Iste'molchi va ishlab chiqaruvchi o'rtasidagi munosabat - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	260.3KB
Покупки	1
Дата загрузки	14 Декабрь 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Bahrom

Дата регистрации 05 Декабрь 2024

383 Продаж

Iste'molchi va ishlab chiqaruvchi o'rtasidagi munosabat

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR
VAZIRLIGI
__UNIVERSITETI
Ro’yxatga olindi №__________ Ro’yxatga olindi №__________
“_____” ____________20 y. “_____” ____________20 y.
“___________________________ “ KAFEDRASI
“_____________________________ “ FANIDAN
KURS ISHI
Mavzu:________________
Bajardi:_________________________________
Tekshirdi:_______________________________
______________ - 20___
Mavzu: Iste'molchi va ishlab chiqaruvchi o'rtasidagi munosabat
1

Mundarija
Kirish ............................................................................................................................................................ 2
Asosiy qism .................................................................................................................................................. 4
1. Ishlab chiqaruvchi va iste'molchi o'rtasidagi munosabatlarning asosiy turlari ........................................ 4
2. Mahsulot ishlab chiqarish va iste'mol qilish o'rtasidagi bog'liqlik .......................................................... 12
3. Ishlab chiqaruvchilar va iste'molchilar o'rtasidagi munosabatlarning muammolari .............................. 18
4. Iste’molchilarning huquq va majburiyatlari.Iste’molchilar huquqini himoyalash asoslari ................. 29
Xulosa ........................................................................................................................................................ 34
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ............................................................................................................. 35
V.Internet saytlar ....................................................................................................................................... 38
Kirish
Mavzuning dolzarbligi: Mamlakatda ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan
rivojlanish makroiqtisodiy barqarorlik muhim ahamiyatga ega. Makroiqtisodiy
barqarorlikni ta'minlash bugungi kunda dolzarb masala bo lib hisoblanadi.ʻ
Iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta'minlashda investitsion faollikni oshirish
va makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlash muhimdir. Makroiqtisodiy barqarorlik
ta'minlangan holat deb shunday holatga aytiladi-ki, bunda mamlakat barqaror
iqtisodiy o'sishga erishayotgan, to la bandlik ta'minlanilayotgan, narxlarning
ʻ
barqaror holati, aholi sonining o'sishidan ko ra aholi jon boshiga YaIM ning o'sish
ʻ
tez sur'atlarda yuz berayotgan, davlat budjetining muvozanat holatda
2

saqlanayotganligi, tashqi savdo saldosi ijobiy bo lgan va almashinuv kursiningʻ
barqarorlik holatiga nisbatan aytiladi. Pirovard natijada Makroiqtisodiy barqarorlik
aholi farovonligining oshishiga olib keladi.
Makroiqtisodiy barqarorlikning ta'minlanishida investitsiyalar ijobiy ta'sir
ko'rsatuvchi muhim omil sifatida namoyon bo ladi.
ʻ Shundan kelib chiqqan holda
makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlash uchun investitsion faollikni oshirish
zarurati kelib chiqadi. Chunki investitsion faollikning oshishi natijasida aholi
daromadlari ko payadi, investitsiyalar YaIM ning oshishiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi
ʻ
ya'ni investitsiyalarning hajmi ko payishi bilan YaIM hajmi ham uning o'sish
ʻ
sur'ati ham oshib boradi, davlat byudjetiga tushimlar ortadi, yangi ish o'rinlari
yaratiladi va buning natijasida mamlakatda makroiqtisodiy barqarorlik ta'minlanib
boriladi.
O'zbekiston Respublikasida makroiqtisodiy barqarorlik va investitsion
faollikni oshirishga qaratilgan bir qancha islohatlar amalga oshirilmoqda. Bu
yo nalishlar bo yicha ustuvor yo nalishlar O'zbekiston Republikasi Prezidentining
ʻ ʻ ʻ
«O zbekiston Republikasini yanada rivojlantirish bo yicha Harakatlar strategiyasi
ʻ ʻ
to g risida»gi farmonida belgilab berilgan.
ʻ ʻ
Hozirgi kunda Harakatlar strategiyasida belgilangan yo nalishlar bo yicha
ʻ ʻ
makroiqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash va yuqori iqtisodiy o sish sur'atlarini
ʻ
saqlab qolish, milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish, qishloq
xo jaligini modernizatsiya qilish va jadal rivojlantirish, iqtisodiyotda davlat
ʻ
ishtirokini kamaytirish bo yicha institutsional va tarkibiy islohotlarni davom
ʻ
ettirish, xususiy mulk huquqini himoya qilish va uning ustuvor mavqeini yanada
kuchaytirish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik rivojini rag'batlantirish,
hududlar, tuman va shaharlarni kompleks va mutanosib holda ijtimoiy-iqtisodiy
taraqqiy ettirish, investitsiyaviy muhitni yaxshilash orqali mamlakatimiz
iqtisodiyoti tarmoqlari va hududlariga xorijiy sarmoyalarni faol jalb etishga
qaratilgan islohatlar amalga oshirilmoqda. Natijada iqtisodiyot jadal tarzda
rivojlanib,makroiqtisodiy barqarorlik ta'minlanmoqda va investitsion faollik
oshirilmoqda.
3

Kurs ishining maqsad va vazifalari: Ishlab chiqaruvchi va iste'molchi
o'rtasidagi munosabatlarning asosiy turlari. Mahsulot ishlab chiqarish va iste'mol
qilish o'rtasidagi bog'liqlik. Ishlab chiqaruvchilar va iste'molchilar o'rtasidagi
munosabatlarning muammolari haqidagi ma’lumotlarni umumlashtirish va
qisqacha tavsiflash.
Kurs ishi ob’yekti va predmeti: Ishlab chiqaruvchi va iste'molchi
o'rtasidagi munosabatlarning o’ziga xos tomonlari. Ishlab chiqaruvchilar va
iste'molchilar o'rtasidagi munosabatlarning muammolar va ularning yechimari
Kurs ishning tadqiqot uslubi va uslubiyoti: Ilmiy ommabop manbalardan
to‘plangan ma’lumotlar tahlil qilib,xulosa va takliflar qilish.
Kurs ishi tuzilishi: Bajarilgan kurs ishi kirish qismi, Asosiy qism va
qilingan xulosalardan iborat. Ishda o‘rganilishi e’tiborga olingan ma’lumotlar
tushunarli ravishda ifodalash uchun chizma jadvallar va rasmlar berildi.Ishga
qo‘yilgan maqsadga erishishi uchun to‘plangan adabiyotlar manbalarning nomlari
va elektron manzillari keltirildi.
Asosiy qism
1. Ishlab chiqaruvchi va iste'molchi o'rtasidagi munosabatlarning asosiy
turlari
Ishlab chiqaruvchilar va savdo ishtirokchilari o'rtasidagi shartnomaviy
munosabatlarda asosiy e'tibor narx siyosatiga, sotish shartlariga, hududiy
huquqlarga, xizmatlarning tuzilishiga (mas'uliyat, shartnomaning amal qilish
muddati va uni bekor qilish shartlariga) qaratiladi.
4

Narx siyosati asosan savdo ishtirokchilari savdo funktsiyalarini bajarish
uchun oladigan chegirmalar, ommaviy xaridlar, naqd to'lovlar, shuningdek
komissiya miqdori bilan bog'liq.
Sotish shartlari narx va sifat kafolatlarini, to'lov va tashish shartlarini,
sotilmaydigan mahsulotlar uchun kompensatsiyalarni va qaytarish uchun
chegirmalarni belgilash. Narxlarni pasaytirishga qarshi kafolat ayniqsa muhimdir.
Bu bozor ishtirokchilarini keyinchalik boshqa firmalar tomonidan arzonroq
sotiladigan mahsulot uchun yuqori narx to'lashdan himoya qiladi. Agar narxlar
pasaysa, asl xaridorga tovon puli to'lanadi, shunda mahsulot unga raqobatchilarga
tushganidek narxlanadi. Aks holda, u raqobatchilar iste'molchilar uchun
belgilaydigan narxlarni o'rnatolmaydi.
Hududiy huquqlar Marketologlar va yoki maqsadli bozorlar faoliyat yurita
oladigan geografik belgilangan hududlar (masalan, kichik korxonalar ) bilan
shartnomalar tuzishi mumkin. Hududda eksklyuziv huquqlar mavjud.
Xizmat / javobgarlik tuzilishi. U tarqatish kanallarida har bir ishtirokchining
rolini tavsiflaydi, savdo xodimlarini kim tayyorlashini, tovarlarni etkazib berishni,
reklamalarni tayyorlashni, zaxiralarni saqlashni va do'kon oynalarini bezashni
belgilaydi.
Shartnomaning amal qilish muddati va uni bekor qilish shartlari savdoni
ishlab chiqaruvchi (yetkazib beruvchi) yaratilgan hududiy bozordan foydalanib,
ma'lum muddat tugagunga qadar ularni chetlab o'tishidan himoya qiladi. Ishlab
chiqaruvchi shartnomaning amal qilish muddati cheklanganligi va uning bekor
qilinishiga olib keladigan shartlar aniqlanganligi bilan himoyalangan.
Tarqatishning barcha ishtirokchilari umumiy maqsadlarga ega: rentabellik,
mahsulot va xizmatlardan foydalanish, samarali tarqatish va marketing,
mijozlarning sodiqligi. Biroq, nuqtai nazarlar ularga qanday erishish mumkinligi
haqida farq qiladi. Shu sababli kanal ichida nizolar kelib chiqadi. Qarama-qarshilik
bir xil darajadagi vakillar o'rtasida ham, turli darajadagi vakillar o'rtasida ham
yuzaga kelishi mumkin.
5

Hamkorlik odatda bitta kanal a'zolari o'rtasida sodir bo'ladi. Ishlab
chiqaruvchilar, ulgurji va chakana sotuvchilar bir-biriga yordam berishadi va
ularning hamkorligi odatda hamma uchun katta foyda keltiradi.
Raqobat bir xil maqsadli bozorlarga xizmat ko'rsatishga harakat qilayotgan
firmalar va tizimlar o'rtasida yuzaga keladi. Har qanday kompaniyaning tarqatish
dasturining muhim qismi uning mijozlarga xizmat ko'rsatish darajasidir. Qabul
qilingan qarorlar etkazib berish chastotasi, ularning tezligi va barqarorligiga
tegishli; shoshilinch etkazib berish tartibi; kichik buyurtmalarni qabul qilish;
saqlash; assortimentni muvofiqlashtirish va boshqalar. Ushbu sohalarda yomon
ishlash mijozlarning yo'qolishiga olib kelishi mumkin.
Tovarlarni sotish tizimi marketingning asosiy bo'g'ini va kompaniyaning
tovarlarni yaratish, ishlab chiqarish va iste'molchiga etkazib berishdagi barcha
faoliyatida o'ziga xos pardozlash majmuasidir. Aynan shu erda iste'molchi
kompaniyaning barcha sa'y-harakatlarini o'zi uchun foydali va zarur deb biladi
yoki tan olmaydi va shunga mos ravishda uning mahsuloti yoki xizmatlarini sotib
oladi yoki sotib olmaydi. 1
Kontseptsiyaga marketing bir qator funktsiyalarni o'z ichiga olishi kerak:
tashish, saqlash, saqlash, qayta ko'rib chiqish, ulgurji va chakana savdo aloqalarini
rivojlantirish; sotishdan oldingi tayyorgarlik va tovarlarni real sotish. Bozor
iqtisodiyoti sharoitida savdo tizimining asosiy elementlarini: savdo kanali, ulgurji
sotuvchi, chakana sotuvchi, broker, komissioner, ulgurji agent, qabul qiluvchi,
savdo agenti, dilerni hisobga olish kerak. Tarqatish tizimidagi ishtirokchilarning
xilma-xilligi quyidagicha izohlanadi. Kompaniyaning egasi sotish xarajatlarini
kamaytirishga intiladi, ammo iste'molchining qulayligini ta'minlash kerak. Barcha
xilma-xillik va barcha turdagi sotuvchilarning sezilarli soni, bir tomondan,
mahsulotning, bozorning, kompaniyaning o'ziga xos xususiyatlarini va boshqa
tomondan, sotib olganlar uchun maksimal qulaylik yaratish talablarini aks ettiradi.
An'anaviy ravishda iste'mol tovarlari savdosi tarkibini ikkita quyi tizimga
bo'lish mumkin: savdoning o'zi va qo'llab-quvvatlovchi. Birinchisi, ulgurji va
1
Yahya Waqas, Shujahat Haider Hashmi, Muhammad Imran Nazir, «Macroeconomic factors and foreign portfolio
investment volatility: A case of South Asian countries». Future Business Journal.
6

