga xos jihatlari, bu siyosatning amalga oshirilish
usullari, va natijada yuzaga kelgan ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy o’zgarishlar tahlil
qilinadi. Shu bilan birga, Ispaniyaning mustamlakachilik davridagi siyosati va
hozirgi kunda uning oqibatlari haqida ilmiy nuqtai nazardan baho beriladi.
Kurs ishi maqsadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi Ispaniyaning
mustamlakachilik siyosatini har tomonlama o’rganish va tahlil qilishdir. Bunda
Ispaniyaning mustamlakachilik siyosatini shakllantirgan omillar, uning rivojlanish
2

jarayoni va ushbu siyosatning Amerikaning mahalliy xalqlari hamda Ispaniya
o’ziga ko’rsatgan ta’sirini aniqlash va baholash maqsad qilinadi.
Kurs ishi vazifalari. Ispaniyaning mustamlakachilik siyosati tarixiy
sharoitlarini o’rganish:
Amerika qit’asining kashf etilishi va bu kashfiyotning tarixiy ahamiyatini
yoritish.
Mustamlakachilik siyosatining shakllanishi va rivojlanishi: Ispaniya
tomonidan Amerika qit’asida o’rnatilgan boshqaruv tizimi va uning o’ziga xos
xususiyatlarini o’rganish.
Ispaniyaning mustamlakachilik siyosatining ijtimoiy va iqtisodiy oqibatlarini
tahlil qilish: Mustamlakachilik davrida mahalliy aholining hayoti va iqtisodiyoti
qanday o’zgarishlarga duch kelganligini aniqlash.
Madaniy va diniy o’zgarishlar: Ispaniya mustamlakachilik siyosatining
Amerikaning mahalliy madaniyatlari va dinlariga qanday ta’sir ko’rsatganini
o’rganish.
Ilmiy nuqtai nazardan baho berish: Ispaniyaning mustamlakachilik
siyosatining bugungi kunga qadar bo’lgan ta’sirini ilmiy asosda baholash va
xulosalar chiqarish.
Ushbu kurs ishi orqali Ispaniyaning mustamlakachilik siyosati haqidagi
bilimlarni kengaytirish va ushbu tarixiy jarayonning murakkabliklarini tushunish
imkoniyati yaratiladi.
3

I BOB ISPANIYANING MUSTAMLAKACHILIK SIYOSATINING TARIXI
VA SABABLARI
1.1. Ispaniyaning mustamlakachilik siyosatining boshlanishi
Ispaniya qiroli Ferdinand va qirolicha Izabellaga о’zining Toskanelli
tasdiqlagan Hindistonga g’arbiy dengiz yо’lini ochish loyihasini topshirgan
Xristofor Kolumb (1451-1506- yillarda yashagan) u Italiyaning Genuya shahrida
tо’quvchi oilasida tug’ilgan. Xristofor 15 yoshigacha ma’lumot olgan edi. Keyin
oilaviy sharoiti tufayli dengizchilikka yollanib, kemalarda matrosdan to
kapitangacha bо’lgan lavozimlarda xizmat qildi.U 1492 -yilda Ispaniya
hukumatiga Hindistonga g’arb tomondan boradigan sayohat loyihasini taklif
qildi. Ispaniya qirolligi rahbarlari Ferdinand va Izabella esa Portugallarga
noma’lum bо’lgan Osiyoga eltuvchi yangi yо’l topish g’oyasini qо’llab
quvvatlashdi. Nihoyat 1492 -yil 17- aprelda Ispaniyaning qirollik oilasi Kolumb
bilan shartnoma tuzdi va ekspeditsiyaga pul ajratdi. Shartnomaga binoan
X.Kolumb yangi ochilgan yerlarning vitse- qiroli qilib tayinlashi, admiral unvonini
meros qilib olishi, yangi ochilgan yerlardan olinadigan foydaning 1/10 qismini,
yangi yerlar bilan qilinadigan savdodan tushadigan daromadning esa 1/8 qismini
egallashi lozim edi. 1492- yil 3 -avgustda Kolumb о’zining 90 kishilik va 3 ta
kemada “Ninya”, “Pinta”, “Santa-Mariya”da Palosdan Atlantika okeaniga jо’nab
ketdi. 1492 -yil 12- oktabrda dengiz safariga chiqilgandan keyin 70 kun о’tgach
Kolumb Karib dengizida Markaziy Amerikaga yaqin bir joyda Bagama orollaridan
birini topdi. 1

Kolumb qirg’oqqa Ispaniya bayrog’ini tikib, orolni qirol mulki deb e’lon
qildi. Ekspeditsiya a’zolari bu yerdan oltin izlab janub tomon yо’l oldilar va Kuba
va Gaiti orollarini kashf qildilar. Gaiti qirg’oqlarida о’zining eng katta kemasidan
ayrilgan Kolumb dengizchilarning bir qismini yangi qurilgan Navidad portida
qoldirib, о’zi Ispaniyaga qaytdi. Keyingi yillarda Kolumb g’arbga yana uch marta
sayohat qildi. Uning birinchi ekspeditsiyalari natijalari Yevropada katta siyosiy
shov-shuvlarga sabab bо’lgan. Kolumbning ikkinchi ekspeditsiyasi 1493-1496 -
1
Elliott, J.H. "Empires of the Atlantic World: Britain and Spain in America 1492-1830". Yale University Press,
2006. 255 - bet
4

yillarda tashkil etilib, unda 2,5 mingdan ortiq ekipaj bilan 17 ta kema ishtirok
etgan.Admiral unvoni va yangi ochilgan yerlarning vitse qiroli sifatida sayyoh
1493 -yilning noyabr oyida Dominika, Gvadelupa va 20 dan ortiq Antil orollarini
kashf etib, Puerto-Rikogacha yetib borgan. Kolumb 1494 yilning baxorida oltin
topish ilinjida Gaiti orolining ichki qismlarini о’rgangan va о’sha yili yozda
Kubaning janubiy qirg’oqlari, Xuventud va Yamayka orollarini kashf etgan. 1496 -
yilning yozida Kolumb yangi ochilgan orollar tо’g’risida juda boy ma’lumotlar
bilan yana Ispaniyaga qaytgan.
1.1.1 – rasm Kolumbning Amerikaga dastlabki tashrifi. Jon
Vanderlin tomonidan chizilgan rasm. 1846- yil Kapitoliy arxitektori 2
Kolumbning 1498-1500 -yillarda amalga oshirilgan uchinchi ekspeditsiyasi
6 ta kemadan iborat bо’lib, ulardan uchtasini bevosita sayyohning о’zi boshqarib
brogan. 1498 -yilning iyul oyi oxirida ekspeditsiya Trinidad oroli yonidan о’tib
Pariya qо’ltig’iga kirib borgan va Oreniko daryosining quyilish joyi hamda Pariya
yarimorolini kashf etgan. Janubiy Amerika qirg’oqlari yaqinidagi yana boshqa
orollarni ham kashf etgach, Gaiti oroliga qaytib kelishgan.1500 -yilda esa Kolumb
2
https://arzamas.academy/mag/1012-america
5

Hindistonga borish yо’lini topa olmaganlikda ayblanib, hibsga olindi va Ispaniyaga
jо’natildi. Ammo kashf etgan yerlarining oltinga boyligi kabi holatlarni hisobga
olgan ispan hukumati keyinchalik uni ozod qilgan. 3

3
Kamen, H. "Empire: How Spain Became a World Power, 1492-1763". HarperCollins, 2003. 300-bet
6

Hindistonga boradigan dengiz yо’lini toppish uchun yana ispan
hukumatidan ruxsat olgan Kolumb 1502-1504-yillar davomida 4 ta kemada
о’zining tо’rtinchi ekspeditsiyasini amalga oshirdi. 1502 -yilning yozida Martinika
oroli va Gonduras qо’ltiqlarini kashf etdi. Xuddi shu yerda birinchi bо’lib qadimgi
mayya sivilizatsiyasi vakillariga duch kelgan. 1502- yilning avgustidan 1503-
yilning may oyiga qadar Markaziy Amerikadagi Karib dengizini 2000 kmdan ortiq
masofadagi qirg’oqlarini tekshirib chiqqan. Karib dengizidagi Manserat orolini
ham Kolumb kashf etdi. G’arbga о’tish yо’lini topmagach, sayyoh shimol tomonga
suzdi. Ammo 1503 yilning iyun oyida Yamayka orolini yaqinida xalokatga
uchragan. Yordam esa faqat bir yildan sо’nggina yetib kelib, Kolumb 1504 yilning
noyabr oyida og’ir kasal xolida Ispaniyaga qaytgan.U Karib dengizida kо’plab
orollarni kashf etdi. Lekin unga omad kulib boqmadi, u о’zi izlagan Hindistonning
oltin boyliklarini topa olmadi, Kolumbning yangi “G’arbiy Hindistoni” haqiqiy
“Sharqiy Hindiston”dan kambag’alroq bо’lib chiqdi.Tez orada Kolumb saroyning
g’azabiga yо’liqdi. U 1506-yilda qashshoqlikda Valyadolid shahrida vafot etadi.
Buyuk dengiz sayohatchisining vafot etganligi haqidagi xabar ham 27 yildan
keyin matbuotda e’lon qilindi.
7

1.1.2 – rasm Ispaniyaning mustamlakachilik tizimi
8

Kolumb о’zi kashf qilgan joylarni Hindiston, u yerlar aholisini
(hindular)”indeyeslar” deb atadi. Shu sababdan, Amerikaning kо’plab tillarida
gaplashadigan, turli nomdagi xalqlari va qabilalarini adabiyotlarda “indeyetslar”
deb atash rasm bо’lib ketdi.Kolumbdan keyin g’arbda bо’lgan italyan,
florensiyalik Amerigo Vespuchchi (1452—1512) Kolumb kashf qilgan yerlarni
“yangi qit’a” ekanligini dо’sti nemis kartografi Valdzemyullerga yozib qoldirgan,
xuddi shu olimning taklifi bilan yangi qit’a Amerika deb atala boshlandi Ispanlar
1519-1522- yillarda G’arb tomondan Osiyoga borish uchun xatarli dengiz
sayohatlaridan biriga chiqdilar. Bunga portugaliyalik tajribali dengizchi Fernando
Magellan (1470-1521- yillarda yashagan) boshchilik qildi. U о’zining 5 ta
kemadan iborat “Trinadad”, “San-Antonio”, “Konsepsion”, “Viktoriya”, “Sant-
Yago” kabi 105-154 tonna yuk sig’imli kichik kemalarda ikki yilga yetadigan oziq
ovqatlarni g’amlab 1519 -yilning 20 -sentabrda 253 kishilik ekipajdan iborat
bо’lgan ekspeditsiya San-Lukar portidan chiqib, о’sha paytda “Ziravor orollar” deb
atalgan Molukka orollarini qidirib topish maqsadida janubi-g’arb tomonga yо’l
oldi. Magellan sayohati 1519-1522 -yillarda bо’lib о’tda va u tarixda birinchi
marta dunyo aylana sayohat bо’ldi.Ekspeditsiya a’zolari juda og’ir sinovlarni
boshdan kechirdilar, 60 kunlik tinimsiz yomg’irlardan sо’ng kemalar 1519 -yil 13 -
9

dekabrda Braziliyaning Rio-de-Janeyro kо’rfaziga yetib keldi.Yana bir oylik
sayohatdan keyin hozirgi Urugvayning poytaxti Montevideo joylashgan yerda
tо’xtadi. Qishlovga tо’xtagan ekspeditsiyada birinchi marta isyon kо’tarildi, bunga
sabab, Magellanning oziq ovqat miqdorini kamaytirishi bо’lgan edi. 4

1.1.3 – rasm Martin Valdseemyuller tomonidan dunyo xaritasining
parchasi. Strasburg, 1507 -yil Kongress kutubxonasi 5
4
Altman, I. "Transatlantic Ties in the Spanish Colonial World: Brihuega, Spain, and Puebla, Mexico, 1560-1620".
Stanford University Press, 2000. 25 – bet
5
https://arzamas.academy/mag/1012-america
10

Magellan ekspeditsiyasi yurishda davom etib, 1520 -yil 21 -oktabrda
janubiy kenglikning 52 gradusida keyinchalik Magellan nomiga qoyilgan qо’ltiqqa
kirdi. Ekspeditsiya yana yurib, hindular gulxanlari olovi va tutunini kо’rdilar va bu
yerlarni “Olovli yer” deb atadilar. Ular tо’rt oy davomida hech qanday dovullarsiz
okeanda shimolga qarab suzdilar, okeanning ularga qilgan muruvvati evaziga
sayohatchilar uni “Tinch okean” deb atadilar. 1521- yilning 6 martda ular Tinch
okeani shimolidagi Marian arxipelagi orollaridan biriga tushdilar. 10 kundan sо’ng
kemalar yaqinlashgan arxipelag Ispaniya shahzodasi, bо’lajak qirol Filipp
sharafiga Filippin deb ataldi. Sebu orollari aholisini Ispaniya qirollari vassaliga
aylantirish uchun olib borilgan urushda 1521- yil 27- aprelda Magellan Lapu-Lapu
qabilasi sardori tomonidan о’ldirildi. Ekspeditsiyaning qolgan a’zolari d Elkano
boshchiligida suzishni davom ettirdilar va Molukko orollariga yetib keldilar. U
yerdan ziravorlar va shirinliklarni yuklab oldilar. 6

1.1.4 – rasm Yangi Dunyodagi ispan koloniyalari 7
6
Bakewell, P. "A History of Latin America: Empires and Sequels 1450-1930". Blackwell Publishing, 2004. 123 –
bet
7
https://www.promotour.info/spain/history/history33.php
11

Yer shari boylab aylana sayohatga chiqqan Magellan ekspeditsiyasining 5
ta kemasidan faqatgina bittasi Viktoriya 1522- yilning 6- sentabrida bor yо’g’i 18
nafar ekipaj a’zosi bilan Ispaniyaning Sevilya shahriga qaytib keldi. Ammo endi
Yer yumoloq ekanligi va uni aylanib suzib о’tib, dastlabki portga qaytib kelish
mumkin ekanligi amalda isbotlandi. Bundan tashqari, kema kundalik daftaridan
ma’lum bо’ldiki, doimiy g’arbga qarab suzgan dengizchilar uch yilda 1 kunni
“tejab qoldilar”, bu esa Yerning о’z о’qi atrofida aylanishini ham isbotladi.
Ispaniya bayrog’i himoyasi ostida yangi ochilgan yerlar Ispaniya qiroli mulki deb
e’lon qilindi. Shu tariqa Yevropa davlatlarining mustamlakachilik siyosati
boshlandi. Mustamlakachilar XVI asr о’rtalaridan boshlab endi Afrikada yashovchi
aholini qullarga aylantirib, Amerikaga olib kela boshlaganlar. Tekin ishchi kuchiga
ega bо’lgan mustamlakachilar 1510- yildan boshlab konkista (bosib olish)
siyosatini yurita boshladilar. Bu jarayon XVII asrning о’rtalarigacha davom etdi.
Konkistadorlar 1510- yili Panamada dastlabki istehkomlarni qura
boshladilar. Nunes Balbao 1516- yili Panama yerlarini sharqqa kesib о’tib Tinch
okeani sohiliga chiqdi. Qit’adagi dastlabki shahar Panamaga ham 1519- yili
Ispanlar asos soldilar.1517-1518- yillari Yukatan yarim oroli qirgoqlariga
hindularni qul qilish uchun kelgan Ernan de Kordloba (1485-1547- yillarda
yashagan ispan konkistadori) va Xuan Grixalva (1489-1527 yillarda yashagan
ispan konkistadori) otryadlari Kolumbgacha bо’lgan sivilizatsiyalarning eng
qadimgisi- mayyalar shaharlariga duch keldilar. Saroylarda ispanlar taqinchoqlar,
haykalchalar, oltin va misdan yasalgan idishlar, janglar tasviri tushirilgan oltin
laganlar topishdi.Umrlarida ot kо’rmagan mayyalar kо’ziga ot ustidagi ispan
suvoriylari qо’rqinchli, bahaybat mahluq bо’lib kо’rinar edi. Ularni, ayniqsa
о’tochar qurollar dahshatga solardi. XVI asrning dastlabki 50 yilida mayyalar soni
4,5 mlndan 1 mlngacha kamaydi. XV asr oxirlaridan Shimoliy Amerikada
oqtanlilar, ya’ni yevropaliklar (asosan, Ispaniya, Fransiya, Gollandiya va
Angliyadan) kelishi bilan mustamlaka davri boshlandi. XVIII asr boshlarida esa
qit’aga kо’plab negrlar keltirish bilan Shimoliy Amerikaning etnik qiyofasi tubdan
о’zgara boshlaydi. XV asrda jami 15-20 mln hindular yashagan bо’lsa, hozir
12

Shimoliy Amerikada yashovchi tub aholining soni 1,5 milliondan ortiq. XVI asr
birinchi yarimida Kolumbiya, Ekvador, Peru va Boliviya, keyinchalik esa Chili va
Argentina hududlari zabt etildi. Mayya davlatini zabt etish uchun 1519- yili
о’zining 16 ta otliq va 400 kishilik bо’linmasi bilan Fernando Kortes (1519-1521-
yillarda yurish qilgan) Meksika qirg’oqlariga kelib tushib, asteklar poytaxti
Tenochtitlan (uni ispanlar Mexiko deb atashardi) ga kelib tushib, hiyla bilan
asteklar boshlig’i Montesumani asir oladi, Montesuma о’z xazinasidan 19 mln
sо’mlik oltin ispanlarga berishga majbur bо’ladi. Boshqa bir ispan konkistadori
idal’gosi (zodagon, dvoryan) Fransisko Pissaro 250 kishidan iborat bо’linmasi
bilan 1532-1535-yillarda Peruga yurish qiladi. U ham inklar podshosi Ataxualpani
aldash yо’li bilan asir oladi va Ataxualpa 150 mln sо’mlik oltin berib qutiladi.
1524- yili hozirgi Kolumbiya hududini zabt etish boshlandi. 8
Konkistador Ximenes Kesada (1509-1579- yillarda yashagan ispan
konkistadori) Magdalena daryosining yuqori oqimida chibcha-muiska qabilasining
yerlariga duch keldi. Bu qabilalarda yerlarni omoch bilan haydash, kulolchilik va
tо’qimachilik, mis, oltin va kumushga ishlov berish ancha taraqqiy qilgan edi.
Ayniqsa chibchalar mohir zargarlar bо’lib, idishlarga oltin, kumush va qimmatbaho
toshlardan bezak berishardi. Ximenes Kesada 1536 yili Santa-Fe de Bogota
shahriga asos soldi. Ispanlar 1536- yilda Chilini, 1538- yilda Yangi Grenadani
(keyinchalik Kolumbiya deb atalgan), 1549 -yilda Argentinani bosib oldilar.Ular
mahalliy aholini krepostnoyga va bir qismini qullarga aylantirdilar, lekin
indeyetslar ogir mehnatga bardosh berolmay, qirilib ketdilar.Shundan keyin ispan
mustamlakachilari Amerikaga Afrikadan negr-qullarni olib kelib,konlarda va
plantatsiyalarda ishlashga va ekspluatatsiya (boshqalar mehnatini о’ziniki qilib
olishi) ga majbur etdilar. 9

XVI-XVII asrlarda geografik kashfiyotlar davom ettirildi. XVI asrning II-
yarmida ispanlar noma’lum janubiy qit’ani qidirib topish maqsadida Tinch okeani
bir necha marta ekspeditsiyalar yubordilar.1503- yildan 1660 -yilgacha
8
Weber, D.J. "The Spanish Frontier in North America". Yale University Press, 1992. 49 – bet
9
Lockhart, J., Schwartz, S.B. "Early Latin America: A History of Colonial Spanish America and Brazil". Cambridge
University Press, 1983. 329 – bet
13

Amerikadagi ispan mustamlakalaridan Ispaniyaga 300 tonna oltin va 25 tonna
kumush tashib ketildi.Bosib olingan mustamlakalarni boshqarish uchun 2 ta vitse-
qirollik ( vitse-о’rinbosar, qirol hokimiyati vakili) tashkil etildi.Birinchisi; Yangi
Ispaniya vitse-qirolligi unga Meksika, Markaziy Amerika, Venetsuela va Karib
dengizi orollarini о’z ichiga olgan. Ikkinchisi; esa Peru vitse-qirolligi (Braziliyadan
tashqari, butun Janubiy Amerika hududi) edi. Vitse-qirollar ispan zodagonlarining
oliy tabaqasidan tayinlanib, ular mustamlakalarga uch yil muddatga jо’nab
ketardilar va о’z hududlarida tо’liq harbiy va sud hokimiyatini amalga oshirish
huquqi berilgan. Vitse-qirollar о’zi bilan oila a’zolarini olib ketishi, u yerda
kо’chmas mulk sotib olishi va tadbirkorlik bilan shug’ullanishi mumkin emasdi.
Vitse-qirollarning faoliyatini Ispaniyaning о’zida faoliyat kо’rsatuvchi “Hindiston
kengashi” deb ataladigan kengash nazorat qilib borgan. Bu kengashning qarori
qonun kuchiga ega bо’lgan. XVI va XVII asrlarda geografik kashfiyotlar davom
ettirildi. XVI asrning II yarmida ispanlar nomalum janubiy qitani qidirib topish
maqsadida Peru hududidan Tinch okeani havzasiga bir necha marta ekspeditsiya
uyushtirdilar. Bu ekspeditsiyalar davomida Solomon orollari (1567), Janubiy
Polineziya (1595), Markiz orollari (1595) va Melaneziya (1605) kashf etildi.
Magellan sayohati davrida Janubiy qita mavjudligi tо’g’risida taxmin bor edi. Bu
taxmin XVII asr boshlaridagi geografik asarlarda ilgari surildi va xaritaga “Terra
inkognita Australia” (noma’lum janubiy yer) nomi bilan kiritila boshlandi.
1.2. Ispaniyaning konkista siyosati: Lotin Amerikasida ozodlik harakati
Ispaniyaning Amerikadagi mustamlaka yerlari juda katta teritoriyani
ishg’ol qilib, G’arbiy Luizianani, Florida va Meksikani, Vest-Indiya orollarining
bir qismini, Markaziy Amerikaning deyarli hammasini va Janubiy Amerikaning
yarmini o’z ichiga olgan edi. Braziliya Portugaliyaning mustamlakasi edi. Bu
mustamlakalarning aholisi ispanlar va portugallar bilan bir qatorda xindilar ( tub
aholi ). Afrikadan olib borilgan negrlar, metis va mulaatlardan iborat edi.
Ma’muriy jihatdan Ispaniya Amerikasi to’rtta vise-korollikka: Yangi
Ispaniya (Meksika va Markaziy Amerika), Yangi Grachada, Peru va La-Plata
14

(Janubiy Amerika)ga bo’lingan edi. Portugaliyaning mustamlakalari Braziliya vise-
korolligini tashkil etgan edi. 10

Ispaniya va Portugaliya mustamlakachilari o’zlari istilo qilgan
mamlakatlarda feodalizmni, plantasiya xo’jaligi olib borilgan rayonlarda esa
quldorlik sistemasini joriy qildilar: bu quldorlik sistemasi Angliyaning Shimoliy
Amerikadagi mustamlakalari teritoriyasidagi tovar ishlab chiqarish formasining
xuddi o’zginasi edi. Braziliyaning oltin sochmalarida va olmos konlarida qullar
mehnatidan foydalanilardi.
XVIII asrda Ispaniya va Portugaliyaning Amerikadagi mustamlakachilik
siyosati tolonchilikka, bosqinchilikka, qul savdosiga, butun boshliq qabilalarni
qirib tashlashga, xalq ommasini krepostniklargacha va quldorlarcha ekspluatasiya
qilishga asoslangan dastlabki jamg’arish siyosati bo’lib qolaverdi. Dangal
zo’ravonlik va zulm qilish yo’li bilan mustamlakalardan behisob boyliklar tortib
olinardi. Ammo bu boyliklar keyin Ispaniya va Portugaliya mustamlakachilarining
qo’llaridan chiqib, iqtisodiy jihatdan ancha taraqqiy etgan boshqa mamlakatlarga
qarab ketardi.
Ispan ma’murlari mustamlakalarda sanoatning va qishloq xo’jaligi ko’p
tarmoqlarining rivojlanishiga to’sqinlik qilib keldilar. Chet davlatlar bilan savdo
aloqalari taqiqlab qo’yilgan bo’lib, metropoliya bilan savdo-sotiq ishlarini eng boy
ispan savdogarlari monopoliya qilib olgan edilar. Bularning hammasi maxalliy
axoli o’rtasida hamda mustamlakalarda o’rnashib qolib, Ispaniya Amerikasida
dehqonlar aristokratiyasini tashkil qilgan span immigrantlarining avlodlari
bo’lmish kreollar o’rtasida norozilik tug’dirdi. Rasman kreol-pomeshchiklarning
huquqlari metropoliyaliklar bilan bir bo’lsa-da, ammo haqiqatda ularni davlat
ishlariga kamdan-kam qo’yar edilar. 11

Mustamlakachilik rejimidan norozilik kreollarda mustaqillikka intilish
uyg’otdi. XVIII asrning oxirida, Shimoliy Amerikada mustamlakalarning
mustaqillik uchun olib borgan urushi va 1789-1794- yillardagi fransuz burjua
10
MacLachlan, C., Rodriguez, J. "The Forging of the Cosmic Race: A Reinterpretation of Colonial Mexico".
University of California Press, 1980. 28 – bet
11
Burkholder, M.A., Johnson, L.L. "Colonial Latin America". Oxford University Press, 2001. 28 – bet
15

inqilobsi ta’siri ostida, Ispaniya Amerikasida mustamlakachilik zulmiga qarshi
xarakat kuchaydi. Bu xarakat qatnashchilari Ispaniya Amerikasini boshqarish
ishlarini o’z qo’llariga olmoqchi bo’ldilar. Ular boshqa mamlakatlar bilan savdo-
sotiqqa erkinlik berilishini xamda mustamlakalarda sanoat va qishloq xo’jaligining
rivojlanishiga to’sqinlik qiluvchi chekinishlarning bekor qilinishini talab qildilar.
Shu mustaqillik uchun kurashuvchilarning ba’zilari respublikachilik qarashidagi
kishilar edi, lekin eng ilg’or arboblar ham ko’pincha hindilar va negrlar ommasiga
tayanmay, balki Ispaniya Amerikasi bilan erkin savdo olib borishdan manfaatdor
bo’lgan asosan
Angliya yoki Fransiyadan yordam olishni umid qildilar. Kreol
pomeshchiklar xalq ommasining ispanlarga qarshi chiqishlaridan qo’rqar edilar,
chunki xalq ommasining bu harakati pomeshchiklarning zulmiga ham qarshi
qaratilgan edi.
XVIII asrning oxiri – XIX asrning boshida Ispaniya mustamlakalarida
milliy ozodlik harakatining eng ko’zga ko’ringan vakili venesuelalik Fransisko de
Miranda edi. Miranda Ispaniya Amerikasining mustaqilligi uchun kurashga madad
olish maqsadida ko’p yillar davomida Yevropada kezib yurdi. U Fransiyadagi
jirondistlarning yordamiga ayniqsa katta umid bog’ladi. XIX asrning boshlarida
esa Angliya hukumati bilan yaqindan aloqa o’rnatdi. Miranda Venesuelada
qo’zg’olon ko’tarishga urinib ko’rdi. Lekin Miranda va uning tarafdorlari xalqdan
uzoq edilar va xalqni ispan mustamlakachilariga qarshi kurashga ko’tarmadilar. 12

XVIII asrning oxiriga kelib Vest-Indiya orollari Yevropa davlatlarining
mustamlakalari bo’lib qolgan edi. Kuba va Puyerto-Riko Ispaniyaga, Yamayka
oroli Angliyaga, San-Domingo orolining g’arbiy qismi (Gaiti) Fransiyaga qarar
edi. Bu mustamlakalarning xammasida negr-qullari ekspluatasiya qilishga
asoslangan plentasiya xo’jaligi keng avj olgan edi. Bu yerda oq tanli plantatorlar
hukmron sinf edi. Aholining ko’pchiligi negr-qullardan iborat edi. Masalan,
Gaitida 520 ming kishi yashagan bo’lsa, Shulardan 452 mingi qullar edi. 1790-
yilda Gaitida mulatlar qo’zg’oloni ko’tarildi; ular oq tanlilar bilan teng huquqli
12
Fisher, J.R. "Economic Aspects of Spanish Imperialism in America, 1492-1810". Liverpool University Press,
1997. 89 – bet
16

bo’lishishni talab etib chiqdilar. Shundan keyin ko’p o’tmay negr- qullarning
plantatorlarga qarshi kuchi qo’zg’oloni boshlandi. Qo’rqib ketgan plantatorlar
ingliz va ispanlardan yordam so’radilar: Shundan keyin ingliz va ispanlar orolga
o’z qo’shinlarini tushirdilar. Yakobinchilar Konventining Gaitiga kelgan
komissarlari qullik bitirilganligini e’lon qildilar va orol axolisini bosqinchilarga
qarshi kurashga chaqirdilar. Sobiq qul Tussen-Luvyertyur negrlarga bosh bo’ldi;
unga Fransiya respublikasi generali unvoni berilgan edi.
Tussen- Luvyertyur quldorlarning sobiq pomesterlari ozod bo’lgan qullarga
berilishini e’lon qildi. 1798 -yilda uning qo’shinlari intyerventlar ustidan g’alaba
qozondi. O’z mamlakatining birinchi respublika konstitusiyasini ishlab chiqqan
Tussen- Luvyertyur Gaitining umrbod hokimi qilib saylandi. Biroq Napoleon
Bonapart hokimiyat tepasiga kelishi bilan Gantiga fransuz qo’shinlari yuborildi.
Tussen-Luvertyur xoinona asir olinib, Fransiyaga jo’natildi va ko’p o’tmay o’ha
yerda qal’ada o’ldi. Fransuz mustamlakachilarining bu qilmishlari milliy-ozodlik
kurashining Yangidan kuchayishiga sabab bo’ldi. Natijada negrlar Napoleon
qo’shinlarini xaydab yubordilar va 1804- yilda Gaiti mustaqil deb e’lon qilindi.
Gaitining mustaqilligi uchun olib borilgan kurash Lotin Amerikasi g’alaba qilgan
birinchi milliy-ozodlik inqilobi edi, qo’zg’olon ko’targan qullarni ozodlikka olib
chiqqan birinchi inqilob edi. Ispaniya mustamlakalarining mustaqillik uchun urush
boshlashi arafasida feodal-absolyutistik Ispaniya qattiq tushkunlikni boshdan
kechirar edi. Trafalgar jangi Ispaniyaning Lotin Amerikasidagi hukmronligiga
qattiq zarba ertkazdi: Shu jangda Ispaniya harbiy floti butkul yo’q bo’ldi. 1808
yilda Napoleon qo’shinlarining Ispaniyaga bostirib kirganligi Ispaniya
Amerikasining mustaqillik uchun harakat boshlashiga Yangi bir turki bo’ldi.
Milliy-ozodlik xarakatining arboblari mustamlakachilik rejimini tugatiShga
ochiqdan-ochiq xarakat qildilar. 13

Ispaniya Amerikasining turli shaharlarida qo’zg’olon ko’tarildi. 1813-yil
boshlarida Bolivar kichik bir otryadga bosh bo’lib Venesuelani ozod qilishga
kirishdi. U xalqqa qarata chiqargan xitobnomalarida Karakas shahrini ozod
13
Gibson, C. "Spain in America". HarperCollins, 197 – bet
17

qilishga va “Janubiy Amerikada Ispaniya hukmronligiga abadiy barham berishga”
chaqirdi.
Simon Bolivar 1813- yil 6- avgustda Karakasni ozod qildi qildi va
respublikani tikladi. 1814 yilning o’rtalarida Venesuela poytaxtini yana dushmanlar
ishg’ol qildi va respublika qo’shinlarini ispanlar tor-mor keltirdi. 1810- yilda La-
Plata vise-korolligida (u hozirgi Argentina, Paragvay, Urugvay va Boliviyani o’z
ichiga olgan edi) ozodlik kurashi boshlandi. Buenos-Ayres kreollari xunta tuzdilar
va Ispaniya ma’murlariga itoat etmay qo’ydilar. Biroq bu Yangi hukumat Buenos-
Ayresning savdo manfaatlarini himoya qilib, boshqa provinsiyalarning huquqlarini
kamsitdi. Paragvay bilan Urugvay Buenos-Ayres hukumatini tan olmay, o’zlarini
mustaqil deb e’lon qildilar. 1813- yilda Paragvayda progressiv separatchilarning
yo’lboshchisi Fransua xokimiyat tepasiga keldi. 14

Ispan generallari minglab vatanparvarlarni qatl qildilar, ammo ispanlarning
vaxshiyliklari mustamlakachilik zulmiga nisbatan g’azab va nafratni kuchaytirardi,
xolos. 1816- yilda La-Plata Qo’Shma provinsiyalari (Argentina) mustaqil deb e’lon
qilindi. O’Sha yilidayoq Bolivar Venesuelada ispanlarga qarshi urushni yana
boShlab yubordi. Bolivar ularga qarshi kurashda Angliyadan xarbiy va iqtisodiy
yordam oldi. 1819 yilda Bolivar qo’Shinlari Yangi Granadaga (xozirgi Kolumbiya)
kirdi va Bogota shaxrini ozod qildi. 1820-1821- yillarda Bolivar Venesuelani
batamom ozod qildi. 1822- yilda uning qo’shinlari Kito provinsiyasiga (hozirgi
Ekvador) yurish qilib, ispanlarni yana mag’lubiyatga uchratdi. Bolivar ozod
qilingan oblastlardan Buyuk Kolumbiya deb atalgan davlat tashkil qildi. 15

14
Haring, C.H. "The Spanish Empire in America". Oxford University Press, 1947. 150 – bet
15
Restall, M., Lane, K., Levine, M. "Latin America in Colonial Times". Cambridge University Press, 2011. 230 –
bet
18

2-BOB: ISPANIYANING MUSTAMLAKACHILIK SIYOSATINING
NATIJALARI
2.1. Ispaniyaning Karib dengizi mustamlakasi. Meksika va Peruning
bosib olinishi.
Karib dengizi orollariga joylashib, oltin va ba’zan qullarni qidirishda
ispanlar Meksika ko’rfazini o’rab turgan hududlarga ekspeditsiyalarni
uyusdhtirdilar, so’ngra uning janubida joylashgan mamlakatlarni bosib olish uchun
harakat qilishdi. Bu hududlarni - Meksika va Peruni ikkita yirik qabila birlashmasi
egallagan: Meksikadagi atsteklar va Perudagi inklar boshchiligida.
Meksika aholisi tosh va yog och asboblar bilan yerni qo lda ishlov berib,ʻ ʻ
makkajo xori, loviya, kakao, tamaki, paxta, agava (tola uchun), kaktuslar ekishgan.
ʻ
Yer qabila jamoasining ixtiyorida edi. Meksikaliklar otlarni ham, qoramollarni ham
bilishmagan. Ular oltin, kumush, mahalliy misni mohirlik bilan qayta ishlaganlar,
ammo metallarni eritishni, bronzani bilishmagan. 16

Meksikaliklarning ijtimoiy tizimi haqidagi masala to’liq hal etilmagan.
Ma’lumki, Yevropaliklar kelganlarida, ular katta uylarda yashaydigan katta oila
jamoalari bo’lgan. Qabilaning butun boshqaruvi saylangan qabila oqsoqollari
kengashlari qo’lida edi. Qullik meksikaliklar orasida keng tarqalgan edi. Nafaqat
zodagonlar, balki harbiy zodagonlar ham ajralib turardi. Uning vakillari ham
kattaroq yer ajratish, hamda yangi bosib olingan yerlardan ulush olishgan.
Atsteklar davlati yevropaliklar kelishidan taxminan yuz yil oldin, Janubiy
Meksikada yashovchi bu qabila qo’shni qabilalarni o’ziga bo’ysundirib, so’ngra
o’z kuchini Tinch okeani qirg’oqlarigacha kengaytirganda paydo bo’lgan. Ko’lning
o’rtasida qurilgan Tenochtitlanning engib bo’lmaydigan asosiy shahridan Azteklar
ulkan mamlakatni qo’rquv va itoatkorlikda majburan ushlab turishdi. Uni
shafqatsizlarcha ekspluatatsiya qilib, katta boylik to’plashdi. Bosqinchi aholi
bosqinchilardan nafratlanardi. Qul bo lgan qabilalar qo zg olonlari tinimsiz bo lib
ʻ ʻ ʻ ʻ
turdi. Ispanlar dastlab ularda ittifoqchilar topdilar. 17
16
Thomas, H. "Rivers of Gold: The Rise of the Spanish Empire from Columbus to Magellan". Random House,
2004.
17
Phelan, J.L. "The Kingdom of Quito in the Seventeenth Century: Bureaucratic Politics in the Spanish Empire".
University of Wisconsin Press, 1967 360 – bet
19

1516-1518- yillarda ispanlarning ekspeditsiyalari yuborilgan. g’arbiy
yo’nalishda Meksika ko’rfazining Yukatan, janubiy va g’arbiy qirg’oqlari bo’ylab
suzib o’tishga va mahalliy "knyazliklar" bilan munosabatlarga kirishishga
muvaffaq bo’ldi. Bu erda evropaliklar g’arbda zargarlik buyumlari bilan
to’ldirilgan boy mamlakat ekanligini bilib oldilar. U 1519- yilda qo’lga olish uchun
jihozlangan. yosh hidalgo Fernand (Ferdinand) Kortes (1485-1547) boshchiligidagi
ekspeditsiya.
2.2.1 – rasm Ispaniyaning mustamlaka mulklari 18
18
https://www.promotour.info/spain/history/history33.php
20

Bu yerda istiqomat qilgan ko’pchilik sarguzashtchilardan ko’ra ko’proq
ma’lumotli, yozuv va nutqni yaxshi biladigan, tashabbuskor va mard bo’lib, o’z
xizmatida muvaffaqiyat qozondi va boyib ketdi: u noib kotibi, mahalliy aholiga
qarshi bosqin va jazo ekspeditsiyalarida qatnashgan, dastlab Hispaniolada, keyin
Kubada er oldi, u erda u Sant-Yago shahrining alkalde hukmdori bo’ldi.
Ekspeditsiya kemalaridan birini o’z hisobidan jihozladi. 19
2.2.2 –rasm Ispanlar meksikalik hindlarning butlarini yo’q qilishadi.
Benson Jon Lossingning "Bizning mamlakatimiz" kitobidan olingan rasm.
Amerikaning kashf etilishidan hozirgi kungacha bo’lgan barcha kitobxonlar uchun
uy tarixi." Nyu-York, 1877 yil 20
1521- yilda Kortes bilan bo’lgan otryad. Meksikani zabt etish uchun bordi,
400 ispan askari (shu jumladan 16 otliq), 200 hindistonlik va 10 ta og’ir va 3 ta
engil to’pga ega edi. Keyinchalik Kortes qo’shimcha kuchlarni oldi. Bu arzimas
kuchlar bilan ispanlar katta davlatni o’ziga bo’ysundirishga umid qilishdi. Va ular
muvaffaqiyatga erishdilar, chunki Aztek kuchi juda zaif edi.
19
Parry, J.H. "The Spanish Seaborne Empire". Knopf, 1966. 158 – bet
20
https://arzamas.academy/mag/1012-america
21

Meksika ochko’zlik bilan qimmatbaho metallarni qidirayotgan ispanlarning
umidlarini oqladi. Uning yerlarida oltin va kumushning boy konlari bor edi. Peruni
zabt etish ham avantyuristlar otryadi tomonidan amalga oshirildi.
Peru aholisi Meksikanikiga qaraganda bir oz yuqoriroq rivojlanish
darajasida edi. Peruda yashagan qabilalardan biri bo lgan inklar yevropaliklarʻ
kelishidan sal avval (1538) bir qancha qo shni qabilalarni bosib oldilar. Ko p
ʻ ʻ
qabilali birlashma tuzildi. Uning boshida ilohiy kelib chiqishi aurasi bilan o’ralgan
oliy inka - qirol va ruhoniy turardi. U butun yerning oliy egasi hisoblangan.
Sug orish tizimi uning amaldorlari qo lida bo lib, ular bosib olingan aholidan soliq
ʻ ʻ ʻ
undirardi. Mamlakatning ayrim hududlari poytaxt Kusko bilan tog’li va ba’zan
botqoqli hududlar orqali katta mahorat bilan qurilgan yo’llar orqali bog’langan.
Davlat pochta xizmati bor edi - tez yuruvchilar.
Inkalarga bo’ysungan aholini mahalliy oqsoqollar, yuzboshilar va qabila
boshliqlari boshqargan, ammo ularni Inka boshliqlari boshqargan. Inklar zabt
etilgan mamlakatlarda garnizonlar bilan qal’alar qurdilar. Aholi dehqonchilik va
chorvachilik bilan shug ullangan. Jamiyatlar yerga egalik qilishgan; har yili ekin
ʻ
maydonlari va yaylovlarni qayta taqsimlash amalga oshirildi; Faqat mulk meros
bo’lib qoldi. Yerning bir qismi hukumat va ruhoniylar foydasiga ajratildi. Ular erni
ketmon bilan ishladilar; na otlar, na qoramollar peruliklar tomonidan yuk
hayvonlari sifatida foydalanilmagan; lamalar jun va go’sht bilan ham
ta’minlangan. 21

21
https://ru.wikipedia.org/wiki
22

Peruliklar hunarmandchilikni, xususan, kulolchilik va to’qishni,
shuningdek, konchilik va metallurgiyani etarlicha rivojlangan. Ular temirni
bilmagan, ammo mis, bronza, qalay va kumushni yaxshi qayta ishlashgan. Inka
bosqinchilari imtiyozli mavqega ega edilar, ular faqat jangchilar va hukmdorlar
edi. Bosib olingan qabilalar ularga natura shaklida soliq to lab, turli ishlarniʻ
bajargan. Qul mehnati ham ekspluatatsiya qilingan.
2.2.3 – rasm Ispaniya koloniyalarida qullarning ekspluatatsiyasi 22
Inklar tasviriy san ati yodgorliklari 12—13-asrlarga to g ri keladi. Kesilgan
ʼ ʻ ʻ
toshning monumental me’moriy qoldiqlari saqlanib qolgan, bu esa inklarning
mohir quruvchilar bo’lganligini ko’rsatadi. Ular tugunli yozuvni (quipu) ixtiro
qildilar, uni zodagon yoshlar poytaxt maktabida o’qidilar, u erda ham astronomiya
(inklar taqvimni bilishardi), tibbiyot, mamlakat qonunlari va urf-odatlari, Kechua
milliy tilini o’rganishdi.
Meksikadagi kabi Peruning bosib olingan aholisi inklarning
hukmronligidan norozi edi va bu, shuningdek, ispanlarning harbiy ustunligi
ularning mamlakatni egallashini osonlashtirdi. Balboa Panama Istmusini kesib
22
https://www.promotour.info/spain/history/history33.php
23

o’tib, Tinch okeanini kashf etgandan so’ng, ispanlar bu hududda (Oltin Kastiliya
deb ataladi) uning qirg’og’iga joylasha boshladilar.
1519- yilda Ispaniyaning Panama mustamlakasi Panama Isthmusida tashkil
etilgan bo’lib, u erdan ispanlar "Viruning mo’l oltin mamlakati" - Peruga hujum
qilishdi. U Balboaning eng yaqin sheriklaridan biri Frensis Pizarro tomonidan
qo’lga olingan. Yoshligida Ispaniyada sobiq cho’pon bo’lgan konkistador Pizarro
ispanlarning Janubiy Amerikaning Karib dengizi sohillarida ko’plab
ekspeditsiyalari va reydlarida qatnashgan. 20-yillarda u va uning o’rtog’i Almagro
(bo’lajak Chili bosqinchisi) Panamadan Janubiy Amerikaning Tinch okeani
sohillari bo’ylab bir nechta razvedka ekspeditsiyalarini jihozladilar, bu boy janubiy
shtat haqidagi mish-mishlarni tasdiqladi. 1531- yil boshida Ispaniya qiroli
Pizarroning roziligini olgan. atigi 130 kishi va 37 otga ega bo’lgan Panamadan
uchta kemada ko’chib o’tdi (keyinchalik u qo’shimcha kuchlarni oldi, lekin hech
qachon 500-600 dan ortiq jangchi bo’lmagan). Taxt uchun ichki kurashdan
foydalanib va xoinlik bilan hukmronlik qilayotgan Inkani egallab olgan Pizarro
Inka davlatining poytaxtini egallab oldi. Aholi ispan qirolining hukmronligi ostiga
o’tdi. 23
Mamlakat qo’lga kiritilganda, ibodatxonalar va saroylarda to’plangan
ajoyib xazinalar talon-taroj qilindi. Ispaniya hukmronligi madaniyatni yer yuzidan
yo’q qildi: Mamlakatning bir qismida, Potosi (hozirgi Boliviya hududi), 1545 -
yilda. Kumushning boy konlari topildi. Ispanlar tomonidan ularni qazib olish
uchun haydalgan mahalliy aholining ko’p qismi konlarda halok bo’ldi.
Ta’riflangan sayohatlar va kashfiyotlar G’arbiy evropaliklarning Evropadan
tashqariga kirib borishidagi birinchi va eng muhim bosqich edi. Ochiq yerlarning
ichki qismlari, Avstraliya va uni yuvib turgan dengizlar bilan bir qatorda, Tinch
okeanining butun shimoliy qismi, deyarli butun Shimoliy Amerika, Shimoliy
Osiyoning ulkan kengliklari va Shimoliy Muz okeanining uni yuvayotgani
butunlay noma’lum bo’lib qoldi.
2.2 Ispaniyaning yevropadagi mustamlkasi: Gollandiya
23
https://novist.history.spbu.ru/docs/NIR_Ispanskaya_Imperiya.doc
24

Niderlandiyada feodal munosabatlari yemirilib, ibtidoiy jamg’arish deb
ataladigan jarayon davom etar, kapitalistik ishlab chiqarish usuli vujudga kelardi.
Flandriya va Brabantdagi gildiya ishlab chiqarishning eski markazlari tanazzulga
yuz tutdi. Gollandiya tizimi bilan bog’liq bo’lmagan ishlab chiqarishning yangi
tarmoqlari va sanoat markazlarida kapitalistik manufakturalar tez rivojlandi
(Antverpen, Gondshot, Liej viloyati, Valensiya va boshqalar); metallurgiya va kon
sanoati katta muvaffaqiyatlarga erishdi (Namur, Lyej); Gollandiyada kapitalistik
tadbirkorlik tikuvchilik, pivo ishlab chiqarish, baliqchilik, kemasozlik va unga
aloqador tarmoqlarga tarqaldi; Amsterdam shaharlar orasida yetakchi o’rinni
egalladi. Savdo kapitalistik yo’nalishda qayta tuzildi. Agrar munosabatlar tarkibida
tub o’zgarishlar ro’y berdi. Gollandiyada va boshqa ba zi hududlarda tovarʼ
dehqonchilik sohalari rivojlanib, yuqori mahsuldor sut va chorvachilik paydo
bo ldi. Iqtisodiy rivojlangan hududlarda pul ijarasi va qisqa muddatli ijaraning har
ʻ
xil turlari tarqaldi; tadbirkorlik asosida dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi
fermerlar qatlami vujudga kelardi. Burjua sinfi shakllandi, proletariat tug’ildi.
Kapitalizmning keyingi rivojlanishining asosiy tormozi ispan absolyutizmining
zulmi bo’lib, u Gollandiyani iqtisodiy va siyosiy jihatdan reaksion ispan
zodagonlari va Gabsburglar sulolasi manfaatlari yo’lida edi. Ispan absolyutizmi va
mamlakatdagi feodal tuzumining asosiy tayanchi katolik cherkovi edi; Gollandiya
burjuaziyasining inqilobiy qismi va ommasining ijtimoiy-siyosiy talablari
reformatsion ta’limot shaklini oldi. 24
Ispaniya mustamlakasining zulmi ayniqsa qirol Filipp II davrida (1556-
yildan) chidab bo’lmas darajaga chiqdi. Mamlakat iqtisodiyotiga bir qator og’ir
zarbalar berildi. Gollandiyaning jun to’qish sanoati uchun halokatli bo’lgan import
qilingan ispan juniga soliq joriy etildi, golland savdogarlariga ispan koloniyalariga
kirish imkoni yo’q qilindi va hokazo.Ispan mutloqiy buyruqlari joriy etila
boshlandi.Mamlakatda va ispan qo’shinlari u eyrda joylashgan edi.
Ispaniya hukumatining siyosati mamlakatning iqtisodiy rivojlanishiga
yomon ta’sir ko’rsatdi va ommani ochlik, qashshoqlik va qonunsizlikka mahkum
24
https://dzen.ru/a/YojO5yFAemkB-8KC
25

qildi. 60-yillarda Kalvinistik va’zlar minglab odamlarni o’ziga tortdi.
“bid’atchilar”ning hibsga olinishi va ommaviy qatl qilinishi Flandriya va Brabant
shaharlari va shaharlarida bir qator tartibsizliklarga sabab bo’ldi. Inqilobiy
burjuaziya boshchiligidagi konsistorlar (kalvinistik jamoalarning cherkov
ma’muriy organlari) xalq orasida katolik cherkovi va ispan absolyutizmiga qarshi
tashviqot olib bordilar.
2..2.1–rasm Filipp II tantanali zirhli kiyimda 25
Filipp II ning siyosati Gollandiya zodagonlari va aristokratiyasining
muxolifatchi qatlamlarini keltirib chiqardi, ularda Oranj shahzodasi Uilyam,
graflar Egmont, Xorn va boshqalar ispanlarning hukmronligidan va ularga sodiq
byurokratiyadan norozi edilar. lekin eng muhimi, ular Filipp II siyosati feodal
tartibni yo’q qiladigan xalq qo’zg’oloniga sabab bo’lishidan qo’rqishdi. Muxolifat
zodagonlari kelishuv ittifoqiga ("Murosa") birlashdilar va 1566- yil 5- aprelda
Bryusselda ispan vitse-qiroli Parma Margaretiga diniy ta’qiblarni to’xtatish,
mamlakat erkinliklarini buzish va yig’ilishni chaqirishni talab qilib, petitsiya
25
https://ru.wikipedia.org/wiki/
26

topshirdilar. dolzarb masalalarni hal qilish uchun umumiy mulk ; hukumat bu
talablarni bajarmadi.
Avgust oyida Flandriyada 1566 -yilgi kuchli qo’zg’olon boshlandi, u tezda
deyarli butun mamlakat bo’ylab tarqaldi. U birinchi navbatda katolik cherkoviga
qarshi qaratilgan edi (taxminan 5500 cherkov va monastirlar pogromlarga
uchragan). Hokimiyat falaj bo’lib qoldi. Parmalik Margaret "bid’atchilar" ni ta’qib
qilishni to’xtatishga va kalvinizmning cheklangan erkinligini joriy etishga rozi
bo’lishga majbur bo’ldi. Qo’zg’olon N. B.ning birinchi harakati edi. R. Uning
ko’lami nafaqat hukumatni, balki dvoryanlar va burjuaziyani ham qo’rqitdi.
Dvoryanlar o’zlarining ittifoqi tarqatib yuborilganligini e’lon qilishdi va
hokimiyatga qo’zg’olonni bostirishga yordam berishdi.
1567- yilning yozida ispan qo’shinlari Gollandiyaga qonli terror rejimini
o’rnatgan gersogi Alba qo’mondonligi ostida kirib kelishdi . Uning mamlakatda
bo lgan davrida (1567—1573-y.y) 11 mingdan ortiq kishi qatag onga uchradi. (shuʻ ʻ
jumladan, olijanob muxolifatning sobiq yetakchilari Egmont va Xornning qatl
etilishi). Xalq ommasi qahramonona qarshilik bilan javob berdi. O’rmonlarda
panoh topgan partizanlar ispanlarga xizmat qilgan ispan askarlari, amaldorlari va
katolik ruhoniylarini qirib tashladilar. Gollandiya va Zelandiyada dengiz gueuzlari
ispan flotiliyalarini va qirg’oqdagi ispan qal’alarini vayron qildi. Bir hovuch
izdoshlari bilan Germaniyaga qochgan Uilyam Oranj ham nemis protestant
knyazlari va frantsuz gugenotlarining yordamiga tayanib, Albaga qarshi kurasha
boshladi. Ammo knyaz qo’shinlarining Niderlandiyaga bostirib kirishlari (1568,
1572) doimo mag’lubiyat bilan yakunlandi. 26
1571- yilda Alba soliq - alkabalani joriy qildi , bu tovar munosabatlari
hukmron bo’lgan Niderlandiyada iqtisodiyotning to’liq parchalanishiga olib keldi:
fabrikalar va do’konlar yopildi, ko’plab kredit va bank idoralari bankrot bo’ldi,
ko’plab yollanma ishchilar va hunarmandlar qoldi. ishsiz. Bunday vaziyatda
dengiz guezlari 1572- yil 1- aprelda Bril shahrini egallab olishdi, bu Gollandiya va
Zelandiyada umumiy qo’zg’olon uchun signal bo’lib xizmat qildi. Inqilobiy
26
https://elibrary.ru/item.asp?id=35552266
27

