Jadid adabiyotida dramaning tutgan roli (Hamza dramalari misolida)
![Ma’lumki, XX asr avvalida ijtimoiy-siyosiy hayotdagi yangilanishlar asrlar
davomida Sharq mumtoz adabiyoti an’analari ruhida taraqqiy etib kelayotgan
o‘zbek adabiyotida dramatik tur paydo bo‘ldi.
Dramaning tug‘ilishi o‘zbek adabiyoti uchun xuddi roman janri kabi yangi
hodisa edi. Hamza ana shu adabiy hodisaning boshida turdi va o‘z dramalari bilan
o‘zbek dramaturgiyasi rivojiga katta hissa qo‘shdi. Hamza dramaturgiyaning butun
talablariga javob bera oladigan (“Zaharli hayot” (1916), “Maysaraning ishi”
(1926), “Paranji sirlaridan bir lavha yoki Yallachilar ishi” (1927) kabi go‘zal shakl
va mazmunga ega pyesalarni yaratdi. Bulardan tashqari, “Burung‘i saylovlar”,
“Jahon sarmoyasining eng oxirgi kunlari”, “Qozining sirlari”, “El quzg‘unlari”
kabi dramalari ham mavjud. Hamzaning 1916 va 1920-yillarda yozilgan “Boy ila
xizmatchi”, “Loshmon fojialari”, “Farg‘ona fojialari” kabi asarlari matni saqlanib
qolmagan. Faqat “Loshmon fojialari”ning “Istibdod qurbonlari” degan qismi
hamda “Boy ila xizmatchi” dramasining afishasi saqlanib qolgan. Yaqin-
yaqinlargacha teatrlarimizda qo‘yilib kelingan “Boy ila xizmatchi” dramasini esa
dramaturg Komil Yashin afishada aks etgan mazmun bo‘yicha qayta tiklagan [1,
60]. Hamza o‘zining dramalari, birinchi navbatda, “Maysaraning ishi” asari bilan
(“Burungi qozilar qozilar yoki Maysaraning ishi” deyiladi asl nomi) o‘zbek
adabiyotida tragikomediya janriga asos soldi. Albatta, Hamza komediyalari,
birinchi navbatda, o‘zbek xalq og‘zaki ijodi – xalq qo‘g‘irchoq teatri, askiyachilik
va Nasriddin Afandi latifalari, xalqning hazil-hajviy ertaklari zaminida tug‘ildi.
Shu sababli uning komediyalarida xalq ijodi an’analarining salmog‘i katta,
ulardagi milliy j о zibaning kuchliligi ham shundan. Jadidchilarning ezgu niyati
sahna asarlarini teatrlarga qo‘yib, xalqning ko‘zini ochish edi.
Chunki millatning aksariyat qismi o‘qishni bilmas, bilganlarida ham kitob
olib o‘qishga sharoitlari yetishmas edi. Vaziyatdan chiqishning eng ma’qul yo‘li
Mahmudxo‘ja Behbudiy aytganidek teatr edi: “Teatr nimadur? Javobig‘a teatr
ibratnomadur, teatr va’zxonadur, teatr ta’zir adabidir. Teatr oyinadurki, umumiy
hollarni anda mujassam va namoyon suratda ko‘zliklar ko‘rub, kar-quloqsizlar
25](https://docx.uz/documents/a0efc8df-a37d-42e4-8fb0-4e51e473c115/page_25.png?v=1)
![eshitib, asarlanur. Xulosa: teatr va’z va tanbih etguvchi hamda zararlik odat, urf va
taomilni, qabih va zararini aynan ko‘rsatguvchidir. Hech kimni rioya qilmasidan
to‘g‘ri so‘ylaguvchi va ochiq haqiqatni bildirguvchidir” [2, 175]. Hamza
Hakimzoda Niyoziy sahna asarlarida hayot yuksak badiiy mahorat bilan aks
ettirilgan. Masalan, XIX asrning so‘nggi choragida Chor Rossiyasi qo‘l ostida
qolgan, mahalliy amaldorlar ham oddiy xalqni beayov ezib yotgan bir davrda
yozilgan “Maysaraning ishi” dramasi voqealari o‘sha zamondagi hayotiy muhitdan
kelib chiqqan holda yaratilib, bunda qahramonlarning yashash tarzini ifodalovchi
elementlar tasviri, yashash sharoiti aniq keltirib o‘tiladi. Asar 3 pardadan iborat.
“Maysaraning ishi”dagi Maysara, Cho‘pon, Oyxon, Nodira, Tohir mustahkam
katta kuch bo‘lib birlashgan. Haqiqat jamiyatning oddiy fuqarolari tomonda;
hokimiyat, zo‘rlik, pul-boylik qozilar, amaldorlar tomonda. 11
Hamza Hakimzoda mazkur zamon va makonga uyg‘un tarzda jonli,
kitobxon yoxud tomoshabin qalbidan chuqur joy oladigan obrazlarni yaratadi.