chakana savdo tarmog'i bilan ifodalanadi, ikkinchisi - tovar aylanishini
ta'minlaydigan infratuzilma.
Shunday qilib, tovarlar harakati - bu iste'molchilarning ehtiyojlarini
qondirish va o'zlari uchun foyda olish uchun materiallar va tayyor mahsulotlarning
kelib chiqqan joylaridan foydalanish joylariga jismoniy harakatini rejalashtirish,
amalga oshirish va nazorat qilish faoliyati.
Ulgurji savdo
Ulgurji savdo - qayta sotish yoki professional foydalanish maqsadida ularni
sotib oluvchilarga tovarlar yoki xizmatlarni sotish bo'yicha har qanday faoliyat.
Ulgurji sotuvchi - turli ishlab chiqaruvchilardan katta miqdordagi tovarlarni sotib
oladigan va ularni chakana savdoga yoki iste'molchiga to'g'ridan-to'g'ri sotishni
tashkil etadigan kompaniya. Ulgurji sotuvchilar chakana sotuvchilardan farq qiladi.
Birinchidan, ulgurji sotuvchi rag'batlantirish, atmosfera va uning joylashgan joyiga
kamroq e'tibor beradi tijorat korxonasi beri u asosan oxirgi foydalanuvchilar bilan
emas, balki professional mijozlar bilan shug'ullanadi. Ikkinchidan, hajmi bo'yicha
ulgurji operatsiyalar chakana savdoga qaraganda kattaroqdir va ulgurji savdo
maydoni odatda chakana savdogarnikidan kattaroqdir. Uchinchidan, qonun va
soliqlarga nisbatan hukumat ulgurji va chakana sotuvchilarga turli tomonlardan
yondashadi.
Ishlab chiqaruvchi firmalar uchun ulgurji sotuvchilar xizmatidan foydalanish
foydalidir, chunki kapital yetarli bo'lsa ham, ular uchun mablag'larni ulgurji
savdoni tashkil etishga emas, balki ishlab chiqarishni rivojlantirishga yo'naltirish
afzalroqdir. Va, o'z navbatida, ulgurji sotuvchilar uchun barcha firmalar bilan
yaxshi munosabatlarni saqlab qolish foydali bo'ladi, agar bu ularga ulgurji
samaradorlikning eng muhim quroli - keng assortiment, tovarlarning keng tanlovi
bilan ta'minlangan bo'lsa. Ulgurji sotuvchi va kompaniyaning savdo xizmati
o'rtasidagi tub farq shundaki, u nafaqat o'zining, balki har qanday kompaniyaning
tovarlarini sotishdan daromad va foyda oladi. Ammo iste'molchilarning ta'mi va
afzalliklari boshqacha. Shunga ko'ra, ulgurji sotuvchining tovar tanlovi qanchalik
ko'p bo'lsa, uning daromadi va foydasi shunchalik yuqori bo'ladi. Albatta, unga
7

marketing muammolari ham duch keladi: bu maqsadli bozor, narxlar,
rag'batlantirish usullari, korxonaning joylashuvi to'g'risida qaror. Ammo ulgurji
sotuvchilar assortimentni tanlash bilan ko'proq bog'liq. Ulgurji sotuvchilar to'liq
assortimentni taklif qilish va darhol yetkazib berish uchun etarli zaxiralarni saqlash
uchun kuchli bosim ostida. Ammo bu foydaga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Bugungi kunda ulgurji sotuvchilar o'zlari uchun faqat eng foydali mahsulot
guruhlarini tanlaydilar. "Ichki" raqobatning oldini olgan holda, ulgurji sotuvchilar,
bir tomondan, mahsulot reklamasidan voz kechishni afzal ko'radilar, ikkinchi
tomondan, ular firma mijozlari bilan shaxsiy aloqalarni davom ettiradigan
an'anaviy sotuvchilar tarmog'ini saqlab qolishadi.
Deyarli barcha ulgurji operatsiyalar kreditdan foydalanadi. Masalan, A
firmasi B firmasi bilan bir xil yaxshi mahsulotga ega. Ikkalasi ham yaxshi obro' ,
tovarlarga xizmat ko'rsatishga yuqori tayyorgarlik, teng darajada yaxshi tashkil
etilgan savdo aloqalari. Barcha koeffitsientlar teng bo'lganda ulgurji sotuvchi
kimga ustunlik qiladi? Albatta, unga ko'proq narsani taklif qiladigan kompaniyaga
o'rtacha narx shunga o'xshash mahsulot uchun. Xo'sh, bu erda hamma narsa bir xil
bo'lsa, xaridorga kim beradi Yaxshiroq sharoitlar kredit, u g'alaba qozonadi.
Buning teskari holati, albatta, biznes amaliyotida ham kam uchraydi. Yirik savdo
firmalarining kredit yordami ko'pincha boshlang'ich, ammo istiqbolli sanoat
firmalari tomonidan qo'llaniladi. 2
Hozirgi vaqtda ulgurji savdo shoxobchalaridan amaliyotda keng
foydalanilmoqda. Mashhur “Singer” kompaniyasi birinchilardan bo‘lib bunday
filialni ochgan. AQShda aylanmaning 40% dan ortig'i shu turdagi filiallarga to'g'ri
keladi. Ishlab chiqaruvchi firmalarning savdo ofislari tegishli bazalar va
omborlarga tayanib, bunday ulkan iqtisodiyotda ulgurji savdoning deyarli yarmini
egallab oldilar. Albatta, bunda ulgurji savdo korxonalarini tarmoq tasarrufiga olish
amaliyoti muhim ahamiyat kasb etdi. Turli sohalarda markali ulgurji savdoning
roli har xil. Bu erda mahsulotning tabiati, bozorning xususiyatlari va hatto oddiy
an'analar ham rol o'ynaydi. Shu bilan birga, bunday qiziq fakt brend va mustaqil
2
Yakubov I.O., Hakimov H.A. Makroiqtisodiyot-2. O'quv qo'llanma. - T.: TDIU, 2019.-217 bet.
8

ulgurji savdogarlar o'rtasidagi raqobat unchalik kuchli emasligi ma'lum bo'ldi.
Ta'sir doiralarining o'ziga xos bo'linishi mavjud. Deyarli uchdan birida
firmalarning ulgurji filiallari chakana tovarlarni etkazib beruvchi mustaqil ulgurji
aloqalarni etkazib beruvchilar sifatida ishlaydi. Gap shundaki, ta'kidlanganidek,
chakana savdoga etkazib berish tovarlarni sezilarli darajada qayta ko'rib chiqish
bilan birga keladi va sanoat firmalarining ulgurji sotuvchilari buni qilmaydi. Har
qanday biznesning maqsadi iste'molchini yaratishdir. Yangi va yangi mijozlarni
yaratishga qaratilgan bozor strategiyasining asosiy yangiliklaridan biri bu
"franchayzing". 3
Franchayzing shartnomalari 1930-yillarda avtomobillar, benzin va
alkogolsiz ichimliklar ishlab chiqaruvchi firmalar tomonidan boshlandi, bu esa
kichik mustaqil treyderlarni hamkorlikka jalb qildi, ularga o'z tovarlarini sotish
huquqini berdi. Urushdan keyingi davrda bu model savdoning boshqa turlarida
ham qo‘llanila boshlandi va hozirda ishlab chiqarish va aholiga xizmat
ko‘rsatishning deyarli barcha turlarini qamrab oladi. "Franchayzing" deganda
sanoat firmasining savdo manfaatlarini uning dileri (operatori) tomonidan
ifodalanishiga oid qandaydir kelishuv tushuniladi. Uning mohiyati quyidagilardan
iborat: ma'lum bir martalik to'lov va ishlab chiqaruvchi foydasiga keyingi oylik
chegirmalar majburiyati uchun diler faqat ishlab chiqaruvchining tovar va
xizmatlarini sotish, uning tovar belgisidan foydalanish, asbob-uskunalar va
jihozlarda yordam berish huquqini oladi. operatsiya savdo nuqtasi , barcha hisob-
kitob, kredit va moliyaviy operatsiyalarda kompaniyaning yordami va korporativ
treninglar imkoniyati. Firmaning diler ishini nazorati juda qattiq. Aksariyat
hollarda kompaniya o'z korxonalarini ham, operatorlarga tegishli korxonalarni ham
o'z ichiga oladi. Ushbu turdagi tashkiliy tuzilma birlashtirilmagan: o'z va qarzga
olingan korxonalar juda boshqacha nisbatlarda birlashtirilishi mumkin, korxonalar
soni 2-3 dan yuzlab va minglabgacha o'zgarishi mumkin. Katta birlashmalarda
subpudratchilik amaliyoti rivojlangan: ma'lum bir hududda brend nomidan
foydalanish huquqini olgan operator o'z tarmog'i pudratchilar. "Franchayzing"
3
Агапова Т.А., Серегина С.Ф. Макроэкономика: Учебник. 10-е изд. перераб. и доп. – М.: Издательство
«МФПУ Синергия», 2013.
9

tizimining muvaffaqiyatining asosiy sababi uning sheriklar uchun o'zaro
manfaatliligidir. Kompaniya tomonidan: birinchidan, bularning barchasi
dilerlarning mablag'lari asosida qurilgan, ya'ni. tavakkalchilik minimal va kapitalni
yo'qotish ham; ikkinchidan, u moslashuvchan va "nuqtalar" sonini juda tez
o'zgartirish yoki qayta yo'naltirish mumkin; uchinchidan, uni boshqarish oson;
to'rtinchidan, diler homiy firmaga shunchalik bog'liqki, rahbariyat jiddiy nizolarga
duch kelmaydi; va nihoyat, bu erda kompaniyaning narx siyosati deyarli to'liq
amalga oshirilishi mumkin (agar xaridor buni qabul qilsa). Operator tomonidan:
biznes boshlash imkoniyati, boshqaruvdagi qiyinchiliklarni yengish va h.k.
Chakana savdo
Har qanday mahsulot iste'molchiga minimal xarajatlar bilan va imkon qadar
tezroq etib borishi, mijoz-iste'molchining ehtiyojlarini to'liq qondirishi, pulga
aylanishi, korxonaning kelajakdagi farovonligi kafolati sifatida foyda keltirishi
kerak. Tovar aylanmasining butun mexanizmi va barcha darajadagi maksimal
foyda olish uyg'un ishlashi uchun mahsulot o'z xaridorini topishi kerak. Va
chakana sotuvchining vazifasi tovar uchun xaridorni topish va tovarni bo'lajak
"egasi" nazarida jozibador qilishdir: mos narx bilan yoki o'z vaqtida ko'rinishi
bilan yoki uning tanlovi va ishlashi uchun almashtirib bo'lmaydigan xizmatlar,
imtiyozlar. , kafolatlar va boshqa ko'plab fokuslar. Umuman olganda, bularning
barchasi bizga firma - savdogar o'zining tijorat manfaatlarini ko'zlashini
unutishimizga imkon beradi, lekin bizni "vaziyatning ustasi" kabi his qiladi va
ushbu mahsulot har jihatdan biz uchun to'g'ri ekanligiga ishonchni uyg'otadi. .
Oxirgi so'z xaridor uchun. Har qanday savdo kompaniyasi o'z sohasida
muvaffaqiyatga erishmoqchi bo'lsa, buni yodda tutishi kerak.
Chakana sotuvchi maqsadli bozorni tanlash, mahsulot assortimenti va
xizmatlar assortimenti, narx siyosati, sotishni rag'batlantirish va korxonaning
joylashuvi to'g'risida qaror qabul qiladi.
Chakana sotuvchi qabul qilishi kerak bo'lgan eng muhim qaror bu maqsadli
bozorni tanlashdir. Maqsadli bozorni tanlamasdan va uning profilini tuzmasdan
turib, mahsulot assortimenti, do'kon dizayni, reklama xabarlari va reklama
10

vositalari, narxlar darajasi va boshqalar bo'yicha izchil, izchil qarorlar qabul qilib
bo'lmaydi. Do'kon rahbariyati quyidagi savollarga javob berish orqali do'kon
imidjini aniq ifodalashi kerak:
 ichki makon qanday bo'lishi kerak;
 xarid qilish qanchalik oson;
 Yuqori sifatli tovarlar necha pul;
 tovarlar tanlovi qanchalik keng;
 narxlar;
 sotuvchilar samimiy, foydali;
 do'konning joylashuvi boshqalarga nisbatan qanchalik qulay.
O'zingizni ideal modelga aylantiring va unga intiling. Turli ijtimoiy
guruhlarga xizmat ko'rsatishda siz asosiyni tanlashingiz kerak maqsadli mijoz va
unga e'tibor qarating.
Chakana sotuvchilar uchta asosiy "tovar" o'zgaruvchisi bo'yicha qaror qabul
qilishlari kerak: mahsulot aralashmasi, xizmatlar aralashmasi va do'kon
atmosferasi.
Chakana savdo korxonalarini tasniflashning birinchi parametri ular taklif
qilayotgan mahsulotlar assortimentidir. Kengroq ma'noda ular assortimentning
kengligi va boyligi haqida gapirib, ushbu asoslar bo'yicha do'konlarning asosiy
turlarini ta'kidlaydilar. Eng muhimi - ixtisoslashtirilgan do'konlar; universal
do'konlar; supermarketlar; do'konlar va supermarketlar keng profil ; savdo
markazlari va chakana sotuvchilar xizmatlar. 4
Qanday bo'lmasin, chakana sotuvchining assortimenti maqsadli bozorning
iste'molchi talablariga javob berishi kerak bu raqobatda hal qiluvchi omil bo'lgan
mahsulot assortimentidir. Shuningdek, sotuvchi mijozlarga taklif qilishga tayyor
bo'lgan xizmatlarning assortimenti masalasini hal qilish kerak: buyurtmalarni
telefon orqali qabul qilish, pochta orqali buyurtma yuborish, ish vaqtini uzaytirish,
komissiya uchun tovarlarni qabul qilish, tovarlarni namoyish qilish,
ekspozitsiyalarni bezash, reklama, imtiyozlar. va chegirmalar, kafolatlar.
4
Maxmudov N.M., Avazov N.R. «O'zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishda investitsiyalardan samarali foydalanish
yo'llari»: Ilmiy-ommabop risola. -T.: TDIU, 2019-y. 104-b.
11

Sotishdan keyingi xizmatlar: etkazib berish, xaridlarni qadoqlash, tovarlarni
moslashtirish, qaytarishga sodiqlik, tovarlarni qayta ishlash va boshqalar 5
.
Qo'shimcha xizmatlar : yordam stoli, kredit, kafe, ta'mirlash, dam olish
xonalari, ichki bezatish va boshqalar. Shuni esda tutish kerakki, xizmatlar doirasi
hal qiluvchi vositalardan biridir narx bo'lmagan raqobat do'konni qolganlaridan
farqlash uchun.
Istalgan effektga erishish uchun vizual, eshitish, xushbo'y va taktil
stimullarni qanday birlashtirishni biladigan ijodiy odamlar do'kon muhitini
yaratishi mumkin.
Menejment uchun uchinchi masala - narxlash masalasi. Chakana sotuvchining
so'ragan narxlari asosiy raqobat omili va shu bilan birga tovarlar sifatini aks
ettiradi.
Narxlarni pasaytirish g'oyasini quyidagicha tasvirlash mumkin: "Odamlarga
arzon mahsulot kerak emas, ularga" arzonroq "mahsulot kerak.
Iste'molchilarni to'liq qamrab olish uchun chakana sotuvchilar odatiy
rag'batlantirish vositalaridan foydalanadilar: reklama, sotishni rag'batlantirish,
reklama va shaxsiy sotish.
2. Mahsulot ishlab chiqarish va iste'mol qilish o'rtasidagi bog'liqlik
Ishlab chiqarish - bu barcha omillarning o'zaro ta'siri. Ishlab chiqarish
natijasi yalpi ijtimoiy mahsulotdir. Ishlab chiqarish takror ishlab chiqarishning
asosiy bo'g'inidir (ishlab chiqarish jarayonining doimiy takrorlanishi).
Iste'mol - takror ishlab chiqarish jarayonining yakuniy bosqichi, mehnat
mahsulidan inson ehtiyojlarini qondirish jarayonida, ishlab chiqarish va
jamiyatning noishlab chiqarish sohalarida foydalanishdan iborat.
Ishlab chiqarish va iste'mol o'rtasida murakkab bog'liqlik mavjud. Ishlab
chiqarishning barcha ahamiyatiga qaramay, u iste'molga xizmat qilgandagina
5
G . E . Zaxidov , M . T . Asqarova , Z . A . Djumayev , L . F . Amirov , H . A . Hakimov . Makroiqtisodiyot. Darslik. -T.:
«IQTISODIYOT». 2019-y. 309-b.
12

mantiqiy bo'ladi. Iste'mol ishlab chiqarishning maqsadi va ayni paytda
harakatlantiruvchi motivini tashkil qiladi. Iste'mol ishlab chiqarishga ijtimoiy
tartibni belgilaydi, ijtimoiy mahsulot hajmi, tarkibi va sifatini oldindan belgilab
beradi. Iste'molning paydo bo'lishi hal qiluvchi darajada ishlab chiqarishning o'zi
bilan bog'liq.
Taqsimot va ayirboshlash ishlab chiqarish va iste'mol o'rtasidagi bog'liqlik
bo'lib, ularning o'zaro ta'sirining o'ziga xos mexanizmini tashkil qiladi.
Bu bosqichlarning barchasi bir-biridan ajratilgan holda o'z-o'zidan mavjud
emas, balki bir butunning qismlarini tashkil qiladi. Ishlab chiqarish - barcha
harakatlar boshlanadigan boshlang'ich nuqta.
Iste'mol mahsulot harakatining yakuniy bosqichidir. Aynan shu erda uning
foydalanish qiymati tushuniladi. Marks yozganidek, ko'ylak kiygandagina kiyimga
aylanadi. 6
Iste'molni ikki turga bo'lish mumkin: sanoat iste'moli (masalan,bug'
mashinasida ko'mir yoqish) va shaxsiy iste'mol, bu jarayonda inson o'z
ehtiyojlarini qondirish uchun oziq-ovqat, kiyim-kechak, uy-joy va uy-ro'zg'or
buyumlaridan foydalanadi.
Taqsimlash munosabatlari va odamlar tomonidan tovarlar va xizmatlar
iste'moli ishlab chiqarishga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Ular uning rivojlanishini
rag'batlantirishi yoki inhibe qilishi mumkin. Demak, masalan, yollanma ishchilar
va xizmatchilarga nisbatan qo’llaniladigan mehnatning miqdori va sifatiga ko’ra
taqsimlash tamoyili barcha rivojlangan mamlakatlarda ishlab chiqarishni
rivojlantirishda katta rol o’ynaydi. Ularga mehnat unumdorligini oshirish, ijodiy
ta'sir ko'rsatish uchun yaxshi haq to'lanadi ishlab chiqarish jarayoni ... Bu
xodimlarning moddiy manfaatdorligini oshiradi.
Tovarga narx bozor tomonidan o`rnatiladigan raqobatlashgan bozorda
tovarni ishlab chiqaruvchilar bozor narxida (muvozanat narxida) sotadi, shu bozor
narxida iste′molchilar tovarni sotib oladi.
6
G . E . Zaxidov , M . T . Asqarova , Z . A . Djumayev , L . F . Amirov , H . A . Hakimov . Makroiqtisodiyot. Darslik. -T.:
«IQTISODIYOT». 2019-y. 309-b.
13

Lekin, ayrim iste′molchilar uchun tovarning qiymati uning bozor narxidan
ko`ra yuqoriroq. Shuning uchun ham u tovarni bozor narxidan yuqoriroq narxda
ham sotib olishi mumkin.
Iste′molchi ortiqchaligi - iste′molchi tomonidan tovarga to`lashi mumkin
bo`lgan maksimal narx bilan tovarning haqiqiy narxi o`rtasidagi farqni bildiradi.
Aniqroq qilib aytadigan bo`lsak, iste′molchining tovar uchun berishi mumkin
bo`lgan maksimal narxdan tovarni sotib olishda to`lanadigan haqiqiy narxning
ayirmasiga teng.
Iste′molchi ortiqchaligi (qo`shimcha naf) alohida insonning qanchalik
o`rtacha yaxshi yashayotganligini ko`rsatadi.
Iste′molchining umumiy ortiqchaligi bu talab chizig`i bilan bozor narxi
chizig`i o`rtasida joylashgan soha(1-rasm).Iste′molchi ortiqchaligi barcha iste
′molchilarning umumiy sof nafini o`lchashga yordam beradi va u yordamida biz
bozorni davlat tomonidan muvofiqlashtirilishi samaradorligini, iste′molchi
ortiqchaligini umumiy natijasining o`zgarishini o`lchash asosida aniqlashimiz
mumkin.
1-rasm.Iste′molchi ortiqchaligi
14

Misol. Faraz qilaylik bir dona apelsinning bozor narxi 500 so`m deylik, lekin iste
′molchi ushbu bir dona apelsin uchun 1000 so`m berishga tayyor, ya′ni apelsinning
iste′molchi uchun qiymati 1000 so`mga teng.
Iste′molchi ushbu bir dona apelsinni bozor narxida, ya′ni 500 so`mga oladi
va u iqtisod qilgan 1000-500 so`m iste′molchi ortiqchaligini bildiradi, iste′molchi
qo`shimcha 500 so`mlik naf oladi
2-rasm. Umumiy iste′molchi ortiqchaligini grafikda aniqlash
Iste′molchi ikkinchi apelsinni ham sotib oladi, nima uchun deganda, u
ikkinchi apelsin uchun berishi mumkin bo`lgan maksimal narx 900 so`m, iste
′molchi ortiqchaligi 400 so`mga teng. Xuddi shunday davom etsak 4- apelsin
uchun iste′molchi ortiqchaligi 1 so`mga teng, beshinchi apelsinni sotib olishga iste
′molchi befarq qaraydi, nima uchun deganda u iste′molchining umumiy
ortiqchaligini oshirmaydi. Shunday qilib, iste′molchining iste′molchi oriqchaligi
500+400+300+200+100=1500 so`mga teng. Iste′molchining sarfi 2500 ga teng.
Ishlab chiqaruvchi ortiqchaligi ishlab chiqaruvchi tomonidan olingan umumiy
manfaatni bildiradi. Bir xil ishlab chiqaruvchilar uchun bir birlik mahsulot
xarajatlari bozor narxiga teng bo`lsa, boshqa ishlab chiqaruvchi uchun ushbu
xarajatlar bozor narxidan kichikdir. Demak, ishlab chiqaruvchilar ushbu tovarni
sotishdan foyda, ya′ni ortiqcha manfaat oladilar. Har bir tovar uchun ushbu
ortiqcha manfaat tovarning bozor narxi bilan uni ishlab chiqarishdagi chekli
xarajati o`rtasidagi farqga teng bo`lib, uni ishlab chiqaruvchi oladi. Bu farq bir
15

birlik mahsulotdan oladigan foyda bilan ishlab chiqarishdagi rentani qo`shilganiga
teng.
Umuman ishlab chiqaruvchi ortiqchaligi bu barcha ishlab chiqaruvchilar
tomonidan olinadigan foydalarning umumiy yig`indisidir. Bozor uchun umumiy
ishlab chiqaruvchi ortiqchaligi taklif chizig`idan tortib to bozor narxi chizig`igacha
bo`lgan oraliqdagi yuzaga teng (3- rasm).
3-rasm. Ishlab chiqaruvchi ortiqchaligining grafikdagi tasviri
Iste'mol ishlab chiqarishni rivojlantirishning asosiy rag'batlantiruvchisi
bo'lib, uning ko'lamining o'sishiga, sanoatning rivojlanishiga ta'sir qiladi, shu
jumladan. Qishloq xo'jaligi , yengil sanoat, mashinasozlik, transport, aloqa va
boshqalar. Bundan tashqari, ishlab chiqarish jarayonining o'zi mavjudligi uchun
zarur bo'lgan nafaqat shaxsiy, balki ishlab chiqarish (neft, gaz, elektr energiyasi va
boshqalar) iste'molini ham yodda tutish kerak.
Jamiyat iqtisodiy hayotining ko`rinishlari, ya`ni har xil turdagi tovarlar va
xizmatlar ishlab chiqarish, ularni taqsimlash, ayirboshlash va iste`mol qilish
(shaxsiy va ishlab chiqarish) bir-biri bilan chambarchas bog`liq bo`lib, bir-biri
bilan o`zaro aloqada bo`ladi. Ularning aloqalari va o'zaro ta'siri ba'zan murakkab
va qarama-qarshidir. Shu bilan birga, ishlab chiqarish va taqsimot, taqsimlash va
ayirboshlash, ishlab chiqarish va iste'mol o'rtasidagi ob'ektiv qarama-qarshiliklar
16

mavjud harakatlantiruvchi kuch jamiyatning butun iqtisodiy hayotining
rivojlanishi.
Ehtiyojlar muayyan mahsulot va xizmatlar ishlab chiqarishni hayotga tatbiq
etadi, qo'llab-quvvatlaydi va rag'batlantiradi. Ehtiyoj yo'q - ishlab chiqarish yo'q.
Bundan tashqari, ehtiyojlar doirasi doimiy ravishda kengayib bormoqda. Bundan
tashqari, ular sifat jihatidan rivojlanmoqda. Ehtiyojlarning o'zi nafaqat ijtimoiy,
balki shaxsiy ham turli ob'ektlar va xizmatlar ishlab chiqarish ta'sirida rivojlanishi
muhimdir. Bular, masalan, odamlarning ko'plab oziq-ovqat mahsulotlariga bo'lgan
ehtiyojlari, zamonaviy kiyimlar , maishiy texnika, muzlatgichlar, televizorlar va
boshqalar. Ushbu ehtiyojlarning shakllanishiga ta'sir ko'rsatgan holda ishlab
chiqarish uning barqaror rivojlanishi uchun eng muhim shartni yaratadi.
Yuqorida aytib o'tilganidek, iste'mol talablari ishlab chiqarishni
rag'batlantiradi, ikkinchi tomondan, ishlab chiqarishni rag'batlantiradi, yangi
qadriyatlar, imtiyozlar yaratadi, iste'molga ta'sir qiladi.
Lekin hammaga ma'lumki, ishlab chiqarish hajmi, ishlab chiqarilayotgan
mahsulot turlari soni ishlab chiqarish resurslari bilan chegaralanadi. Odamlarning
ehtiyojlari, ko‘proq, yaxshiroq, xilma-xil iste’mol qilishga intilishi esa o‘sib, o‘sib
bormoqda. Ishlab chiqarish va iste'molni qanday qilib moslashtirish mumkin?
Avvalo, o'zgarmas haqiqatni o'rganish kerak: "Siz ishlab chiqarilgan, olinganidan
ko'proq iste'mol qila olmaysiz". Demak, iste'mol hajmi va tarkibini asosiy tartibga
soluvchi va cheklovchisi ishlab chiqarish hisoblanadi. Qimmatli qog'ozlar va
importdan foydalanish muammoga faqat vaqtincha yordam berishi mumkin,
iste'molning pasayishini zaiflashtirishi mumkin, yakuniy so'z hali ham ishlab
chiqarishga tegishli.
Iste'molchi ishlab chiqaruvchiga bog'liq, chunki ishlab chiqaruvchi tovar
yaratadi. O'z navbatida, ishlab chiqaruvchi iste'molchiga bog'liq, chunki
iste'molchi sotib oladi, iste'mol tovarlarini sotib oladi. Turli iqtisodiy tizimlarda
ishlab chiqaruvchilar va iste'molchilarning o'zaro ta'siri har xil xarakterga ega. Bu
17

bozorda tovar mavjudligining o'lchoviga, ishlab chiqarishning monopollashuv
darajasiga ham bog'liq 7
.
Markazlashtirilgan rejali iqtisodiyotda ishlab chiqaruvchilar rasman rejada
ko'zda tutilgan mahsulot miqdorini ishlab chiqarishga va uni iste'molchiga taqdim
etishga majbur bo'lsa, haqiqatda boshqacha manzara kuzatiladi. Ishlab chiqarish
samaradorligi past, rejalar bajarilmaydi va ishlab chiqaruvchi iste'molchi
ehtiyojlarini qondirishdan manfaatdor emasligi sababli, tovarlarning surunkali
taqchilligi yuzaga keladi. Bunday sharoitda iste'molchi ishlab chiqaruvchiga to'liq
qaram bo'lib qoladi va ishlab chiqaruvchining diktati paydo bo'ladi. Darhaqiqat, u
iste'molchiga ma'lum turdagi va sifatli mahsulotlarni ma'lum hajmda ishlab
chiqargan holda nima va qancha iste'mol qilishni belgilaydi. Bunday sharoitda
bozor munosabatlari hukmron bo'lgan iqtisodiyotda, erkin to'yingan bozorda
boshqacha manzara kuzatiladi. bozor narxlari tovarlar va xizmatlarga bo'lgan talab
va taklifni tenglashtirish, buning natijasida ishlab chiqaruvchilar va iste'molchilar
bir-biriga teng darajada qaram bo'lib qoladilar. Ishlab chiqaruvchilar o'rtasidagi
raqobat ham bunga hissa qo'shadi. Agar ishlab chiqaruvchi iste'molchining
ehtiyojlarini qondirmasa, u holda iste'molchi boshqa ishlab chiqaruvchiga murojaat
qiladi.
Raqobat va erkin bozor sharoitida iste'molchilarning ishlab chiqaruvchilarga
ta'siri shunchalik kattaki, uni ba'zan hatto "iste'molchi diktaturasi" deb ham
atashadi. Ishlab chiqaruvchilar va iste'molchilar o'rtasidagi munosabatlar umuman
bir-biriga qarama-qarshilikka asoslanmasligi kerak.
3. Ishlab chiqaruvchilar va iste'molchilar o'rtasidagi munosabatlarning
muammolari
Ishlab chiqarish va iste'mol tashkilotlari o'rtasidagi munosabatlar muammosi
juda tez-tez paydo bo'ladi. Oxir oqibat, tashkilot o'z daromadlarini maksimal
darajada oshirishga intilsa-da, uning operatsiyalari iste'molchilarga kerakli narsani
7
Hui-Ching Hsieh, Sofia Boarelli, Thi Huyen Chi Vu. «The effects of economic policy uncertainty on outward
foreign direct investment». International Review of Economics and Finance 64 (2019) 377-392. journal homepage:
18

bergan taqdirdagina muvaffaqiyatli bo'ladi. Mahsulotlar iste'molchilar
standartlariga javob bermasa yoki qabul qilinishi mumkin bo'lmagan narxlarda
sotilsa sotilmaydi.
Ishlab chiqaruvchi tashkilotlar va iste'molchilar o'rtasidagi munosabatlar
tizimi, agar ikkita shart bajarilsa, muvaffaqiyatli ishlaydi: agar iste'molchi tovar
to'g'risida qaror qabul qilishi uchun tovar to'g'risida etarli va aniq ma'lumot
oladigan bo'lsa va iste'molchi o'zi xohlagan narsani tanlashda erkin bo'lsa.
Tashkilotlar o'z mahsulotlarining xavfsizligini ta'minlashi, sifat nazorati
standartlari, tashqi ko'rinishi va mahsulot samaradorligini oshirishi shart. Amaliyot
shuni ko'rsatadiki, bozor tizimida ishlab chiqaruvchi, sotuvchi (vositachi) va
iste'molchi o'zaro munosabatlarni o'rnatishda, ikkinchisining manfaatlarini himoya
qilish juda qiyin. Bu ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchi o'z kompaniyasining
obro'sini qadrlamagan holda, iste'molchiga o'z maqsadini bajarmagan, yaroqlilik
muddati o'tgan, sifatsiz mahsulotni taklif qilgan hollarda amalga oshiriladi.
Biroq, umuman olganda, yuqori sifatli mahsulotlarni ishlab chiqarishda,
ishlab chiqaruvchi ko'pincha dizayndagi nuqsonlar yoki ish paytida yuzaga kelishi
mumkin bo'lgan xavflar to'g'risida sukut saqlashni afzal ko'radi.
Iste'molchi bu haqda faqat kamchiliklarga duch kelganda ma'lumot oladi.
Bundan tashqari, mahsulot xavfsizligi va sifati muammosi, ma'lum darajada,
axloqiy jihatlarga ega: mamlakatning jahon bozoridagi obro'si firmalar tomonidan
raqobatbardosh, yuqori sifatli tovarlarni ishlab chiqarishga bog'liq. Ishlab chiqarish
va iste'mol tashkilotlari o'rtasidagi munosabatlardagi yana bir muhim ahamiyatga
ega bo'lgan axloqiy muammo bu reklama. Reklama tashkilotlar o'rtasidagi raqobat
jarayonida va potentsial xaridorlarning ehtiyojlarini shakllantirishda muhim
ahamiyatga ega. Biroq, bu erda iste'molchilar tomonidan olingan ma'lumotlarning
aniqligi, to'g'riligi muammosi mavjud. Hatto zararsiz ko'rinadigan mubolag'adan
keyin ham axloqiy muammolar paydo bo'ladi: iste'molchi aniq ma'lumot olmay,
erkin, , oqilona tanlovdan mahrum bo'ladi. 8

8
Michael F. Bleaney. «Macroeconomic stability, investment and growth in developing countries». Journal of
Development Economics.
19

Reklama bilan bog'liq yana bir muhim axloqiy muammo - bu iste'molchini
manipulyatsiya qilish, unga keraksiz mahsulotlarni yuklash, unda real hayot
jarayonida paydo bo'lishi mumkin bo'lmagan ehtiyoj va istaklarni yaratish
muammosi. Boshqa barcha majburiyatlardan tashqari, tashkilotlar egalari
(investorlar) oldidagi o'zlarining javobgarligini unutmasliklari kerak.Malumotlarni
investorlarni aldashning ko'plab mavjud usullarining asosiy qismi ikki toifaga
bo'linadi: investitsiyalarni manipulyatsiya qilish va foyda yoki aktivlardan insofsiz
foydalanish, bu investorlarning qonuniy daromadlarining pasayishiga olib keladi.
Dunyo bo'ylab har yili o'n minglab odamlar investitsiya manipulyatsiyasi
qurboniga aylanishadi. Mutaxassislarning hisob-kitoblariga ko'ra, yuqori foyda
va'dalariga aldanib qolgan odamlar har yili mavjud bo'lmagan neft qazib olish,
ulkan "shishirilgan" loyihalarga va boshqalarga 1 milliard dollardan ko'proq
mablag' sarflaydilar. Tashkilot rahbariyati, shuningdek, shaxsiy boyitish uchun
daromad va resurslardan foydalangan holda, investitsiyalarni noto'g'ri ishlatishi
mumkin. Eng ko'p ishlatiladigan usul - bu xarajat moddalari bilan firibgarlik
operatsiyalari, yana bir umumiy qabul qilingan harakat - bu etkazib beruvchida
hisob-fakturaning oshirilgan va haqiqiy summasi o'rtasidagi farqni keyinchalik
taqsimlash bilan hisob-fakturani oshirib yuborish. Va nihoyat, maxfiy
ma'lumotlarni raqobatchi tashkilotga sotish yoki undan fond birjasida o'ynash
uchun foydalanish amaliyoti mavjud.
Axloqiy muammolar tashkilotlarning mahalliy hamjamiyat bilan
munosabatlarida ham paydo bo'ladi. Gap tashkilotlarning iqtisodiy barqarorligini
ta'minlashdagi ishtiroki, mahalliy infratuzilmani rivojlantirish, yangi ish o'rinlarini
yaratish, ushbu jamoalarning mavjudligi va farovonligi bog'liq bo'lgan
korxonalarni saqlab qolish haqida ketmoqda.
Tashkilotlar, shuningdek, ma'lum bir mahalliy hamjamiyatning mavjudligi
va mintaqalarning madaniy-ijtimoiy rivojlanishi (ta'lim, tibbiyot, obodonlashtirish
va bo'sh vaqtlarini o'tkazish) uchun muhim bo'lgan zararli korxonalarni qo'llab-
quvvatlash uchun "xayriya ishlarining axloqiy burchiga" ega. Tashkilotlar va atrof-
muhit o'rtasidagi munosabatlar hozirgi davrning eng dolzarb muammolaridan
20

biridir. Sayyoradagi ekologik vaziyatning keskinlashishi tadbirkorlikka ikki
tomonlama ta'sir ko'rsatdi. Bir tomondan kapital qo'yilmalarning yangi va keng
doirasi paydo bo'ldi: - turli sohalar uchun chiqindisiz texnologiyalar va tozalash
uskunalarini ishlab chiqish va ishlab chiqarish; - sanoat va maishiy chiqindilarni
yo'q qilish texnologiyalari va uskunalarini ishlab chiqarishni rivojlantirish; -
ekologik toza oziq-ovqat va ichimlik suvini chiqarish; - ekologik toza hududlarda
rekreatsiya sanoatini rivojlantirish; - ekologik tadbirlarni moliyalashtirish va
boshqalar.
Boshqa tomondan, kapital xarajatlar oshdi va ko'plab tadbirkorlar:
- atrof-muhitni ifloslantirgani va tabiatga etkazilgan ekologik zarar uchun
jarima shaklida sezilarli miqdorda to'lash;
- mavjud ekologik standartlarni hisobga olgan holda, uni
modernizatsiyalashga katta mablag' sarflab, ishlab chiqarish texnologiyasini
o'zgartirish;
- o'z faoliyatida uning me'yorlarini qat'iylashtiradigan ekologik
qonunchilikni hisobga olish;
- jamoat va davlat atrof-muhitni muhofaza qilish tashkilotlari oldida o'z
kompaniyasining va mahsulotlarining jozibador "ekologik qiyofasini" yaratish;
- atrof-muhitni muhofaza qilish sohasida davlat xizmatlari, mahalliy
hokimiyat, kasaba uyushma va jamoat tashkilotlari vakillari bilan hamkorlik qilish;
- faoliyat olib borilayotgan mintaqadagi ekologik vaziyatni hisobga olgan holda
atrof-muhitni boshqarish sohasida oqilona strategiyani ishlab chiqish.
Qo'shma Shtatlardagi turli tashkilotlar rahbarlari o'rtasida o'tkazilgan
so'rovnoma asosida ishbilarmonlik munosabatlaridagi quyidagi axloqiy
muammolar aniqlandi:
- tekshiruvlar paytida hisobotlarda faktlarni va noto'g'ri ma'lumotlarni
yashirish;
- sifatsiz mahsulotlarni chiqarish yoki uni doimiy ravishda saqlash zarurati;
- ishbilarmonlik muzokaralari paytida ortiqcha narx yoki to'g'ridan-to'g'ri
aldash;
21

- kompaniya manfaatlariga ziyon etkazishi mumkin bo'lgan qarorlarga
nisbatan o'ziga bo'lgan haddan tashqari ishonch;
- har qanday axloqsiz va adolatsiz bo'lishidan qat'iy nazar, rahbariyatga
so'zsiz itoat etish;
- g'azab va kelishmovchiliklarni doimiy axloqsiz harakatlar muhitida ifoda
eta olmaslik;
- ishning ko'pligi sababli oilaviy yoki shaxsiy ishlarga kerakli darajada
e'tibor bera olmaslik;
- shubhali xavfsizlik xususiyatlariga ega mahsulotlar ishlab chiqarish;
- ish joyida, hamkasblaridan yoki kompaniya mablag'laridan olingan har
qanday narsalar yoki qimmatbaho narsalarni qaytarmaslik;
- kompaniya uchun foyda olish maqsadida xodimlarni aldash;
- shubhali sheriklar bilan kelishmovchilik umidida ittifoq tuzish;
- o'z vazifalarini bajarishni kechiktirish va kechiktirish, bu esa
kompaniyaning vaqtini va pulini behuda sarflashga olib keladi;
- pora uchun qonunchilikka o'zgartirishlar kiritish orqali ijtimoiy va siyosiy
jarayonlarga salbiy ta'sir ko'rsatish.
Ushbu muammolarning ro'yxati katta darajada Rossiya sharoitlari uchun
ham to'g'ri keladi. Bunday muammolarga duch kelgan rahbarlar va ishchilar ularni
hal qilish uchun oilalarida, o'qituvchilardan, cherkovda va hokazolarda axloq
to'g'risida bilib olgan narsalariga amal qilishlari mumkin emas, aksariyat hollarda
axloqsiz qarorlar qabul qilinadi va xolis xatti-harakatlar nihoyatda halol odamlar
tomonidan amalga oshiriladi. va eng yaxshi niyatlarga ega. Biroq, niyatlar boshqa
odamning niyatlariga nisbatan faqat yaxshi. Qorong'ulik va sovuqlik standarti
bo'lmaganidek, odob-axloq mezonlari ham yo'q. Ehtimol, shuning uchun asrlar
davomida, ayniqsa, biznes sheriklari va umuman odamlar o'rtasidagi
munosabatlarga yo'l qo'yilmaydi, balki murakkablashadi. Ikki ming yil davomida
inson psixikasi o'rganilgan. Olimlar inson psixikasining bir nechta modellarini
yaratdilar. Keling, ularning eng mashhurlarini ko'rib chiqaylik. Bitta iste'molchi bu
haqiqatan ham bozorga tashlangan tovarlarning ulkan dengizidagi qum donasi. Bir
22

qarashda uning xatti-harakatlari ulkan korxonalar, transmilliy kompaniyalar, ulkan
energiya tizimlari va boshqalar mavjud bo'lgan iqtisodiyot uchun jiddiy
ahamiyatga ega bo'lmasligi mumkin. Hatto iste'mol tovarlari bozorida ham shaxsiy
iste'molchining ovozi deyarli ahamiyatsiz. Biroq, iste'molchining kuchi va uning
ishlab chiqaruvchilarga ta'sirini inobatga olmaslik kerak, birinchidan, jamiyat
iste'molchilardan iborat, ikkinchidan, ularning har biri bo'lajak xaridlarning hajmi
va yo'nalishi to'g'risida mutlaqo mustaqil qaror qabul qiladi.
Ushbu holatlar iste'molchilarning jamoaviy fikrini hisobga olishni talab
qiladi, bunda firmalar o'z navbatida uchta asosiy savolni hal qiladilar: nima ishlab
chiqarish kerak, qanday ishlab chiqarish kerak va kim uchun ishlab chiqarish
kerak. Agar ko'plab iste'molchilar ma'lum bir mahsulot uchun o'z pullarini berishga
rozi bo'lsalar va ishlab chiqaruvchining xarajatlarini qoplashdan ko'proq narsa
bo'lsa, unda ishlab chiqaruvchi kerakli foyda oladi.
Agar yo'q bo'lsa, kompaniya buzilishi mumkin (yoki hech bo'lmaganda
potentsial daromadning bir qismini yo'qotishi mumkin). Ishlab chiqaruvchi va
iste'molchi o'rtasidagi munosabatlarning ushbu sodda va tushunarli mexanizmi
bozor iqtisodiyotida qayta ishlash printsipiga muvofiq ishlaydi, ishlab chiqarish
hajmi va tuzilishini iste'mol hajmi va tuzilishi bilan avtomatik ravishda
moslashtiradi. Iste'molchiga umuman kerak bo'lmagan mahsulotni yoki xayoliy
imtiyozlarga ega mahsulotni, ya'ni aslida yo'q bo'lgan mahsulotni reklama qilish
orqali majburlash holatlari mavjud. Ammo bu istisnolar aksariyat firmalar
odamlarning turli xil ehtiyojlarini eng yaxshi qondirishga intilishlari haqidagi
umumiy qoidalarni tasdiqlaydi. Birinchidan, iste'molchiga xolis munosabatda
bo'lish foydalidir, u kompaniyaning obro'sini kuchaytiradi va bozorga ta'sirini
kengaytiradi. Ikkinchidan, shuni unutmaslik kerakki, rivojlangan mamlakatlar uzoq
vaqtdan beri iste'molchilar huquqlarini himoya qilishning juda samarali jamoat va
davlat mexanizmlarini ishlab chiqishgan. Iste'molchi o'zining suveren huquqidan
faqat iste'molchini tanlash erkinligi sharoitida foydalanishi mumkin. Boshqacha
qilib aytganda, hech kim iste'molchining o'zi uchun bozorda taklif etilayotgan
qaysi tovarlarni (yoki tovarlarning to'plamlarini) sotib olishini va qaysi birini sotib
23

olishini o'zi hal qilmasligi kerak. Iste'molchining tanlov erkinligini cheklash, hatto
eng yaxshi niyat bilan qilingan bo'lsa ham, har xil darajada ishlab chiqarish va
iste'mol o'rtasidagi teskari aloqani yo'q qiladi 9
.
Ushbu erkinlikdan mahrum bo'lgan iste'molchi xatti-harakatlari bilan ishlab
chiqaruvchiga signallarni bera olmaydi, nima va qanday miqdorda ishlab
chiqarilishi kerak va nima bo'lmasligi kerak. Ushbu mos yozuvlar nuqtasini
yo'qotib qo'ygan holda, ishlab chiqaruvchi, albatta, ba'zi bir tovarlarning ko'pini,
boshqalari esa kerak bo'lgandan kamroq ishlab chiqarishni boshlaydi. Buning
natijasi ishlab chiqarish va iste'mol o'rtasidagi nomuvofiqlik bo'lib, muqarrar
oqibatlarga olib keladi: ba'zi tovarlarning etishmasligi, boshqalarning ko'pligi,
navbat, qora bozorlar, chayqovchilik va hk. Albatta, aslida, iste'molchilar
erkinligini har xil cheklashlar mavjud. Ular favqulodda holatlardan kelib chiqishi
mumkin (urush, tabiiy ofat, hosil etishmovchiligi va boshqalar) va ko'pincha ba'zi
(ba'zan deyarli barcha) tovarlarning kartalari (kuponlari) bo'yicha iste'mol
stavkalarini belgilashda ifodalanadi. Aksariyat hollarda bunday cheklovlar
majburiy va vaqtinchalik xususiyatga ega.
Ma'lum bir tovarlarni ishlab chiqarish va sotishga to'g'ridan-to'g'ri taqiqlar
tovarlarning iste'mol xususiyatlariga sog'liq uchun zararli ta'sirlar hamroh
bo'lgandan keyingina asosli va zarurdir, bu esa iste'molchi hatto gumon qilmaydi
(masalan, bolalar o'yinchoqlari materiallardan, zararli kimyoviy moddalar, og'ir
yon ta'sirga ega dorilar va boshqalar). Iste'molchini jamiyat nuqtai nazaridan
zararli bo'lgan tovarlardan himoya qilish uchun ba'zi bir tovarlarni ishlab chiqarish
taqiqlansa, boshqa turdagi cheklovlar mavjud.
Ko'pgina mamlakatlarda bunday taqiqlarning tarixi juda ibratlidir, chunki bu
ularning samarasizligini ko'rsatadi, ba'zan esa kutilganlarga qarama-qarshi bo'lgan
natijalarga olib keladi. Shuning uchun, tanlov erkinligini cheklash juda xavfli qurol
ekanligini unutmaslik kerak. Iste'molchining o'zi yaxshi va yomonni o'zi hal qilish
huquqiga tajovuz qilmasdan, uni juda ehtiyotkorlik bilan ishlatish kerak. Aks
holda, iste'molchilarni tanlash erkinligiga tajovuz ma'muriy hokimiyatning
9
Агапова Т . А ., Серегина С . Ф . Макроэкономика : Учебник . 10-е изд. перераб. и доп. – М.: Издательство
«МФПУ Синергия», 2013.
24

qudratiga olib kelishi mumkin, ular odamlar uchun nima, qanday va qancha
iste'mol qilishlari to'g'risida qaror qabul qiladi. Iste'mol uchun mahsulot va
xizmatlarni tanlashimiz, ya'ni iste'molchining tanlovi, avvalambor bizning
ehtiyojlarimiz va didimizga, odatlarimizga, urf-odatlarimizga, ya'ni bizning
afzalliklarimizga bog'liq. Iste'molchilarning afzalliklari - bu ba'zi tovarlarning
boshqa tovarlarga nisbatan afzalliklarini tan olish, ya'ni ba'zi tovarlarni
boshqalariga nisbatan yaxshiroq tan olishdir. Xaridorning afzalliklari sub'ektivdir.
Tanlangan har bir tovarning foydaliligini baholash ham sub'ektivdir. Ammo
iste'molchini tanlash nafaqat uning afzalliklari bilan belgilanadi, balki tanlangan
mahsulotlarning narxi va uning daromadlari bilan ham cheklanadi. Iqtisodiyot
miqyosida bo'lgani kabi, individual iste'molchining resurslari ham cheklangan.
Iste'molchining amalda cheksiz ehtiyojlari va uning resurslarining cheklanganligi
tovarlarning turli xil kombinatsiyalarini tanlash zarurati, ya'ni iste'molchilar tanlovi
zarurligiga olib keladi.
Ijtimoiy sinflar kiyim-kechak, uy anjomlari, ko'ngilochar tadbirlar va
avtomobillarda tovar va tovar belgilariga aniq imtiyozlar berish bilan ajralib turadi.
Shuning uchun, ba'zi bozor rahbarlari o'z kuchlarini muayyan ijtimoiy sinfga
yo'naltirishadi. Maqsadli jamoat klassi mahsulotni sotish kerak bo'lgan ma'lum bir
do'kon turini, uning reklama uchun ma'lumot tarqatishning ma'lum vositalarini va
reklama xabarlarining ma'lum turini tanlashni nazarda tutadi. Ko'p sonli
ma'lumotnoma guruhlari odamlarning xatti-harakatlariga ayniqsa kuchli ta'sir
ko'rsatadi.
Yo'naltiruvchi guruhlar - bu shaxsning munosabatlari yoki xatti-
harakatlariga bevosita (ya'ni shaxsiy aloqa orqali) yoki bilvosita ta'sir ko'rsatadigan
guruhlar. Biror kishiga bevosita ta'sir ko'rsatadigan guruhlarga a'zolik guruhlari
deyiladi. Bu shaxs tegishli bo'lgan va u bilan aloqada bo'lgan guruhlar. Ushbu
jamoalarning ba'zilari asosiy va ular bilan o'zaro aloqalar doimiydir. Ular oila,
do'stlar, qo'shnilar va ishdagi hamkasblardir. Boshlang'ich jamoalar odatda
norasmiydir. Bundan tashqari, odam bir qator ikkinchi darajali jamoalarga tegishli
bo'lib, ular odatda rasmiy va o'zaro aloqalar doimiy emas.
25

Bular diniy birlashmalar kabi har qanday jamoat tashkilotlari, chunki ular,
odatda, jamoaga "moslashishga" moyil. Uchinchidan, guruh o'ziga xos mahsulotlar
va tovar belgilarini tanlashga ta'sir etishi mumkin bo'lgan odamni farovonlikka
undaydi. Oila a'zolari xaridorning xatti-harakatlariga kuchli ta'sir ko'rsatishi
mumkin. Murabbiy oilasi shaxsning ota-onasidan iborat. Ulardan odam din,
siyosat, iqtisod, shuhratparastlik, o'zini hurmat qilish, sevgi haqida ko'rsatmalar
oladi.
Xaridor endi ota-onasi bilan yaqin aloqada bo'lmaganda ham, uning ongsiz
xatti-harakatlariga ta'siri hali ham sezilarli bo'lishi mumkin. Ota-onalar va bolalar
birgalikda yashashni davom ettiradigan mamlakatlarda ota-onalarning ta'siri hal
qiluvchi bo'lishi mumkin. Shaxsning tug'ilish oilasi kundalik xarid qilish xatti-
harakatlariga to'g'ridan-to'g'ri ta'sir qiladi, ya'ni. uning turmush o'rtog'i va bolalari.
Oila iste'molchilarni sotib oladigan jamiyatdagi eng muhim tashkilot bo'lib, keng
qamrovli tekshiruvdan o'tkaziladi. Bozor aktyorlari er, xotin va bolalarning rollari
va ularning har biri turli xil tovarlar va xizmatlarni sotib olishga ta'sir etishi bilan
qiziqishadi. Yoshga qarab odamlar sotib olgan tovarlar va xizmatlarning
assortimenti va nomenklaturasida o'zgarishlar yuz beradi. Dastlabki yillarda odam
bolalar ovqatiga muhtoj. Voyaga etgan va etuk bo'lgan yillarda u turli xil
ovqatlarni, qarilikda - maxsus parhez ovqatlarni iste'mol qiladi. Uning didi yillar
davomida o'zgarib turadi. Iste'molning mohiyati oilaning hayot tsiklining
bosqichiga ham bog'liq. 10
Ba'zi so'nggi ishlarda tasniflash oilaviy hayot tsiklining psixologik
bosqichlariga qarab amalga oshiriladi. Voyaga etgan kishi hayotidagi
o'zgarishlarning muayyan davrlarini boshdan kechiradi. Biror kishi tomonidan
sotib olingan tovarlar va xizmatlarning tabiatiga ma'lum bir ta'sir uning kasbidan
kelib chiqadi. Ishchi ish kiyimlarini, ish poyabzallarini, tushlik qutilarini, bouling
jihozlarini sotib olishi mumkin. Firma prezidenti o'ziga qimmatbaho ko'k
kostyumlarni sotib olishi, samolyotda sayohat qilishi, imtiyozli mamlakat
klublariga qo'shilishi, o'ziga katta yaxta sotib olishi mumkin. Bozor ishchisi
10
F.Nasriddinov. «O zbekistonda makroiqtisodiy barqarorlik va yuqori iqtisodiy o sish sur'atlarini ta'minlashʻ ʻ
yo'nalishlari».
26

bunday guruhlarni kasblari bo'yicha ajratishga intiladi, ularning a'zolari uning
tovarlari va xizmatlariga qiziqish kuchaymoqda. Firma hattoki ma'lum bir
professional guruhga zarur bo'lgan tovarlarni ishlab chiqarishga ixtisoslashishi
mumkin. Har bir inson o'zining o'ziga xos o'ziga xos turiga ega, bu uning sotib
olish xatti-harakatlariga ta'sir qiladi. Shaxs turlarini bilish iste'molchilar xatti-
harakatlarini tahlil qilishda, shaxs turlari va tovarlarni yoki tovar belgilarini tanlash
o'rtasida aniq bog'liqlik mavjud bo'lganda foydali bo'lishi mumkin.
Marketing bilan shug'ullanadigan ko'plab odamlar o'z faoliyatida shaxsiyat
bilan bevosita bog'liq bo'lgan g'oyadan - insonning o'zi haqidagi g'oyasidan (o'z
obrazi "Men" deb ham nomlanadi) kelib chiqadilar. Barchamiz o'zimizning
murakkab aqliy qiyofamizga egamiz. Shunday qilib, iste'molchilarning xatti-
harakatlari iqtisodiy jihatdan biron bir tarzda talab qiymatini shakllantiradigan va
iste'mol bozoridagi ta'minot tarkibiga sezilarli ta'sir ko'rsatadigan potentsial
ehtiyojlar va odatlarni umumlashtirish va tahlil qilish jarayoni sifatida taqdim
etilishi mumkin. Shuni ta'kidlash kerakki, iqtisodiy jihatdan inson aqlli
mavjudotdir, shuning uchun u tranzaktsiyalardan eng katta foyda ko'radi, ya'ni
uning ehtiyojlarini qondiradigan va ayni paytda narxga mos keladigan bunday
xaridni amalga oshirishga intiladi. Bu erda nisbiy narxlar tizimi muhim rol
o'ynaydi. Bu shuni anglatadiki, iste'molchi barcha sifat ko'rsatkichlari bo'yicha bir
xil bo'lgan, ammo narxi jihatidan farq qiladigan ikkita tovar o'rtasida arzonroq
narsani tanlaydi.
Muv о z а n а tli n а r х dan а yrim t о if а d а gi ist е ′m о lchil а r va ishl а b chiq а ruvchil а r
m а nf аа t ko`r а di. Muv о z а n а tli n а r х о d а td а ist е ′m о lchil а rning t о v а r uchun
m а ksim а l t а klif qilishi mumkin bo`lg а n n а r х d а n quyid а j о yl а shg а nligi s а b а bli, ul а r
bund а n m а ′lum bir miqd о rd а yutuqq а eg а bo`l а dil а r v а bu yutuq PmEPe
shtrixlangan yuzаgа tеng bo`l а di.
Ishlab chiqarish samaradorligi yuqori bo`lgan а yrim firm а l а r mahsulot
tannarxi boshqa firmalarga nisbatan arzonga tushganligidan tovarlarini minimal
narxda ( Pm ) sotishga ham rozi bo`lsada, bozorda real shakllangan muvozanatli
narx ( Pe ) bo`yicha sotganligidan m а ′lum yutuqq а erishadilar.
27

4-rasm.Iste′molchi yutug′i
Chunki muv о z а n а tli n а r х ( Pe ) ular t а klif qilishi mumkin bo`lg а n minim а l
n а r х d а n ( Pm ) yuq о rid а j о yl а shg а n va ishl а b chiq а ruvchilar bundan P eEPm
yuzaga teng yutuqqa ega bo`l а dil а r
5-rasm.Ishlab chiqaruvchi yutug`i
Agar ishlab chiqaruvchilar (sotuvchilar) daromadi PeEQe0 yuzaga teng
( TR=Pe×Qe ) bo`lsa, mahsulotni ishlab chiqarish xarajatlari PmEQe0 yuzaga teng
va ular o`rtasidagi farq islab chiqaruvchi yutug ` i zonasini tashkil etadi.
Agar ― iste′molchi yutug`i xarid qobiliyati nisbatan past bo`lgan ayrim‖
toifadagi iste′molchilarning real daromadlarini oshishiga olib kelsa, ― islab
chiqaruvchi yutug ` i resurs tejamkor ilg`or texnologiyalar va zamonaviy
boshqaruv usullarini qo`llayotgan firmalarga foydani oshirish imkonini beradi.
28

4. Iste’molchilarning huquq va majburiyatlari.Iste’molchilar huquqini
himoyalash asoslari
1996 yil 26 aprelda O`zbekiston Respublikasining «Iste`molchilarning
huquqlarini himoya kilish to`g`risida»gi qonun qabul kilindi. X o`sh, ushbu
qonunning qabul qilinishidan ko`zlangan asosiy maqsad nimadan iborat? Eng
avvalo ishlab c hiqaruv c hilar va sotuv c hilar tomonidan sotilayotgan tovarlarni
normativ hujjatlarga asosan tayyorlanishi, tovarlarning x avfsizligini, ya`ni tovarni
iste`mol qilish, undan foydalanish, saqlash, tashash yoki utiliza ts iya (tovarni
yaroqsiz deb topish) qilinishi, shuningdek, ish yoki xizmat natijalaridan
foydalanishda Iste`molchilarning hayoti, sog`ligi yoki mol-mulkiga, atrof muhitga
zarar y etkazilishi ehtimoli bilan bog`lik x avf- x atarning yo` q ligini ta`minlash kabi
i ste`molchilarning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan.
Iste`molchi kim, kimlarni i ste`molchi deb hisoblash mumkin. Iste`molchilar
– foyda c hiqarib olish bilan bog`liq bo`lmagan sha x siy iste`mol yoki x ususiy
x o`jalikda foydalanish maqsadida tovar sotib oluv c hi, ish, xizmatga buyurtma
beruv c hi, yohud shu niyatdagi fuqarolardir. Demak , biz kundaltik hayotimizda
ehtiyojimizni qondirish maqsadida, savdo do`konlaridan iste`mol tovarlarni sotib
olishimiz bilan Iste`molchi nomini olamiz. Boshqa c ha qilib aytganda ushbu
jarayonni oldi-sotdi shartnomasi deb hisoblash mumkin. «Iste`molchilarning
huquqlarini himoya qilish to`g`risidagi qonun»da belgilangan huquq va
majburiyatlarga amal qilmaslik, ayrim sotib olingan tovarlar va ko`rsatilgan
xizmatlarning iste`molga yaroqsizligiga e`tibor bermaslik bir qator hu q uqiy
muammolarni keltirib c hiqaradi.
Iste`molchilarning huquqlarini himoya qilish to`g`risidagi qonunning IV-
moddasida i ste`molchilarning asosiy huquqlari berilgan. Ushbu qonunga ko`ra
i ste`molchilar q u yidagi huquqlarga ega:
- tovar va xizmatlar , shuningdek ishlab c hiqaruv c hi (ijro chi sotuv c hi) haqida
to`g`ri va to`liq ma`lumot olish.
- Tovar va xizmatni erkin tanlash va uning tegishli darajada sifatli va x avfsiz
bo`lishi, hayoti, mol-mulki ushun x avfi nuqsoni bo`lgan tovar, shuningdek ishlab
29

c hiqaruv c hining g`ayri-qonuniy harakati yoki harakatsizligi tufayli y etkazilgan
moddiy ziyon , ma`naviy zararning to`liq hajmda qoplanishi, buzilgan huquqlari
yoki qonun bilan muhofaza etiladigan manfaatlari himoya qilinishini so`rab sudga
boshqa vakolatli davlat organlariga murojaat qilish huquqiga ega.
Qonunning 6-mo d dasiga ko`ra ishlab c hiqaruvshi (ijro c hi sotuv c hi)
i ste`molchiga realiza ts iya qilayotgan tovarlar ha q ida o`z vaqtida zarur, to`g`ri va
tushunarli ma`lumot berishi shart. Demak , tovar to`g`risidagi ma`lumotlarda
q u yidagilar ko`rsatilishi lozim:
- tovarning majburiy talablarga muvofiq kelishi shart bo`lgan normativ
hujjatning nomi.
- Tovarning asosiy iste`mol hususiyatlari, shu jumladan o`ziga x os
x ususiyatlari ro`y x ati.
- Bahosi va sotib olish shartlari.
- Ayrim turdagi tovarlarning ishlab c hiqarilgan sanasi, tayyorlov c hining
kafillik majbu r iyatlari, tovardan samarali hamda x avfsiz foydalanish qoidalari va
shartlari, tovarning xizmat muddati, ushbu xizmat tugagandan keyin i ste`molchi
nima ishlar qilishi zarurligi, shuningdek bunday ishlarni bajarmaslik natijasida
kelib c hi q ishi mumkin bulgan o q ibatlar to`g`risidagi ma`lumotlar, ishlab
c hiqaruv c hining nomi va mulk c hilik shakli, ro`y x atga olish va li ts enziya
guvohnomasining raqami.
Tovarning sifati. Fuqarolik kodeksining 402-moddasiga ko`ra sotuv c hi
i ste`molchiga sifatli oldi-sotdi shartnomasiga mos keladigan tovarni topshirishi
shart. Shartnomada tovarning sifati to`g`risidagi shartlar ko`rsatilmaganda sotuv c hi
i ste`molchiga belgilangan maqsadlar u c hun yaroqli bo`lgan tovarni topshirishi
shart.
Agar i ste`molchi shartnoma tuzish paytida sotuv c higa qanday aniq maqsad
u c hun sotib olinayotganini x abar qilgan bo`lsa sotuvshi i ste`molchiga ushbu
maqsadlarda foydalanish u c hun yaroqli bo`lgan tovarni topshirishi shart. Bundan
tashqari tovar o`z namunasi yoki tarifi bo`yi c ha sotilganda sotuv c hi i ste`molchiga
namuna yoki tarifga mos keladigan tovarni topshirishi lozim.
30

Oldi-sotdi shartnomasida sotuv c hining tovar sifatiga kafolat berishi nazarda
tutilgan taqdirda sotuvshi i ste`molchiga shartnomada belgilangan muayyan vaqtda
yoki kafolat muddatida qonunda nazarda tutilgan talablariga javob beradigan
tovarni topshirishi lozim. Agar shartnomada boshqa c ha tartib nazarda tutilgan
bo`lmasa kafolat muddati tovar i ste`molchiga topshirilgan paytidan o`ta boshlaydi.
Biroq i ste`molchiga bog`lik bo`lgan holatlar tufayli oldi-sotdi shartnomasida
kafolat muddati belgilangan tovardan foydalanish imkoniyatidan mahrum bo`lsa
sotuv c hi tegishli holatlarni bartaraf y etmagun c ha kafolat muddatining o`tishi
boshlanmaydi.
Fuqarolik Kodeksining 404-moddasiga ko`ra agar oldi-sotdi shartnomasida
boshqa c ha tartib nazarda tutilgan bo`lmasa butlov c hi buyumning muddati asosiy
buyumning kafolat muddatiga teng hisoblanadi va asosiy buyumning kafolat
muddati bilan bir vaqtda o`ta boshlaydi shuni ham hisobga olish kerakki tovar yoki
butlovshi buyum almashtirilganda kafolat muddati yangidan o`ta boshlaydi.
Iste`molchilar u c hun tovarning sifati uning sifatiga berilgan kafolat muddati
bilan bir qatorda tovarning yaroqlik muddati ham muhim kasb etadi. Sotuv c hi
yaroqlik muddati belgilangan tovarni i ste`molchiga shunday mo`ljal bilan
topshirishi kerakki toki i ste`molchi undan yaroqlilik muddati tugagunga qadar o`z
vazifasi bo`yi c ha foydalanishi mumkin bo`lsin. Tovarning yaroqlilik muddati tovar
tayyorlangan kundan boshlab foydalanish u c hun yaroqli bo`lgan davr bilan yoki
tovar foydalanishi u c hun yaroqli bo`lib turadigan sana bilan belgilanadi. (Fuqarolik
kodeksi 406-modda). 11
Tovarlar to`g`risida noto`g`ri ma`lumot berilganda i ste`molchilarning
huquqlari. Tovardar to`g`risida noto`g`ri ma`lumot berilishi oqibatida i ste`molchi
zarur iste`mol x ossalariga ega bo`lmagan tovarni sotib olgan bo`lsa u shartnomani
bekor etishi va o`ziga y etkazilgan zararni qoplanishini talab qilishga, x arid
qilingan tovardan ko`zlangan maqsadda foydalana olmagan vaziyatda i ste`molchi
tegishli ma`lumotni oqilona qisqa muddatda berilishini talab qilishga haqlidir.
Qonunga binoan ko`pi bilan u c h kunlik muddat belgilanadi. Mabodo ma`lumot
11
www.lex.uz O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari milliy bazasi.
31

aytilgan muddatda berilmasa, i ste`molchi shartnomani bekor qilib, zararning
undirilishini talab qilishga haqlidir.
Hozirgi kunda raqobatni ku c haytirish maqsadida zo`r berib reklamalar e`lon
q ilinmo q da. Haqiqatdan ham ular reklamada aytilayotgan x ususiya t larga egami?
Afsuski bu holatga he c h qaysi i ste`molchi e`tibor bermaydi.
Mazkur qonunning 7-moddasining 6-bandida bu haqida shunday deb yozib
qo`yilgan: «Noto`g`ri reklama oqibatida sotib olingan tovar tufayli i ste`molchiga
y etkazilgan zarar ishlab shiqaruv c hi tomonidan to`li q hajmda qoplanishi lozim».
Iste`molchining nuqsonli tovar sotilgandagi huquqlari.
Qonunning 13-moddasiga muvofiq, tovarni ayni shunday markali (modelli,
artikulli) maqbul, sifatli tovarga almashtirib berish, uning x arid nar x ini qayta
hisob-kitob qilish, tovarning nuqsolarini bepul bartaraf etish yoki i ste`molchining
yohud u c hin c hi sha x sning nuqsonlarni bartaraf etishga qilgan x arajatlarini qoplash,
x arid nar x ini nuqsonga mutanosib ravishda kamaytirish, shartnomani bekor qilib,
qurilgan zararni qoplash kabi talablarni sotuv c higa qo`yish bilan i ste`molchilar
o`zlarining huquqlarini himoya qila oladilar. Mabodo yuqoridagi holatlar sodir
etilgan taqdirda nima kilish mumkin? Iste`molchilarning bu talablari u kassa yoki
tovar c hekini, kafolat muddati belgilangan tovar bo`yi c ha esa, tegishli c ha,
rasmiylashtirilgan te x nik pasport yoki uning o`rnini bosuv c hi boshqa hujjatni
taqdim etganda ko`rib c hiqiladi.
Iste`molchiga nuqsonli tovarni ayni shunday markali (modelli, artikulli)
tovarga almashtirishi qo`shim c ha ravishda tekshirishi zarur bo`lganida esa,
i ste`molchi talab qo`ygan paytdan e`tiboran 20 kun i c hida almashtirib berishi shart.
Ayni shunday markali (modelli, artikulli) tovar bo`lmagan takdirda,
almashtirib berish x ususidagi talab da`vo qilingan paytdan e`tiboran bir oy i c hida
qondirilishi kerak. C ho`l va olis joylarda esa bu va q t 2 oydan oshmasligi lozim.
Qonunga ko`ra, shu muddatlarning o`tkazilib yuborilgan har bir kuni u c hun
sotuv c hi, tovarning almashtirib berilishi bilan birga tovar bahosining 1%i
mi q dorida i ste`molchiga penya t o` laydi. Qonunning 17-moddasiga ko`ra, nuqsonli
32

tovar ayni shunday markali (modelli, artikulli) tovarga almashtirilgan v a q tida
uning nar x i o`zgargan bo`lsa, qayta hisob-kitob qilinmaydi.
Nuqsonli tovar boshqa markali (modelli, artikulli) tovarga almashtirib
berilayotganda, agar almashtirilishi kerak bo`lgan tovar nar x i uning o`rniga
berilayotgan tovar nar x idan past bo`lsa, i ste`molchi narlardagi qo`shim c ha
nar x larni to`lashi lozim, agar almashtirilishi lozim bo`lgan tovarning nar x i uning
o`rniga berilayotgan tovar nar x idan yuqori bo`lsa, unda i ste`molchiga o`rtadagi
tovarning farqi qaytariladi. Bunday h isob-kitob c hog`ida almashtirilishi kerak
bo`lgan tovar nar x i olingan ta q dirda, uning talab q o`yilgan paytdagi nar x i, nar x i
pasaygan taqdirda esa, x arid qilingan paytidagi bahosi qo`llaniladi.
Oldi-sotdi shartnomasi bekor qilinib, tovarning puli qaytarib olinayotganida
esa agar tovar nar x oshgan bo`lsa, i ste`molchi bilan hisob-kitob tovarning tegishli
talab qo`yilgan paytdagi qiymatiga qarab nar x i pasaygan taqdirda esa, x arid
qilingan paytdagi qiymatiga qarab amalga oshiriladi.
Iste`molchilarga sifatsiz mahsulot sotish oqibatlari.Tovar u c hun to`langan pul
summasini i ste`molchiga qaytarish vaqtida sotuv c hi undan tovardan to`liq , qisman
foydalanganligi, tovar ko`rinishi yo`qolganligi yoki boshqa shunga o` x shash
x olatlar tufayli tovar qiymati qan c ha pasaygan bo`lsa, shunsha summani ushlab
qolishga ha q li emas (Fukarolik kodeksi, 434-modda..).
Tegishli darajada sifatli bo`lmagan tovarni sifati tegishli darajada bo`lgan
boshqa tovarga almashtirish shog`ida sotuv c hi tovarning c hakana oldi-sotdi
shartnomasida belgilangan bahosi bilan tovarni almashtirish yoki sud tomonidan
tovarni almashtirish to`g`risidagi qaror c hiqarish paytida mavjud bo`lgan tovarning
bahosi o`rtasidagi farqni to`lashni talab qilishga haqli emas (Fuqarolik kodeksi
435-modda).
Tegishli darajada sifatli bo`lmagan tovarni x uddi shunday, biroq o`l c hami,
andazasi, navi va boshqa belgilari o`zga c ha bo`lgan tegishli darajada sifatli tovarni
almashtirish c hog`ida almashtirilayotgan tovarning almashtirish paytidagi bahosi
bilan sifati tegishli darajada bo`lmagan tovar o`rniga berilayotgan tovarning bahosi
o`rtasidagi farq to`lanishi lozim. Agar i ste`molchining talabi sotuv c hi tomonidan
33

qondirilmasa, bu baholar sud tovarni almashtirish to`g`risida qaror c hiqargan payt
bo`yi c ha aniqlanadi. 12
Tovarning x arid nar x ini mutanosib ravishda kamaytirish to`g`risida talab
qo`yilgan taqdirda tovarning bahosini pasaytirish to`g`risida talab qo`yilgan
paytdagi, agar sotib oluv c hining talabi i x tiyoriy suratda qondirilmagan bo`lsa, sud
bahoni mutanosib ravishda kamaytirish to`g`risida qaror c hiqargan paytdagi bahosi
inobatga olinadi.
Sotuv c higa sifati tegishli darajada bo`lmagan tovarni qaytarib berish
c hog`ida i ste`molchi c hakana oldi-sotdi shartnomasida belgilangan tovarning
bahosi bilan uning talabi i x tiyoriy suratda qondirilgan vaqtdagi, agar talab i x tiyoriy
suratda qondirilmagan b o` lsa, sud qaror c hiqargan paytdagi tegishli tovarning
bahosi o`rtasidagi farqni to`lashni talab qilishga haqli.
Xulosa
Hozirgi kunda har bir davlatning boy yoki kambag’alligini bilish uchun
avvalambor ana o’sha davlatning iqtisodiyotini o’rganib chiqish, tahlil qilish kerak
bo’ladi. Albatta, har bir davlat o’z oldiga strategik yo’l qo’yib oladi. Dunyodagi
eng boy davlatlarning boyligi shundaki, ular, allaqachon iqtisodiyotni
barqarorlashtirib bo’lgan. Bozor munosabatlariga o’tish har bir davlat aholisining
yashash tarzi, hayot kechirishi, xo’jalik yuritishi keskin o’zgartirib yuboradi.
12
www.lex.uz O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari milliy bazasi.
34

Hozirgi kunda har qanday davlatda bozor munosabatlariga o’tishning o’ziga hos
usullari mavjud. Bu usullarga tayanib davlat bozor iqtisodiyotini tartibga soladi.
Shuni ta’kidlab o’tish joizki, bu mavzuni o’rganishda, avvalambor, bozor
tushunchasiga katta e’tibor berish zarur.
Bozor iqtisodiyotiga o’tishda O’zbekistonimiz ham o’zgacha yo’l bilan
bormoqda. Bunga sabab muhtaram yurtboshimizning kuchli iqtisodchi va kuchli
siyosatchi bo’lganligi. Yurtboshimiz Sh.Mirziyoyev bozor munosabatlariga
asoslab bir necha asarlar ham yozgan. Biz yoshlar ham bozor munosabatlariga
keskin yondashib, O’zbekistonimiz taraqqiyotini yuksak marralarga ko’tarishimiz
darkor.
Marketingda bozor deganda ma'lum tarmoq tovarlariga ehtiyoj sezuvchi va
uni qondirish imkoniyatiga ega bo’lgan potentsial iste'molchilarning majmui
tushuniladi.
Konyunktura deganda ma'lum omillarning ta'siri natijasida vujudga keladigan
qisqa muddatli shart-sharoitlar tushuniladi. Omillarning o’zgarishi
konьyunkturaning o’zgarishiga olib keladi. Konyunkturani o’rganishning birinchi
bosqichi iqtisodiyotning holatini tahlil qilishdan boshlanadi. Bozor
konyunkturasining hozirgi holati iqtisodiy siyosatning bir-ikki yil oldin bajarilgan
harakatlarning mahsuli bo’lganligi sababli, makroiqtisodiy tahlil kamida ikki yillik
muddatni qamrab olishi maqsadga muvofiq.
Bozor konyukturasini o’rganishning sotuvchi va ishlab chiqaruvchilar uchun
zarurligi kelajakda ishlab chiqarish quvvatlarini qaysi yo’nalishda rivojlantirish va
qanday sotish siyosatini qo’llash bo’yicha aniq va ishonchli axborotga ega
bo’lishda namoyon bo’ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
I O‘zbekiston Respublikasining qonunlari
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi. https://lex.uz/docs/35869
35

2. O‘zbekiston Respublikasining «O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki
to‘g‘risida"gi Qonuni (yangi tahriri). 2019 yil 11 noyabr. www.lex.uz
3. O‘zbekiston Respublikasining "Valyutani tartibga solish to‘g‘risida"gi Konuni
(yangi tahriri).2019 yil 22 oktabr. www.lex.uz
4. O‘zbekiston Respublikasining «Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida»gi Konuni
(yangi tahriri). 2019 yil 22 oktabr. www.lex.uz
II O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmon va Qarorlari
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston respublikasini yanada
rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida" gi 2017 yilfevraldagi PF-
4947-sonli Farmoni. www.lex.uz
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "2020 2025 yillarga mo‘ljallangan
o‘zbekiston respublikasining bank tizimini isloh qilish strategiyasi tugrisida" gi
2020 yil 12 maydagi PF-5992-sonli Farmoni. www . lex . uz
7. O ‘ zbekiston Respublikasi Prezidentining “2017 — 2021 yillarda o ‘ zbekiston
respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo ‘ nalishi bo ‘ yicha harakatlar
strategiyasini « ilm , ma ’ rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili » da amalga
oshirishga oid davlat dasturi to ‘ g ‘ risida ” gi 2020 yil 2 martdagi PF -5953- son
Farmoni . www . lex . uz H 0108
III О‘ zbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari
8. О‘ zbekiston Respublikasi Shavkat Mirziyoyevning 2020 yil 29 dekabrdagi 2021
yil uchun m о‘ ljallangan eng muhim ustuvor vazifalar haqidagi oliy Majlisga
Murojaatnomasi . www . uza . uz .
9. SH . M . Mirziyoyev . Milliy tarakkiyot yulimizni katiyat bilan davom ettirib ,
yangi bosqichga chiqaramiz . - Toshkent : “О‘ zbekiston ” NMIU , 2017. - 592 6.
10. SH . M . Mirziyoyev . Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan
birga kuramiz . Toshkent : “О‘ zbekiston ” NMIU , 2017. - 488 b .
11. SH . M . Mirziyoyev . Tanqidiy tahlil , qat ’ iy tartib - intizom va shaxsiy javobgarlik
har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi b о‘ lishi kerak . 2017 yil 14 yanvar .
Toshkent : «О‘ zbekiston », 2017.-104 b .
36

12.. SH . M . Mirziyoyev . Erkin va farovon , demokratik О‘ zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz . Toshkent : «О‘ zbekiston », 2016. -56 b .
IV Asosiy adabiyotlar
13. Yakubov I . O ., Hakimov H . A . Makroiqtisodiyot -2. O'quv qo'llanma. - T.:
TDIU, 2019.-217 bet.
14. Maxmudov N.M., Hakimov H.A. Makroiqtisodiy tahlil. O'quv qo'llanma. - T.:
TDIU, 2019. - 146 bet.
15. Asqarova M.T., Hakimov H.A. Makroiqtisodiy siyosat. O'quv qo'llanma. T.:
TDIU, 2019.-314 b.
16. F.Nasriddinov. «O zbekistonda makroiqtisodiy barqarorlik va yuqori iqtisodiyʻ
o sish sur'atlarini ta'minlash yo'nalishlari».
ʻ
17. Nodir Jumayev, Akram Absalamov. «Inflatsion targetlash rejimini qo'llash
makroiqtisodiy barqarorlik va aholi faravonligini ta'minlashning zaruriy sharti».
18. Hui-Ching Hsieh, Sofia Boarelli, Thi Huyen Chi Vu. «The effects of economic
policy uncertainty on outward foreign direct investment». International Review of
Economics and Finance 64 (2019) 377-392. journal homepage:
19. Michael F. Bleaney. «Macroeconomic stability, investment and growth in
developing countries». Journal of Development Economics.
20. Yahya Waqas, Shujahat Haider Hashmi, Muhammad Imran Nazir,
«Macroeconomic factors and foreign portfolio investment volatility: A case of
South Asian countries». Future Business Journal.
21. Mustafakulov Sh.I., «Investitsion muhit jozibadorligi: nazariya, metodologiya
va amaliyot». Monografiya - T.: «Ma'naviyat» O zbekiston Respublikasi Bank-
ʻ
moliya akademiyasi. 2017-y. 328-b.
22. Karimov N.G'., Xojimatov R.X., «Investitsiya». O'quv qo'llanma - T.:
Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi. 2019-y. 516-b.
23. N. Gregory Mankiw. Macroeconomics. 8 th edition. Harvard University. (NY.:
Worth Publishers, 2013).
24. Агапова Т.А., Серегина С.Ф. Макроэкономика: Учебник. 10-е изд.
перераб. и доп. – М.: Издательство «МФПУ Синергия», 2013.
37

25. G.E.Zaxidov, M.T. Asqarova, Z.A. Djumayev, L.F. Amirov, H.A. Hakimov.
Makroiqtisodiyot. Darslik. -T.: «IQTISODIYOT». 2019-y. 309-b.
26. Maxmudov N.M., Avazov N.R. «O'zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishda
investitsiyalardan samarali foydalanish yo ' llari »: Ilmiy - ommabop risola . - T .:
TDIU , 2019- y . 104-b.
V.Internet saytlar
27.www.stat.uz O zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasi rasmiy sayti.ʻ
28.www.lex.uz O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari milliy bazasi.
29. www.elsevier.com
30. www.xs.uz
31.www.tsue.uz Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti rasmiy sayti.
38

Iste'molchi va ishlab chiqaruvchi o'rtasidagi munosabat

Mundarija

Asosiy qism.. 4

1. Ishlab chiqaruvchi va iste'molchi o'rtasidagi munosabatlarning asosiy turlari 4

2. Mahsulot ishlab chiqarish va iste'mol qilish o'rtasidagi bog'liqlik. 12

3. Ishlab chiqaruvchilar va iste'molchilar o'rtasidagi munosabatlarning muammolari 18

4. Iste’molchilarning huquq va majburiyatlari.Iste’molchilar huquqini himoyalash asoslari 28

Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati 35

Internet saytlar 37

Купить