fikrdagi burjuaziya va zodagonlar boshchiligida shahar kambag’allari, dehqonlar
va baliqchilar harbiy otryadlar tuzdilar, Ispaniya bilan hamkorlik qilgan mahalliy
hokimiyat organlarini ag’darib tashladilar, ispanlar va ularning sheriklarini qirib
tashladilar, cherkov va monastirlarni vayron qildilar. Vakillik organlari —
Gollandiya va Zelandiya shtatlari 1572- yilning yozida Dordrextda yig’ilib,
qo’zg’olonchi provinsiyalarda hokimiyatni tashkil etish bo’yicha bir qancha
muhim qarorlar qabul qildi va 1574- yilda u yerda bo’lib o’tgan sinod Kalvinistlar
cherkovining mustahkam tashkiliy asoslarini yaratdi. mamlakat shimolida.
Burjuaziyaning inqilobiy qismi va xalq ommasi kalvinizm bayrog i ostida ispanʻ
hukmronligi va feodal zulmini yo q qilish uchun kurash olib bordi. Ammo badavlat
ʻ
savdogarlar faqat ispan rejimining "ekstremalliklariga" qarshi chiqdilar va
muxolifat zodagonlari bilan ittifoqni qo’llab-quvvatladilar. "Tartibni o’rnatish"
uchun savdogar oligarxiyasi eng yuqori ijro etuvchi hokimiyat va oliy harbiy
qo’mondonlikni deyarli diktatorlik vakolatlarini olgan Oranj Uilyamga topshirdi
(1572 -yil kuz). Ispaniya hukumati qo’zg’olonga qarshi kurashga bor kuchini
sarfladi va bir qator g’alabalarni qo’lga kiritdi, ammo oxir-oqibat inqilobiy
kuchlarning qahramonona qarshiligi tufayli ularning sa’y-harakatlari barbod bo’ldi
(1572- yil dekabr – 1573- yil iyulda Garlem mudofaasi, 1573- yilda Alkmaar,
Leyden 1573- yil oktyabr 1574- yil oktyabr, 1578- yil Amsterdamdan ispan
qo’shinlarini chiqarib yuborish).
Shimoldagi inqilobning muvaffaqiyatlari, Albaning terroristik siyosatining
muvaffaqiyatsizligi (1573- yilda Ispaniya hukumati uni Niderlandiyadan chaqirib
olishga majbur bo’lgan), ispan askarlarining g’alayonlari va qo’zg’olonlari janubiy
viloyatlarda ispanlarga qarshi harakatni kuchaytirdi. 1576-yil 4-sentabrda
Bryusselda ispanlarga qarshi g alabali qo zg olon bo lib o tdi; inqilobiy va ozodlik
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
harakati markazi janubga ko chdi. 1576- yil kuzida yig’ilgan barcha Gollandiya
ʻ
provinsiyalarining general shtatlari mamlakatda asosiy hokimiyatga aylandi; ular
mamlakatning boshqaruv shaklini aniqlashlari, tashqi va ichki siyosat sohasidagi
dolzarb muammolarni hal qilish yo’llarini belgilashlari kerak edi. Biroq, ularda
inqilobning yanada chuqurlashishidan manfaatdor bo’lmagan dvoryanlar va
28

ko’proq konservativ burgerlar hukmronlik qilgan. 1576-yil 8-noyabrda shimoliy
(kalvinistik) va janubiy (katolik) provinsiyalari o rtasida mamlakat va dunyoningʻ
siyosiy birligi tiklanishini e lon qilgan Gent tinchlanishi deb ataladigan kelishuv
ʼ
e lon qilindi, ammo bu boradagi muammolarni hal qilmadi . masalalar (Ispaniya
ʼ
hukmdori Filipp II hokimiyati rasman saqlanib qoldi, diniy masala hal etilmadi,
cherkov yerlarini musodara qilish taklifi rad etildi; yerga feodal mulkchilik va
shahar va qishloqlarda feodal munosabatlariga barham berish masalasi hatto
ko tarilmadi). 1577- yil 12- fevralda General Estates Ispaniyaning yangi
ʻ
gubernatori, Avstriyaning Don Xuan bilan "Abadiy farmon" deb nomlangan -
Gentni tinchlantirishni tan olish shartlari bo’yicha Ispaniya qiroli bilan yarashish
to’g’risida bitim tuzdi. Biroq, 1577- yil 24- iyunda Don Xuan Namur qal’asini
egallab oldi va inqilobni bostirish uchun kuchlarni to’play boshladi. 1577- yilning
yozi va kuzida Bryussel, Gent, Ipres, Antverpen va boshqa shaharlarda zodagon-
katolik reaktsiyasining hiyla-nayranglariga javoban, shahar ommasi reaktsion
magistratlarni ag’darib tashladi, o’z qurolli kuchlarini va inqilobiy mahalliy
hokimiyatlarni yaratdi - " Avvaliga faqat shaharlar mudofaasini tashkil qilish orqali
mas’ul bo’lgan 18-sonli qo’mitalar, so’ngra asta-sekin Kalvinist konstruktsiyalar
va shahar qurolli otryadlari bilan birgalikda shahar hayotining barcha jabhalarini
boshqarishga aralasha boshladilar. Gentda ayniqsa shiddatli kurash boshlandi, u
erda 1577- yil oktyabr oyining oxirida, olijanob aksilinqilobiy fitna tugatilgandan
so’ng, demokratik elementlar g’alaba qozondi. 1577-yil sentabrda Oranj Uilyam
Gollandiyadan Bryusselga keldi, u yerga o z tarafdorlari tomonidan chaqirilib,
ʻ
Brabantning ruvar (hukmdori) etib saylandi; u mamlakatning siyosiy hayotini o’z
nazoratiga oldi. 1578—1579- yillarda Flandriya, Brabant, Xroningen, Drente,
Frizlandda kuchli dehqonlar harakati rivojlana boshladi. "O’z" va ispan askarlari
tomonidan shafqatsizlarcha talon-taroj qilingan qo’zg’olonchi dehqonlar general
shtatlarga soliq to’lashni to’xtatdilar, ispanlar tarafini olgan xo’jayinlariga feodal
burchlarini bajardilar, zodagonlar va katolik cherkovining yerlarini egallab
oldilar. , vayron qilingan qal’alar va yo’q qilingan talonchilar. 27
27
https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/006/162.htm
29

1578 -yil kuzida Gennegau provinsiyasining reaktsion katolik dvoryanlari
aksilinqilobiy qo zg olon ko tardilar; ularga Artua, Duai va Orsha zodagonlariʻ ʻ ʻ
qo’shildi. 1579- yil 6- yanvarda ular inqilobiy provinsiyalardan amalda ajralib
chiqqan Arras ittifoqini tuzdilar va 1579- yil 17- mayda Filipp II bilan alohida
shartnoma tuzdilar . Shimolning inqilobiy viloyatlari bunga javoban 1579- yil 23 -
yanvarda Utrext ittifoqini imzoladilar ; Keyinchalik demokratik harakat g’alaba
qozongan Flandriya va Brabant shaharlari ham unga qo’shildi. Oranj shahzodasi va
generallar feodal-katolik reaktsiyasi bilan murosaga kelish orqali allaqachon
butunlay bankrot bo’lgan "butun mamlakatni birlashtirish" siyosatini davom
ettirdilar. Ular qurollangan odamlardan inqilobiy armiya yaratish g’oyasini rad
etdilar va xorijiy harbiy yollanma askarlardan foydalanishga tayandilar.
Shaharlarda Orange Uilyam o’z agentlarini "18 qo’mita"ga kiritdi va ular orqali
o’ziga mos keladigan siyosat olib bordi. Buning sharofati bilan janubiy
viloyatlarda feodal-katolik reaktsiyasi tobora kuchayib bordi, inqilob kuchlari va
ozodlik harakati barbod bo’ldi, inqilobiy burjuaziya, ko’plab malakali ishchilar va
hunarmandlar Shimolga ko’chib o’tdi.
1580-yil 15- iyunda Filipp II ning Oranj shahzodasini qonundan
chetlashtirish to’g’risidagi farmonining nashr etilishi General Estatesni Filipp II ni
taxtdan chetlatish va Niderlandiyani Ispaniyadan mustaqil deb e’lon qilish
to’g’risidagi aktni chiqarishni tezlashtirishga undadi (1581- yil 26- iyul). Biroq,
inqilob hududiy jihatdan shimoliy viloyatlar bilan cheklangan bo’lib chiqdi.
Janubda mohir siyosatchi va qo’mondon Aleksandr Farnese (1578- yil oktyabrda
vafot etgan ispan gubernatori Don Xuan o’rnini egallagan) Flandriya va Brabantga
muntazam hujum uyushtirdi va 1585- yilga kelib ularning zabt etilishini yakunladi.
1589- yilda taniqli qo’mondoni Morits boshchiligidagi shimoliy
viloyatlarning harbiy kuchlari ispan qo’shinlarini og’ir mag’lubiyatga uchratib,
ulardan bir qancha hududlarni qaytarib oldi . 1609- yilda o’n ikki yillik sulh
tuzildi, unga ko’ra Ispaniya Birlashgan Viloyatlar burjua respublikasining amalda
mustaqilligini tan oldi (Gollandiya shimolida inqilob natijasida tashkil topgan
yangi davlat ma’lum), 1648- yilda xalqaro tan olingan.
30

16-asr ispan mustamlakasiga zarba berib, Yevropada g’alabali burjua
inqiloblari davrini ochdi. Uning natijasi Ispaniya hukmronligining ag’darilishi va
Shimoliy Niderlandiyada Yevropadagi birinchi burjua respublikasining tashkil
topishi edi. Kapitalizm rivojlanishining ilk, manufaktura davrida, yangi paydo
bo’lgan burjuaziya va dvoryanlar o’rtasidagi sinfiy qarama-qarshilik to’liq
pishmagan paytda sodir bo’ldi, bu uning natijalariga ta’sir qildi. Inqilob mamlakat
shimolidagina g alaba qozondi (bu yerda kapitalistik taraqqiyot yanada mustahkamʻ
asosga ega bo lgan, dehqon-plebey harakati esa uyushqoqroq va maqsadga
ʻ
muvofiq bo lgan). Gollandiya janubi Ispaniya qo’lida qoldi. Ispan absolyutizmini
ʻ
ag’darishda xalq ommasi muhim rol o’ynadi, lekin etarli darajada ijtimoiy-siyosiy
etuklik va tashkilotchilik tufayli ular inqilob davrida amalga oshirilgan
o’zgarishlarda demokratik iz qoldira olmadilar; tub aholining mustaqil roli hali
juda kichik edi. Iqtisodiy jihatdan eng qudratli yirik savdo burjuaziyasi
mamlakatning keyingi taqdiri uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega bo’lgan siyosiy
hokimiyatni egallab oldi.
31

XULOSA
Ispaniyaning mustamlakachilik siyosati insoniyat tarixidagi eng muhim va
murakkab jarayonlardan biridir. Ushbu kurs ishida Ispaniyaning XV asr oxiri va
XVI asr boshlarida boshlagan mustamlakachilik siyosati, uning sabab va
oqibatlari, shuningdek, bu siyosatning Amerika qit’asi va Ispaniya o’ziga
ko’rsatgan ta’siri batafsil tahlil qilindi.
Ispaniyaning mustamlakachilik davri qit’alararo aloqalarning kengayishi va
yangi dunyo tartibining shakllanishiga katta hissa qo’shdi. Ispaniyaning Amerika
qit’asidagi faoliyati natijasida yangi hududlar kashf etilib, u yerlarda Ispaniya
imperiyasi hukmronligi o’rnatildi. Bu jarayonlar mahalliy aholi uchun jiddiy
ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy o’zgarishlarga sabab bo’ldi.
Mahalliy aholining hayoti tubdan o’zgardi, ularning ko’plab urf-odatlari va
diniy e’tiqodlari o’zgartirildi yoki yo’q qilindi. Ispaniyaning mustamlakachilik
siyosati natijasida mahalliy aholi orasida keng miqyosda qirg’inlar, majburiy
mehnat va qaramlikning tarqalishi kuzatildi. Bunga qo’shimcha ravishda,
Ispaniyaning mustamlakachilik siyosati iqtisodiy o’zgarishlarga olib keldi, shu
jumladan, yangi ekin turlari va qimmatbaho metallar Evropaga olib kelinishi.
Shuningdek, Ispaniyaning mustamlakachilik siyosati o’z ichki
taraqqiyotiga ham ta’sir ko’rsatdi. Mustamlakalar orqali Ispaniyaga katta miqdorda
boyliklar olib kelindi, bu esa mamlakatning iqtisodiy va siyosiy qudratini oshirdi.
Biroq, uzoq muddatda mustamlakachilikka bog’liqlik Ispaniya iqtisodiyotining
noto’g’ri rivojlanishiga ham olib keldi, bu esa mamlakatda ichki iqtisodiy
muammolarni keltirib chiqardi.
Ilmiy nuqtai nazardan qaraganda, Ispaniyaning mustamlakachilik siyosati
o’ta murakkab va ko’p qirrali jarayon ekanligi ko’rinib turibdi. Ushbu siyosatning
qit’alararo aloqalarning kengayishiga, yangi iqtisodiy tizimlarning shakllanishiga
va madaniy almashinuvlarga qo’shgan hissasi katta bo’ldi. Shuningdek, bu
davrning inson huquqlari, adolat va erkinlik tushunchalariga salbiy ta’sir
ko’rsatganligini ham e’tibordan chetda qoldirmaslik lozim.
32

Ushbu kurs ishi orqali Ispaniyaning mustamlakachilik siyosati haqidagi
bilimlarni kengaytirish, bu siyosatning murakkabliklari va uning Amerika qit’asi
hamda dunyo tarixiga qo’shgan hissasini yaxshiroq tushunish imkoniyati yaratildi.
Shu bilan birga, bu tarixiy jarayonning zamonaviy dunyoga ta’siri ham ko’rsatib
berildi.
Xulosa qilib aytganda, Ispaniyaning mustamlakachilik siyosati insoniyat
tarixining muhim bo’limlaridan biri bo’lib, uning ijobiy va salbiy tomonlarini
o’rganish kelajak avlodlar uchun ham katta ahamiyatga ega.
33

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ergashev Sh. Jahon tarixi.,T 1-2013
2. Ergashev Sh.Jahon tarixi 1880-1918- yillar Toshkent O’zbekiston 2015
3. Ergashev Sh. Jahon tarixi Yangi davr 2-qism Toshkent O’zbekiston 2015
4. M.Lafasov Jahon tarixi ToShkent Turon-Iqbol 2018
5. M.Monfred, A.Z.Napoleon Bonapart. M., 1986
6. Manfred A.Z. Istoriya Fransii M., 1973
7. 1. Лит.: Маркс К., Революционная Испания, Маркс К. и Энгельс Ф.,
Соч., 2 изд., т. 10; его же, Боливар-и-Понте, там же, т. 14;
8. Маркс К. и Энгельс Ф., Аякучо, там же; Альперович М. С.,
Освободительное движение конца XVIII — начала XIX вв. в Латинской
Америке, М., 1966;
9. Альперович М. С., Слезкин Л. Ю., Образование независимых
государств в Латинской Америке (1804—1903), М., 1966;
10. Война за независимость в Латинской Америке (1810—1826), М., 1964;
11. Слезкин Л. Ю., Россия и война за независимость в Испанской Америке,
М., 1964.
12. http://hozir.org
13. https://cyberleninka.ru/article/n/evropeyskoe-sosuschestvovanie-
kolonialnaya-politika-ispanii-i-rossii-kulturnoe-nasilie-ili-kulturnyy-mir
14. https://novist.history.spbu.ru/docs/NIR_Ispanskaya_Imperiya.doc
15. https://www.yaklass.ru/p/history/8-klass/gosudarstva-evropy-v-xviii-v-
6985853/gosudarstva-pireneiskogo-poluostrova-7156744/re-46ec1421-beab-
4a9f-9f06-c38acca3fbaa
34

ILOVALAR
Kolumbning Amerikaga dastlabki tashrifi. Jon Vanderlin tomonidan chizilgan
rasm. 1846- yil Kapitoliy arxitektori
Ispaniyaning mustamlakachilik tizimi
35

Martin Valdseemyuller tomonidan dunyo xaritasining parchasi. Strasburg, 1507 -
yil Kongress kutubxonasi
Yangi Dunyodagi ispan koloniyalari
36

Ispaniyaning mustamlaka mulklari
37

Ispaniyaning mustamlakachilik siyosati

Купить