Ayniqsa, sodda, to‘pori, beg‘ubor qalbli, hazilkash qahramon Mullado‘stning xatti-
harakatlari, so‘zlari dastlab kulgi uyg‘otsa, keyinchalik voqealar rivojida uning
taqdiriga hamdardlik, achinish hissi uyg‘onadi. U o‘z taqdirini kulgu bilan,
ko‘tarinkilik bilan qabul qilayotganini ko‘ramiz, bu esa bir tarafdan tirikchilik
tashvishi, bir tarafdan noilojlik belgisidir. Mazkur detal orqali ijodkor o‘sha davrda
o‘zbek xalqi qullik, mutelik iskanjasida bo‘lganini Mullado‘st obrazi timsolida
ta’kidlab ko‘rsatadi. Drama janrining murakkab jihatlaridan biri qahramon
portretini yaratish masalasi bo‘lib, asarda muallif nutqining yo‘qligi sababli ba’zi
sahna asarlarining boshida har bir obrazga ta’rif berilsa, ba’zan bir qahramonning
tashqi va ichki dunyosi haqida boshqa bir qahramon nutqi orqali bilib olish
mumkin. Asarni o‘rganish davomida o‘quvchida bosh qahramon Maysara emas,
Mullado‘stday tuyuladi. Chunki Hamza mavzuni ochishda Mullado‘st fojeasini
asosiy nuqtaga ko‘chiradi va bu fojeani kulgili tarzda tasvirlaydi. Mullado‘st
muammosi maishiy muammo bo‘lib, o‘quvchini ko‘tarinki kayfiyat bilan
yozuvchining badiiy niyati tomon yetaklaydi. Asarda Mullado‘st obrazining
11
F. Abduvohidov. Dramaturgiya asoslari. T.; 2019. 122 b.
26](https://docx.uz/documents/a0efc8df-a37d-42e4-8fb0-4e51e473c115/page_26.png?v=1)
![yomonlikdan qo‘rqqanlar ustida, falakning aylanishi shundoq bo‘lgandan so‘ng,
shariat kursisida o‘tirgan yurt qozilari shundoq ishlar qilgandan so‘ng, o‘zining
baloyi nafsi uchun farzandi qatoridagi fuqarolarning nikohlik haramlariga ko‘z
olaytirish bilan ovora bo‘lib yurgan shahar ujimlaridan qanday umid tutarmiz,
xola! Mening ra’yimga yursangiz, er yigitga mol chikora! Qo‘y, mol ketsa ketsin,
bosh sog‘ bo‘lsa toparmiz. Qo‘y, to‘rt ko‘z tugal yo‘l olganimiz ancha g‘animatdir.
(Bosh tutib uyga cho‘mar)” [3,176]. 12
Yuqoridagi Maysara va cho‘pon o‘rtasidagi suhbat orqali o‘sha davr
amaldorlarining haqiqiy basharalari, oddiy xalqning ayanchli holati ochib beriladi.
Maysara o‘ta tadbirli, mulohazali hamda jasur ayol. U so‘zamolligi, mehribonligi,
jonkuyarligi bilan atrofidagi qahramonlarni o‘z farzandidek ko‘rib ularni bir
maqsad yo‘lida, ya’ni erk yo‘lida birlashtiradi. Undagi shijoat, mardlik,
dovyuraklik erkaklarda ham topilmas edi. Ushbu asar tom ma’noda zamona
ko‘zgusi sifatida ko‘z o‘ngimizda XX asrning o‘sha mash’um yillari, xalqning
turmush tarzi, quvonch va qayg‘ulari gavdalantiradi. Asarda tasvirlangan har bir
obraz o‘ziga yuklatilgan vazifani to‘g‘ri ado etganligi tufayli asar teatr
sahnasidagina emas, adabiyot tarixida ham o‘z munosib o‘rniga ega bo‘ldi. Hamza
drama janri imkoniyatlaridan to‘g‘ri foydalandi, o‘zi teran his qilgan hayotiy
haqiqatlarni, davrga xos muammolarni chuqur anglagan holda taraqqiyotdan
orqada qolgan, og‘ir sharoitda yashayotgan, eng achinarlisi, buni his qilmagan,
insoniyligini unutgan xalqimiz fojiasini Maysara, Mo‘llado‘st, Oyxon, Cho‘pon
singari qahramonlar taqdirida badiiy ifodasini yorqin ko‘rsatib bergan. Xul о sa qilib
aytganda, Hamza dramaturgiya sohasida barakali ijod qilib, adabiyotimiz tarixida
o‘chmas iz qoldirgan noyob syujetli, badiiy jihatdan baquvvat sahna asarlarini
yaratd
2.3.Hamza dramalarining o'tmish va kelajak avlodlar uchun ahamiyati
Hamza Hakimov dramalarining o'tmish va kelajak avlodlar uchun ahamiyati
uning asarlarining universal insoniy qadriyatlarni aks ettirishi, ijtimoiy tanqidini
12
Tojiboyeva M. Jadid adabiyoti va mumtoz an’analar. - Т .: “MUMTOZ SO’Z”, 2011.
28](https://docx.uz/documents/a0efc8df-a37d-42e4-8fb0-4e51e473c115/page_28.png?v=1)
MUNDARIJA
KIRISH
I BOB JADID ADABIYOTIDA DRAMA
Jadid milliy adabiyotining vujudga kelishi va jadid ijodkorlari tomonidan ilgari surilgan g’oyalar
Jadidlarning ma'rifiy maqsadlari va drama janrining bu maqsadlarga mosligi
Jadid adabiyotida yangi uslublarning paydo bo'lishi va dramaning uslubiy jihatlariga ta'siri
II BOB JADID ADABIYOTIDA HAMZA DRAMALARINING AHAMIYATI
2.1. Hamza hakimzoda niyoziy dramaturgiyasi
2.2. Hamza dramalarining yangi adabiy uslublarning shakllanishiga va san'atkorlikning rivojiga qo'shgan hissasi
2.3. Hamza dramalarining o'tmish va kelajak avlodlar uchun ahamiyati
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI