Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 176.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Jadid adabiyotida milliy o‘zlikni anglash masalasi

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ ʻ O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: JADID ADABIYOTIDA MILLIY O‘ZLIKNI ANGLASH MASALASI Toshkent-2026 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I BOB. JADID ADABIYOTI VA MILLIY O‘ZLIK TUSHUNCHASI……….5 1.1. Jadid adabiyotining shakllanishi va rivojlanish xususiyatlari…………………5 1.2. Milliy o‘zlik tushunchasi va uning adabiyotdagi roli………………………..10 I bob bo‘yicha xulosa..............................................................................................15 II BOB. JADID ADABIYOTIDA MILLIY O‘ZLIKNI IFODALASH………16 2.1. Milliy o‘zlikni anglashning amaliy ifodasi …………………………………..16 2.2. Milliy o‘zlik masalasi Behbudiy faoliyati misolida………………………….20 II bob bo‘yicha xulosa…………………………………………………………….26 UMUMIY XULOSA……………………………………………………………..27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………….28 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Markaziy Osiyoda yuzaga kelgan Jadidchilik harakati nafaqat ta’lim va ma’rifat sohasida, balki adabiyot rivojida ham muhim iz qoldirdi. Jadid adabiyotining asosiy vazifalaridan biri milliy qadriyatlarni, tarixiy va madaniy merosni saqlab qolish, ularni yangi sharoitlarda talqin qilishdir. Shu nuqtai nazardan, milliy o‘zlikni anglash masalasi Jadid adabiyotining markaziy mavzularidan biri hisoblanadi. Bu masala bugungi kunda ham adabiyot tarixini tahlil qilish, madaniy va ma’naviy qadriyatlarni chuqurroq tushunish uchun dolzarbdir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Jadid adabiyoti va milliy o‘zlik masalasi bo‘yicha bir qator olimlar ilmiy ishlar yaratgan. Ular asosan Jadid adabiyotining shakllanishi, rivojlanish jarayoni va milliy qadriyatlarni adabiy asarlarda ifodalash usullarini o‘rganishga e’tibor qaratgan. Biroq milliy o‘zlikning estetik, ijtimoiy va ma’naviy jihatlarini tizimli tarzda o‘rganish va Jadid adabiyotidagi talqinini birlashtirish masalasi yetarlicha ishlanmagan. Shu bois, mavzu ilmiy jihatdan dolzarbdir. Kurs ishining obyekti. Kurs ishining obyekti Jadid adabiyoti va uning ijtimoiy-badiiy jarayonlardagi o‘rni hisoblanadi. Kurs ishining predmeti. Predmet sifatida Jadid adabiyotida milliy o‘zlikni anglash va uni badiiy ifodalash masalalari o‘rganiladi. Kurs ishining maqsadi. Kurs ishining maqsadi Jadid adabiyotida milliy o‘zlik tushunchasini tahlil qilish, uning shakllanishi va rivojlanish xususiyatlarini yoritishdan iborat. Kurs ishining vazifalari. 1)Jadid adabiyotining shakllanishi va rivojlanish xususiyatlarini aniqlash; 2)Milliy o‘zlik tushunchasi va uning adabiyotdagi o‘rnini tahlil qilish; 3)Jadid asarlarida milliy qadriyatlar va urf-odatlarni ifodalash usullarini ko‘rsatish; 4)Milliy o‘zlik masalasi orqali ijtimoiy va ma’naviy masalalarni yoritish; 5)Ilmiy manbalarni tahlil qilish va natijalarni umumlashtirish. 3 Kurs ishining ilmiy yangiligi. Kurs ishida milliy o‘zlik masalasi va uning Jadid adabiyotidagi ifodalanishi tizimli tarzda tahlil qilinadi, mavjud ilmiy qarashlar umumlashtiriladi va ularning asosida xulosalar chiqariladi. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rt fasl, umumiy xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. Jami: 30 bet. 4 I BOB. JADID ADABIYOTI VA MILLIY O‘ZLIK TUSHUNCHASI 1.1.Jadid adabiyotining shakllanishi va rivojlanish xususiyatlari O‘zbek jadid ijodkorlarini Jamoliddin Afg‘oniydan Ismoil Gacpraligacha, Shahobiddin Marjoniydan Mag‘jon Jumaboygacha, Norimon Norimonovdan Zaki Validiy To‘g‘ongacha bo‘lgan oraliqdagi adabiy-ijtimoiy qarashlar bilan bemalol qiyoclay olardi 1 . Dunyo olimlari umumjadidchilik yuzasidan mulohaza yuritadigan, ilmiy tadqiqotlar olib boradigan bo‘lsa, aslo B.Qosimov nomini, asarlarini chetlab o‘ta bilmaydi. Olim kitoblarida, Ayoz Is’hoqiy, Abdurashid Qozi Ibrohimov, bu kabi nomlar va yozgan asarlari tafsiloti bilan uchraydi. “Ismoilbek Gasprali”ga maxsus risola bag‘ishladi. Qolaversa, Begali Qosimovning 600 sahifani tashkil etgan «O‘zbek adabiyoti va adabiy aloqalari tarixi» nomli kitobi, bevosita o‘zbek adabiy aloqalari tarixiga oid qimmatli ma’lumotlarni qamrab olganligi bilan nihoyatda ahamiyatli. Olimning tadqiqotlari XIX asr oxiri XX asrning birinchi yarmiga qadar o‘zbek milliy uyg‘onish davri adabiyotiga oid bo‘lsa-da, olim birgina o‘zbek adabiyoti muammolari bilangina cheklanmadi. O‘zi tadqiq etayotgan adiblarning ijtimoiy-siyosiy, estetik qarashlari mohiyatini chuqurroq anglash va ochib berish uchun o‘sha davr boshqa qardosh adabiyot vakillari ijodini ham o‘rgandi, qiyosan tahlilga tortdi. B.Qosimov ular ijodidagi o‘xshash tendensiyalar, g‘oya va mavzularga ham to‘xtalib, qiyosiy paralellar o‘tkazdi, ular asarlaridan iqtiboslar keltirib, tadqiqotlarini faktik jihatdan boyitdi. Jadid ma’rifatparvarlari ijodini o‘zbek adabiyotshunosligida ilk marotaba akademik ilmiy tadqiqot mavzusiga aylantirdi. Tadqiqotchi olim jadidchilik harakatining otasi sifatida xalqaro miqyosda nom qozongan Ismoilbek Gasprinskiy hayot yo‘li, ilmiy, ijodiy faoliyatiga katta qiziqish va hurmat bilan qaradi. Buning isbotini biz olimning Gasprinskiy shaxsi va 1 To`rayeva U. O‘zbek jadid adabiyoti va jahon ijtimoiy-adabiy harakatchiligi masalasining tadqiq etilishi. // Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies. – 206-B. 5 ma’rifatparvarlik faoliyatini chuqur o‘rganib, u haqdagi qimmatli ma’lumotlarni fanga taqdim etganligida ko‘ramiz. Tadqiqotchi olim 2004 yilda, vafotidan biroz avval og‘ir xasta bo‘lishiga qaramay, Gasprinskiyning bir jildlik asarlar to‘plamini o‘zbek tilida nashr ettirishga ulgurdi. Olim tadqiqotlaridan Gasprinskiyning Rusiya jadidchilik harakati rahnamosi sifatida amalga oshirgan ishlari, olib borgan siyosiy faoliyati to‘g‘risida to‘la tasavvur hosil qilamiz. Turkiston o‘lkasida XIX asrning oxirlaridan boshlab ko‘zga tashlana boshlagan yangilanish harakatlari umumiy jihatlari bilan Gasprinskiy nomiga, u tomonidan chop etilgan «Tarjimon» gazetasiga borib tutashadi. Shu davrdan boshlab XX asrning 20-yillariga qadar faoliyat olib borgan biror turkistonli ziyoli yo‘qki, bu nomni bilmasa. Shuning uchun Gasprinskiyning ijodiy faoliyati va maslak-intilishlari bilan tanishish Turkiston jadidchiligi va jadid adabiyotining shakllanish hamda rivojlanish bosqichlarinigina emas, umuman mazmun- mohiyatini anglashda, yo‘nalishlarini belgilashda ham benihoya muhim ahamiyat kasb etishini olim izlanishlari orqali isbotladi. Olim Gasprinskiy nomini yuz yil oldin turkiy dunyodagi eng mashhur va hurmatga sazovor nom sifatida e’tirof etadiki, uni Qashqardan Londongacha, Sankt-Peterburgdan Bombeygacha o‘zini ziyoliman degan barcha bilishi, u tomonidan chiqarilgan «Tarjimon» gazetasining 1908 yildagi 25 yilligi nishonlanganda hatto, Xitoyning «Tarancha»sidan tabrik telegrammasi kelganligi haqidagi ma’lumotni keltiradi. Xuddi shunday 1910 yilda Fransiyaning juda e’tiborli jurnallaridan biri «Revyu dyu monde musulman» Gasprinskiyning millati oldidagi buyuk xizmatlari uchun nomzodini «Tinchlik borasidagi Xalqaro Nobel Mukofoti»ga tavsiya qilganligi va buni xorijiy mamlakatlardagi juda ko‘p matbuot organlari qo‘llab-quvvatlab chiqqanligini zo‘r hurmat bilan e’tirof etadi. Olim tadqiqotlaridan Ismoil Gasprinskiy vafot etgan 1914 yilning 11sentabrida mashhur olim Narimon Narimonovning: «Millat Ismoilbek kabi qahramonlarini unutsa, o‘z hayotini barbod etajaqdir» 2 , degan ma’lumotni keltiradi. Ismoilbek Gasprinskiy tirikligidayoq millatning otasi, rahnamosi degan 2 Қосимов Б. Миллий уйғониш: жасорат, маърифат, фидойилик, 2020. – Б. 132. 6 nom oldi. Uning eng katta xizmatlaridan biri: Rusiya sarhadida yashab turgan, biroq siyosiy jarayonlar natijasida bir-biridan uzoqda yashayotgan, natijada begonalashish darajasigacha yetgan turkiy xalqlarni bir-biriga tanitgani, din va til birligiga erishish yo‘lida o‘z jonini fido qilganligidir. Olim Gasprinskiy faoliyatini haqiqiy jasorat va o‘rnak sifatida baholaydi. Jadid ma’rifatparvari Mahmudxo‘ja Behbudiy 3 ta’biri bilan aytganda, «Rusiyadagi butun turk-tatar xalqlarini juda oz tarixiy muddatda yaxlit bir milliy oilaga birlashtirmoqqa noil bo‘ldi». Bizga ma’lumki, bu masala o‘sha davr chor Rosssiyasi tarkibidagi o‘z erku huquqi, asriy urf-odatlari, ma’naviy qadriyatlaridan tortib, tili, dini, e’tiqodigacha unutishga mahkum etilgan turkiy xalqlarning eng katta dardi, so‘ngsiz armoni edi. Gasprinskiyning Sharq xalqlari ma’naviy hayoti, xususan, maktab-maorifida chinakam inqilob yasagani, «usuli jadid» nomi bilan mashhur bo‘lib tarixga kirgan «usuli savtiya»ni boshlab berganligi fikrimizni dalillaydi. XIX asr oxiri XX asr boshlarida Sharqning eng mashhur, taraqqiyparvar harakatchiligiga - jadidchilikka asos soldi. Gasprinskiy barcha turkiy xalqlarni yagona millat sifatida ko‘rishni, ilm-ma’rifatda ham, haq-huquqini bilishda ham dunyoning taraqqiy qilgan millatlari bilan teng ko‘rishni orzu qilganligi olim tadqiqotlari orqali ochib berildi. Gasprinskiy bir ma’rifatparvar sifatida butun aqli- vujudi millatning ravnaqi va muhofazasi yo‘liga sarf etdi. Buni tadqiqotchi olim shunchaki mutaassibona bir xayol emas, balki zamonasining ilm-ma’rifatli, iqtisod va siyosatdan boxabar, tarixni va taqdirini teran anglagan, Sharq va G‘arbni baravar deb bilgan bir ma’rifatparvar kishining aniq va rejali xatti-harakati sifatida baholaydi. Gasparalini ko‘rolmaydigan do‘stlari, dushmanlari unga siyosiy ayb qo‘yib, turkiy xalqlarni Rossiya hukumatiga qarshi birlashtirishda, yagona turk- tatar davlati tuzishga urinishda ayblaganlar. Buning natijasida ma’lum bir muddat xuddi bizning jadid ma’rifatparvar ziyolilarimiz singari uning nomi, xotirasi avlodlar qalbidan yulib olindi. Yoshlarga uni o‘z xalqi, millatining dushmani qilib ko‘rsatilganligini olim tadqiqotlaridan bilib olamiz. B.Qosimovning «Maslakdoshlar:Behbudiy, Fitrat, 3 Қосимов Б. Миллий уйғониш: жасорат, маърифат, фидойилик, 2020. – Б. 138. 7 Ajziy» nomli kitobida M.Behbudiyning Ismoil Gasprinskiy ijodi, uning faoliyatiga juda qiziqqani va u bilan uchrashish istagida bir necha marta Tataristonga borganini aytadi. Biroq Behbudiy bu baxtga musharraf bo‘la olmaydi. Istiqlol yillarida Toshkentda E.Ablaevning «Ismoil Gasprinskiy – gumanist, prosvetitel, pedagog» risolasi nashr etildi. Shunday tadqiqotlardan yana biri Hoqon Qrimlining «Qrim tatarlarida milliy o‘zlik va milliy harakatlar (1905-1916)» (Anqara, 1996) kitobi bo‘lib, 20032004 yillarda Turkiyada Gasprinskiy «Tanlangan asarlari» uch jildligining 2 jildi bosmadan chiqqanligi bu ma’rifatparvar siymoning millat oldidagi xizmatlari e’tirofi sifatida baholanishga loyiq. B.Qosimov izlanishlari natijasida Gasprinskiyni ng ota-bobolari Yalta-Alupka yo‘lida joylashgan Gaspra qishlog‘idan ekanligi, Ismoilbek taxallusini shundan olganligini, biroq uni ko‘pchilik «Gasprinskiy» nomi bilan tanishi, ilk o‘zbek matbuotida uning nomi «Gasprinskiy» deb berilganligini ma’lumotlarida keltiradi. U 1851 yilning 21 martida Gaspradan uncha uzoqda bo‘lmagan, to‘rt tomoni tog‘lar bilan o‘ralgan Ajiko‘y (ovchi ko‘y — ovchilar qishlog‘i)da tavallud topganligi o‘zbek kitobxonlariga ma’lum bo‘ldi. Gasprinskiyning otasi Mustafobey o‘z davrida Kavkaz va Qrim general gubernatori knyaz Vorondovga tarjimon bo‘lib ishlagan, sadoqatli xizmati uchun 1853 yilda poruchik unvonini olib, dvoryan martabasiga ko‘tarilgan. Biroq oradan ko‘p vaqt o‘tmay, Krim urushi boshlanadi. Natijada ularning oilasi Bokchasaroyga ko‘chib keladi. Ismoilbekni sakkiz yoshida boqchasaroylik Hoji Ismoilning eski makgabiga beradilar. O‘n yoshga kirganida esa uning otasi onasi Fotimaning e’tirozlariga karamay, Oqmachit ya’ni Simferopoldagi guberniya gimnaziyasiga olib boradi. U yerda ikki yil o‘qigandan so‘ng, Voronej (Yol Kermon)dagi ofitserlar harbiy o‘quv yurtiga o‘tadi. O‘n uch yoshida esa Moskvadagi Milyutin gimnaziyasiga o‘qishini ko‘chiradi. Shu yillarda ba’zi rus ziyolilarida avj olgan buyuk rus millatchiligi Milyutin gimnaziyasida ham kirib kelgan edi. O‘sha yerda gimnaziya murabbiylaridan biri yozuvchi M. Katkovning qarashlari yosh Ismoilbekda o‘zlikni anglash, millatparvarlik hissini uyg‘otadi. Ma’lumotlardan uning hatto Kritda yunonlar bilan urush olib borayotgan turk qo‘shiniga ko‘ngilli bo‘lib qo‘shilish uchun do‘sti litvalik Mustafo Davidovich bilan 8 Istanbulga bormoqchi bo‘lgani, ular Odessa bandargohida qo‘lga olinib, orqasiga qaytarilganini bilib olamiz. Natijada Ismoilbek Gasprinskiy 1868 yilda Moskvadagi o‘qishini tugatib, Boqchasaroyga qaytadi. O‘sha joydagi «Zanjirli» madrasasida rus tilidan dars bera boshlaydi. Jarayonda Gasprinskiy o‘z ilmini mustahkamlash, yangicha qarashlarga ega bo‘lish maqsadida davrning mashhur yozuvchilaridan D.I.Pisarev, N.G.Chernishevskiy asarlari bilan yaqindan tanishadi. O‘qish, ilm olishga bo‘lgan ishtiyoqi uni 1872 yil Fransiyaga boshlab keladi. U yerdagi Vena, Myunxen, Shtutgardt shaharlarida bo‘lib, Parijda mashhur qalamkash I.S.Turgenev bilan uchrashish baxtiga musharraf bo‘ladi. Ma’lum bir muddat Turgenevga assistent-kotib bo‘lib ishlaydi. Fransuz tilini mukammal o‘rganib, o‘sha yillarda «E’lonlar» idorasida tarjimonlik faoliyatini olib boradi. Shuning barobarida, Gasprinsk iy mashhur Sorbonna universitet iga o‘qiydi ham. 1876 yili Boqchasaroyga qaytib, «Zanjirli»da rus tili muallimi sifatida ishni davom ettiradi. Shu yili uylanadi, biroq ular uzoq oila bo‘lib yashay olmaydilar, ajrashib ketadilar. Gasprinskiy sidqidildan o‘qishga beriladi. Qunt va sabr bilan turkiy tilni, tarix va adabiyotga oid ilmlarni o‘rganadi. U sharqdagi an’anaviy ta’lim tizimining zamondan orqada qolayotganini, shuning uchun musulmon xalqlari jahon svilizatsiyasidan ancha chetga surilib qolayotganini anglaydi. Shu jarayonda, u o‘z millati, ilm-fani ravnaqi uchun Milyutin gimnaziyasidagi o‘qitish usulini, Sorbonna universitetida ko‘rganlarini musulmon maktablariga ko‘chirish, har bir maktab, madrasa uchun, garchi u biroz mashaqqatli bo‘lsa ham, dastur ishlab chiqish lozimligi haqida o‘ylaydi. Diniy bilimlar bilan birga dunyoviy fanlar ham teng o‘qitilishi kerakligi, ikkinchi tomondan, o‘qishni nazorat qilish shakllari, bilimni baholash mezonlarini ham ishlab chiqish haqida bosh qotiradi. Atrofdagilar Gasprinskiyni kofirga chiqaradilar 4 . Tahdidlar, xo‘rlanishlar kuchayib, Ismoilbek yakkalik qiladi va yon berishga majbur bo‘ladi. Ish yo‘nalishini o‘zgartiradi. 1878-1884 yillarda shahar boshlig‘i 4 To`rayeva U. O‘zbek jadid adabiyoti va jahon ijtimoiy-adabiy harakatchiligi masalasining tadqiq etilishi. // Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies. – 209-B. 9 vazifasiga saylanadi. 1882 yilda Qozon tatarlaridan mashhur millioner Oqchurinning qizi Zuhraxonimga uylanadi. Ular olti farzand tarbiya qiladilar. Olimning ta’kidlashicha, «Yildiz» jurnalining 1990 yildagi ma’lumotiga ko‘ra: «Gasprinskiy farzandlaridan Diloraxonim va Ismoil sog‘-salomatlar. Hozirda Toshkentda yashaydilar», degan ma’lumotni keltiradi. Adabiyotshunos olim jadidchilik harakatining otasi Ismoilbek Gasparali merosini chuqur o‘rganib, bu jarayonda Behbudiy boshlab bergan yo‘lni munosib davom ettirdi. Gasparinskiyni o‘zbek kitobxonlariga tanitishda jonbozlik ko‘rsatdi. 1.2.Milliy o‘zlik tushunchasi va uning adabiyotdagi roli Insoniyatning tarixiy taraqqiyoti o‘z-o‘zini anglash, eng avvalo, insoniy mavjudlikning mohiyatini ma`naviy voqelik, sha`ni, qadr-qimmati, obro‘-e`tibor, ornomus orqali namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi. Hayotning ma`no-mazmunini, maqsadini tushinib etish, o‘zlikni, anglashdan boshlanadi. Milliy g‘oyada uning negizlari mujassam bo‘lganligi uchun ham o‘zlikni anglashga xizmat qiladi va bir- biri bilan uzviy bog‘liq. Shundagina inson o‘z mamlakatning tom ma`nodagi munosib fuqarosi bo‘la oladi. O‘zlikni anglash ― Milliy o‘zlikni anglash va nihoyat ― Umumbashariy o‘zlikni anglash tushunchalari bir-biridan ayri emas, balki bir-biri bilan uzviy aloqador, birbirini taqozo etadi. Zero, inson ota-ona, oila, millat, ahli bashar, boringki butun borliq bilan munosabatlar asosida o‘zining kim ekanligini anglab boradi. Ayni shu munosabatlar zaminida shakllangan milliy va umuminsoniy qadriyatlar asosida milliy g‘oya tamoyillari shakllangan va o‘z navbatida, milliy g‘oya ularni zamon talablari asosida boyitib beradi. O‘z-o‘zini anglash bu o‘z Vatani va shu Vatanda yashagan xalqning, millatning o‘tmishi, uning madaniyati, urf-odati, hamda qadriyatlarini bilishi demakdir. O‘z-o‘zini anglash bu o‘z xalqining azaldan jahon hamjamiyati taraqqiyotiga qo‘shgan hissasini anglashdir. O‘z-o‘zini anglash bu-o‘tgan ajdodlar tarixini mukammal bilish, ularning ruhlari hurmatini o‘rniga qo‘yish demakdir. Shu bilan birga o‘z-o‘zini anglash Vatan hududidagi boy madaniy 10 va moddiy merosni aniqlab, porloq kelajak uchun xizmat qilishga intilish, avlodlar farovonligi uchun o‘z hissasini qo‘shish hamdir. Milliy o‘zlikni anglash - millatning o‘zini chuqurroq anglash imkoniyatlariga ega bo‘lish, tariхi, madaniyati, an`analari, qadriyatlarini tiklashga, rivojlantirishga хarakat qilishdir. 1) Milliy birlikni va boshqa etnoslarning mavjudligini tushunib еtish; 2) Milliy qadriyatlar: til, tug‘ilib o‘sgan joy, madaniyatga (kеng ma`noda) sodiqlik; 3) Milliy manfaatlarni tushunish; taraqqiyot ga intilish; 5)4) Milliy mustaqilli k va milliy Vatanparvarlik kabi fazilatlarni sharllantirishdir. Milliy o‘zlikni anglash barcha davrlarda ham jamiyat tariхining asosiy omillaridan biri bo‘lib kеlgan va u millat manfaatlari va qadr-qimmatini anglashdan, ularni himoya qilish uchun kurashdan boshlanadi. Milliy o‘z-o‘zlikni anglash natijasida o‘z mamlakati taraqqiyotini belgilash, uning mustaqilligi uchun kurashning namunasini beradi. O‘zo‘zini anglash kelajakda o‘z taqdirini o‘zi belgilash uchun foydalaniladi, mas‘uliyatni oshiradi. Ajdodlar fidoiyligi, jonkuyarligidan xulosalar qilinadi. Insonning komillik darajasi uning jamiyatdagi o‘z o‘rnini qanchalik bilgani, o‘zini jamiyatning ajralmas qismi ekanligini qanchalik his etishi bilan belgilanadi. Shundagina inson o‘zining qadrqimmati xalqning, millatning qadr-qimmati bilan nechog‘lik bogliq ekanligini, jamiyatda, yurtida sodir bo‘layotgan voqyealarga daxldorligini anglaydi. Yurtimiz mustamlakachilik asoratiga tushgan XX asr boshlarida yurt qaygusida yongan Fitrat o‘lkaning boshiga yogilgan balolarda, avvalo o‘zini aybdor deb hisoblagani bejiz emas. Amir Temur ruhiga murojaat etib, u shunday yozgan edi: "Yuqorida aytgan ishlarning hammasiga o‘zim sabab bo‘ldim, barchasini o‘zim qildim. Sening Turoningni o‘zim talatdim, Sening turkligingni o‘zim ezdirdim, Sening omonatlaringga xiyonat o‘zim qildim". Shu emasmi komillikning belgisi? Milliy o‘zligini anglagan insongina, Fitrat kabi: "Turonim, sendan ayrilmoq — 11 mening uchun o‘limim, Sening uchun o‘lmos mening tirikligimdir", — deya baralla ayta oladi, Najmiddin Kubro singari jonini saqlashni emas, yov bosgan yurtini himoya qilib, jon taslim berishni afzal ko‘radi. Milliy o‘zlikni anglash deganda o‘z mamlakatining qadriyatlari, madaniyati va tarixini tushunish va qadrlash tushuniladi. Ushbu holatga bugungi kun nuqtai nazaridan qaralsa, demak, davlat xizmatchilari o‘z milliy o‘ziga xosligini anglaganlarida, o‘z kasbiy rollarida o‘z mamlakatining qadriyatlari va tamoyillarini ko‘proq qo‘llab-quvvatlaydilar. Kasbiy barkamollikka rioya qilish davlat xizmatchilarining o‘z xizmat vazifalarini yuksak mahorat, halollik va samaradorlik bilan bajarishga fidoyiligini bildiradi. Milliy o'zlikni anglash va kasbiy yuksaklikka intilish bilan uyg'unlashtirgan holda, davlat xizmatchilari o'z vatanlari va fuqarolariga yaxshiroq xizmat qilishlari mumkinligini namoyon etadi. Davlat xizmatchilari o‘z faoliyatida o‘z millatining qadriyatlarini o‘zida mujassamlashtirib borishi, o‘z kasbiy vazifalarini doimiy ravishda takomillashtirib borishi va mukammallikka intilishi zarur. Bu nafaqat davlatning obro‘-e’tiborini oshirish, balki mamlakatning har tomonlama ravnaq topishiga ham xizmat qiladi. Davlat xizmatchilari o‘rtasida milliy o‘zlikni anglashni targ‘ib qilish va kasbiy kamolotga rioya qilishni rag‘batlantirish xalq va uning manfaatlariga xizmat qiladigan davlat xizmatini yanada samarali natijalarga olib kelishi mumkin. Hozirgi kunda Milliy o‘zlikni anglash rеal ijtimoiy, iqtisodiy, huquqiy, siyosiy, madaniy-ma`rifiy asoslarda shaхs ongida qaror topadi va u iroda bilan bog‘lanib, amaliy harakat tusiga kiradi. CHunonchi, milliy o‘zligini anglagan shaхslar hozirgi tariхiy sharoitda mamlakat hayotining barcha sohalaridagi salohiyatini ko‘tarish zaruriyatini anglab, еtadi. Yoshlar qalbi va ongiga milliy o‘zlikni anglash tuyg‘ularini chuqur singdirish, milliy g‘ururni tarbiyalash masalasi eng dolzarb vazifadir. Ushbu vazifa bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan muammo - yoshlarda faol grajdanlik pozitsiyasini shakllantirish, hayotga ongli munosabat, doimo ogoh va hushyor bo‘lib yashash tuyg‘usini oshirishdir. Boshqacha aytganda, biz o‘z хaq-huquqlarini taniydigan, o‘z kuchi va imkoniyatlariga tayanadigan, atrofida sodir bo‘layotgan voqea hodisalarga mustaqil 12 munosabat bilan yondashadigan, ayni zamonda shaхsiy manfaatlarini mamlakat va хalq manfaatlari bilan uyg‘un holda ko‘radigan erkin, har jihatdan barkamol insonlarni tarbiyalashimiz lozimdir. Yurtimizda hozirgi kunda yoshlar onggida milliy o‘zlikni anglashni shakilantrish uchun avvalo yoshlar o‘zida besh mezon talablarini shakilantirmog‘i lozim, bular: 1. Milliy ong - shunday g‘oyalar, fikrlar tizimiki, u har bir millatning tariхi, taqdiri va kеlajagi bilan bog‘liq bo‘lgan manfaatlar, maqsadlarni ifodalash bilan birga, millat vakillari faoliyatini maqsad, yo‘nalishlar tomon boshqarib turadi. 2. Milliy g‘urur - shaхs, ijtimoiy guruhning milliy o‘z-o‘zini anglashi asosida shakllanadigan, ajdodlari qoldirgan moddiy, ma`naviy mеrosdan, o‘z хalqining jahon tsivilizatsiyasiga qo‘shgan hissasi, o‘sha, millatlar oldidagi qadr-qimmati, obro‘e`tiboridan faхrlanish hissini ifodalovchi tushuncha. 3. Milliy iftiхor - millat ma`naviy kamolotining barcha jihatlarini, mеrosi va bugungi qadriyatlarini o‘z ichiga oladi. Milliy istiqlol natijasida erishilgan va erishilajak iqtisodiy va ma`naviy yutuqlar ko‘paygan sari O‘zbеkiston bilan faхrlanish hissi - milliy his shunchalik kuchayib boravеradi. 4. Milliy his - bu millat manfaati bilan yashash, o‘zi kimligini tanimoq. O‘zligini tanimagan insonda milliy iftiхor so‘nadi. Milliylik, millatga mansublik bu umumjahon taraqqiyotining qonuniyatidir, milliy g‘urursiz hеch bir millat millat sifatida shakllanmaydi. 5. Milliy haraktеr - o‘zbеk хaraktеri, milliy ruhiyati, milliy o‘ziga хos tomonlari asrlar davomida shakllangan hamda asta-sеkin ularning qoniga va joniga joylashib kеtgan. Ushbu mezonlargina xaqiqiy milliy o‘zlikni anglashning poydvori bo‘lsa bu mezonlarda shakllangan yoshlar jamiyat taraqiyoti uchun yetarlicha hissa qo‘sha oladi bunday jamiyat davlatning mustaxkam poydevori bo‘ladi. Yuqorida ta’kidlangan fikrlar bizning harbiy ta’lim-tarbiya jarayonida bo‘lajak ofiserlarda mustaqil fikrlash va ijodkorlik qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan ilmiy va hayotiy kuzatuvlarimiz asosida shakllangan qarashlardir. Ammo, nazarimizda bu 13 kabi fundamental masalalar harbiy ta’lim tizimida bo‘lajak ofiserlarning mustaqil fikrlash qobiliyatini shakllantirishda va ijodkor shaxsni tarbiyalashda o‘ziga xos o‘rin tutadi 5 . Bularning barchasi oldimizda paydo bo‘layotgan tahdid va xatarlarga munosib zarba berishga doimo tayyor bo‘lishni talab etadi, - deb ta’kidlaydi O‘zbekiston Respublikasi Oliy bosh Qo‘mondoni Sh.M.Mirziyoyev o‘zining “Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng oliy bahodir” nomli ma’ruzasida. Darhaqiqat, bugungi tahlikali davrda xarbiy xizmatchilarning jangovar shayligini oshirish, axloqiy-ruhiy, ma’nan yetuk, vatanparvar harbiy xizmatchi bo‘lib yetishishlarida mustaqil ta’limning rolini oshirish bilan bir qatorda davlat xizmatchilarida ham vatanga muhabbat tuyg‘usini shakllantirish, uning ertasi, kelajagi uchun fidoyilikni xis qilish zarurdir. Qolaversa, maqsad har bir fuqaroda, harbiy xizmatchi yoki davlat xodimida “men Vatan uchun nima qildim” degan tushunchani shakllantirishga erishishdir. 5 Qobilov U., Raimjonovna F. Milliy o‘zlikni anglash — millat taraqqiyotining poydevori. // Pedagogs. – 88-B. 14 I bob bo‘yicha xulosa I bobda Jadid adabiyotining shakllanishi va rivojlanish xususiyatlari hamda milliy o‘zlik tushunchasining adabiyotdagi o‘rni atroflicha tahlil qilindi. Jadid adabiyotining vujudga kelishi jamiyatdagi ijtimoiy-ma’naviy ehtiyojlar, ma’rifiy uyg‘onish jarayonlari bilan chambarchas bog‘liq. Jadid ijodkorlari adabiyotni millat ongini uyg‘otish, xalqni ma’naviy jihatdan yangilash va taraqqiyotga undash vositasi sifatida baholaganlari ko‘rsatildi. Milliy o‘zlik tushunchasining mazmun- mohiyati ochib berilib, uning til, tarix, madaniyat, urf-odat va ma’naviy qadriyatlar bilan uzviy bog‘liqligi asoslab berildi. Jadid adabiyotida milliy o‘zlik masalasi xalqning o‘zligini anglash, o‘z taqdiriga mas’uliyat bilan qarash va kelajakka ishonch bilan yuz tutish g‘oyalari orqali ifodalangan. Jadid adabiyoti milliy o‘zlikni anglash jarayonida muhim ma’naviy va badiiy asos bo‘lib xizmat qilgan. 15 II BOB. JADID ADABIYOTIDA MILLIY O‘ZLIKNI IFODALASH 2.1. Milliy o‘zlikni anglashning amaliy ifodasi XIX asrning oxirlarida dunyo tamaddunida bo‘layotgan ulkan madaniy –ma’rifiy, ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar, yangi munosobatlar u yoki bu tarzda sekinlik bilan bo‘lsada, Turkiston o‘lkalariga kirib kela boshladi. Yangilik tarafdorlarini Abdulla Avloniy so‘zi bilan aytganda, “gazeta o‘qig‘uvchilarni” mullalar “jadidchi” nomi bilan atar edilar. Jadidlar Usmonli Turkiyadagi “Ganch (yosh) turk”lar tashkilotlari tasirida “Yosh buxoroliklar”, “Yosh xivaliklar”, “Yosh turkistonliklar” degan nomlarda faoliyat olib borishgan. Tadqiqot jarayonida ilmiy bilishning obyektivlik usulidan foydalanildi. Mazkur tadqiqot jarayonida Jadidchilik harakatining tarixiy tashkil topishi obyektiv ochib berildi. Bugungi kunda yosh avlodni tarbiyalashda jadidchilar maktabi va ularning harakatlarinimantiqiy izchillik jihatdan tadqiq qilish maqsadga muvofiqdir. Tadqiqot jarayonida Abdulla Avloniyning “Tarjimai xol” Tanlangan asarlar 2-jildlik va Munavvarqori Abdurashidxonning “Qizil O‘zbekiston” nomli asarlari metodologik manba sifatida olindi. Jadidchilik harakatining faoliyati maktabdan, maorifdan boshlangan, so‘ng matbuot, san’at va siyosatga o‘tgan. Rossiya va uning mustamlakalarida jadidchilik harakatiga Ismoilbek Gasprinskiy (1851-1914)asos soldi. U Boqchasaroyda dastlabki “usuli jadid” (yangi usul) maktabini 1884 yilda ochadi. Ismoilbek Gasprinskiyning eng katta xizmati Rossiya sarhadlarida yashab turgan, lekin zamonning zayli bilan bir-biridan uzoqlashib, begonalashish darajasiga yetgan turkiy xalqlarni bir-biriga tanitdi, yaqinlashtirdi. Butun boshli ilg‘or marifatparvar, ziyoliliar qatlamini yetishtirdi. Sharq xalqlari ma’naviy hayotida, xususan, maktab-maorifda chinakam inqilob yasadi. Gaspirin skiyning o‘lka ziyolilariga bergan tasiri haqida Toshkent jadidchilarining otasi deb tan olingan Munavvarqori 1927 yil Toshkent okrug maorif xodimlari qurultoyida so‘zlagan nutqida shunday degan edi: “Jadid maktabi tashkil qilg‘onlar ham eski maktab, madrasa va qorixonalarning yetishtirgan kishilari edi. 16 Ular yolg‘iz Bog‘chasaroyda chiqadurg‘on Ismoil Gaspirinskiy gazetasini o‘qiydilar va shu orqali maktabni yaxshi tushunib, kitoblar oldirar edilar”[2]. Shunday qilib o‘lkada yangi maktablar ochishga Ismoil Gaspirinskiy va tatar ziyolilari, muallimlarinining ibrati, yordami katta bo‘ldi. XIX asr oxiri, XX asr boshlarida Rossiya mustamlakasi hisoblangan O‘rta Osiyo, Kavkaz, O‘rta Sibir xalqlari orasida boshlangan milliy ko‘tarilish madaniyma’rifiy harakat – jadidchilik sifatida namoyon bo‘ldi. Jadidchilik harakati qoloqlik va jaholat, o‘lka aholisining ayanchli ahvoli, Turkistonning Yevropa va jahon sivilizatsiyasidan orqada qolib ketishi, islom va shariatning oyoq osti qilinishi va bunday og‘ir hayotdan qutulish, erk va ozodlikka erishish uchun o‘z zamonasining ilg‘or ziyoli qatlamlari qarashlarida vujudga keldi. Jaholat uyqusidan uyg‘onish, tarixiy zaruratga aylangan edi. Boshqacha qilib aytganda, jadidchilik harakati ijtimoiy rivojlantirishning, tarixiy taraqqiyotning talab va ehtiyojlariga javob sifatida maydonga kelgan ulkan ijtimoiy – siyosiy harakat edi. O‘lkada millatning dard-alamlarini, butun ayanchli, mudhish, fojiali og‘ir qismatini o‘z qalbi va vujudidan o‘tkazib, o‘zining butun borlig‘ini, aql- zakovatini, ongini, hayotini erk, ozodlik, taraqqiyot uchun safarbar etgan ziyolilarning butun bir yangi avlodi shakllana boshladi. Jadidchilikning asosiy g‘oya va maqsadlari (davr voqealiklaridan kelib chiqib, ba’zan o‘zgarib turgan bo‘lsa-da)quyidagilar edi: Turkistonni o‘rta asrlarga xos qoloqlik va diniy xurofotdan ozod etish, shariatni isloh qilish, xalqqa ma’rifat tarqatish, Turkistonda muxtoriyat hukumatini barpo etish uchun kurash, Buxoro va Xivada konstitusion monarxiya va parlament, keyinchalik demokratik respublika tuzumini o‘rnatish orqali ozod va farovon jamiyat qurish, barqaror milliy valyutani joriy qilish va milliy qo‘shin tuzish. Toshkent, Farg‘ona, Buxoro, Samarqand va Xivada hur fikrli va taraqqiyotparvar kishilarning ayrim guruhlari tomonidan ochilgan madaniy-ma’rifiy yo‘nalishdagi jamiyat va uyushmalardan jadidchilik harakati shakllandi. Harakat faoliyati osonlik bilan kechmadi. Professor Begali qosimov fikri bilan aytganda, Turkiston, Buxoro va Xorazm munavvarlarining yangilikka intilishi, Rossiyada, xususan Kavkaz, Volgabuyida yashovchi turkiy xalqlar bilan yaqinlashishga, hamkorlikka intilish 17 kuchaydi. Panislomizm(islomchilik) va panturkizm(turkchilik) kabi g‘oyalar paydo bo‘ldiki, Rossiya ichki ishlar vazirligi bunga jim qarab tura olmasdi. Jadidlarning maktablar ochib, gazetalar chiqarishi ham panislomizmga xizmat qilayapdi deb tushunildi va xokimiyat bu boradagi faoliyatlarga qarshilik ko‘rsatishga xarakat qila boshladi 6 .Jadidchilik umummilliy harakat sifatida: 1. Jamiyatning barcha qatlamlarini jalb eta oldi. Uyg‘onish mafkurasi bo‘lib xizmat qildi. 2. Maorif va madaniyatni, matbuotni ijtimoiy-siyosiy maqsadlarga moslab chiqardi. 3. Mustaqillik uchun kurash olib bordi. Uning g‘ayrat va tashabbusi bilan dunyo yuzini ko‘rgan “Turkiston muxtoriyati” bu yo‘ldagi amaliy harakatlarning dastlabki natijasi edi. Buxoro amirligi va Xiva xonligida jadidchilik harakati Turkistondagi kabi X1X asr oxiri XX asr boshlarida shakllangan bo‘lsa ham, bu xududlardagi tarixiy sharoit undagi jadidchilik harakatiga xam o‘ziga xos xususiyatlar baxsh etdi. Buxoro va Xiva jadidlari ham maorifni isloh etishni, amir va xon xukmronligini cheklash, mavjud tuzum sharoitida islohotlar o‘tkazib, jamiyat taraqqiyoti va milliy mustaqillikni qo‘lga kiritishni maqsad qilib qo‘ygan edilar. Jadidlarning xalq ma’rifati uchun kurash dasturi uch asosiy yo‘nalishda ko‘rinadi.1. Yangi usul maktablarini ochish, ko‘paytirish orqali. 2. Turli ma’rifiy jamiyatlar ochish orqali. 3. Umidli iqtidorli yoshlarni chet elga o‘qishga yuborish orqali. Bog‘chasaroyda dastlabki jadid maktabini ochgan Ismoil Gaspirinskiy Turkiston general-gubernatori N.O.Rozenbaxga o‘lka musulmon maktablarini ham isloh qilishga doir loyihasini yuboradi. Rad javobini olgach, 1893 yil Turkistonga o‘zi keladi, Buxoro, Samarqand, Toshkentda bo‘lib, taraqqiyparvar ziyolilar bilan uchrashuvlar o‘tkazadi. Buxoroda amir Abdulaxadni jadid maktabi ochishga ko‘ndiradi. Bu maktabga “Muzaffariya” nomi beriladi. 6 Ziyayev, A. O‘zbek jadidchiligining ijtimoiy-siyosiy ildizlari. Toshkent: O‘zbekiston, 2006. 18 Shunday qilib, jadidlar tomonidan yangi maktablarga ochish, maktablar uchun darsliklar yaratish jarayoni boshlandi.. “Usuli jadid” maktablarida diniy fanlar va arab tili bilan bir qatorda tibbiyot, hikmat, kimyo, tabobat, nujum, handasa fanlari, rus, fors tillari - jami 17 tagacha fan o‘rganilishi shartlari ilgari surildi. 1999 yilda Andijonda Shamsuddin domla, 1901 yilda Qo‘qonda Saloxiddin domla, Samarqandda Abduqodir Shakuriylar birinchi bo‘lib jadid maktablarini ochadilar. Yangi usul maktablariga asos solgan, darsliklar yaratgan Turkiston munavvarlaridan ba’zilarini ko‘rib o‘tamiz. Munavvarqori Abdurashidxonov (1878-1929) – O‘rta Osiyo jadidchilik harakatining yo‘lboshchisi. XX asr o‘zbek milliy matbuoti va yangi usuldagi maktab asoschisi, milliy teatr tashkilotchilaridan biri, adib va shoir edi. U Toshkentda 1901 yilda usuli jadid maktabini ochgan va shu maktablar uchun maxsus o‘quv dasturlari tuzgan. Uning “Adibi avval” (1907), “Adib us-soniy” (1907), “Usuli hisob”, “Tarixi qavm turk”, “Tajvid” (1911), “Havoyiji diniya”, “Tarixi anbiyo”, “Tarixi islomiya” (1912), “Er yuzi” (1916-1917), to‘rt qismdan iborat “O‘zbekcha til saboqlari” (Shorasul Zunnun va Qayum Ramazon bilan birga) darsliklari shular jumlasidandir. Jadidchili k harakatnin g yana bir yirik vakili - Maxmud xo‘ja Behbudiy(18751919). Uning tashabbusi bilan Samarqanda yangi usul maktablari ochildi. Adib bu maktablar uchun 1904-1909 yillarda “Risolai asbobi savod”, “Risolai jug‘rofiyai umroniy”, “Risolai jug‘rofiyai Rusiy”, “Kitobat ul-atfol”, “Amaliyoti islom”, “Muxtasar tarixi islom” kabi darslik va o‘quv qo‘llanmalar yozadi. Abdulla Avloniy (1878- 1934) ham jadidchilik harakatinin g faol ishtirokchilaridan biri bo‘lib tanildi. U o‘zining zamondosh jadidlari, izdoshlari kabi yangi usul maktablari ochib, ularga o‘zi mudarrislik qildi va darsliklar yozdi. Uning “Birinchi muallim”, “Ikkinchi muallim”, “Turkiy Guliston yoxud axloq”, “Maktab gulistoni” singari darslik, “Adabiyot yoxud milliy she’rlar” to‘plamlari, ayniqsa, yuqori sinf o‘quvchilariga darslik sifatida yozilgan “Turkiy guliston yoxud axloq” asari (1913 yil) mashxo‘r bo‘ldi. 19 Jadidchilik xarakatining Buxorodagi yirik vakillaridan biri - Abdurauf Fitrat (1886-1938). U 1909 yilda Istambulda nashr etilgan “Munozara” asarida Buxoro amirligi idorasiga ma’lum islohot – o‘zgarish kiritish g‘oyasi va “Usuli jadid” deb nomlangan yangi maorif tizimining asoslarini ilgari surdi. Fitrat butun vujudi, otash va jo‘shqin yuragi bilan, ijodi va faoliyati bilan mamlakat yoshlarini rivojlangan yangi dunyo tomon safarbar etadi. Fitratning “Hind sayyohining qissasi” asari ham 1912 yilda Istambulda nashr etilgan bo‘lib, bunda Buxoro amirligiga ma’lum darajada o‘z e’tiroznomasini bayon etadi. Bir zamonlar ilm va din quvvati bo‘lgan Buxoro, nega tanazzulga yuz tutdi? Har kuni bir Abu Ali Ibn Sino, Farobiy va boshqalarni jahonga hadya etgan yurt nima sababdan bunchalar abgor xolga tushib qoldi? Bu qorong‘u zulmatdan qutulish yo‘li bormi?, -deya savollar berar ekan, javob sifatida ma’rifatni ko‘rsatadi. 2.2. Milliy o‘zlik masalasi Behbudiy faoliyati misolida Behbudiy, 1908 yilda keyinchalik “Behbudiya” kutubxonasi nomi bilan mashhur bo‘lgan qiroatxonani tashkil etib [5], uni axoli uchun qo‘laylik yaratish maqsadida ikki smena, ertalab soat 9 dan shom 5 gacha va kechki soat 6 dan tungi 12 gacha ishlab, 60 dan 110 nafargacha bo‘lgan kishilarga madaniy xizmat ko‘rsatishni yo‘lga qo‘yadi. 1910 yilda Toshkentda Munavvar qori Abdurashidxonov rahbarligidagi jadidlar tashabbusi bilan “Turon” kutubxonasi yuzaga keladi. Bugungi mustaqil O‘zbekistonda Davlatimiz rahbari tomonidan yoshlar ma’naviyatini yuksaltirish va bo‘sh vaqtini mazmunli o‘tkazish borasida ilgari surilgan besh tashabbusning uchinchisi ham kitobxonlikni keng targ‘ib qilishga bag‘ishlangan. Demak 110 yil muqaddam jadidlar tomonidan ilgari surilgan mavzu eskirgani yo‘q, o‘zgargani yo‘q. Yuqorida keltirganimiz jadidlarninig ma’rifiy soxadagi ikkinchi vazifasi xayriya va maorif jamiyatlarini tuzish edi. Bu borada “Turon”, “Jamiyati xayriya”, “Tarbiyai atfol” kabi jamiyatlar ochildi. 1909 yil 12 mayda Toshkentda tuzilgan Turkiston jadidlarinig “Jamiyati xayriya” tashkiloti maxalliy yoshlarni chet ellarga 20 o‘qitish, xomiylik qilish ishiga rahbarlik qildi. Uning yordami bilan yoshlar Rossiyaning Peterburg, Saratov, Qozon, Ufa, Orenburg shaharlaridagi oliy maktab va madrasalarga, shuningdek, Istambul, Qoxira kabi xorijiy shaxarlar oliy ta’lim muassasalariga o‘qishga yuborila boshladilar. Shuningdek,1909 yil18 iyulda Buxoro shahrida jadidlar tomonidan tuzilgan “Tarbiyai atfol” jamiyati shu yilning o‘zida Fitrat, Usmonxo‘ja Po‘latxo‘ja o‘g‘li, Ato xo‘ja, Mazhar Burxonov kabi yoshlarni Istanbulga o‘qishga yo‘llagan edi. Ushbu jamiyat orqali o‘qishga jo‘natilganlar soni 1911 yilda 15 nafar, 1912 yilda 30 nafarga yetgan. Jadidlarning keyingi qadami matbuot bo‘ldi. Ular matbuotga asos soldilar. Yangi gazeta va jurnallar chiqardilar. Milliy jurnalistika yuzaga keldi. 1906 yilda Ismoil Obidov muxarrirligida “Taraqqiy”, Munavvarqori muxarrirligida “Xurshid”, Abdulla Avloniy muxarriligida “Shuxrat”, Axmadjon Bektemirov muxarrirligida “Osiyo” gazetalari chop etildi. Ashaddiy millatchi N.P.Ostroumov qarshiligi bilan bir oz to‘xtalish bo‘lgach, 1913-1915 yillarda matbuotchilikning yangi to‘lqini shakllandi. Bu davrda “Samarqand”, “Sadoi Turkiston”, “Sadoi Farg‘ona”, “Buxoroi sharif”, “To‘ron”, gazetalari va “Oyina” jurnali, 1917 yilda esa “El bayrog‘i, “” Kengash”, “Xurriyat”, “Ulug‘Turkiston”, “Najot” kabi ommaviy axborot vositalari yuzaga keldi. Xalqning dunyoqarashi, milliy ongning yuksaltirishda matbuotning o‘rni nihoyatda muhim ekanligini bilgan Maxmudxo‘ja Behbudiy ham “Nashriyoti Behbudiya” nomi bilan o‘z xususiy nashriyotini ochadi va 1913 yilda “Samarqand” gazetasi va “Oyna” jurnalini nashr etishda bosh-qosh bo‘ldi. Behbudiyning “Turkiston idorasi”, “Turkistonda maktab jarida”, “Buxoroda usuli jaded”, “Yoshlarga murojaat”, “Ehtiyoji millat”, “Ikki emas, to‘rt til kerak”, “Musulmonchilik libos va qiyofat tanlamaydi” kabi publisistik maqolalari milliy jurnalistika asoslarini tashkil etadi. Behbudiy faoliyati va uning ahamiyati haqida mamlakatimiz Prezidenti Shavkat Mirziyoev Oliy Majlisga murojaatnomalarida: “ 2020 yilda xalqimiz tarixining murakkab damlarida, ma’rifat mash’alasini baland ko‘tarib chiqqan ulug‘ 21 alloma va jamoat arbobi Mahmudxo‘ja Behbudiyning 145 yillik tavallud sanasi keng nishonlanadi”,-deb alohida to‘xtalib o‘tdilar. Jadidlar teatrga xam asos soldilar. 1913 yili Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Tavallolar tashabbusi bilan O‘rta Osiyodagi birinchi teatr truppasi “To‘ron” milliy teatri yuzaga keldi. Dramatik asarlar yoza boshladilar. Behbudiyning “Padarkush yoxud o‘qimagan bolaning holi” asari (1911 yil) bu boradagi birinchi urinish edi. Asar birinchi bor (Samarqandda xavaskorlar tomonidan qo‘yilgan) 1914 yil 27 fevralda Toshkentdagi Kolizey teatri binosida “Turon” teatri aktyorlari tomonidan qo‘yildi. Shu kuni tariximizdagi ilk milliy teatrning rasmiy ochilishi kuni xisoblanadi. Teatr haqida Behbudiy “Tiyotr nadur” maqolasida “...Tiyotr ibratnamodur. Tiyotr va’zxonadur. Tiyotr oyinadurki, umumiy hollarni anda mujassam va namoyon suratda ko‘zliklar ko‘rub, kar va quloqsizlar eshitib asarlanur”. Taraqqiy etgan millatlar teatrlarni ulug‘lar uchun odob va ibrat maktabi deb biladilar. Teatr taraqqiy etishni eng birinchi sabab va omilaridandir, -deb yozgandi. Jadidlar milliy adabiyotga xam asos soldilar. Milliy romanchilik shakllana bordi. Dakstlab, romanchilikka o‘rinish Xamza Xakimzodada kuzatildi. U “Yangi saodat” asarini milliy roman deb atagan va bu boradagi ilk izlanishlarni boshlab bergan edi. Ammo O‘zbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biri Abdulla Qodiriy (Julqunboy 1894 yil 10 aprelda Toshkent shahrida tug‘ilgan) romanchilikka asos soldi. Bo‘lg‘usi adibning ilk ijodi 1913-1914 yillarda boshlangan bo‘lib, dastlab u shoir sifatida qalam tebratdi. Uning “Ahvolimiz”, “Millatimga”, “To‘y” kabi she’rlari “Oyina” jurnalida bosilib chiqqan edi 7 . Abdulla Qodiriy 1917-1918 yillardan boshlab “O‘tgan kunlar” romani uchun material yig‘ishga kirishdi. 1922 yilda birinchi o‘zbek romanining dastlabki boblari “Inqilob” jurnalida chop etila boshlandi. 1925-1926 yillarda “O‘tgan kunlar” uch bo‘lim holida kitob bo‘lib nashr etildi. 7 Rasulov, A. Jadidchilik harakati va uning merosi. Toshkent: Fan, 2015. 22 Jadidchilarning poydevori, tamal toshi – “usuli jadid” maktabi edi. Bu tabiiy, hamonki maqsad jamiyatni yangilamoq ekan, uni yangi avlodgina qilishi mumkin edi. Yangi avlodni esa, yetishtirmoq lozim. Eski an’anaviy usulda bu ishni amalga oshirish qiyin. Chunki zamon o‘zgargan. U tezkorlikni talab qiladi. Ikkinchidan, bugungi o‘quvchi tarix, jug‘rofiya, iqtisod, fizika, kimyo, matematika kabi zamonaviy fanlarni bilishi kerak. Ilmiy fanlar, fan-texnika yutuqlari so‘nggi uch- to‘rt asr dunyo taqdirini boshqa o‘zanga solib yubordi va Yevropani oldinga olib chiqdi. Endi Yevropa ilm-fanini egallamasdan dunyo bilan barobar yashab bo‘lmaydi. Bu ilm-fanni o‘zlashtirmoq uchun Yevropa tillarini bilmoq kerak. Ayni paytda o‘zlikni ham saqlamoq lozim. Din-diyonat ham zarur. Xullas, yashamoq uchun uchchala jihatni ham ushlamoq kerak bo‘ladi. Ushlaganda ham hech birini suiste’mol qilmaslik kerak. Aks holda muvozanat buziladi. Muvozanat buzilishi esa, yomon oqibatlarga olib keladi. Masalan, yolg‘izgina din ushlansa, dunyo qo‘ldan ketadi. Faqat o‘zlik, millat desak, yana dunyodan ajralib qolamiz. Birovning biz bilan ishi bo‘lmaydi. Yevropalashsak, o‘zlik yo‘qoladi. Bu ham fojia. Bu fojiani Behbudiy “Padarkush”da ko‘rsatib beradi. Dunyoga chiqmoq uchun til bilmoq kerak ekan. Bu talab ham bugun mustaqil taraqqiyot sari ketayotgan O‘zbekiston uchun kun tartibidan tushgani yo‘q, axamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Behbudiy 1913 yil “Oyina” jurnalida yozgan “Ikki emas to‘rt til lozim” maqolasida shu xaqda so‘z yuritadi. Tilimiz turkiy, madrasalardagi shariy va diniy kitoblar arabiy, nazm va nasr kitoblari esa forsiydir.Turkistonda qadimdan beri bu uch til joriy bo‘lib kelgan. Saodatki, turkiy va forsiyni taxsilsiz ham bilamiz, o‘zaro gaplashamiz, tushunamiz, deydi Bexbudiy. “Bank va sudxonalar, sud mahkamalari, notarius, temir yo‘l, xulosa,zamonni paydo qilgan har bir yangi nimarsalarig‘a muhtoj bo‘lsak avvalg‘i qadamda ruscha bilmoq lozim kelur... Bu zamon tijorat ishi, sanoat va mamlakat ishlari, xatto dini islom va millatg‘a xizmat ilmsiz bo‘lmaydur. ...Xulosa, bugun bizlarg‘a to‘rt tilga tahrir va taqrir etguvchilar kerak, ya’ni arabiy, rusiy, turkiy va forsiy”. 23 Bugun biz yuzma-yuz bo‘lib turgan milliy g‘oya asoslari, milliy mafkura masalalari bundan yuz yil oldin jadidchilarimiz tomonidan ham kun tartibiga qo‘yilgan va qizg‘in muhokama qilingan edi. Ma’rifatga ehtiyoj, ilm-fanni egallash g‘oyasi millatning ko‘pchiligi tomonidan anglanishi kerak. Darhaqiqat, jadidchilarimiz olib borgan barcha ishlar, matbuotning yo‘lga qo‘yilishi, “usuli jadid” maktabi nazariyasi va amaliyoti, teatrchilik, hammahammasi shunga xizmat qildirildi. Shu tariqa har bir g‘oyaning milliy g‘oyaga aylanishi, jadidchilarimiz fikricha ikki shartni taqozo etadi. 1. G‘oya millatning tub, asl ehtiyojlaridan,turish-turmushidan, asosiy an’analaridan, o‘zligidan va tabiiyki, imkoniyatidan kelib chiqmog‘i lozim. 2.Mazkur g‘oya millat tomonidan anglanishi, his qilinishi, boshqacha aytganda, ongiga joylashib, yuragidagi o‘tga aylanmog‘i, so‘ngsiz ishtiyoq hosil qilmog‘i kerak. Turkistonda jadidchilik harakatining faol tashkilotchi – ishtirokchilari haqida to‘xtaladigan bo‘lsak, bular: Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abduqodir Shukuriy, Saidahmad Siddiqiy – Ajziy (Samarqand), Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jaev, Toshpo‘latbek Norbo‘tabekov (Toshkent), Abdurauf Fitrat, Fayzulla Xo‘jaev, Usmonxo‘ja Po‘latxo‘jaev, Abdulvohid Burxonov, Sadriddin Ayniy, Abudulqodir Muxiddinov (Buxoro), Obidjon Mahmudov, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Abdulhamid Cho‘lpon, Ishoqxon Ibrat, Muhammadsharif So‘fizoda (Farg‘ona vodiysi), Polvonniyoz hoji Yusupov, Bobooxun Salimov (Xorazm)lar nomini birinchilar safida keltirishimiz mo‘mkin. Biz ushbu maqolada mamlakatimiz xududida jadidchilik oqimining yuzaga kelishi va uning ma’rifatparvarlik soxasidagi faoliyatiga to‘xtaldik. Jadidchilik harakatining ijtimoiy –siyosiy qarashlari, milliy mustaqillik va davlatchilik g‘oyalari (Munavvarqori, Behbudiy, Polvonniyoz Yusupov, Fitratning dasturlari), bu boradagi amaliy harakatlari va kurashlari aloxida katta mavzudir. Jadid bobolarimiz moddiy qiyinchiliklar, g‘oyaviysiyosiy tazyiqlarga qaramay millatning ma’naviy yuksalishi uchun imkoniyatlar yaratishga harakat qildilar.Tarixning murakkab, 24 mas’uliyatli burilish davrida millatning ongini yuksaltirish, milliy iftixor tuyg‘usini kuchaytirish birinchi darajali vazifalardan ekanligini anglab yetganliklari uchun ham bu boradagi barcha ishlarni o‘z zimmalariga oldilar. Prezidentimiz Sh.Mirziyoev Oliy Majlisga Murojaatnomalarida aytganidek, biz jadidchilik harakati, ma’rifatparvar bobolarimiz merosini chuqur o‘rganishimiz kerak. Bu ma’naviy xazinani qancha ko‘p o‘rgansak, bugungi kunda ham bizni tashvishga solayotgan juda ko‘p savollarga to‘g‘ri javob topamiz. Bu bebaho boylikni qancha faol targ‘ib etsak, xalqimiz, ayniqsa, yoshlarimiz bugungi tinch va erkin hayotning qadrini shuncha ko‘p anglab yetadi 8 . 8 Ibragimov S. Jadidchilik harakati. // educational, natural and social sciences. – 128-B. 25 II bob bo‘yicha xulosa Jadid adabiyotida milliy o‘zlikni ifodalash masalasi badiiy va g‘oyaviy jihatdan tahlil qilindi. Jadid ijodkorlari asarlarida milliy qadriyatlar, urf-odatlar, til va tarixga bo‘lgan munosabat milliy ongni shakllantirish vositasi sifatida yoritilgani aniqlandi. Badiiy obrazlar, syujet va g‘oyaviy yo‘nalish orqali xalqni ma’naviy uyg‘onishga, o‘zligini anglashga da’vat etish Jadid adabiyotining muhim xususiyatlaridan biri ekani ko‘rsatildi. Milliy o‘zlik masalasi orqali jamiyatdagi ijtimoiy va ma’naviy muammolarni yoritish usullari ochib berildi. Jadid asarlarida jaholat, befarqlik va eskilik qoldiqlariga qarshi tanqidiy munosabat bildirilgani, taraqqiyot va yangilanish g‘oyalari ilgari surilgani tahlil qilindi. II bobda Jadid adabiyoti milliy o‘zlikni anglash jarayonida nafaqat badiiy, balki kuchli ijtimoiy- ma’naviy ahamiyatga ega ekanligi haqida umumiy xulosa chiqarildi. 26 UMUMIY XULOSA Ish davomida Jadid adabiyotining shakllanishi va rivojlanishi, uning ma’rifiy va ijtimoiy vazifalari, shuningdek, milliy o‘zlik tushunchasining badiiy adabiyotdagi talqini ilmiy asosda tadqiq etildi. Jadid ijodkorlari adabiyotni jamiyat ongini uyg‘otish, xalqni ma’naviy jihatdan yangilash va taraqqiyot sari yetaklash vositasi sifatida ko‘rganlar. Kurs ishining birinchi bobida Jadid adabiyotining tarixiy va g‘oyaviy asoslari, milliy o‘zlik tushunchasining mazmun-mohiyati ochib berildi. Jadid adabiyoti milliy til, tarix, madaniyat va urf-odatlarga tayangan holda xalqning o‘zligini anglashga xizmat qilgani asoslandi. Milliy o‘zlik masalasi adabiyotda faqat nazariy tushuncha sifatida emas, balki millat hayotining muhim ma’naviy ehtiyoji sifatida namoyon bo‘lgani ko‘rsatildi. Ikkinchi bobda esa Jadid adabiyotida milliy o‘zlikni bevosita ifodalash usullariga to‘xtaldi. Asarlarda milliy qadriyatlar, ma’naviy meros va tarixiy xotiraning badiiy aks etishi, jamiyatdagi ijtimoiy muammolar bilan uzviy bog‘liq holda yoritilgan. Jadid ijodkorlari jaholat va qoloqlikka qarshi ma’rifat, bilim va tafakkur orqali kurash g‘oyasini ilgari surib, milliy ongni shakllantirishga katta hissa qo‘shganlari ta’kidlandi. Jadid adabiyoti milliy o‘zlikni anglash jarayonida muhim badiiy va ma’naviy asos bo‘lib xizmat qilgan. Milliy o‘zlik masalasining adabiyot orqali yoritilishi xalqning o‘z tarixiga, tiliga va madaniyatiga bo‘lgan munosabatini mustahkamlashga yordam bergan. Shuningdek, mazkur kurs ishida olingan xulosalar adabiyotshunoslik fanida Jadid adabiyotining g‘oyaviy-badiiy ahamiyatini chuqurroq anglashga xizmat qiladi va o‘quv jarayonida ham amaliy ahamiyat kasb etadi. 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Asosiy manbalar 1.Bahromova G. Abdulla Qodiriy ijodi va milliy ruh. // Academic research in educational sciences. 2.Mirvaliyev A. Cho‘lponning badiiy tafakkuri. – Toshkent: Sharq nashriyoti, 1997. 3.Nazarov A. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston milliy entsiklopediyasi, 2013. 4.Nazarov B., Rasulov A., Qahramonov Q., Sh. Axmedova. O‘zbek adabiy tanqidchiligi tarixi. –Toshkent: Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2012. 5.Qosimov B. Dolimov U. Ahmedov S va boshqalar. Vatan va millat muqaddasdir. – T.: O‘qituvchi, 1986. 0,1 b.t 6.Qosimov B. Jadidchilik, - Milliy uyg‘onish va o‘zbek filologiyasi masalalari. – T., 1993 yil, 0.4 b.t 7.Qosimov B. Milliy uyg‘onish: jasorat, ma’rifat, fidoyilik –T.: Ma’naviyat, 2002, 397 b 4. Raxmatovna T. U., Zaripovna R. R. Study of Begali Kasimov’s Activity in Literary Studies and Scientific Biography of the Scientist //Journal of Survey in Fisheries Sciences. – 2023. – Т. 10. – №. 25. – С. 3454-3459. 8.Rajabova G. O‘zbek romanchiligining yuzaga kelishi va shakllanishi. // XXI asrda innovatsion texnologiyalar, fan va ta’lim taraqqiyotidagi dolzarb muammolar. 9.Ravshanova Sh. Cho‘lpon ijodida psixologizm. // “Yoshlik” jurnali, 2014 yil 12-son. 10.Roziyev Sh. O‘zbek adabiyotida ramziy obrazlar. – Toshkent: Fan, 2005. 11.Sodiqov B. XX asr adabiy jarayoni. – Toshkent. 12.To`rayeva U. O‘zbek jadid adabiyoti va jahon ijtimoiy-adabiy harakatchiligi masalasining tadqiq etilishi. // Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies. 28 13.Tojiboyeva O. Jadid adabiyoti. // Yangi O‘zbekiston ilmiy tadqiqotlar jurnali , 1-jild 3-son. – 2024. – 91-B. II. Yordamchi manbalar 14.Karimova V.M., Sunnatova R.I., Tojiboyeva R.N. Mustaqil fikrlash. / Akademik liseylar va kasb-hunar kollejlari o‘quvchilari uchun o‘quv qo‘llanma. – T.: 15.Matyus hkin A.M. Nekotorыye problemы psixologii mыshleniya. «Psixologiya mыshleniya». / Sbornik perevodov s angliyskogo i nemeskogo pod red. A.M.Matyushkina. - M.: «Prosveщyeniye», 1965. 16.Muhammadjonov A. Shkola i pedagogicheskaya mыsl uzbekskogo naroda XIX – nachala XX v. – T.: «Fan», 1978. -S. 44. 17.Raxman ova N.R., Umarov B.M. Psixologiches kiye osnovы uchebnopoznavatelnoy deyatelnosti vuza. T.: IPTD imeni G.Gulyama, 2008. S. 67. 29

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. JADID ADABIYOTI VA MILLIY O‘ZLIK TUSHUNCHASI

1.1. Jadid adabiyotining shakllanishi va rivojlanish xususiyatlari

1.2. Milliy o‘zlik tushunchasi va uning adabiyotdagi roli

I bob bo‘yicha xulosa

II BOB. JADID ADABIYOTIDA MILLIY O‘ZLIKNI IFODALASH

2.1. Milliy o‘zlikni anglashning amaliy ifodasi

2.2. Milliy o‘zlik masalasi Behbudiy faoliyati misolida

II bob bo‘yicha xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить