IV-V asrda xioniylar va kidariylar davlatining ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy, geostrategik holatini o‘rganish dars ishlanma - Экономика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	1.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Экономика

IV-V asrda xioniylar va kidariylar davlatining ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy, geostrategik holatini o‘rganish dars ishlanma

Купить

Metod Suhbat, hikoya, didaktik o’yinlar, munozara, aqliy hujum
Shakli Noana’naviy dars, jamoa, guruhli, yakka
Jihoz a. 11-sinf Jahon tarix darsligi
b. Tarixiy va zamonaviy xarita
d. Texnik vositalar:
videoproektor yoki electron doska
kompyuter
o’quv filmi
e. Plakatlar, sur’atlar
f. Doska, bo’r, daftar, A3 qog’oz, flomaster.
Nazorat O’quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga olib boriladi.
Baholash O’quvchilar reytingi dars oxirida e’lon qilinadi.
1Mavzuning qisqacha mazmuni: IV-V asrda xioniylar va kidariylar davlatining ijtimoiy-
iqtisodiy va siyosiy, geostrategik holatini o`rganish
O’QUV JARAYONINI AMALGA OSHIRISH
TEXNOLOGIYASI:

Kutiladigan natijalar:
2Ishning nomi Bajariladigan ishlar mazmuni Metod Vaqt
I bosqich
Tashkiliy qism 1. Salomlashish
2. Davomatni aniqlash
3. Sinf xonasi tozaligi nazorati
4. Axborot tinglash
5. Guruhlarga bo’lish
6. Nutqni rivojlantirish 1. Suhbat;
2. Dars va mavzuga
motivatsiya berish ;
3. O’quvchilarning
fikrlash va nutq
qobiliyatlarini
faollashtirish uchun
yengil mashqlar. 5 daqiqa
II bosqich
O’tilgan mavzuni
so’rash va
mustahkamlash А. O’quvchilar tomonidan bajarilgan
topshiriqlarni tahlil qilish, fikr-
mulohazalar bildirish va bilimlarni
mustahkamlash Noan’naviy
1. O’tilgan mavzu
bo’yicha test savollari
2. Xarita bilan ishlash 10 daqiqa
III bosqich
Yangi mavzu
tushuntirish 1. Yangi mavzu bayoni yoki
tushunchalarni batafsil tanishtirish va
tushuntirish.
2. Yangi mavzu ustida ishlash Taqdimot
Didaktik o’yinlar
Kichik ma’ruza 1 3 daqiqa
IV bosqich
Yangi bilimlarni
mustahkamlash Talabalarga yangi materialni
tushunishlarini tekshirishga qaratilgan
mashqlar. A. Kichik guruhlarda
ishlash ;
B. yakka
C. Metodlar :
1. Aqliy hujum
2.Ma’lumot,
3.Klaster,
4.Xaritadan
foydalanish,
6. test,
7 jadval
8.Xulosalar defringi 12 daqiqa
V bosqich.
Darsning qisqacha
mazmuni Darsning asosiy fikrlari va erishilgan
natijalari haqida qisqacha ma’lumot. 2 daqiqa
VI bosqich.
Baholash, darsni
yakunlash 1. O’quvchilarning darsda ishtirokiga
qarab reyting belgilanadi.
2. Rag’batlantirish Baholash 2 daqiqa
VII bosqich;
Uy vazifasini e’lon
qilish va tushuntirish Navbatdagi uy vazifasini bajarish
bo‘yicha ko‘rsatmalar va uning keyingi
o‘rganish uchun ahamiyati. Tushuntirish 1 daqiqa

O’qituvchi Mavzu qisqa vaqt ichida barcha o’quvchilar tomonidan o’zlashtirilishiga
erishdi,o’quvchi faolligini oshiradi, o’quvchilarda fanga nisbatan qiziqish
uyg’otadi, qisqa vaqt ichida barcha o’quvchilar baholanadi.
O’quvchi : IV-V asrda xioniylar va kidariylar bilan tanishdilar.
Kelgusi rejalar:
O’qituvchi Zamonaviy pedagogik texnologiyalarni o’zlashtirish va darsda tadbiq etish,
takomillashtirish, o’z ustida ishlash, pedagogik mahoratni oshirish.
O’quvchi Mustaqil fikrlashni o’rganadi, o’rganilgan materiallar asosida qo’shimcha
materiallar izlaydi, ularni o’rganadi, do’stona muhitda, hamkorlikda ishlash
ko’nikmasi shakllanadi.
DARSNING BORISHI:
Darsning oltin qoidasi:
1. Tartib – intizom
2. Adolat – ahillik
3. Raqobat – rostgo’ylik
4.O’ng qo’l qoidasi
5. Bir – birini eshitish
6. Vaqtdan unumli foydalanish
Darsning shiori: Millatlararo totuvlik va hamjihatlik-tinchligimiz garovidir
Darsdan kutiladigan natija:

Darsda shakllanadigan ko’nikmalar:
- tarxiy voqealarning sabablari va oqibatlarini tahlil qilishda xaritalardan foydalanish;
3- Yangilik
- Hamkorlik
- Ijodkorli
- Erkin fikrlash
- Bunyodkorlik
- Yaratuvchanlik

- tarixiy voqealarning sodir bo’lish sabablari va oqibatlari haqida darslik matni yoki
o’qituvchining hikoyasiga asoslangan holda kengaytirilgan reja tuzish;
- qadimgi va hozirgi hududlar nomlarini farqlay olish;
- tarixiy voqealar yuzasidan mustaqil mulohaza yurita olish, bayon qila olish
Darsda shakllanadigan malakalar:
- IV-V asrlarda xioniylar va kidariylar haqida bilimga ega bo’lish va dars davomida buni
mustahkamlash,metodlar bilan tanishish
- tarixiy voqea va hodisalarni umumlashtirish, ularni hozirgi kun bilan bog’lay olish
Fanlararo bog’lanish:
adabiyot, geografiya, milliy g’oya,etnografiya.tarix
“BIR SOATLIK DARS QIRQ KUNLIK IBODATGA TENG (Hadisdan)
Darsning maqsadlari:
Ta’limiy maqsad: Xorazmshohlar davlati uzoq davrlardan buyon o’zbek xalqi bilan
mushtarak tinch yashab kelmoqda. Do’stimiz bo’lgan qoraqalpoq xalqi ma’daniyati va tarixi haqida
ma’lomtga ega bo’lish ushbu millatga bo’lgan hurmat sifatida bahonalandi
Tarbiyaviy maqsad: O’quvchilarga vatanga muhabbat, erk va ozodlik, vatan xoinlariga
nisbatan nafrat, milliy ozodlik g’oyalarini singdirish, dunyo xalqlari tarixiga hurmat ruhida
tarbiyalash.
Rivojlantiruvchi maqsad: O’quvchilarda tarixiy jarayonlarga munosabat bildira olish
malakasini shakllahtirish, xarita bilan ishlay olish ko’nikmasini rivojlantirish, erkin fikr ayta olish
qobiliyatini shakllantirish.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
1.Salomlashish.
2. Navbatchini aniqlab, davomatni sinf jurnaliga qayd etish
3. Sanani e’lon qilish
4. Hafta yangiliklari
5. Ijodiy daqiqa (bunda o’quvchilarga uyga vazifa sifatida berilgan qo’shimcha topshiriqlar tahlil
qilinadi)
6. O’quvchilarning fikrlash va nutq qobiliyatlarini faollashtirish uchun yengil mashqlar.
O’TILGAN MAVZUNINING NAZORATI:
Darsda qo`llanilgan interfaol usullar:
4

1.tezkor testlar
1. Xioniylar davlatining markazi qayerda
joylashgan edi?
A) Qashqadaryo vohasida B) Zarafshon vohasida
C) Toshkent vohasida D) Dashti Qipchoqda
2 . Xioniylar davlati markazini aniqlang
A) Toxariston B) Samarqand
C) Toshkent D) Fargona
3. Хiоniylar davlati Orta Оsiyoda nеcha yildan
оrtiq hukmrоnlik qilgan?
A) 100 yil B) 120 yil C) 75 yil D) 150 yil
4 . Xioniylar davtlati tarkibiga kirgan hududlarni
aniqlang
1. Shimoliy Hindiston 2. Afgoniston
.Xurosonning bir qismini 4. Sharqiy Turkiston
A) 1,2,3 B) 1,2,4 C) 2,3,4 D) 1,2,3,4
5 . Qachon sharqdan Sirdaryo va Оrоl boylari
оrqali Хоrazm hamda Amudaryo havzasiga
kochmanchi chorvador aholi-toxarar kirib kеladi?
A) IV asrning 50-yillarida
B) IV asrning 80-yillarida
C) V asrning 20-yillarida
D) IV asrning 70-yillarida
6 . Balx shahri qaysi davlatning poytaxti edi?
A) Xorazm B) Eftallar
C) Хiоniylar D) Kidariylar
6 . Qachon Kidariylar va Sosoniylar ortasida
toqnashuv bolib o`tadi?
A) 420-yil B) 442-yil C) 456-yil D) 465-yil
7 . Kidariylar SHimоliy Hindistоnda nеcha yil
hukmrоnlik qiladilar?
A) 100 yil B) 120 yil C) 75 yil D) 150 yil
YANGI MAVZU QUYIDAGI METODLAR ORQALI TUSHUNTIRILADI:
1. Mavzuga oid ma’lumotlar o’quvchilarga ma’ruza orqali yetkaziladi
2. Aqliy hujum metodi qo’llanilib ,o’quvchilarni tezkor javob berish qobiliyatini oshirishga harakat
3. O’quvchilarga mavzu yuzasidan test beriladi guruhlarga tarqatiladi
4. Rasmlar orqali o’quvchilar o’zlarining davrga nisbatan fikrini bildiradi
5. Klaster metodi
6. Jadval metodi
7. Xulosalar defringgi (Oquvchilar mavzuga nisbatan xulosalarini aytib fikr bildirishadi)
8.A va Z metodi
9.Testlar
5

10. Wenn diograma metodi
YANGI MAVZUNING BAYONI
Xioniylar — (o rta forscha: Xiyōn yoki Hiyōn;ʻ avesto cha: Xiiaona; so g d ʻ ʻ cha
xwn; pahlaviy Xyon) — Movarounnahr va Baqtriyadagi ko chmanchi xalq.
ʻ
Ba zi
ʼ tadqiqotchilar fikriga ko'ra, dastlab Oltoy tog lari ʻ atrofida yashashgan
va 4-asrning 1-yarmida janubi-g arbga siljib,
ʻ Amudaryo va Sirdaryo oralig iga ʻ
kirib kelishgan.
Bu yerda dastlab ular Zarafshon vohasini egallab, janubga harakat qilishgan va
ancha zaiflashib, sosoniylar Eroniga qaram bo lib qolgan
ʻ Kushon
podsholigi o rnini egallaganlar hamda markazi
ʻ Toxariston bo lgan ʻ
Shimoliy Hindiston , Afg oniston
ʻ , Xurosonning bir qismini ham o z ichiga olgan ʻ
Xioniylar davlatini (4— 5-asrlar) barpo qilishgan. Boshqa bir guruh
tadqiqotchilar esa Xioniylarning dastlab Orol dengizi shimolida yashaganligi va
yirik massaget qabilalar ittifoqiga mansub bo lib,
ʻ hunlar bilan aralashganligini
ta kidlaydilar (
ʼ L.N. Gumilev , SP. Tolstov , K.V. Trever). Ularning fikricha,
yunon va lotin tilidagi asarlarda Xioniylar "oq hunlar" deb atalgan. 4-asrning
70-yillarida Xioniylar sosoniylar Eroniga qarshi hujum uyushtirib,
muvaffaqiyatga erishganlar. Shuningdek, sosoniy podsholar Varaxran (418—
438), Yazdigard II (438—457) davrlarida ular Eronning eng yirik raqibiga
aylanganlar. Xioniylar hukmronligi davom etayotgan bir paytda yangi bir sulola
— kidariylar o rtaga chiqqan. Ular Oltoy tog lari va
ʻ ʻ Sharqiy
Turkiston oralig idan janubi-g arbga siljib, 420-yilda Bolo (
ʻ ʻ Naxshab ) shahrini
o ziga
ʻ qarorgoh qilishgan va Xioniylar davlati bilan qo shni bo lib qolganlar. ʻ ʻ
Ularni birinchi marta milodiy 356-357 yillarda Baqtriyada boʻlgan Rim tarixchisi
Ammian Marcellin tasvirlagan; u xioniylarni kushonlar bilan birga yashaganini
ta'riflagan. [1]
Ammian xioniylar avvallari Movarounnahrda yashab, Baqtriyaga
kirgandan keyin kushonlarning vassaliga aylanib, ular madaniy taʼsirida boʻlib,
baqtriya tilini oʻzlashtirganliklarini koʻrsatadi. Ular Sosoniylar imperiyasiga hujum
qilishgan, lekin keyinchalik (Grumbates ismli boshliq boshchiligida) Sosoniylar
qoʻshinida yollanma askar boʻlib xizmat qilgan.
Xioniylar ichida eron tillarida Karmir Xyon va Spet Xyon kabi nomlar bilan
ma'lum bo lgan ikkita asosiy kichik guruh mavjud bo lgan. Karmir ("qizil") va
ʻ ʻ
speta ("oq") prefikslari, ehtimol, Markaziy Osiyo an'analariga tegishli bo'lib,
6

ularda ma'lum ranglar asosiy nuqtalarni anglatadi. Karmir Xyon Yevropa
manbalarida Kermichionlar yoki “Qizil Xunlar” nomi bilan mashhur bo lgan vaʻ
ba zi olimlar ularni
ʼ kidariylar va/yoki Alxonlar bilan birlashtirgan. Spet Xyon
yoki "Oq xunlar" Hindistonda Sveta-huna nomi bilan mashhur bo lgan
ʻ
ko'rinadi va ular ko'pincha eftaliylar bilan bog'liq.
Xioniylar, xunlar va turkiylar o‘rtasidagi tafovutlarni britaniyalik sharqshunos
olim Karlil Aylmer Makartni (1944) ta’kidlagan bo‘lib, u dastlab qarindosh
bo‘lmagan xalq nomi bo‘lgan “Xion” nomi “Xun" so'zi bilan o'xshashligi sabab
keyinchalik bu xalqqa ko‘chirilgan” degan fikrni bildirgan. IV asrda Eronning
shimoli-sharqiy chegarasidagi dashtlarda paydo bo lgan xioniylar, ehtimol,
ʻ
xunlarning bir tarmog'i bo'lib, Yevropada birozdan keyin paydo bo lgan.
ʻ
Xunlar taxminan miloddan avvalgi 360-yilda Ural va Volga oralig ida yashagan
ʻ
Alanlarga hujum qilib, ularni bosib olgan va xioniylar haqida birinchi eslatma
milodiy 356 yilda bo lgan.
ʻ [2]
Amerikalik sharqshunos tarixchi Richard Nelson Frye (1991) fikricha, xioniylar
sharqiy eroniy xalqi bo lishiga qaramay, xioniylarning shakllanishida kam
ʻ
bo'lsa-da ba zi turkiy qabilalar ishtirok etgan. Ko chmanchi xalqlar tuzgan
ʼ ʻ
davlatlar ko p xalqlardan iborat konfederatsiyalar bo lgan, xususan,
ʻ ʻ
xioniylarning hukmron guruhlari orasida qisman sharq va shimoldan kelgan
turkiyzabon qabila vakillari bo lgan, garchi Xioniylar konfederatsiyasidagi
ʻ
xalqning katta qismi, eroniy tillarda gaplashgan. Bu O‘rta Osiyo tarixida oxirgi
marta eroniyzabon ko‘chmanchilar hukmronlik qilgan, bundan keyin
ko'chmanchilar tomonidan tuzilgan barcha davlatlarni turkiylar tuzgan
Kidariylar — kelib chiqishi masalasida har xil taxminlar mavjud. Ba'zilar turkiy xalq
desa, boshqalari eroniy deb hisoblashadi. [1] [2] [3] [4]
. Kidariylarning birinchi
podsholaridan biri Kidara I boʻlgan. Kidariylar Oltoy togʻlari va Sharqiy
Turkiston oraligʻidan janubiy-gʻarbga siljib, 420-yilda Bolo ( Naxshab ) shahrini
oʻziga qarorgoh qilishgan va Xioniylar davlati bilan qoʻshni boʻlib qolganlar.
5-asrning 2-yarmida Xioniylar va Kidariylar davlati hududini o z ichiga olgan
ʻ
yangi bir davlat eftaliylar sulolasi o rtaga chiqadi va 6-asr 60-
ʻ
yillarigacha Markaziy Osiyodagi eng yirik davlatga aylanadi... Sosoniylar
imperiyasi tashkil topganidan beri uning hukmdorlari , xususan , rimliklardan
o ' lpon yig ' ish orqali o ' z saltanatlarining qudratini ko ' rsatdilar . [5]
Biroq
sosoniylarning sa’y-harakatlari 5-asr boshlarida kidariylar tomonidan to‘xtatildi
va Sosoniy hukmdorlar Yazdigard I (399–420-yillar), Bahrom V (420–438) va
Yazdigard II (438–457) eftaliylarga soliq tol'lashga majbur bo lgan. Garchi bu
ʻ
7

sosoniylar xazinasini bezovta qilmagan bo'lsa-da, baribir bu holat Sosoniylar
imperiyasi uchun kamsitilish edi. Yazdigard II oxir-oqibat o'lpon to'lashdan
bosh tortdi, natijada kidariylar milodiy 464-yilda sosoniylarning hukmron shohi
Feruz I ga qarshi urush e'lon qildi. Feruzda jang qilish uchun askar yetishmasdi
va shuning uchun Vizantiya imperiyasidan moliyaviy yordam so radi, Vizantiya ʻ
esa uning iltimosini rad etadi. Feruz kidariylar podshosi Kunxosga sulh taklif
qiladi va unga singlisini turmushga taklif qiladi, lekin uning o rniga maqomi
ʻ
past bir ayolni yuboradi. Oradan bir qancha vaqt o tib Kunxos Feruzning
ʻ
yolg on va dasidan xabar topdi va o z navbatida uni aldamoqchi bo lib,
ʻ ʼ ʻ ʻ
qo shinini kuchaytirish uchun harbiy mutaxassislar yuborishni iltimos qildi. 300
ʻ
kishilik harbiy mutaxassislar guruhi Balom (Balx)dagi Kunxos saroyiga yetib
kelganida, ular o ldirilgan. Taxminan shu davrda Feruz
ʻ eftaliylar bilan ittifoq
tuzdi va ularning yordami bilan u 466-yilda kidariylar ustidan g‘alaba qozondi
va Baqtriyani qisqa muddatga sosoniylar nazoratiga o‘tkazdi va Balxda o‘zining
oltin tangalarini chiqardi. Oltin tanga uslubi asosan Kidariy tangalariga
asoslangan bo'lib, Feruz ikkinchi toj kiygan holda tasvirlangan. 467-yilda
sosoniylar elchisi Vizantiya poytaxti Konstantinopolga yetib keldi va u yerda
kidariylar ustidan g alabasini e lon qilindi. 468-yilda Shimoliy Xitoyga
ʻ ʼ
yuborilgan Sosoniy elchisi ham xuddi shunday qilgan
YANGI MAVZUNI MUSTAHKAMLASH
Ven diogrammasi
1-guruhda XIONIYLAR
2-guruhga KIDARIYLAR
3-guruh EFTALIYLAR
O’quvchilar fikrlarini qog’ozga yozib muhrlaydilar. So’ngra guruh sardorlari tushuntirib
berishadi.O’qituvchi bajargan ishiga qarab baholaydi.
8

.Klaster metodi
O’quvchilar yangi mavzu haqida tushungan atalamalarni qog’ozga yozadilar va guruh bo’lib
ishlaydilar bu metod uchun 5 daqiqa vaqt beriladi va o’qituvchi tomonidan hisoblanib
baholanadi
9

f) Xulosalar defringi qo’llaniladi O’quvchilar mavzu bo’yicha fikr xulosalarini bildirishadi
DARS YAKUNLARINI CHIQARISH :
Aqliy hujumda hamda guruhlar ishida faol qatnashgan o'quvchilar baholanadi va rag’batlantiriladi
UYGA VAZIFA.
- Uyga vazifa. IV-Vasrda xioniylar kidariylar davlati Yangi mavzuni o’qib kelish;
- Yangi mavzu yuzasidan o’quv materiallarni tayyorlash, savollarga javob topish;
- Mavzuga doir atama va tushunchalardan krossvord tuzish;
- Qo’shimcha adabiyotlardan tayyorlanib, kichik ma’ruza tayyorlash;
- Qo'shimcha adabiyot va manbalar ro'yxatini tuzish;
- Mashxur shaxslar faoliyatini o'rganish.
- Klaster asosida ishlash
-
-
10

IV-V asrda xioniylar va kidariylar davlatining ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy, geostrategik holatini o‘rganish dars ishlanma

Купить