Jadid adabiyotida Behbudiyning adabiy merosi - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	122.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Jadid adabiyotida Behbudiyning adabiy merosi

Купить

Jadid adabiyoti da Behbudiyning adabiy merosi mavzusida yozgan BITIRUV MALAKAVIY ISHI 1

MUNDARIJA Kirish. ………………………………………………………………………3 I BOB. Jadidchilik va uning o’ziga xos g’oyalari ……………..5 1.1. Turkistonda jadidchilikning shakllanishi va rivojlanishi……………...16 I.2. Jadid matbuoti yangi o’zbek adabiyotining beshigi…………………….30 II BOB. Mahmudxo’ja Behbudiyning jadid adabiyoti taraqqiyotidagi o’rni 2.1. M.Behbudiyning hayoti va ijodi…………………………………………..35 2.2. M.Behbudiyning ma’rifatchilik faoliyati……………………………….…38 2.3. Behbudiy publisistikasi…………………………………………………....47 Xulosa………………………………………………………………………….52 Foydalanilgan adabiyotlar ro’xati…………………………………................ .. 54 2

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimiz mustaqillikka erishganidan keyin ilgari o’rganish ta’qiqlangan manbalarni tadqiq etish uchun keng imkoniyat paydo bo’ldi. Ularni ilmiy – tadqiqot doirasiga kiritib, olingan natijalarni keng jamoatchilikka taqdim etish adabiyot ilmining ustuvor vazifalaridan biridir. Prezidentimiz I. Karimov haqli ravishda ta’kidlaganidek: “Ulkan madaniy merosga ega bo’lgan Turkiston ne – ne jafolarni ko’rmadi, ne – ne tarixlarni boshidan kechirmadi... Bugungi yangi o’zbek davlatini barpo etar ekanmiz, biz tarixdan, ajdodlar merosidan, ularni ruhi pokidan, Turkiston xalqlarining qadriyatlaridan, ma’naviy merosidan, san’atidan bahramand bo’lishimiz tabiiydir 1 ”. Davlat rahbarining: “…oliy ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasini modernizatsiya qilish va mutax

Bitiruv-malakaviy ishining maqsad va vazifalari. Jadidchilik va jadid matbuotini tahlil, tadqiq etish asosiy maqsadimizdir, vazifamiz esa quyidagilardan iborat: _ Jadidchilik va uning o’ziga xos g’oyalarini tahlil va tadqiq etish _ Jadid maktablari jadidchilikning asosiy poydevori ekanligini aniqlash _ Jadid matbuoti yangi o’zbek adabiyotining beshigi ekanligini o’rganish _ Behbudiyning hayoti va ijodini o’rganish; _ Behbudiyning ma’rifatparvarlik g’oyalarini targ’ib qilishdagi harakatlarini tahlil qilish, darsliklarini o’rganish; - Behbudiyning badiiy merosini atroflicha tahlil qilish. Bitiruv malakaviy ishning yangiligi: O’zbek adabiyotshunosligida jadidchilik va jadid adabiyoti haqida juda ko’plab ma’lumotlarni olish mumkin. Ammo jadidchilik va Behbudiy adabiy merosiga doir munozaralar

I BOB. Jadidchilik va uning o’ziga xos g’oyalari Mamlakatimizning mustaqillikka erishishi faqat ijtimoiy – siyosiy jihatdangina emas, balki ma’naviy-ma’rifiy tomondan ham juda katta о‘zgarishlarga olib keldi. Mazkur ijobiy о‘zgarishlar tufayli, tariximiz sahifalarida qoralanib kelingan davrlar, ijtimoiy-siyosiy harakatlar, oqimlar, buyuk allomalarimiz meroslari endilikda hayotimizning barcha sohalarida qaytadan о‘z о‘rnini egallamoqda, xalqimizning ma’naviy dunyosini boyitish, poklash va rivojlantirish yо‘lida tobora ulkan ahamiyat kasb etib bormoqda. Ижтимоий–сиёсий ва маънавий–маърифий ҳаракат бўлмиш жадидчилик ҳам собиқ тоталитар тузум томонидан таъқиқланган ҳодисалардан эди. Табиийки, уни холисона ўрганиш мумкин эмасди. Чунки жадидчилик ўз олдига қўйган бош мақсад Туркистон халқларини

boshlandi va bu о‘rganishning uzoq vaqt hamda kо‘p tomonlama davom etishi tabiiy hol. Shu ma’noda jadidchilikning kelib chiqishiga va mohiyatiga doir fikr bildirish hamda bu boradagi fikr almashinuvlar deyarli endi boshlanmoqda desak, yanglishmagan bо‘lamiz. Taniqli jadidshunos olim, professor Begali Qosimov “Milliy uyg‘onish” deb nomlangan kitobida “jadidchilik” istilohining kelib chiqishi haqida tо‘xtalib, shu munosabat bilan uning mohiyati tо‘g‘risida ham fikr bildiradi: “Jadidchilikning” asosida “jadid” sо‘zi yotadi. “Jadid”ning ma’nosi “yangi” demakdir. U shunchaki “yangi” yo bо‘lmasa, “yangilik tarafdori” degani emas. Balki “yangi tafakkur“, “yangi inson”, “yangi avlod” singari keng ma’nolarni о‘zida mujassam etgan 2 Mazkur ta’rifni “jadidchilik” istilohining boshqalarga nisbatan tо‘

Agar Ismoilbek Gasprali g‘oyalari mo hiyatiga nazar tashlasak, ularning, ayniqsa, dastlabki davrda Rossiyaning ruslashtirish siyosatiga qarshi qaratilganligi, yuksak taraqqiyotga milliylikni saqlagan holda erishishga chaqirishi sezilib turishini kо‘ramiz. Jumladan u shunday yozadi: “Ovrupa bir keksa choldir, tajribasi kо‘pdir. Ulug‘ yoshiga hurmatimiz bor. Tajribasidan о‘rganamiz. Lekin xatolarini takrorlamaymiz. Maktablarini, universitetlarini biz ham quramiz. Ammo aqllarimizni qanchalik yoritsak, qalblarimizni ham shuncha haqqoniyat bilan tо‘ldirmoqqa harakat qilamiz. Ovrupada nimani kо‘rsak, yosh boladek olib yugurmaymiz. Esli-hushli insonlardek “bu nimadir?, Oqibati nima bо‘ladi?, Vijdon va haqoniyatga uyg‘unmi?”, - deya aql tarozisiga tortib olamiz. Ovrupa madaniyati mulohazasiz qabu

shunday chambarchas bog‘liq holda olib borilishi jadid ma’rifatchilari uchun Ovrо‘pa ma’rifatparvarlari asrlar mobaynida bosib о‘tgan yо‘lni bir necha о‘n yil ichida «kesib chiqish» imkonini yaratdi. U fidoyilik evaziga bunyodga keldi. Prezident I.A Karimov bu haqda shunday deydi: - “XX asr boshidagi ma’rifatchilik harakati haqida gapirgandim. О‘sha harakatning namoyandalari boylik uchun, shon – shuxrat uchun maydonga chiqishdimi? Mahmudxо‘ja Behbudiy, Munavvar Qori, Fitrat, Tavollolarga maktab ochganlari, xalqni о‘z haq – huquqlarini tanishga da’vat etganlari uchun birov maosh tо‘laganmi? Birov ularga oylik berganmi? Albatta yо‘q! Ular о‘t bilan о‘ynashayotganlarini, istibdodga qarshi kurashayotganlari uchun ayovsiz jazolanishlarini oldindan yaxshi bilishgan. Bila turib, ongli ravishda ma

Jadidchilik harakatining dastlabki davrida Turkistonda podsho Rossiyasining mustahkam о‘rnashib olishi kuzatiladi. U о‘z siyosiy vakillari yordamida mahalliy xon va amir vakolatlarini cheklabgina qolmay, ularni qо‘g‘irchoqqa aylantirib, rus va g‘arb sarmoyadorlarining ishlashi va yashashi uchun sharoit yaratadi, turli kompaniyalar, aksiyadorlik jamiyatlari manfaatini kо‘zlaydi. Ayni chog‘da mahalliy aholining talab va ehtiyojlari nazarga olinmay qо‘yildi, diniy e’tiqodlari, urf-odatlari bilan hisoblashmaslik, ularni mensimaslik kuchaydi. Hayotiy, ilmiy saviyasi yuqori bо‘lgan qozilar tajribasiz kishilar bilan almashtirildi, poraxо‘rlik, ijtimoiy-siyosiy adolatsizlik avj oldi. Madrasa va maktablar faoliyatini cheklash, mahalliy joy nomlarini ruscha atamalar bilan almashtirish, mahkama jaray

tarqatish, Turkistonda muxtoriyat hukumatini barpo etish uchun kurash, Buxoro va Xivada konstitusion monarxiya va parlament, keyinchalik demokratik respublika tuzumini о‘rnatish orqali ozod va farovon jamiyat qurish, barqaror milliy valyutani joriy qilish va milliy qо‘shin tuzish. Turkistonda jadidchilik harakatini vujudga keltiruvchilar tepasida Mahmudxо‘ja Behbudiy, Abduqodir Shakuriy, Saidahmad Siddiqiy-Ajziy (Samarqand), Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Ubaydulla Asadullaxо‘jayev (Ubaydulla Xо‘jayev), Toshpо‘latbek Norbо‘tabekov (Toshkent), Abdurauf Fitrat, Fayzulla Xо‘jayev, Usmonxо‘ja Pо‘latxо‘jayev, Abdulvohid Burhonov, Sadiriddin Ayniy, Abdulqodir Muhiddinov (Buxoro), Obidjon Mahmudov, Hamza, CHо‘lpon, Ishoqxon Ibrat, Muhammadsharif Sо‘fizoda (Farg‘ona vodiysi), Polvo

Pо‘latxо‘jayev (Usmon Xо‘ja), Homidxо‘ja Mehriy, Abdulvohid Burhonov, Abdulqodir Muhiddinov, Sadriddin Ayniy, Abdurahmon Sa’diy shirkatning tashkilotchilari edi. XX asr boshlarida Xivada shakllangan jadidchilik bir qadar boshqacharoq tarixiy shart-sharoitda vujudga keldi. U bu yerda asosan ikkita oqimdan iborat edi. Uning о‘ng oqimi xonlikda rivojlanayotgan savdo-sanoat korxonalari egalari hamda yirik boylarning vakillarini о‘ziga birlashtirgan edi. Bu oqimga Xiva xoni Asfandiyorxonning bosh vaziri Islomxо‘ja boshchilik qilgan. Jadidchilikning о‘ng oqimi о‘z oldiga mamlakatda xon hokimiyatini saqlab qolgan holda ijtimoiy- iqtisodiy islohotlar о‘tkazish orqali erkin bozor munosabatlarining rivojlanishiga keng yо‘l ochib berishni maqsad qilib qо‘ygan edi. Xivada jadidchilikning sо‘l oqimi es

bо‘lsa, uning a’zolari shu xislatlarini xizmat jarayoniga kо‘chiradi va ijtimoiy mehnat faoliyatlarida qо‘llaydilar. Bu esa, ularning о‘z xizmat vazifalarini yuksak darajada bajarishlariga sabab bо‘ladi 8 . 1917 yili jadidchilik harakati о‘zining yangi bosqichiga qadam qо‘ydi. Fevral inqilobidan sо‘ng о‘zbek, tatar va qozoqlar birlashishga ahd qildilar va “Turon” uyushmasi zaminida “SHо‘roi Islomiya” jamiyati tuzildi. 1917 yil 14 martda ish boshlagan bu jamiyat qishloq va shaharlarga targ‘ibotchilar yuborib, ozodlik, tenglik haqida tushuntirish olib borish, saylov tо‘g‘risida ma’lumot berish bilan shug‘ullandi. Uning dasturini Munavvarqori yozgan edi. Jadidlar joylarda “SHо‘roi Islomiya” tizimi yaratilishining tashabbuskori bо‘ldilar. Turkistonga muxtoriyat maqomini berish harakati Turkist

Jadidchilik harakati moddiy-iqtisodiy asosining ma’lum ma’nodagi qoimligi va uzviyligini ta’minlashda yuqorida keltirilgan ikki omil-ma’rifatchilar fidoyiligi va mahalliy boylar xayriya-ionalaridan tashqari “Jamiyati xayriya” larning paydo bо‘lishi jadid teatri yо‘lga qо‘yilishi bilan vujudga kelgan moddiy manba ham muhimdir; bular -“ Tomoshalar” va “Ispektakl” lardan, ya’ni teatr spektakllaridan tushgan mablag‘lar edi. Munavvar qori Abdurashidxonov “Samarqand” gazetasining 1913 yil, 20-23 avgust sonida e’lon qilgan “Toshkandda musulmon jamiyati” maqolasida: “Uchinchi yо‘lda shahar bog‘ining yozlik teatrusida bir martaba ispektakl qо‘yib, olti yuz sо‘mga yaqin foyda qildi. Buning ustiga, ushbu avgustning 8 – kuni ramozon munosabatida Shayx Xovondi Tahur bog‘ida bir martaba “Tomosha kechasi

yillarida, Fitrat, CHо‘lpon, Abdulla Qodiriy, A.Avloniyning kо‘p jildli, Behbudiy, Sidqiy Xondayliqiy, Ibrat, Ajziy, Sо‘fizodaning shuningdek, Fayzulla Xо‘jayev, Munavvarqori, P.Yusupovning asarlari alohida chop qilindi. Jadidlarning 20 ta mashhur vakili kiritilgan «Unutilmas siymolar” jadidchilik harakatining namoyandalari” albom-kitobi nashrdan chiqdi. Ularning serqirra faoliyati darslik va qо‘llanmalarga kiritildi. 1999 yil 16-18 sentabrda Toshkentda “Markaziy Osiyo XX asr boshida: islohotlar, yangilanish, taraqqiyot va mustaqillik uchun kurash (Jadidchilik, Muxtoriyatchilik, Istiqlolchilik)” mavzuida xalqaro konferensiya о‘tkazilib, unda AQSH, Germaniya, Fransiya, Italiya, Niderlandiya, Turkiya, Rossiya, Hindiston va boshqa mamlakatlardan kelgan nufuzli olimlar jadidchilik va istiqlolc

muammolarni Turkiston xalqlarini ma’rifatli qilish, ular hayotini qaytadan madaniylashtirish va zamonaviylashtirish yо‘li bilangina hal etish mumkin edi. Bunday miqyosli va tarixiy vazifani tor doiralarga mansub yoki muayyan tabaqaviy qarashlarga asoslangan oqim hal qilolmasdi. Jadidchilik oqimining asoschisi, mashhur qrim-tatar allomasi Ismoilbek Gaspralining g‘oyalari amalga oshishi natijasida X1X asrning oxirlarida Turkiston hayotida misli kо‘rilmagan о‘zgarishlar bо‘ldi, hatto jahon tajribasida kо‘rilmagan shiddatli ijtimoiy-ma’rifiy tо‘lqinni vujudga keltirdi, jadid allomalari Turkistonda milliy-mintaqaviy uyg‘onish jarayonini boshlab berdilar, ular yaratgan ilmiy- pedagogik, falsafiy-axloqiy, badiiy-publistik asarlar, yangicha maktablar, yangi teatr, yangi adabiy-badiiy janrlar minta

1. 1. Turkistonda jadidchilikning shakllanishi va rivojlanishi Jadidchilik Turkistonda XIX asrning oxirlarida maydonga kelgan, XX asr boshlarida shakllanib,qisqa muddatda o’zining haddi a’losiga ko’tarilgan, 1917-yil bolshveklar to’ntarilishidan keyin ham sotsialistik diktatura o’rnatilgunga qadar o’z mavqe va yo’nalishini saqlab qolaolgan ijtimoiy harakatchilik. U ijtimoiy turmushning barcha jabhalarini qamrab olgan edi. Mubolag’asiz aytish mumkinki, mazkur davrda yuzaga chiqqan na siyosiy,na madaniy biror hodisa yo’qki, uning e’tibor va ta’sir doirasidan chetda qolgan bo’lsin. Jadidchilik g’oyalari erta bahorning shiddatli shamollari singari po’panak bosib ketgan o’rta asrchilik turmushini eng pastki qatlamlarigacha ochib tashladi. Momoguldirakdek bo’lib, Millat va Vatanning hayot-mamot

Bu hol, shubhasiz millatning keyingi 3 – 4 asrlik tarixiy taraqqiyotida misli ko’rilmagan hol edi. Uning hayotida uzoq turg’unlikdan keyin yangi bosqich boshlanishiga dalolat edi. Jadidchilikning mohiyati shunda. “Jadidchilik”ning asosida “jadid” so’zi yotadi. “Jadid”ning ma’nosi “yangi” demakdir. U shunchaki “yangi” yo bo’lmasa, “yangilik tarafdori” degani emas. Balki “yangi tafakkur”, “yangi inson”, “yangi avlod” singari keng ma’nolarni o’zida mujassam etgan. Istilohning kirib kelishi Ismoilbek Gasprali (Gasprinskiy) ochgan yangi maktab nomi bilan bog’liq. U yozadi: “... 1884-sanasi Boqchasaroyda bir maktabni “usuli jadid”ga qoymish edim”. Bu boshlanishi edi. Istilohning mazmuni maktab doirasida qolmadi, albatta. Abdulla Avloniyning “Tarjimai hol” idan: “Shul zamonda (1894-1904 yillar ko

3) Maorif va madaniyatni, matbuotni ijtimoiy-siyosiy maqsadlarga moslab chiqdi. Turkistondagi jadidchilik XIX asrning 80 yillarida Rusiya musulmonlari, xususan, Kavkaz va Volga boyida yoyilgan shu nomdagi taraqqiyparvarlik harakatining bevosita ta’siri va samarasi sifatida dunyoga keldi. Bunda yuqorida nomini qayd etganimiz Ismoilbek Gaspralining “Tarjimon” gazetasi (1883) va u asos solgan “usuli jadid” (ikkinchi nomi “usuli savtiya”) maktabi (1884) hal qiluvchi rol oynadi. Shuningdek, XIX asrning so’ngida Sharq musulmon mamlakatlari orasida keng yoyilgan Jamoliddin Afg’oniy (1839-1897) Muxammad Abduh (1849-1905) nomlari bilan xarakterlanuvchi diniy taraqqiyparvarlik, Yevropa mustamlakachiligiga qarshi birdamlik borasidagi fikrlarni ham nazardan soqit qilib bo’lmaydi. “Jadid” atamasi Turki

masalan, yangi o’zbek adabiyotining shakllanishi boshida turgan Muqimiy, Furqatlarni oling. Ular 30-yillarda jadid adabiyoti vakillari sifatida umuman to’g’ri talqin qilingan. Muqimiy o’z hajviy asarlarda savdo va sanoatning, ya’ni kapitalistik turmush tarzining milliy axloqimizni buzayotganini tanqid qiladi. Furqat esa uning hayotimizga kirib kelayotganini madh etadi. Biri tasdiq, ikkinchisi inkor yo’lidan boradi. Yoki Dukchi Eshonni oling. U kuch, zo’rlik bilan mustaqillikka erishish tarafdori. U ham jadid: din islohotchisi, siyosiy kurashchi. Juda ko’p jadidlarimiz uni rad etdilar. Bir qator jadidlarimiz ongli suratda sovetlar bilan hamkorlik qildilar, komunist bo’ldilar. Bular bilan hisoblashmoq kerak. Bu hol, ayniqsa, mustaqillik uchun olib borilgan kurashda yaqqol ko’rindi. Bu borada

yarim ming yil muqaddam yashagan Demokrit tomonidan qo’llanilgan ekan. U bu tushunchani “har bir mamlakatning yagona sohibi” deb tushuntiradi. Shundan so’ng mana qancha zamon o’tib, XVIII asr fransuz inqilobi davrida bu masala yana o’rtaga tushdi, biroq hali ham bu tushuncha ayrim xalqlarda shakllanib ulgurgan emas, deb davom etadi adib. Endi g’oya haqida. Ismoilbek Gasprinskiy 1895 yilda yozgan maqolalaridan birini “g’oya” deb atagan edi. Uningcha, “xalqlar hayotidagi barcha buyuk voqealarning tag-zaminida u yoki bu g’oya yotadi. Eng ulug’ kashfiyotlar, avvalo, ular haqidagi orzu-niyatlardan boshlangan”. Islom g’oyalari yarim dunyoni bir hovuch arablar atrofiga birlashtirdi. Moskva atrofiga birlashuv g’oyasi qudratli Rossiyani maydonga keltirdi. Tenglik va ozodlik g’oyasi fransuzlar mavqe

Shu g’oya bilan ish tutilsa, millatning jonlanishiga, ma’rifatli avlod shakllanib hayotning go’zallashishiga Ismoilbek dil-dildan ishonadi. Bugina emas, uni hayot mamot masalasi deb biladi. Millatning milliy, diniy, insoniy huquqlarini muhofaza qilishda birinchi vosita deb hisoblaydi. “Bir millatning quvvat va matonati uning saodati va farog’ati aholining oz- ko’pligi bilan emas, a’zolaridagi madaniyat va taraqqiyotga omil hayotiy xususiyatlarining darajasi bilan o’lchanadi”, - deb yozadi Ismoilbek 1908 yilda “Ilm va ma’rifat davri” maqolasida. Ilm-hunar g’ayrat va mehnat bilan qo’lga kiradi. G’ayrat va mehnat esa ilmu hunar tufayli samara beradi.Bular o’zaro bog’liq tushunchalardir. Qavmining ko’pchiligi jisman sog’ bo’lib, ilmu hunardan bebahra qolishi va hayoli parishon bo’lib, o’zini h

o’sha ziyolining o’zi “milliy axloq va tarbiya egasi” bo’lmog’i kerak. Bu oson ish emas. “Tarjimon” gazetasi 1884 yilda yozgan edi: “Agar bizim oramizda yaxshi odamlar bo’lsalar, boshlab maktab muallimlaridirlar. Agar bizda foydali odamlar bo’lsalar, bular ham ulardir. Agar oramizda o’ziga hech bir hurmat, maqtov, shuhrat talab etmay, butun g’ayratni o’quv tarbiya ishiga, haqiqat yo’liga sarf etgan kishilar bo’lsalar, bular ham muallimlardir... Sharaf sizga, muhtaram o’qituvchilar! Sizning fidoyi mehnatingiz qadriga yetmaganimiz uchun, sizni faqirlikda, muxtojlikda qoldirganimiz uchun bizlarni, o’qitgan bolalaringizning otalarini kechiringiz” Jadidlarimiz oliy o’quv yurtini zaruriyatini teran his qildilar va barcha imkoniyatlardan foydalanishga urindilar. Jadidlarimiz so’ngi uch-to’rt asr

sarkardalariga “Etdirtiring!” derkan va bu byruq poyama-poya mingboshi-yuzboshi boylab tushib kelarkan. “Xar bir millatning tili uning hayotining, fikrining, ruhining oynasidir”, - deb tugallanadi maqola. Jadidlar millatning taraqqiyotinigina emas, yashash, hatto uni saqlab qolish kafolatini ham milliylikda ko’rdilar. “Milliyat fikriga, bu azim quvvatga hech bir kuch bas kela olmadi, - deb yozgan edi Yusuf Oqchura.- Yuzminglarcha haybatli qo’shin bu fikr qarshisida yengildi. Milliyat atalmish bu buyuk qudratga bugun to’p va miltiq bas kelaolmaydi...”. Milliyat tushunchasi birlikni talab qildi. Birlik deyilganda, asosan lisoniy, irqiy, diniy mushtaraklik ko’zda tutiladi. Shular asosida millatning uyg’onishi, o’z- o’zini anglashida muhim rol oynagan, lekin so’ngroq asossiz ravishda avblov va

Uning asoslari – tarixda, urf-udum, ananalarimizda. Uni tiklashning zarurligini birinchi bo’lib jadidlarimiz sezdilar. “Mafkura” – “fikr”dan olingan. Fikr – g’oya, demakdir, albatta. Fikr- g’oya ko’proq “hikmatli so’zlar”da, maqollarda saqlanib qolgan. Bobur 1527-yilda bir ko’ngilsiz voqea munosabati bilan Humoyun va Komronga xat yozadi. Jumladan, Komronga maktubida “Sevarlarning itini ham sevarlar” degan otalar so’zini keltiradi. 1505 yilda Husayin boyqaroning temuriylar qo’shinini Shayboniyga qarshi birlashtirish muhokama qilinadigan yig’inga taklifiga javoban esa, “El ayoq bila borsa biz bosh bila borgaymiz. El tayoq bila borsa, biz tosh bila borgaymiz”, - deb yozadi. Bu millatning muhabbatiga, sadoqatiga timsol. Muhabbat va sadoqatning bu millatda hech qachon chala-chulpa bo’lmaganligi

ota-bobolari Shumer madaniyatidan Mohini jidorogacha, Misr ehromlaridan Uzoq Sharqdagi saltanatlargacha faol ishtirok etgan. Masalan, miloddan avvalgi yillarda Xitoyda o’z hokimiyatini o’rnatgan (Xarlets, Franke...), so’ngi ikki ming yilda esa o’nlab muazzam shaharlar bunyod qilganligiga dunyo amin bo’lgan, lekin keng hududiy o’zgarishlar, buyuk ko’chuvlar, jangu suronlar tufayli turli davrlarda turli manbalarda turlicha atalib kelgan turk qavmining “bosh bo’g’ini” (Amir Temur), qadim Turkistonning asl egalari sifatida qaralmog’i, baholanmog’i kerak. Bu tabiiyki, har bir o’zbek qalbida g’urur, faxr tuyg’ularini uyg’otadi. Lekin buning uchun tarixni bilish kerak. Jadidlarimiz shuning uchun tarixni va millatni tanishga alohida e’tibor berdilar. Bu borada Zaki Validiyning kitoblariga katta eh

va ularga munosabatlardan tashkil topgan. Ikkinchi kitobdagi voqealarning aksariyatida esa muallif bevosita ishtirok etgan. “Bugungi turk eli–Turkiston va uning yaqin tarixi”da millatimizning asriy xususiyatlari, milliyatimiz haqida butun bir bob bor. Mana ayrim parchalar: “Biz fursat kutgan millatlardanmiz. Milliy qudratimizni shunday bir ko’zdan kechirsak, O’zbekiston fuqarolari barobarida qozoq, qirg’iz, tatar va boshqirdlarning, ya’ni “o’rta turk” deb ataganimiz turklarning va turkmanlarning madaniy quvvati, tabiiyki, Avg’onistondan hamda Erondan kam emasdir. Turkistonda o’z millatimizdan yetishgan mutaxassis va olimlarning miqdori O’rta va Old Osiyo davlatlaridan birigina Hindiston va Turkiyadangina ozdir. Ayniqsa, savdo, sanoat va dehqonchilikda turkistonliklarga hech bir kishi bas k

qavmiy xusuusiyatlari bordirki, ularni uyg’otib ishga solishga muvoffaq bo’linsa, yo’qotgan narsalarini bir oz muddatda tiklay oladi. Minglarcha yillik tariximizdan qizil ip bo’lib o’tgan milliy xususiyatlarimizdan biri JONLILIK va bitmas FAOLLIKdir. Qadim tarixda Osiyoda va Ovrupada turk va mug’ul aralashmagan birorta buyuk baynalmilal hodisa bo’lgan emas. Turk birorta shunday mamlakatga kelmaganki, oxirida u jamiyatning tepasiga ko’tarilmagan bo’lsin. Haqiqatan ham shunday bo’lgan. Xitoy, Hind, Eron va Misrga qul sifatida keltirilgan turklar ko’p vaqt o’tmay, u yerdagi siyosiy hayotda rol oynay boshlaganlar va ko’p martalab butun davlat idorasini boshqarganlar... Turkning haqiqiy milliy sajiyasi mana shunday. Ya’ni har doim hayotning qoq o’rtasida. Kurash maydonida bo’lmoq va har yerda o

tubdan o’rganib xulosa chiqara olishi jihatidan zamonamizdagi inglizlarga o’xshaydilar va o’z xulosalarini vaziyatga tatbiq eta biladilar”. Zaki Validiyning kuzatishlari islomiyatdan keyingi davrni o’z ichiga olgan. Ziyo Ko’k Alpning “Turkchilik asoslari” kitobidan islomgacha bo’lgan milliy xususiyatlarimiz yaxshi berilgan. Uningcha, qadim yunonlar haykaltoroshlikda, rimliylar hududda, yahud va arab dinda, fransuzlar adabiyotda, anglo-sakslar iqtisodda, olmonlar musiqa va falsafada shuxrat topgan bo’lsalar, turklar go’zal xulqlari bilan dovruq qozonganlar. Ular uchun eng muqaddas narsa el, yurt bo’lgan. El-Ko’ktangrining yerdagi soyasi. U ishq kechasi bir oltin shu’la bo’lib, yer yuziga eng go’zal daraxtga tushgan. Daraxt Ko’ktangridan xomilador bo’lib, undan el to’ragan (tarqalgan). Yurt

ariqda suv oqadi, deydilar. Qonda bor narsani tiklash oson. Lekin ularni oldin bilmoq kerak, keyin qanday tiklash masalalarini oylash lozim. Ikkinchidan, birgina tarix bilan cheklanib bo’lmasdi. Undan kelib chiqqan xolda zamon ehtiyojiga javob bermoq lozim edi. Milliy mafkura konsepsiyasi millatning asliy xususiyatlaridan kelib chiqmog’i va uning tabiati, aqlu tafakkuri, extiyoj-zarurati, imkoniyati kabilarga mutanosib g’oyalar asosiga qurilmog’i lozim edi. Milliy ideallarimizni belgilash lozim edi. Unitilgan milliy qahramonlarimizni, fan dohiylari, din dohiylari xarb dohiylarini, mashhuri jahon shoirlarimiz, ijodkorlarimizni tanish va tanitish kerak edi... Ular millatga xos aqlu zakoni, sabru toqatni, g’ayrat-shijoatni, zavq-shavqni o’zlarida namoyon etgan edilar. Qadriyatlar (din – diyon

1 .2. Jadid matbuoti yangi o’zbek adabiyotining beshigi Jadid matbuotchiligi 1905-yildan keyin 17 oktabr Manifesti bergan ma’lum erkinliklar samarasi sifatida maydonga keldi. Biroq bunda: 1) Turkistondagi mavjud o’zbekcha nashr- “Turkiston viloyatining gazeti”; 2) Usmonli turk, Kavkaz, Volgaboyi matbuotchiligining ham roli katta bo’ldi. Turkiston matbuoti Umumrusiya musulmon matbuoti bilan qadam-baqadam bordi, o’lka turmushi milliy taraqqiyot bilan bog’liq masalalarni ko’tarib chiqdi va hal qilishga urindi. Milliy adabiyotning shakllanishi hamda taraqqiy qilishiga munosib hissa qo’shdi. Turkiston matbuoti 1905 –yil Manifestidan ilxom va madad olib, qisqa muddatda katta bosqichni bosib o’tdi va turkiy dunyoning e’tiborli davralari nazariga tushdi. Ularni ilk martaba jamlab fikr bildirgan Ch

taraqqiyparvar” ligidan xursandlik izxor etgan, o’lkada shunday gazetaga ko’pdan ehtiyoj bo’lganligini ta’kidlagan edi. “Taraqqiy”dan mashxur abdulla to’qay ham xabardor edi. Gazetani tashkil qilishdan materiallar bilan ta’minlashgacha Munavvarqori va Abdulla Avloniylarning roli katta bo’lgan. 20-soni chiqqach, xukumat tomonidan to’xtatilgan. Munavvarqorining “Xurshid” gazetasi (1906 yilning 6 sentabrdan chiqib, 10-sonida yopilgan) Fansurullobek Xudoyorxonov, Abdulla Avloniy, aka-uka Komilbek va Karimbek Norbekovlar, Muhammadxon Podshoxo’jayev kabi yosh taraqqiyparvar kuchlarni o’z atrofiga jamladi. Siyosiy masalalar bilan ham faol shug’ullandi. Behbudiyning gazetaning 6- sonida bosilib chiqqan “Xayrul umuri avsatuho” (“Ishlarning yaxshisi o’rtachasidir”) maqolasida Rusiyaga Ovruponing qir

Bular “g’iybat bo’lmasdan nimadir?!” –deb yozgan edi “Tarjimon” o’z sonlaridan birida. “Xurshid” yopilgandan so’ng 9 oy muddat o’tgach, “Tujjor” gazetasi paydo bo’ldi (noshira Sayidkarim, Sayidazimboy o’g’li) va 36-soni chiqdi. 1907 yilning 1 dekabridan Avloniyning “Shuhrat” gazetasi chiqa boshladi. Gazeta tahririyati Sapyornaya – 35da joylashgan edi. Gazetaning yo’nalishini muharrir shunday belgilaydi: Jahonda ittifoqi ilm uchun ovoradur “Shuhrat”, Zuhuri ro’shnoyi ilm uchun mahforadur “Shuhrat”, Vjudin sarf qilg’on ilm uchun bechoradur “Shuhrat”, Dili millat g’amida dam-badam sadporadir “Shuhrat”. Bu gazeta ham 10-soni chiqqach to’xtatiladi. “Hukumat tamom narsalarin musodara qilib chiqarmasdan imzo olib to’xtatdi”. Gazeta 1908 –yilning 19 fevralida chiqqan so’nggi 10-sonida chaquvlardan

Gazetaning birinchi soni 1914 –yilning 4 aprelida chiqqan. Rasmiy muharriri Ubaydullaxo’ja Asatullaxo’jayev edi. Ziyo Said unga Munavvarqori va Abdurauf Muzaffarzoda yaqindan yordam berib turganini xabar qiladi. Gazetaning deyarli har bir sonida Avloniyning she’r yoki maqolasi bosilishi, “Turon” truppasi bilan hamkorlik uning ham tahririyatda mavqei baland bo’lganligini ko’rsatadi. Gazeta saxifalarida Munavvarqori, Muskin, Xislat, Tavallo kabi toshkentlik ijodkorlarning she’rlari singari Samarqanddan Vasliy, Hoji Muin, Farg’ona vodiysidan So’fizoda, Hamza, Cho’lpon, Lutfullo Olimiy, Ibrohim Davron kabi o’nlab qalam egalarining asarlari chop etilgan edi. Gazeta bir yilcha davom etdi. 66-soni chiqib, moddiy tanglikdan to’xtadi. Obidjon Maxmudovning “Sadoi Farg’ona” gazetasi “Sadoi Turkiston”

Jadid matbuotiga shunchaki bir ko’z tashlash quyidagi xulosalarga olib keladi: 1. Jadid matbuotchiligi XX asr boshidagi Turkistonning ijtimoiy-ma’naviy hayotidagi yangilanishning o’ziga xos bir ko’rinishi sifatida namoyon bo’ldi va millatning uyg’onishida muhim rol oynadi. 2. Jadid matbuotining maydonga kelishida yoshlarning xizmati katta bo’ldi. O’lkada chuqur tomir otgan bosh-boshdoqlik, urug’-aymoqchilik, isrof, xurofot, mtaasiblik kabi chirkin odatlarga barham berish, keng xalqni milliy birlik, mustaqillik, ma’rifat va adolat bayrog’i ostida birlashtirish taraqqiyparvar jadid yoshlari intilishlarining maqsad -mazmunini tashkil qildi. 3. Turkiston matbuot vositasida qardosh, tildosh, millatdosh, dindosh turk olamiga chiqdi. Ular bilan o’z taqdirini bir ko’rdi, o’tmishning achchiq tajrib

II BOB. Mahmudxo’ja Behbudiyning jadid adabiyoti taraqqiyotidagi o’rni 2.1. M.Behbudiyning hayoti va ijodi Mahmudxo’ja Behbudiy 1875 yili 19 yanvarda Samarqand yaqinidagi Bahshitepa qishlog’ida ruhoniy oilasida tug’iladi.Otasi Behbudxo’ja Solihxo’ja o’g’li turkistonlik, Ahmad Yassaviyning avlodlaridan. 1894 yili otasi-imom xatiblik bilan shug’ullanib kelgan Behbudxo’ja vafot etadi. Yosh Mahmudxo’ja tog’asi qozi Muhammad Siddiqning tarbiyasida voyaga yetadi. Arab sarfu nahvini kichik tog’asi Odildan o’rganadi. 18 yoshidan qozixonada mirzalik qila boshlaydi. U dastlab Samarqand madrasasida so’ng Buxoroda yaxshigina ta’lim oladi. An’anaviy madrasa tahsilidan so’ng esa o’z ustida qunt va sabot bilan ishlash orqali u shariatning yuksak maqomlari qozi va mufti darajasigacha ko’tarildi. 1899-1900

dastlab 2 so’ng 4 sahifada chop etilgan.45 sonidan so’ng yopilgan. 1913 ytl 20 avgustdan «Oyina” jurnalini chiqara boshlaydi. Bu suratli haftalik majalla. Ziyo Said u haqida: “boshda haftada bir va ikkinchi yildan e’tiboran 15 kunda bir qatla chiqib, yigirma oy chamasi davom qildi... Kavkaz, Tatariston. Eron, Afg’oniston, Hindiston va Turkiyagacha tarqalar edi…Jadidlarning sevikli jurnallari edi” deb yozgan edi. Behbudiy shu yillari nashr ishlari bilan qizg’in shug’ullandi. «Nashriyoti Behbudiya” nomi bilan o’z xususiy nashriyotini ochdi. Turkiston xaritasini tuzib bosmadan chiqardi. 1914 yili ikkinchi marotaba Arab mamlakatlariga sayohatga otlanadi. “Sayohat xotiralari” tassurotlarini jurnal sahifalarida e’lon qildirib boradi. “Xotiralar” ham ma’rifiy, ham adabiy estetik jihatdan nihoyatd

3. Idorai jumhuriyat (Respublika).Lekin millat ozod bo’lib, o’zining mustaqil davlatini o’rnatmaguncha, ijtimoiy adolatni tiklab bo’lmaydi. . Mahmudxo’ja Behbudiy istiqlol haqida fikr yuritar ekan, har qanday zo’rovonlikni rad etadi. “Turkiston muxtoriyati”ni zo’r quvonch bilan kutib oladi. “Bovurlar!-deb yozadi qozoq birodarlariga yozgan ochiq xatida,-bilingki, xozirda Turkistonda barcha xalqlar uchun muxtoriyat e’lon qilindi va siz bilingki, Haq olinur, lekin berilmas. Inchunun, Muxtoriyat-da olinur, lekin berilmas. YA’ni muxtoriyatni turkiston bolalarining o’zi birlashib, g’ayrat ila olurlar. Albatta, boshqalar tarafidan berilmas”. Muxtoriyat boy berildi. Uni otalarimiz saqlab qola olmadilar. 19-20 fevral kunlari shahar to’pga tutildi. 10000 ta turkistonlik o’ldirildi, 180ta qishloqqa o

2.2. M.Behbudiyning ma’rifatchilik faoliyati Ma’rifat uchun birgina maktabning o’zi kifoya qilmaydi. Zamona va dunyo voqealari bilan tansihib bormoq kerak. Millat va Vatanning ahvolidan, kundalik hayotidan ogoh bo’lmoq lozim. Millat uchun oyna kerak, toki unda o’z qabohatini ko’ra olsin. Mana shu ehtiyoj va zarurat Behbudiyni teatr va matbuit sari boshladi. “Padarkush” shu tariqa maydonga keldi. Biroq uning dunyo ko’rishni oson kechmadi. Bunga sabab: birinchisan, chor hukumati mustamlaka Turkistonning ma’rifat yo’liga kirib, o’z huquqini tanishidan manfaatdor emas edi; 1916-yildagi Turkiston general-gubernatori N.R.Kuropatkinning o’z kundaligida yozgan va bugun juda mashhur bo’lib ketgan “Biz tubjoy xalqni taraqqiyotidan, maktabdan, rus hayotidan 50 yil chetda tutdik”, degan so’zlarini esl

maishatga puli yetmay, sheriklarini tunda uyiga boshlab keladi. Boy uyg’onib, ularni sezib qoladi. Boyni o’ldirib, pulini olib ketadilar. Xulosa: jinoyat va nodonlik otaning ham, bolaning ham boshiga yetdi. Agar butun millat shu ahvolga tushsachi?! “Padarkush” dastlab Samarqandda 1914- yilning 15-yanvarida sahnaga qo’yildi. ”Xalq nihoyat ko’p kelib, bilet yetmagani va joyni yo’qligi uchun uch-to’rt yuz kishi qaytib ketdi”, deb yozadi mahalliy matbuot. Yana o’sha yerda o’qiymiz: ”Belatlar bir-ikki kun avval yoshlarning g’ayrati ilan sotilib tamom bo’lub edi. Ba’zi kishilar belatlarini ikki bahog’a foidasi ilan boshqag’a sotdilar. Soat yettidan minglab xalq ibodatxonag’a hujum qilgan. Ammo belat yo’q. Uch so’m berib, tikka turmoqg’a ham rozi, yana yer yo’q...” Spektakl o’z maishatiga o’ralib

”Turon” truppasi 1914-16-yillarda bu spektakl bilan butun Farg’ona vodiysini aylanib chiqdi. “Padarkush” Turkistonni junbushga keltirgan qirg’inbarot inqilob yillarida ham sahnadan tushmadi. Bir tomondan, millarni ma’rifat va taraqqiyot sari undashda buyuk rol o’ynagan bo’lsa, ikkinchi yoqdan, professional o’zbek teatri va dramachiligining maydonga kelishi hamda taraqqiyotida muhim xizmat qildi. Jаdidchilik dаvlаt, tuzum, bоshqаruvini islоh qilish vа millаtgа o’zligini аnglаtish оrqаli, umumаn, jаmiyatni yangi tаrаqqiyot bоsqichigа оlib chiqishni mаqsаd qilib qo’ygаn, shungа dоir g’оyalаrni mujаssаmlаshtirgаn hаrаkаt ekаnligi mа’lum. Kun tаrtibigа qo’yilgаn muаmmоlаrni hаl etishdа jаdidlаr mаtbuоtni аsоsiy vоsitа dеb bildilаr. Ulаr mаtbuоt vоsitаsidа millаt rаvnаqigа to’siq bo’lаyotgаn muа

Bu dаvrdа ilm-mа’rifаtni, mаktаb mаdrаsаlаrni jo’shqin tаrg’ib qilish, ijtimоiy hаyotning hаmmа sоhаlаridа o’zgаrish yasаsh uchun krаshish o’lаrоq kun tаrtibigа chiqdi. Tаbiiyki, jаmiyatning kеng qаtlаmlаridа sоdir bo’lаyotgаn bu uyg’оnish hаrаkаtining bоshidа mа’rifаtpаrvаr jаdidlаr turdilаr. Ulаr yangichа tаfаkkur, yangi dunyoqаrаsh shаkillаnishi uchun o’z ijоdiy vа аmаliy fаоliyatlаri bilаn kurаshdilаr. Аdаbiyot аnа shu kurаshdа аsоsiy оmil bo’lib хizmаt qildi. Prоfеssоr B. Qоsimоv tа’biri bilаn аytgаndа: “Bu аdаbiyot mоhiyatаn yangi аdаbiyot edi. Chunki u qаrаshlаrni yangilаdi, o’zlikni qаytаrdi”. “Аl-Islоh”dа nаshr etilgаn аdаbiyot mаtеriаllаri bu fikrni tаsdiqlаydi. 1913-yildan Behbudiy matbuot ishlari bilan shug’ullanadi. Apreldan “Samarqand” gazetasini chiqaradi. Gazeta turkiy va f

qo’yarkan, dilining tub-tubidan Olloh ishtiyoqi qalqib chiqadi. “Oh, na ruhoniy holatlar, na laziz vajdangiz ubudiyatlari, na ashkrez noz-niyozlar… Nuroniy, fusunkor, porloq moziykim, aning asari qudsiyat samari ming bu qadar sana so’ngra bizni mahviyat darajasinda kelturar”, - deb yozadi u. Muallif Ollohga nido qiladi: “Iloho, u aziz va faol bandalaring hurmatig’a bizg’a basiriyat ber. Eshitar quloq anglar aql ber… Ey Ollohi azim-ush shon. Bu magar sening ga’zabingmidur. Avf et, biz insonlarni. Hidoyat et. Yer yuzinda sulh va silohi umumiy ato ayla. Insonlarg’a insoniyat ber. Zolimlarni qahr et, mahv bo’lsun zulm. Yashasun adolat va haqqoniyat, omin...” ”O’zAS” haftaligi Ingeborg Baldaufning mazkur xotiralarning olmoncha tarjimasi munosabati bilan yozilgan ”Mahmudxo’ja Behbudiy Falastinda

Fitratning jurnalda bosilgan maqolalaridan biri ”Himmat va saboti bo’lmagan millatning haqqi hayoti yo’qdur” deb nomlangan. ”Tushundigim zamon ko’nglum yonar, yig’lamoq istarman, ko’z yoshlarim kelmaydur”, deb boshlanar edi maqola. Adib taraqqiyot va turmushda Ovrupodan yer va osmon qadar uzilib qolgan Turkistonning fojiali ahvolidan so’z ochgan edi. (1915-y., 7-son). ”S.A.” imzoli kishining ”Har millat o’z tili ila faxr etar” (1914-y., 35-son) maqolasida boshqa tillarni o’rganish qatorida har bir millat o’z tilining muhofazasi bilan shug’ullanishi shart, degan fikr juda ko’p dalillar bilan isbot qilib beriladi. ”Agarda til va adabiyotimizni muhofaza qilmay, anga ajnabiy lug’at va so’zlarni qo’sha bersak, bir oz zamonda til va milliyatimizni yo’qoturmiz. Milliyatimizni yo’qotganda diyonati

asldizdur” degan maqola bilan chiqadi. Shu bilan bahs bosilgandan bo’ladi. Biroq oradan 2 – 3 yil o’tib, ”Sadoyi Farg’ona”ning 1914-yil 30-sonida Mulla Abdullabek degan kishining ”Sart so’zi ma’lumdir” degan maqolasi bosiladi. Tabiiyki, Behbudiy undan qanoatlanmaydi, chunki unda mavzuga doir biror yangi gap aytilmagani holda, ”ma’lum” deb da’vo qilingan edi. Shu sababli Behbudiy ”Sart so’zi ma’lum bo’lmadi” degan maqola yozib, ”Sadoyi Farg’ona”ga yuboradi. Biroq gazeta maqolani bosmaydi. Shundan so’ng muallif maqolani o’z jurnalida (1914, 39-son) berishga majbur bo’ladi. Jurnalda Behbudiyning ”Sart so’zi majhuldur” maqolasi ham qayta bosilgan. Maqola hajman salmoqli, jurnalning bir necha sonida davom etgan. Adib ushbu kalimaning xalqona etimologiyasidan tortib, Alisher Navoiy, Bobur, Muham

maktublari); 3) “Muxtasar tarixi islom”(“Islomning qisqacha tarixi”); 4) “Madxali gug’rofiyayi umroniy” (“Aholi geografiyasiga kirish”); 5) “Muxtasar” jug’rofiyayi Rusiy” (“Rusiyaning qisqacha geografiyasi”). Shulardan biri “Mutaxabi jug’rofiya umumiy” haqida fikr yuritamiz. Asarning to’la nomi “Kitobi muntaxabi jug’roifyani umumiy va namunai jug’rofiya”. 1905-yil 24-avgustda Sank-Peterburg senzurasidan ruxsat olinib, 1906-yil Samarqandda G.I.Demurov matbaasida chop etilgan. 106 sahifadan tashkil topgan. Muallif bu “qadim fan”ga taalluqli “turkey, arabiy, forsiy, rusiy lug’atlarga tasnif bo’lgan o’ttiz qadar qadim va jadid kutub va rasoili jug’rofiya, hay’ati ziyoziy, tarixiy, tabibiy” lardan va yana juda ko’p turli-tuman ma’lumot- manbalardan foydalanib yozganni qayd qiladi. “Jug’rofiya d

topilgan ikki sayyora va ko’z ila ko’rilmay, yangidan durbin ila topilgan uch yuzg’a yaqin sayyoralar bularni ichig’a biz ustida turg’on Yerimiz Oftobni atrofig’a har biri o’zig’a tegishli doira – aylanasig’a aylanib yuradurlar. Yerimiz Oftobg’a nisbatan uchlanchi sayyora – yurguvchi yulduzlar! Yurguvchi yulduzlarni hammasi benur va yorug’likni oftobdan oladur” o’qiymiz kitobda. Muallif shu tariqa, juda sodda qilib osmon jismlarining joylashishi va harakatini tushuntirib beradi. Bularning ayrimlari Qur’on va Hadis xabariga rost kelmasligini ham aytadi. Shunga qaramasdan, “Yangi hukamolar osmondagi yulduzlarni ahvolidin eskilardin ko’ra yaxshiroq ogoh bo’lubturlar”, - deb yozadi. Chunonchi, Oy, Mirrix (Mars) haqidagi zamondoshlari ma’lumotlarini jamlab va ularning qadim hukamoga nasib etmag

2.3. Behbudiy publisistikasi Behbudiyning siyosiy publisist sifatidagi faoliyati, ayniqsa, “Oyna” jurnali va “Samarqand” gazetasini nashr etgan 1913-1915-yillarda kuchaydi. XX asr boshlaridagi Yevropa davlatlarida harakatda bo’lgan uch siyosiy tuzumdan biri monarxiya bo’lib, unda saltanat egasi bo’lgan kishining xususiy qrashlari ustuvor ahamiyatga ega. Behbudiy tavsifidagi ikkinchi davlat tuzumi, bugungi atama bilan aytganda, parlamentar respublikadir. Davlat qurilishining bu turida podshoh yo saltanat rahbarining mavjud bo’lishiga qaramay, parlament yo millat majlisi uning ra’yiga emas, aksincha, u shu tashkilot a’zolarining ra’yiga qaraydi va uning qonunlariga bo’ysunadi. Mahmudxo’ja Behbudiyning ko’plab publitsistik maqolalari uning faol siyosatchi va o’tkir siyosiy sharhlovchi bo’lgan

“Bechora kosibni a’moli to’ydur. O’zi rohat yuzi ko’rmaydir. Kecha- kunduzni 18, balki 20 soatni mehnatda o’tkaraturgon kosiblarimiz bordur… O’n va yigirma sanalar mehnat va mashaqqat etar va xudodan o’g’il tilar, to’y qlmoq uchun. Ana bechorani a’moli. Yigirma sanallik mehnati uch kunda tamom”. Bir to’y kosib uchun ming, o’rtahol kishi uchun 2000 yo 3000, “nimboy” uchun esa 5000 so’mga tushadu. Va bu so’mlar uch kunlik to’yda yeb-ichilib ketdi. Kosib ham, o’rtahol ham , hatto “nomboy” ham bu mablag’ni bonka, firma yo “foydaxo’r”dan oladi. SHuning uchun ham ular qarzni to’lash paytida “bog’u xona va uyi ichidagi asbob”ni sotishga, hatto “bechora kelin va kuyov”ning ko’rpa va libosini “qarzgoh”ga berishga majbur bo’lishadi. “Subhonollob – deb yozadi Behbudiy, - qarz olib, xalqg’a osh bermoq

xonavayron bo’lishi haqida ogohlantirganida otashin gumanist sifatida maydonga chiqadi. Ammo u bu bilangina kifoyalanmaydi. To’y va ma’rakalar uchun sarf qilinajak xarajatni o’z farzandlarining o’qishiga, madrasa va maktablarni ta’mir qilishga, talabalarn xorijiy shahar va o’lkalarga yuborish uchun sarflashga chaqiradi. Behbudiy o’zining ana shu ruhdagi taklif va istaklarini bayon etish asnosida o’z ma’rifatparvarlik dasturini bizga izchil bir tizim tarzida taqdim etadi. Ular: 1. Bolalarni musulmon, usuli jadid, rus-tuzem maktablari va gimnaziyalarda o’qitish; 2. Eski madrasa, mozoru masjid va maktablarning ”shikast-rext”larini ta’mirlash; 3. Bolalarni Sharq mamlakatlari va Rusiyadagi dorilfunun va dorilsanoatlarga o’qishga yuborish; 4. Bolalarni Rusiya hukumati maktablarida o’qitish; buni

1917-yil noyabrning 26-sida Qo’qonda o’lka musulmonlarining IV favqulodda qurultoyi ish boshladi. 27-noyabrga o’tar kechasi “Turkiston muxtoriyati” e’lon qilindi. Bu mustamlakadan mustaqillik tomon qo’yilgan jiddiy va jasoratli qadam edi. Uning ma’naviy otasi, shubhasiz, Behbudiy edi. “27- noyabrda Qo’qonda Turkiston muxtoriyati umumiy musulmon s’yezdida e’lon qilindi. Muborak va xayrli bo’lsin! Kamina ham majlisda bo’lishdan iftixor etaman. Yashasun Turkiston muxtoriyati!” – deb yozga edi Behbudiy. Muallif bu qadim otalar yurtini unda yashab turgan barcha qon-qarindosh millatlarning birligi, hamkorligi bilangina saqlab qolish mumkinligini teran anglaydi. Butun vujudi bilan Turkistonni birlikka chorlaydi. “Bovurlar! – deb yozadi qozoq birodarlariga ochiq xatida, - bilingki, hozirda Turkist

Behbudiy iztirob bilan mayning boshida Samarqandga qaytadi. U yerda tura olmay, Toshkentga keladi. Turkiston rus sovet hukumati rahbarlari bilan muzokaralar natija bermaydi. Orzulari chil-chil bo’lgan Behbudiy 1919-yilning bahorida – 25-martda Shahrisabzda qo’lga olinib, sirli bir tusda Qarshi shahrida qatl qilinadi. Uning qatli haqidagi xabar o’sha paytdagi poytaxtimiz Samarqandga rosa bir yildan keyin ma’lum bo’ladi. 1920-yilning aprelida butun Turkiston motam tutadi. O’nlab marsiyalar yoziladi. ”Behbudiyning sag’anasini izladim” deb atalar edi Fitratning bir she’ri . Ayniy bu mavzuda bir emas, uch she’r yozgan. ”Sani mundin buyon Turon, ko’rolurmu, ko’rolmasmu? Saning mislingni Turkiston topolurmu topolmasmu?” – deb boshlanardi uning she’rlaridan biri. Cho’lpon ham Behbudiyning fojiali

UMUMIY XULOSALAR Ko’rib o’tkаnimizdеk, Туркистонда жадидчилик ХХ аср бошларида сиёсий оқим сифатида пайдо бўлди ва ўз зиммасига юкланган тарихий вазифасини адо этди: эрк, истиқлол учун курашди, мустабидликни, қолоқ феодал талабларни қоралади, халқни тинч ва фаровон ҳаёт сари етаклашга ҳаракат қилди. Жадидчиликнинг моҳияти сиёсий, ижтимоий, иқтисодий, маданий ҳаётда – жамиятнинг барча соҳасида ислоҳотлар ўтказиб, замонавий, тараққий топган турмуш тарзи даражасига эришиш эди. Улар ўзлари ташкил этган матбуотида, адабиётида, санъатида мақсадларини, ғояларини халқ орасига ёйишга уриндилар. SHu sаbаbli jаdidlаr g’оyalаrining ifоdаchisigа аylаndi. Mахmud Хo’jа Bеhbudiy, Аbdullа Аvlоniy, Аbdurаuf fitrаt, Аjziy, Siddiqiy, Tаvаllо, Cho’lpоn, Аbdullа Qоdiriy, Hаmzа, Sаdriddin Аyniy vа bоshqаlаrning

2. Jadidchilik va uning o’ziga xos g’oyalari Behbudiy adabiy merosida aks etgan. 3. Jadid maktablari jadidchilikning asosiy poydevori dir. 4. Jadid matbuoti yangi o’zbek adabiyotining beshigi dir. 5. Behbudiyning ma’rifatparvarlik g’oyalarini targ’ib qilishdagi harakatlari beqiyosdir. 6. Behbudiy birinchi o’zbek dramaturgiyasining asoschisi. 7. Behbudiyning badiiy merosi yosh avlodni vatanparvarlik, elsevarlik ruhida tarbiyalashda katta ahamiyatga egadir. 53

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО‘YXATI 1. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yо‘q. –T: Sharq, 1997 2. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T., Ma’naviyat. 2008. 3. Karimov I.A. Adolatli jamiyat sari. - T.: О‘zbekiston. 1998. - 37 b. 4. Karimov I.A.Kuchli davlatdan kuchli jamiyat sari. -T., Sharq,1998. 5. Karimov I.A.Adabiyotga e’tibor- ma’naviyatga, kelajakka e’tibor.-T., О‘zbekiston.. 2009 6. Karimov I. A. Vatan ozodligi-oliy saodat. T. О‘zbekiston. 1999. 60 .bet 7. Karimov I.A.Tarixi boy, buguni gо‘zal, kelajagi buyuk shahar.-T., 8. Karimov I. A. Biz qurish, yaratish yо‘lidan boraveramiz .-T.,1995y 9. Karimov I.A.Biz qurish, yaratish yо‘lidan boraveramiz.-T.,О‘zbekiston. 8 1995. 10. Karimov I.A.Vatan ozodligi oliy saodat.-T., О‘zbekiston,1999. 11. Karimov I.A. О‘z kelajagimi

22. Abdulla Avloniy “Muxtasar tarixi anbiyo va tarixi islom” –T. 64. 23. Abdulloh Solih A’simiyn. Tarixu jaziratul arab al-qodim va siyratun nabiy sallollohu alayhi vasallam. 1988. 60-bet 24. Bosvort K.E. Musulmon sulolalari .-T., Fan, 2007. –B 25. 25 M. Abdurashidxonovning “Havoij ad-diniya”, (Din ahkomlari) kitobi 1912 yil Qozon . 26. Rahmatulloh qori Obidov. “Payg‘ambarlar tarixi islomiyat tarixidir” Toshkent. “Movarounnahr” 2005. . 133bet 27. Abdulloh Solih A’simiyn. Tarixu jaziratul arab al-qodim va siyratun nabiy sallollohu alayhi vasallam. 1988. 60-bet 28. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Hadis va hayot «Abu Bakr va Umar roziyallohu anhumo» 21 juz “Sharq”.,Toshkent.,2008 29. Abdurauf Fitrat “Oila yoki oila boshqarish tartiblari” .Toshkent “Ma’naviyat” 1998 yil. JADIDLARNING TANL

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar