Иззат Султон драматургиясида замон ва қаҳрамон талқини

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	76.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Иззат Султон драматургиясида замон ва қаҳрамон талқини

Купить

2МУНДАРИЖА: КИРИШ……………………………………………………………............. 3 I БОБ. ДРАМА, ЗАМОН, ҚАҲРАМОН 1.1. Ижтимоий-сиёсий воқелик ва янги одамлар образи.............................7 1.2. Иззат Султон драмаларида тадбиркор образи ..................................... 23 II БОБ. ДРАМАДА ТАСВИР ВА ТАЛҚИН 2.1. Қаҳрамон ва конфликт......................................................................... ..34 2.2.П сихологик тасвир ва маънавий-ахлоқий муаммолар талқини........45 ХУЛОСА……………………………………………………………............. 53 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ……………............ 56

3КИРИШ Мавзунинг долзарблиги. Мустақиллик шарофати билан мамлакатимизда бошланган демократик жараёнлар маънавий-маданий ҳаётни тубдан ўзгартириб юборди. Жамиятимиздаги янгиланиш эпкинлари, аввало, сўз эркинлигида, матбуот эркинлигида зоҳир бўлди. Адибларимиз воқеликда кечаётган ижтимоий- сиёсий, иктисодий, маданий ўзгаришларга, янгиланишларга нисбатан ўз муносабатларини бадиий асарлари, публицистик чиқишлари, мақолалари на суҳбатлари орқали ифодаламоқдалар. Иззат Султоннинг «Янги одамлap», «Ойдин кеча асирлигида», «Қақнус» сингари саҳна асарларида муаллифнинг мавжуд воқеликда шаклланиб бораётган янги тамойилларга нисбатан индивидуал нуқтаи назарини кўришимиз мумкин. Уларда замон ва қ а ҳ рамон концепцияси я ққ ол белгилари билан намоён б ў лади. Драматургия олис антик даврлардан бошлаб буг

4топиш ва бадиий образларда мужассамлаштириш драматург Иззат Султоннинг бош эстетик кредосига айланган эди. О лим ва драматург Иззат Султондан бой илмий ва адабий м е рос қ олди. «Алишер Навоий» (Уй ғ ун билан ҳ амкорликда), «Нома ъ лум киши», «Имон», «К ў рмайин босдим тиканни», «Донишманднинг ёшлиги», «Кумуш ша ҳ ар маликаси», «Абдулла Қодирийнинг ў тган кунлари» сингари саҳна асарлари, XX аср адабиёти, ў збек адабиёти тарихи ва адабиёт назарияси муаммоларига ба ғ ишланган юзлаб илмий-назарий ма қ олалари Иззат С ултоннинг бадиий-эстетик тафаккуримиз тараққиётида алоҳида файзли ў ри н тутганлигидан далолат беради. Иззат Султоннинг XX аср охири - XXI аср бошлари, яъни муста қ иллик даври ў збек адабиёти ривожидаги хизматлари ҳам салмо қ ли. Унинг «Ойдин кеча асирлигида», « Қ а қ нус», «Ян

5белгилашга интилиб келади. Шу маънода, XX асрнинг 60 -йилларидан бугунги кунгача Иззат Султон ижодига бўлган эътибор асло сусайгани йўқ. XX асрнинг 60 - 90 -йилларида драматург ижоди, унинг характер яратиш маҳорати бадиият, сюжет ва композиция сингари масалалар аспектида ўрганилиб, қатор тадқиқот ва мақолалар яратилди. Бу борада адабиётшунослардан Ҳ.Абдусаматов 1 , С.Мамажонов 2 , Т.Собиров 3 , Б.Имомов 4 , Қ.Жўраев 5 , Б.Ғуломов 6 , Б.Жалилов 7 , Ў.Шокиров 8 ва бошқа муаллифларнинг кузатишлари, фикр-мулоҳазалари эътиборлидир. Адабиётшунос Ў.Шокиров Иззат Султоннинг илмий ва бадиий ижодини ўзаро боғлиқликда ўрганиб, номзодлик ҳамда докторлик диссертацияларини ҳимоя қилди. «Иззат Султон - драматург» мавзуидаги номзод лик диссертациясида ижодкорнинг дастлабки саҳна асарларини таҳлилга торти

6қаҳрамон талқини муаммоларини аниқлашдан иборат. Бу, албатта, драматургнинг драматик асарларини таҳлил қилиш орқали аниқланади. Тадқиқотнинг вазифалари. Битирув малакавий ишининг мақсадидан келиб чиққан ҳолда ишда қуйидаги муайян вазифаларни амалга ошириш кўзда тутилади: – Иззат Султон драмаларида ижтимоий-сиёсий воқеликнинг акс этишини аниқлаш; – адиб драмаларида янги одамлар образини тадқиқ этиш ; – адиб драмаларидаги қаҳрамон ва конфликт масалаларини ўрганиш; – адибнинг образ яратишда тасвирий воситалардан қай даражада фойдаланганини аниқлаш; – драматургнинг бадиий нияти, қарашларини тадқиқ этиш; – Иззат Султон драмаларида сихологик тасвир ва маънавий-ахлоқий муаммолар талқинини тадқиқ этиш. Тадқиқот объекти. Битирув малакавий ишида Иззат Султоннинг «Янги одамлар», «Ойдин кеча асир лиг

7Тадқиқотнинг методологик асослари ва илмий методи. Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг миллий қадриятлар, маънавиятни юксалтириш ва тарғиб этишга доир фикр-қарашлари ҳамда ҳозирги адабиётшунослик фани эришган ютуқлардан методологик асос сифатида фойдаланилди. Шунингдек, тадқиқотда кўзда тутилган масалаларни ҳал этишда Ҳ . Абдусаматов , Б . Имомов , Т . Собиров , Ў . Шокиров , Қ . Жўраев , Б . Жа- лилов , С . Мамажонов , Ш . Ризаев , М . Отажонова каби адабиётшунос ла рнинг назарий тадқиқотлари, илмий асарлари, диссертация ва илмий мақолаларига таянилди. Мавзуни ёритиш жараёнида психологик таҳлил, биографик, қиёсий, социологик методлардан фойдаланилди. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагиларда намоён бўлади: – битирув малакавий ишида Иззат Султон драматургиясида замон ва қаҳ

8фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат. Битирув малакавий ишининг умумий ҳажми 61 саҳифани ташкил қилади. Фойдаланилган адабиётлар ва манбалар сони 41 та.

9I БОБ. ДРАМА, ЗАМОН ВА ҚАҲРАМОН 1.1. Ижтимоий-сиёсий воқелик ва янги одамлар образи Маълумки, концепция тушунчаси остида санъаткорнинг табиат, жамият, ижтимоий воқелик, инсоннинг ўтмиши ва бугуни, Олам ва Одам ҳ а қ идаги муайян қ арашлари тизими, фикрларнинг ғ оялар тусини олган силсиласи к ў зда тутилади, англашилади. Бадиий асарларда давр рухи, за мон, пафоси характерлар табиати, психологик жараёнларга, қаҳрамонларнинг феъл- фаолиятига сингдирилган холда намоён б ў либ келаётир. Ижтимоий тараққиётнинг хар бир боскичидаги даврн и нг мураккаблигию, сир- синоатлари бадиий образлар ҳ аракати ор қ али аёнлашади. Нафа қ ат мустақиллик даври драматургиясида, чунончи, Иззат Султон пьесаларида, умуман, бадиий-эстетик тафаккур тараққиётининг барча боскичлари, хусусан, етакчи санъаткорларнинг ижо

10Масаланинг бу тахлит кундаланг қў йилиши бежиз эмас. Негаки, бади ий асарнинг барча компонентлари, ички таркиби инсон концепцияси мехвари атрофида мужассамлашади. Бадиий асарнинг характерлари, кон фликт к ў ринишлари, сюжет ривожи ва композицияси, умуман, образлар тизими, ҳ олатлар, кайфиятлар тасвири ҳамда тал қ инидаги ну қ таи назар, ҳамма- ҳаммаси инсонни бадиий-эстетик, фалсафий идрок этиш, шунингдек, бадиий ифода этиш принципларининг такомилидан, бойиш жараёнидан сув ичади. Табиатда агар офтоб Шар қ дан чи қ иб F арбга ботса, бадиий асарларнинг ёру ғ лик манбаи инсон концепциясидан бошланиб, яна у билан якунланади. Бир с ў з билан айтганда, бадиий асарларнинг барча унсурлари инсон концепциясидан бахра олади. Адабиётшунос В.Шчербина ҳам масаланинг ана шу жи ҳ атларига эъ тиборни қ а

11самарасидир. Асар жанрини адибнинг ў зи «ахлокий-психологик драма», деб белги л айди. Шундан ҳам билиш мумкинки, ҳаёт материалини бадиий- эстетик идрок ва ифода этиш хусусиятлари асар жанрини ҳам белгилаб берар экан. Б у - биринчидан. Иккинчидан, бугунги адабий жараёнда адабий жанрлар ў ртасида диффузияланиш ҳ одисаси ни ҳ оятда кучли. Ушбу ҳ одиса адабий ж анрлар тараққиётининг кейинги йилларга хос бўлган етакчи тамойилларидан бири сифатида к ў зга ташланмо қ да. Шеъриятга хос лирик кечинмалар ва к ў таринкилик, эпосга хос ҳолат ва хатти- ҳ аракатлар вазминлиги драманинг турфа жанр к ў ринишларига сингиб бораётир. Бу билан драма ў зининг адабий тур сифатидаги сало ҳ иятини й ўқ отаётгани й ўқ . Аксинча, ў зига ёндош адабий турлар(лирика, эпос)га хос хусусиятларни ў з табиатига сингдирга

12асарида ҳам ўз ижодий кредосига содиқ қолган. Хусусан, хох тарихий, хох замонавий мавзуда бўлсин, даврнинг муҳим маънавий-ахлокий, ижтимоий- сиёсий масалалари драматургнинг барча асарларида бўй кўрсатиб туради. Иззат Султон «Тарих ва замонавийлик» мавзуига бағишланган сухбатларидан бирида қуйидагиларни ёзади: «Тарих ҳамиша замон учун хизмат қилади. Асар тарихий мавзудами, замонавий мавзудами, бари бир, унда замонага зарур гап айтилиши, замонанинг маънавий эхтиёжларига жавоб бериши керак» 10 . Адибнинг адабиётшунос Н.Рахимжонов билан «Тонглар - ёруғлик энагаси» сарлавхали сухбатида бугунги куннинг уч ўзак масаласига диққат қаратганлигини кузатишимиз мумкин. Ҳамма замонларда ва ҳар кандай жамиятда Инсон, Имон, Мулк - мукаддас, деган ғояни илгари суради адиб. Қаердаки инсон хор бўлган бўлса

13талаб ва эҳтиёжлари нуқтаи назаридан муносабат билдириш, баҳолаш, фикр юритиш Иззат Султон ижодининг бош мезони. «Умуман, яхшими-ёмонми менинг бир одатим, ижодий тамойилим бор: кулоғим ўтмишдан келаётган садодан фақат бугунга керак бўладиган нарсаларнигина эшитади» 12 , - дейди драматург. Адиб ижодий принципларининг бу тахлит шаклланишига сабаб бўлган, таъсир кўрсатган омиллар сирасига нималар киради? Болалик чоғларидан ўзининг ақлий-маънавий тарбиясига таъсир кўрсатган ҳаётий ҳодисалар ва турмуш кечинмалари хусусида тўхталар экан, адиб бундай дейди: «Мен Бешёғочдаги Алмаий номли тажриба-иш мактабида ўрта маълумотни олганман. Мактабимизда Лев Толстойнинг «Если я не за себя, кто же за меня? Если я только за себя, зачем же я?» - «Агар мен ў зимни ў йламасам, ким мени ў йлайди? Агар фа қ ат

14ичади . Адиб ижодий ниятидан бахра олиб адабий ҳаётга й ў лланма олади. Ба д иий шаклда янги умрини бошлайди. Адиб Иззат Султоннинг шахс сифатида шаклланишида унинг болалик йиллари онги-дунё қ арашига таъсир кўрсатган ҳаётий омилларни таъкид л амаслик мумкин эмас. Зеро, жисмоний тарбия сингари руҳий-а қ лий тар биянинг болаликдан бошлангани айрича аҳамиятга эга б ў лди. Хусусан, « Ҳ еч кимдан хафа б ў лма ва ҳ еч кимни хафа қ илма» сингари хал қ ҳи кматини к ў п бора такрорлар эди устоз. Бу нарса, шубхасиз, адибнинг шахс сифатида шаклланишига таъсир кўрсатган маънавий омиллар сираси га киради. К ў нгилни маърифатли қ илиш Иззат Султон пьесаларидан тортиб ил мий тадқиқотларигача бал қ иб турадиган масаладир. Адиб даврнинг маъна в ий- интеллек т уал савиясига, э ҳ тиёжларига жавоб бериш ма

15боисидан ҳам ижтимоий-маънавий ҳаётдаги изи, таъсири, ўрни ва аҳамияти сезиларлидир. Агар эътибор берсак, миллий истиқлол шароитида эрк-озодлик идеалларининг одамлар табиатидаги, фаолиятидаги, миллат маънавиятидаги шаклланиш жараёнлари адабиёт ва санъат ахдининг диққат-эътиборини ўзига кўпроқ жалб этиб бормоқда. Бу нарса, табиийки, миллий истиқлол мафкурасининг маънавий асосларини мустаҳкамлаш ишига хизмат қилади. Ана шу ҳаётий воқеликнинг талаб ва эхтиёжлари Иззат Султон пьесасида қай тахлитда ўз бадиий ечимини топган? «Янги одамлар» пьесасининг образлар тизимига назар ташлаш орқали хар бир давр ўз қаҳрамонларини яратади, деган аксиоманинг яна бир тасдиғига гувох бўламиз. Иззат Султон пьесаларидаги замон ва қаҳрамон масаласи, аввало, мазкур муаммонинг бадиий талқини орқали ойдинлик касб

16ҳойнаҳой эшик олдини супуриш учун чиққан. Қўлларида сув тўла челак ва супурги. Азамат бу кутилмаган учрашувдан жуда мамнун. Дилбар кўчага сув сепиб, супура бошларкан, Азамат қизга яқин келиб, уни кузатишда давом этади. Дилбарни кузатган сари йигитнинг завқи орта боради. Узоқдан булбулнинг сайраши эшитилади. Азамат унга қулоқ солиб, ўзига- ўзи бахтиёрона илжаяди. Дилбар ўз ишини тугатиб, «Отмагай тонг» қўшиғини аста секин хиргойи қилиб, ичкарига кириб эшикни беркитаркан, Азамат қизинг гўзаллигидан хайратда узоқ жим қолади. Унинг қ увончи ичига сиғ майди» 14 . Пьеса остона тасвири билан бошланиши бежиз эмас. У к ў про қ рамзий мо ҳ ият касб этган. Хусусан, барча эзгу амаллар остонадан бошланади, шу жумладан, Ватан, оила, бахт ҳам. Туй ғ улар остона б ў са ғ асида куртак ёзаяти . Дилбар са

17Йўлдош Комилов боғ-уйининг остонасигина эмас, кўнгил боғининг бўсағаси ҳамдир. Маълумки, муҳаббат эркинлиги масаласи адабиётнинг азалий ва абадий мавзуларидан ҳисобланади. Муҳаббат масаласи қаламга олинмаган асарлар адабиёт тарихида бармоқ билан санарли бўлса ажаб эмас. «Янги одамлар» пьесасидаги муҳаббат талқини икки жиҳатдан эътиборли. Биринчидан, муҳаббат масаласининг бадиий талқини орқали Иззат Султоннинг шахс ва санъаткор сифатидаги гуманистик позицияси, нуқтаи назари аёнлашади. Иккинчидан, адибнинг жамият асосларига нисбатан юксак инсонпарварлик муносабатидан ҳам воқиф бўламиз. Хусусан, муҳаббат бу нафақат икки севишган ёшлар кўнгил майлларининг тантанаси, яна шу билан баробар, яшаб, фаолият кўрсатаётган жамиятнинг нечоғлик маънан соғломлигидан ҳам далолат беради. Муҳаббатнинг тант

18Дархақиқат, Иззат Султон хақли равишда таъкидлаганидек, адабиётдаги янгилик ҳаётдаги янгиликни пайқаб олишдан бошланади. Ҳаётнинг адабиёт тақдирига таъсир йўллари кўп. Масалан, адабиёт боши берк кўчага кириб қолганида ҳаёт ўзи уни қутқаради: ҳаёт ўзи унга янги қаҳрамонларни хадя этади. Ёзувчининг, адабиётнинг вазифаси шу янги қаҳрамонни вақтида кўра билиш ва кўрсата билишдан иборат, дейди адиб. Биргина Иззат Султоннинг сўнгги ижодий изланишлари мисолида кузатадиган бўлсак, кейинги йиллар драматургиясида ҳаётга ҳамнафас бўлиш, халқ орасидан етишиб чиққан илғор дунёқарашли замондошларни адабиёт қаҳрамонига айлантириш тамойили устуворлик қилади. Бунинг реал махсули сифатида «Янги одамлар» пьесасида кўринганидек, мустақиллик шарофати билан меҳнатни янгича яшаш тарзига, ҳаётимиз мазмунига айл

19дейишга асос беради. Азамат, Саиджон образлари ҳозирги ёшларнинг фикри ва онгидаги ўзгаришларни кўп жиҳатдан хаққоний акс эттиради. Бу хилдаги тадбиркор ёшлар образи яратилган асарлар бармоқ билан санарли бўлса-да, ана шундай тиниқ бадиий образлар яратишга мойиллик ўзбек халқи ҳаёти, онги ва тафаккуридаги ўзгаришлар моҳиятини бадиий суратларга кўчиришда устоз Иззат Султон изланишлари, айникса, аҳамиятлидир. Кейинги йиллар драматургиямиз тараққиёти тарихида, хусусан, Иззат Сул тон изланишларида, «Янги одамлар», «Ойдин кеча асирлигида» пьесалари мисолида кузатилганидек, қаҳрамонлар руҳиятидаги ўзгаришларни улар амалий фаолияти билан яхлит уйғунликда акс эттириш етакчи тамойиллардан бири ўлароқ кўзга ташланади. Мустақиллик шарофати билан қўлга киритилган эркин яратувчанлик меҳнати психологи

20ажойиб, барқарор характерга эга бўлган, самимий, доно ва шу билан бирга, хайрон қоларли даражада камтарин одам сифатида кўринади. Ўзига-ўзи совчи бўлиб, Дилбарнинг уйига келган Азаматни довдир, қишлоқи бир йигит сифатида қарши олишса-да, унинг характерини кузатган Озода опа камсухан, камтар йигит сифатида тан олганини кўрамиз. Эътиборлиси шундаки, драматургнинг замон ва қаҳрамон концепциясида “ҳаётдаги ўзгаришлар янги-янги адабий қаҳрамонларни юзага келтиради; психологиясидаги сифат ўзгаришлари ижтимоий воқелик таъсирида асосланади”, деган бош тамойил етакчилик қилади. Шу боисдан “Янги одамлар” драмасида реал ҳаёт бағридан асар саҳифаларига кўчиб ўтган дард-ташвишлари, орзу ва интилишлари, мақсад ва кураш бизга яқин бўлган реал ҳаётий қаҳрамонлар образини яратиш тамойили тасвир марказига

21назаридан ҳамоханглик мавжуд бўлса-да, мавзу-муаммолари характерига кўра анча фарқ қилади. Иззат Султон гарчанд мустақиллик даврининг илк босқичига мурожаат қилган эса-да, «Янги одамлар», «Ойдин кеча асирлигида» асарларида воқеликнинг одамлар психологиясига таъсири ҳамда шахснинг жамиятга, воқеликка муносабати турличадир. Шу боисдан ҳам шахс ва жами ят, шaxc ва ижтимоий муҳит ўртасидаги муносабатлар ўзгачалиги, ўзаро фарқланиши ушбу муаммоларнинг бадиий тадқиқини, драма жанри кўринишларининг ранг-баранглигини таъминлайди. Мустақиллик даври тонгида яратилган «Ойдин кеча асирлигида» ва ундан беш-олти йил кейин яратилган «Янги одамлар» пьесаларида лиро- психологик тахлил усули етакчилик қилади. Бу усул хар икки асарнинг жанр табиатига, сюжет ва композицион қурилишига, қаҳрамонлар образига,

22 1.2. Драмада тадбиркор образи «Янги одамлар» пьесасида тадбиркорлар қатламининг икки вакили - Азамат билан Саиджон характери гавдаланади. Бироқ бу асар ишлаб чиқариш жараёнлари билан боғлиқ, дегани эмас. Асар инсоннинг ташқи тадбиркорлик фаолияти хакида эмас, аксинча, тадбиркорлар (Азамат, Саиджон) фаолиятининг бугунги ҳаётимиздаги ўрни, аҳамиятини кўрсатиш орқали бошқа персонажлар (Музаффар ота, Озода, Муаттар, Акбар)нинг ана шу тадбиркорликка муносабатини ёритиш ва янаям аниқроқ қилиб айтганда, бугунги тадбиркорларимизнинг маънавий-ахлоқий савиясини тасвирлашга бағишланган. «Драматик асарнинг бош қаҳрамони воқеа эмас (эпосда бош қаҳрамон худди воқеа эди) ва муаллиф эмас (лирикада бош қаҳрамон худди муаллиф эди), балки шахсдир. Драматик асарда нимаики ифода этилмоқчи бўлса, бизнинг олд

$23боришга ахд қилади. « Муаттар . Раҳмат хола! Ажойиб совчига қандай жавоб бердингиз? Озода . Хеч қандай жавоб бергани м й ўқ . Дилбар . Нега жавобини бериб юбормадингиз? Озода . Совчиларга рад жавобини беравериб, жонимдан т ў йганман, қ и з им. Бу гал жавобини сен бер. ( Сукунат .) Муаттар . Сиз Дилбарингизни жуда ҳам мушкул ахволга солибсиз. \\«ии хеч бир қ из совчига ў зи жавоб берган эмас. Озода . Мен ҳам бир янгилик қ илай, дедим-да, жиян. (Куладилар.) Муаттар . Демак, йигит яна келади. Озода . Ҳа, келади. Бугун қ изимнинг ту ғ илган куни эканлигини айтиб, к е чки дастурхонимизга таклиф этдим. (Кулади .) Ахир, узо қ дан келган м еҳ монга бир нав хурмат к ў рсатиш керак-да! ( Ўйл аниб туриб.) Ростини айт сам, шу йигитга ў зим рад жавоб беришга қ урбим етмади. Муаттар . Етти ёт кишига р$