Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 93.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Jadid davri adabiy tanqid

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ ʻ O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: JADID DAVRI ADABIY TANQID Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………3 I BOB. JADID DAVRIDA ADABIY TANQIDNING SHAKLLANISHI…….5 1.1. Jadidchilik harakati va adabiyoti………………………………………………5 1.2. Jadid davrida adabiy tanqidning yuzaga kelish omillari va Cho‘lponning adabiy-tanqidiy qarashlari…..…………………………………...………………....8 Bob yuzasidan xulosa……………………………………………………………..15 II BOB. JADID ADABIY TANQIDINING NAMOYANDALARI VA ASOSIY XUSUSIYATLARI………………………………………………………………16 2.1. Jadid adabiy tanqidi Fitrat qarashlari misolida……………………………….16 2.2. Jadid tanqidchilari qarashlarida adabiyot va jamiyat munosabati……………19 Bob yuzasidan xulosa……………………………………………………………..25 UMUMIY XULOSA…………………………………………………………….26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………………………27 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Turkiston ijtimoiy-madaniy hayotida yuzaga kelgan jadidchilik harakati milliy uyg‘onish jarayonining muhim bosqichi bo‘lib, u nafaqat ta’lim-tarbiya, balki adabiyot va adabiy tanqid taraqqiyotida ham tub burilishlarni yuzaga keltirdi. Jadid adiblari tomonidan ilgari surilgan ma’rifatparvarlik, milliy o‘zlikni anglash, zamonaviy tafakkurni shakllantirish kabi g‘oyalar adabiy tanqidning yangi mezonlar asosida rivojlanishiga sabab bo‘ldi. Jadid davri adabiy tanqidi badiiy asarni jamiyat manfaatlari, xalq ma’naviyati va taraqqiyot ehtiyojlari bilan bog‘liq holda baholashga intildi. Shu jihatdan mazkur mavzuni o‘rganish bugungi adabiyotshunoslik fanining muhim. Kurs ishining obyekti. Ishning obyekti sifatida jadid davrida yuzaga kelgan adabiy tanqidiy qarashlar, tanqidiy maqolalar, publitsistik chiqishlar hamda jadid adiblarining adabiyotga doir fikr-mulohazalari olindi. Kurs ishining predmeti . Kurs ishiningpredmeti jadid davri adabiy tanqidining shakllanish omillari, g‘oyaviy tamoyillari, asosiy yo‘nalishlari va adabiy jarayondagi o‘rni hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Ishning asosiy maqsadi jadid davri adabiy tanqidining vujudga kelishi, rivojlanish bosqichlari hamda o‘ziga xos xususiyatlarini ilmiy jihatdan yoritishdan iborat. Kurs ishining vazifalari : 1.jadidchilik harakatining adabiy tanqid rivojiga ta’sirini aniqlash; 2.jadid adabiy tanqidining g‘oyaviy va estetik asoslarini tahlil qilish; 3.jadid tanqidchilarining adabiyot va jamiyat haqidagi qarashlarini o‘rganish; 4.jadid davri adabiy tanqidining milliy adabiyot taraqqiyotidagi ahamiyatini ko‘rsatib berish. Kurs ishining ilmiy yangiligi. Ishda jadid davri adabiy tanqidi mustaqil adabiy hodisa sifatida izchil tahlil qilinib, uning shakllanish omillari va nazariy asoslari tizimli ravishda yoritiladi. Jadid tanqidchilarining adabiyotga munosabati ijtimoiy-ma’rifiy jarayonlar bilan uzviy bog‘liqlikda talqin etiladi. 3 Kurs ishining tuzilishi. Kirish, ikki bob, to‘rt fasl, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Jami: 30 bet. 4 I BOB. JADID DAVRIDA ADABIY TANQIDNING SHAKLLANISHI 1.1. Jadidchilik harakati va adabiyoti Turkistonda jadidichilik harakatining katta ijtimoiy siyosiy kuch sifatida maydonga chiqishida barcha shart-sharoit va omillar yetilgan edi. Ma’lumki, Yevropa XVIII-XIX asrlarda o‘z boshidan texnika taraqqiyotini kechirib, XX asr madaniyati va turmushi uchun mustahkam poydevor yaratilgan edi. Osiyo, jumladan, Turkiston esa bu sohada orqada qolib ketgandi. Uchta o‘zbek xonliklari (Buxoro, Xiva, Qo‘qon)ning o‘zaro birodarkushlik urush va nizolari, Rossiyaning bu davlatlarga bostirib kirishi, mintaqaning mustamlaka holatiga tushib qolishi, mustamlakachilik milliy zulmning o‘rnatilishi va uning kuchayib ketishi o‘sha qoloqlikni yanada chuqurlashtirib yuborgan edi 1 . Jadidchilik XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkiston, Kavkaz, Qrim, Tatariston hayotida muhim ahamiyat kasb etgan ijtimoiy – siyosiy, ma’rifiy harakatdir. «Jadid» arabcha so‘z bo‘lib, «yangi» degan ma’noni anglatadi. Jadidchilik dastlab XIX asrning 80 – yillarida Qrimda Ismoilbek Gasprinskiy (1851 –1914) rahbarligida qrim tatarlari o‘rtasida vujudga keldi. U 1884 yil martda Qrimdagi Boqchasaroy shahrida jadid maktabini ochadi va u «usuli savtiya tadrijiya» («rivojlanuvchi tovush usuli») maktabi bo‘lgan. Yangicha usul – «usuli jadid» – savtiya (tovush) usuli bilan 12 bola o‘qitilib, 40 kunda savodini chiqarilgan 2 . Ismoilbek 1893 yilda Toshkentga keladi va ziyoli ulamolar bilan uchrashadi. Samarqandda bo‘ladi. U yerdan Buxoroga borib, amir Abdulahadni jadid maktabi ochishga ko‘ndiradi va Mo‘minxo‘ja Vobkendiy va g‘ijduvonlik Domla Fozil sa’y –harakati bilan dastlabki yangi usul maktabi ochildi. Bu maktabga «Muzaffariya»degan nom berilgan. Jadidlar xayriya jamg‘armalari orqali iste’dodli yoshlarni 1 Yusupova L. Jadidchilik harakati va jadid adabiyotining yuzaga kelishi. // «Zamonaviy dunyoda ilm-fan va texnologiya» nomli ilmiy-amaliy konferensiya. – 92-B. 2 Sodikova, M. O‘zbek adabiy tanqidining zamonaviy muammolari. Toshkent: Adabiyot, 2010. Toshkent: Akademnashr, 2012. 5 xorijiy mamlakatlarga o‘qishga yuborish, usuli jadid maktablarini har tomonlama qo‘llab – quvvatlash, bu maktablar uchun o‘quv qo‘llanmalari va darsliklar yaratish, xorijdagi talabalarga moddiy yordam ko‘rsatish ishlari bilan shug‘ullangan. 1904 yil Xivada «Jamiyati xayriya» tuzilib, uning ko‘magi bilan 1904 yil 10 noyabrda Xiva shahrida dastlabki yangi usul maktabi ochildi. 1908 yil «Buxoroi sharif shirkati» tuzilib, darsliklar nashr etish va kitob savdosi bilan shug‘ullandi. Shu yili jadidlar tomonidan Buxoroda ma’rifiy jamiyat – «Tarbiyai atfol» («Bolalar tarbiyasi») tashkil etgan. Bu jamiyatning asoschilari Abduvohid Burhonov, Mukammil Burhonov, Hamidxo‘ja Meqriy, Ahmadjon Abdusaidov va 15 boshqalar. Jamiyat a’zolari soni 100 ga yaqin bo‘lib, ularni Muhiddin Mansurov, Sadr Ziyo moddiy jihatdan qo‘llab – quvvatlagan. Jamiyatning sa’y – harakati va yordami bilan 1908 yilda 14 ta, 1911 yilda 15 ta, 1912 yilda 30 ta buxorolik va turkistonlik yoshlar Istanbulda tahsil olgan. «Tarbiyai atfol»ning ko‘magi asosida Fitratning «Munozara», «Hind sayyohi bayonoti» va «Sayha» asarlari, shuningdek, S. Ayniy, A.Burhonov, Ikrom domla va boshqalarning kitoblari Turkiyada nashr etilib, Turkistonda tarqatilgan. Jadidchilik harakatining yana bir muhim tomoni bu milliy matbuot va jurnalistikasiga asos solinishi edi. Turkiston jadidlari rus demokratik va inqilobiy harakatining yutuqlaridan ham samarali foydalandilar. Imperator Nikolay II inqilobiy – demokratik harakat bosimi ostida 1905 yil 17 oktabrda maxsus manifestga imzo chekib, demokratiya, matbuot va so‘z, har xil yig‘inlar o‘tkazish erkinligini joriy qilishga majbur bo‘ldi. Buni jadidlar katta quvonch bilan kutib oldilar. Mana shundan so‘ng jadidlar millat himoyasi uchun jangovar qalqon va muazzam minbar bo‘lgan gazeta va jurnallarni tashkil etish uchun juda shaxdam kurashadilar. Jadid adabiyotida dramaturgiya ya’ni jadid dramasi eng sermahsul va ommabop janr sifatida alohida ko‘zga tashlanadi. Jadid g‘oyalarining xalqqa yoyilishi, singishi va amaliy natijalar berishida dramaturgiya va teatr san’atining ta’sir ko‘rsatishi kuchli bo‘ldi. Shuning uchun ham jadid adiblarining aksariyat yirik nomayondalari o‘z ijodiy-amaliy faoliyatini drama yozish va teatr bilan bog‘liq holda olib bordilar. 6 Qozon, Istanbulda chop etilgan jadidchilik ruhidagi adabiyotlar Turkistonga tez kirib, keng yoyila boshlaydi. Istanbulda tashkil topgan «Jamiyati xayriya», «Nashriyot shirkatlari» kabi ijti- moiy tashkilotlar Buxoro va Xivada ham maydonga keladi. Bu jamiyatlar ichida kamol topgan jadidchilik harakati o‘sib, 1908- yilgi Turkiya inqilobi tufayli yuzaga kelgan «Yosh turklar» harakatiga taqlid qilgan. Xivada «Yosh xivaliklar», Buxoroda «Yosh buxoroliklar» jamiyatlarini yuzaga keltiradi. Bu jamiyatlar oxir-oqibatda siyosiy partiyalar maqomini oladilar. Bunday jadidchilik harakatining siyosiy tashkilotlari, jamiyatlari qisqa vaqt ichida Toshkent, Samarqand, Buxoro, Xiva, Qo‘qon, Andijon kabi Markaziy Osiyoning yirik shaharlarida nufuzli tashkilotlarga ega bo‘ladi. Jadidchilik harakati muhitida jadidchilik adabiyoti ham yuzaga keladi, mukammal bir shaklga kiradi. Ham nasrda, ham nazmda yangilanish, qoloqlik va jaholatdan qutulish, rus istilosiga qarshi kurash, ma’rifat va hurriyatga erishish, istiqlolni qo‘lga kiritish g‘oyalari bilan to‘libtoshgan yangi bir adabiyot shakllanadi. Behbudiy bunday adabiyotning ilk namunalarini yaratadi 3 . Jadidlarning jasoratli va zahmatli, bunyodkorlik va islohotchilik buyuk ijodiy – ma’rifiy mehnatlari samarasi o‘laroq, XX asr boshlariga kelib, Turkistonda tarixan haqiqiy Milliy Uyg‘onish (Renessans) hodisasi (davri) paydo bo‘ldi. Bu davrni ikkinchi bir ma’noda jadidlar Renessansi (uyg‘onishi) deb aytish ham haqiqatga to‘g‘ri keladi. Jadidlar o‘zlari tashkil etgan matbuotda o‘z g‘oya-fikrlarini e’lon qilib, xalq orasida keng ma’rifatchilik ishlarini olib borib xalqni «har vaqt g‘aflat uyqusidan o‘yg‘otuvchi», «millat ongining ochqichi» ekanligini namoyon etib o‘lka aholisini hur fikralshga va katta siyosiy kurashga hozirlay oldi. Bu davrda «Erk», «Turon», «Maorif havaskorlari», «Taraq-qiyparvarlar», «O‘qituvchilar jamiyati» kabi uyushmalar paydo bo‘ldi. Munavvarqori aytganidek, «Ularning butun umidi Rossiyadagi inqilob jarayonida mahalliy aholini milliy, diniy cheklash va jabrlashdan ozod qilish, ularning haq-huquqlarini yevropaliklar bilan tenglashtirish, 3 Norboyev, R. Milliy uyg‘onish davrida adabiy tanqid. Samarqand: Sharq, 2001. 7 xilma-xil maktab va matbuot ishlari hamda turli-tuman jamiyatlar tashkil etishga keng imkoniyat yaratib berishga qaratilgan edi» 4 1.2. Jadid davrida adabiy tanqidning yuzaga kelish omillari va Cho‘lponning adabiy-tanqidiy qarashlari Cho‘lpon maqolalarining ro‘yxatini tuzib, bibliografiyasini e’lon qilgan N.Yo‘ldoshev ko‘rsatishicha, shoir 1914— 1937-yillar mobaynida chop etgan adabiytanqidiy maqolalar soni 70 ga yaqindir. Shu ma’lumotning o‘ziyoq Cho‘lponni munaqqid sifatida o‘rganish muhim ekanini ko‘rsatadi. To‘g‘ri, gap bu o‘rinda sonsanoqdagina emas, maqolalarning ilmiynazariy qimmati haqida, albatta. Cho‘lpon maqolalari esa, eng awalo, ana shu jihati bilan qadrlidir. «Adabiyot yashasa, millat yashar». 1913-yilda Cho‘lpon I. G‘aspiraliga maktub yozgan va «Tarjumon»da bosilgan. «Sadoi Turkiston» gazetasining 1914-yil 4-iyun sonida Cho‘lponning dastlabki tanqidiy asarlaridan biri — «Adabiyot nadur?» degan maqolasi e’lon qilinadi. Uni yozganida Cho‘lpon 16 yoshda edi. Maqola shaklan ixcham bo‘lsa-da, mazmuni g‘oyat teran. 16 yashar o‘smirning adabiyot haqida shunday tiyraklik bilan fikr yuritishi chindan-da, uning yuksak iste’dodidan dalolat beradi. Cho‘lpon bu yoshda yozgan she’rlari ichida teranlikda, chuqurlikda ushbu maqola bilan bahslasha, yoki tenglasha oladiganini uchratish qiyin (biri badiiy, ikkinchisi publitsistik mohiyatli bo‘lsa-da). Shunga ko‘ra, ehtimol, she'riyatdan ham ko‘ra adabiy tanqidga qiziqish va u haqdu astoydil o‘y-fikrga berilish Cho‘lponda ertaroq kechgan bo‘lsa, ajab emas, degan taxmin ham bo‘lishi mumkin. Burilish pallalarida har bir xalqning buyuk farzandlari, buyuk adiblar ana shu savolga javob izlagan va hatto, xuddi shu sarlavha bilan maqolalar e’lon qilgan. Bunga ko‘plab misollar keltirish mumkin. Zéro, Cho‘lpon ham o‘zbek xalqining ana shunday buyuk farzandlaridan biri edi. O‘z davrida Cho‘lponning bir qancha zamondoshlari ham «Adabiyot, san’at nima?» degan savollarga javob izladi. Ozar, qozoq, tatar 4 Yusupova L. Jadidchilik harakati va jadid adabiyotining yuzaga kelishi. // «Zamonaviy dunyoda ilm-fan va texnologiya» nomli ilmiy-amaliy konferensiya. – 94-B. 8 adabiyotlarida (o‘z vaqtida yaxlit «Turkiston adabiyoti - deb yuritilgan adabiy jarayonida ham) bu masalalar atrofida tez-tez fikr yuritilgani ma’lum. Yuqoridagi maqolasida Cho‘lpon, avvalo, adabiyotning ijtimoiy mohiyati to‘g‘risida aniq va tiniq fikr yuritadi. Uning fikricha, adabiyot millatni taraqqiy ettirish vositasi, uning ma’naviyatini ta’minlaydigan omildir. Shu asosda u «Adabiyot yashasa-millat yashaydi» degan juda katta va qat’iy xulosaga keldi. Yoki uni o‘zbek xalqining tarixi mobaynida adabiyot haqida aytilgan cng muhim va aniq dasturiy fikr deb baholash mumkin. «Ha, to‘xtamasdan harakat qilib turg‘on vujudimizga, tanimizga suv, havo naqadar zarur bo‘lsa, maishat yo‘lida har xil qora kirlar bilan kirlangan ruhimiz uchun ham shul qadar adabiyot kerakdur. Adabiyot yashasa-millat yashar. Adabiyoti o‘lmag‘on va adabiyotning taraqqiyotiga cholishmagan va adiblar yetishtirmagan millat oxiri bir kun hissiyotdan, o‘ydan, fikrdan mahrum qclib, sekin-sekin inqiroz bo‘lur». Cho‘lpon Sharq klassiklari, arab, turk, hind yozuvchilarining asarlari bilan puxta tanish edi, u mustaqil o‘qib-o‘iganish oqibatida, o‘zi yashagan davrdagi ma’rifatparvarlik va estetik g‘oyalari ta’sirida g‘oyat yuksak madaniy saviyaga erishdi. Cho‘lpon adabiyotning obrazli tabiatini teran tushunib yetdi, adabiyot inson ruhiyatiga bog‘liq hodisa deb qaradi. «Adabiyot chin ma’nosi ila o‘lgan, so‘lgan, qaralgan, o‘chgan, majruh yarador ko‘ngilga ruh bermak uchun, faqat vujudimizga emas, qonlarimizga qadar singigan qora balchiqlarni tozalaydurg‘on, o‘tkir yurak kirlarini yuvadurg‘on, toza ma’rifat suvi, xiralashgan oynalarni yorug‘va ravshan qiladurg‘on, chang va tuproqlar to‘lgan ko‘zlarimizni artub tozalaydurg‘on buloq suvi bo‘lganlikdan bizga g‘oyat kerakdur». Cho‘lponning o‘ziga xos obrazli ifodalagan bu fikrlari nainki o‘z davri, yoxud bugungi kunimiz, balki kelajak uchun ham hech qachon qimmatini yo‘qotmaydi 5 . Cho‘lpon – Oktyabrdan ilgari burjua-jadid yozuvchi sifatida maydonga chiqqan kishi. Oktyabrdan keyin ochiqdan-ochiq bolьshyeviklarga va sovet 5 Xanmuratova S. Cho‘lponning adabiy-tanqidiy qarashlari. // International Innovation and Researches International scientific journal. – 50-B. 9 hokimiyatiga qarshi aktiv kurashib, o‘z ijodida aksilinqilobiy millatchilar g‘oyasini o‘tkazib keldi. Cho‘lpon o‘zbek millatchilarning balog‘atga yetgan, maqtalgan san’atkori bo‘lib, millatchilar u bilan faxrlanar edilar. Cho‘lpon ko‘p yillargacha va hozir ham shu iflos botqoqlik ichida qoldi. “Sozim”, “Jo‘r” (bosilmagan) degan she’r to‘plamlari bilan “Kecha va kunduz” romani bunga misol bo‘la oladi. “Kecha va kunduz” romanini birinchi bo‘limi (“Kecha” qismi) 1936-yilda bosilib chiqdi. Cho‘lpon romanning “Kecha” qismida mingboshilarda, chor hukumatining mahalliy amaldorlarida bo‘lgan ayrim kamchiliklarni – qo‘polliq kabi yomon sifatlarni jadidchilik nuqtai nazaridan tanqid qiladi. Miryoqub, Akbarxon mingboshilarni umuman odamparvar kishilar ravishda tasvirlaydi, (masalan Qum ariqdagi janjalda mingboshi kambag‘allar “tarafini oladi”), lekin ularning axloqsizliklari esa jadid bo‘lmaganlaridan kelib chiqqan narsa, agar jadid bo‘lsalar edi, axloqsiz bo‘lmas edilar degan xulosani chiqaradi. Miryoqub jadid bo‘lganidan keyin darhol madaniyatli bir kishi va fazilat egasi bo‘lib ketadi. Odamlarga “g‘amxo‘rlik” qiladi, Masalan, bir fohishani botqoqliqdan qutqarib, o‘ziga xotinlikka oladi. Asarda boylar va amaldorlarning mehnatkash xalqqa qilgan behad zulm-sitamlari-yu vahshiyona eksploatasiya to‘g‘risida bir og‘iz ham gap yo‘q. Asarda o‘tmish jamiyatdagi sinfiy qarama-qarshiliklar, sinfiy kurash ongli ravishda tumanli qilib, pardalanadi. Mehnatkash xalqning o‘z ezuvchilariga; boylar, mingboshilar, savdogarlar, kolonizatorlarga qarshi inqilobiy qo‘zg‘olonlari haqida indamay o‘tuladi. Yozuvchi ezilgan sinf ichidan ijobiy qahramon topishni ham o‘ziga ep ko‘rmagan. Cho‘lpon o‘tmishdagi sinfiy kurashni ko‘rsatishni parnografiya bilan almashtiradi. Shu bilan sovet yoshlarini, o‘sib boruvchi bo‘g‘inni chirik nazariya bilan zaharlamoqchi, buzmoqchi bo‘ladi. Cho‘lpon fahshlikni tasvirlaganda uning sosial-iqtisodiy negizini ochib berishni istamaydi. Asar odamni kishiliqdan chiqaruvchi, fahshni tug‘diruvchi kapitalizm qonunlariga, eski turmushga qarshi kishida nafrat tuyg‘usini qo‘zg‘atmaydi. Aksincha, eski davr durust edi, faqat ayrim kundoshlargina – 10 Xadicha, Poshshaxon, Saltanatxonlar va fohishaxonalardagi xotinlarning o‘zlari yaramas, ular faqat jinsiy orom olish uchun yashaydilar degan natija chiqadi. Romanda Turkistonni mustamlakaga aylantirgan chor hukumatining, kolonizatorlarning vahshiyona harakatlari, yerli mehnatkash xalqni ezishlari bilaturib pardalangan va kolonizatorlar yaxshi kishilar sifatida ko‘rsatigan. Chor hukumatining vakili sifatida berilgan kabi to‘rani Cho‘lpon juda muloyim, odamparvar, o‘zbeklarga yaxshi muomala qiluvchi, katta inqilobiy kayfiyatga ega bo‘lgan kishi ravishda ko‘rsatadi (O‘z oshpazi Zunnunga yaxshi munosabatini va uni mingboshi qilib tayinlaganini eslang). Yozuvchi “Kecha” orqali jadidlarning mafkurasini tarqatadi, ularga muhabbat bilan qaraydi. Jadidlarni “yaxshi” deb, zamonasining ilg‘or kishilari, deb tasvirlaydi. Cho‘lpon ularni ham tashqi ko‘rinish tarafidan, ham ichki syezgi jihatidan boshqalarga qaraganda ancha yuqorida turgan madaniyatli, aqlli, fazilatli, o‘rnak bo‘larlik kishilar deb tasvirlaydi; ularni xuddi xalq uchun, xalq manfaati uchun o‘zbek millati uchun kurashuvchi sifatida taqdim etadi. Bunga misol qilib jadidlashgan mingboshi Abdusamadni va Ovro‘pa mamlakatlari bilan savdo qiluvchi yosh jadid personajlarini ko‘rsatish mumkin. Cho‘lpon jadidlarni tasvirlaganda niqoblanadi, jadidlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘z tili bilan xarakteristika bermasdan bu vazifani asardan kishilarga yuklaydi. Cho‘lponning qahramonlari jadidlarni maqtab, ko‘klarga ko‘taradi. Miryoqub Finlandiyaga savdo uchun boruvchi jadidni tubandagicha xarakterlaydi: “Mana men endi “jadidni” ko‘rib o‘tiribman. Erta-kech gapga quloq solaman; qulog‘imni uning og‘zidan uzib olmayman… bir yomon joyini ko‘rganim yo‘q. Gaplari hammasi ma’qul. Birovlarning mol-mulkiga chang solaturg‘anga o‘xshamaydi” (204-bet). Cho‘lpon shu ta’rif bilan chegaralanmaydi. Fohishaxonadan olib qochilgan Mariya (Maryam) ham jadidlarga xayrixoh. Mariya ongsiz, madaniyatsiz kishilarni jadidlar qanday qilib “tarbiyalaganiga qoyil” qoladi. “Jakob (Miryoqub) ertadan kechgacha o‘sha bilan (jadid bilan demoqchi) gaplashadi. Men hech narsa anglamayman, o‘z tillarida gazetalar o‘qushadi. Yigit 11 ruscha gazetalar o‘qub tushuntiradi. Bir tomondan olganda bu yaxshi; Jakobning fikri ochiladi. Odam bo‘ladi. Madaniyatlashadi” (200-bet). Jadidlar xuddi xalq manfaati uchun, Turkistonning milliy ozodligi uchun kurashuvchi qahramonlar, xalqning ko‘zini ochuvchi kishilar sifatida berilgan. “Jadidning so‘zlari meni qo‘zg‘atib qo‘ydi; uning so‘zlarini men ham boshqalarga xuddi o‘shaning o‘ziday chiroylik va ta’sirli qilib gapirsam deyman odamlarning ko‘zini ochsam deyman…” (210-bet). Romanda tarixiy faktlar qastdan, bilaturib buzulib ko‘rsatilgan. Shaxsiy boyishlari yo‘lida kurashgan, shu maqsadlari yo‘lida har qanday ifloslikdan tortinmagan xalq dushmanlari va vatan xoinlari – jadidlarni xalqning haqiqiy o‘g‘illari sifatida tasvirlash tarixni qalbakilashtirishga urunishdan boshqa narsa emas. Cho‘lpon jadidlarni xalq uchun jon kuydiruvchi, inqilobiy kayfiyatga ega bo‘lgan kishilar deb tasvirlaydi, (Finlandiyaga ketayotgan jadidning so‘zlarini eslang). Holbuki, jadidlarning rus boylari, rus chinovniklari, chorizm bilan birga bo‘lib, ular bilan murosa qilganliklari, chorizm va mahalliy eksploatatorlarga qarshi qo‘zg‘olon ko‘targan mehnatkashlarni dorga osish, surgun qilishda chor hukumatiga ochiqdanochiq yordam berganlari tuzumga qarshi kurash o‘rniga o‘z maqsadlarini amaga oshirish uchun podshoh hukumatining mavjudligini bop bir sharoit deb anglaydilar va generallarning, chinovniklarning malaylari bo‘lgan edilar. Jadidlar jahon urushida chorizm bilan birlashib, do‘stlashib ketdilar. Oq podshohga jahon urushida g‘alaba qozonishni tilagan edilar. 1916 yilda mehnatkash xalq qo‘zg‘olonni bosdirishda asosiy rolni o‘ynagan, oq podshohga madhiyalar aytgan qora kuchlar ham jadidlar edi. Ularning sinfiy basharasini bo‘yab xalq uchun jon kuydirishi, inqilobiy kayfiyatdagi kishilar ravishda berish tarixiy faktni bila turib bo‘yashdan boshqa narsa emas. “Kecha va kunduz”da xotin-qizlar juda lavashang, bo‘sh, ko‘ngilchang, tez yig‘layturg‘an, jinsiy zavqqa intilaturg‘an qilib ko‘rsatiladi. (Masalan, Zebi, Sultonxon, Poshshoxon, Enaxon). Cho‘lpon xotin-qizlardan kuladi, ularni masxara qiladi; zulmga, xorlash, ezilishga qarshi kuchli nafrat bilan chiqqan mehnatkash, botir, kurashchan xotin-qiz obrazini ko‘rsatmaydi. 12 Cho‘lpon “Kecha”da kamabag‘al aravakash O‘lmasjon obraziga juda past nazar bilan qaraydi. Zebi mingboshiga tekkandan keyin O‘lmasjon jim bo‘lib ketadi. Uning qalbi o‘ti so‘ngan o‘choqday sovub ketadi. Buning bilan yozuvchi mehnatkashlarni masxara qilib, ularda sevgi yo‘q, ular odamgarchilikdan chiqqan deb tasvirlaydi. “Kecha va kunduz” romanining “Kecha” qismi o‘tmishni bir tomonlama olib, uni ham bo‘yagan; savdogarlar, mingboshilar o‘rtasidagi madaniyatsizlik, axloqsizlarni jadidchilik nuqtai nazaridan tanqid qilib, xususiy mulkning hukmronligi, ekspluatasiyaning haddan tashqari ekanligini jo‘rtaga ko‘rsatmaydi. O‘suvchi yosh bo‘g‘inga zararli, yoshlarimizni zaharlovchi parnografiya asarda asosiy o‘rin olgan. Asarda haqiqat va baxt-saodat uchun, ozodlik-erkinlik uchun kurashuvchi xalq qahramoni yo‘q. Cho‘lpon o‘z asarida xalq dushmanlari – jadidlar, aksilinqilobchi millatchilarning qarashlarini talqin etib, millatchilik ideyalarini niqoblaydi va uni targ‘ib qiladi. Shunisi qiziqki, O‘znashr tomonidan nashr qilingan “Kecha” hech qanday bosh so‘zsiz chiqqan. Holbuki asarni ko‘rib bergan o‘rtoq M.Hasan “Kecha”ning tub g‘oyalarini ochib beraturg‘an so‘z boshi yozmog‘i, albatta lozim edi. Cho‘lpon va uning fikrdoshlari o‘zbek xalqining o‘mishdagi inqilobiy kurash tarixini bila turib bo‘yab ko‘rsatish, mehnatkashlarni masxaralash, jadidlarni maqtash orqali aksilinqilobiy millatchilikni targ‘ib etish va har turli meto‘dlar bilan sovet adabiyotiga zarar berish yo‘llarini qo‘llab keladilar. “Kecha va kunduz” asari shu targ‘ib usullaridan biridir. Tarixdan bizga ma’lumki, bu davrda o‘lka xalqlari jaholat qurboni sifatida, jahon taraqqiyotidan ancha orqada qolib ketgan edi . Cho‘lpon,Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Abdulla Qodiriy, Fitrat, Hamza va Ayniy singari ma’rifatparvarlar o‘z xalqining yorqin kelajagi uchun katta fidoyilik ko‘rsatishgan, ularning ijodiy mehnati hozirgi yoshlar uchun ham juda qadrlidir. Cho‘lpon o‘zining ma’rifatchilik va mustaqillik g‘oyalarini obrazlar ruxiga singdirib yuborgan. Davr tazyiqi ostida ijod qilgan yozuvchi obraz sifatlarini to‘la ochib berishga imkon topaolmagan natijada ikkinchi darajali personajlar yoki yordamchi obrazlar badiiy tahlil ob’ektiga aylangan. 13 Cho‘lpon o‘z safdoshlari Fitrat, Hamza, Behbudiylar kabi o‘z asarlarida qahramonlar timsollarini yaratish orqali xalqqa o‘z hayotini ko‘rsatish, ularning ko‘zini ochish kabi badiiy maqsadni ko‘zda tutadi. Cho‘lpon dramaturgiya sohasida qalam tebratar ekan, asardagi voqeani sahna orqali o‘quvchi ko‘zi o‘ngida namoyish qilishga intildi. Ilmsizlik tufayli jaholat qurboni bo‘layozgan xalq o‘z taqdirini, o‘z fojeasini Behbudiy, Fitrat, Avloniy, Hoji Mo‘yin va Cho‘lpon kabi dramaturglar ijodi orqali sahnada ko‘rdi va undan qutulish yo‘llarini anglashdi. XX asr boshqa tarixiy davrlardan farqli o‘laroq, o‘zbek xalqi hayotiga yangi g‘oyalar olib kirdi. U demokratik ruhdagi o‘zgarishlar bilan boshlangan edi. Eron va Turkiyadagi voqealar Turkiston xalqlari hayotiga ham qat’iy ta’sir ko‘rsatgan edi. Bu davrda Turkiston xalqlarini G‘arb va sharq mamlakatlari bilan ijtimoiy, iqtisodiy, ma’rifiy va madaniy aloqalari kuchaydi. Turkistondagi ilg‘or ziyolilarni G‘arbdagi madaniyat, taraqqiyot fikrlarini o‘g‘irlagan edi. Ular o‘z asarlarida xalqni yangilikka, o‘zligini tanishga da’vat qilishar edi va shu orqali ularni ma’naviyatini boyitishga harakat qilar edi 6 . 6 Xanmuratova S. Cho‘lponning adabiy-tanqidiy qarashlari. // International Innovation and Researches International scientific journal. – 54-B. 14 Bob yuzasidan xulosa Jadidchilik harakati ijtimoiy hayotda yuzaga kelgan tub o‘zgarishlar bilan uzviy bog‘liq holda adabiyotga yangicha munosabatni shakllantirgan. Bu davrda adabiy tanqid badiiy asarni faqat estetik hodisa sifatida emas, balki jamiyat taraqqiyotiga xizmat qiluvchi muhim ma’naviy vosita sifatida baholashga intilgan. Jadid adiblarining adabiy qarashlari adabiy tanqidning asosiy mezonlarini belgilab bergan. Tanqidda xalq manfaatlari, ma’rifatparvarlik g‘oyalari, zamonaviy tafakkur masalalari yetakchi o‘rin egallagan. Jadid adabiy tanqidida realizmga moyillik, hayotiylik va ijtimoiy mas’uliyat tushunchalari muhim mezon sifatida qaralgan. Jadid davri adabiy tanqidining yuzaga kelishiga tarixiy-siyosiy sharoit, matbuot taraqqiyoti va yangi adabiy janrlarning paydo bo‘lishi kuchli ta’sir ko‘rsatgani asoslab berildi. Jadid adabiy tanqidi milliy adabiyotda tanqidiy tafakkurning shakllanishi va rivojlanishida muhim bosqich bo‘lgan. 15 II BOB. JADID ADABIY TANQIDINING NAMOYANDALARI VA ASOSIY XUSUSIYATLARI 2.1. Jadid adabiy tanqidi Fitrat qarashlari misolida Abdurauf Fitrat – o‘zbek adabiy tanqidining shakllanishi va taraqqiyotida alohida o‘rin tutgan jadid ma’rifatparvarlaridan biridir. Uning ijodi XX asr boshlarida o‘zbek adabiyotida yangi davr, yangi adabiy-estetik tafakkur shakllanishiga kuchli turtki berdi. Fitratning adabiyot va san’atga oid qarashlari, ayniqsa, 1926-yilda yozilgan “Adabiyot qoidalari” asari milliy adabiyotshunoslikning dastlabki ilmiy-nazariy qo‘llanmalaridan biri sifatida baholanadi. Ushbu asar nafaqat adabiy tanqidning ilmiylashuvi, balki o‘zbek badiiy tafakkurining modernizatsiya qilinishida ham muhim o‘rin tutadi 7 . Fitratning adabiy-estetik qarashlarining shakllanishi Fitratning adabiyot haqidagi qarashlari bir necha manbalar asosida shakllangan: Sharq mumtoz merosi ta’siri Navoiy, Jomiy, Bedil kabi mumtoz adabiyot vakillarining badiiy-estetik g‘oyalarini chuqur o‘rgangan. Sharq poetikasidagi badiiylik, ma’no va shakl uyg‘unligi Fitrat qarashlarida alohida o‘rin egallagan. G‘arb adabiy tanqidi ta’siri Fitrat Turkiyada va Buxoroda tahsil olgan yillarida turk adabiy tanqidi, yevropa poetikasi bilan yaqindan tanishadi. Asosan, Aristotel, Lessing, Belinskiy, Chernishevskiy, G‘aspirali kabi mutafakkirlar ta’siri seziladi. Jadidchilik harakati ruhidagi yangiliklar Adabiyotga ijtimoiy yondashuv, xalq manfaatiga xizmat qilish g‘oyasi. Badiiy ijodni zamonaviylashtirish, adabiy jarayonga tanqidiy yondashuvni kuchaytirish. Fitratning adabiy tanqiddagi o‘rni O‘zbek adabiy tanqidining ilmiylashuviga asos soldi Fitratgacha adabiy tanqid ko‘proq badiiy taqriz darajasida bo‘lgan. Fitrat esa: Adabiy tanqidni nazariy asoslar bilan mustahkamladi. 7 Komilova Z. Abdurauf Fitratning adabiy tanqiddagi o‘rni. «Adabiyot qoidalari» asari bo‘yicha. // Ustozlar uchun. – 220-B. 16 Adabiy jarayonni tahlil qilishda ijtimoiy, estetik, psixologik mezonlardan foydalanishni taklif qildi. Adabiy jarayonga faol aralashgan tanqidchi Fitrat zamonaviy o‘zbek adabiyotining shakllanish jarayonida bevosita ishtirok etgan: Hamza, Cho‘lpon, Qodiriy, Otajonov kabi ijodkorlarning asarlariga yondashuvlarda yangi talqinlar berdi. Badiiy asarning ijtimoiy vazifasi haqida fikrlar bildirdi. Adabiyotning xalqchil bo‘lishi g‘oyasini ilgari surdi Uning fikricha:“Adabiyot xalqning ruhiy boyligiga xizmat qilishi kerak.” Bu g‘oya jadid adabiyotining umumiy tamoyiliga aylandi. Milliy adabiy maktabning shakllanishiga hissa qo‘shdi. Fitrat:Ad abiy janrlarning takomili,Yozu vchining burchi, Badiiy til masalalari,Yangi nasr va yangi she’riyat tamoyillarini ishlab chiqdi. “Adabiyot qoidalari” asarining yaratilish sabablari. O‘zbek adabiyotshunosligida tizimli nazariya yetishmasligi Olti asr davomida mumtoz poetika bo‘lgan bo‘lsa-da, o‘zbek milliy adabiyotining modern nazariyasiga ehtiyoj kuchaygan.Yangi avlod yozuvchilarini nazariy jihatdan qurollantirish Fitrat yangi maktab, yangi zamon uchun adabiyotning ilmini yaratish zarurligini his etgan. Jadidchilikning ilmiy islohoti sifatida Bu asar jadid ma’rifatparvarligining amaliy ifodasi bo‘lib, milliy madaniyatni modernizatsiya qilishga qaratilgan. Abdurauf Fitrat o‘zbek adabiy tanqidining tarixidagi eng muhim shaxslardan biri bo‘lib, uning adabiyotga oid qarashlari milliy adabiyotshunoslikning shakllanishida tub burilish yasagan. “Adabiyot qoidalari” asari o‘zbek adabiy estetikasi va poetikasining ilmiy asoslari sifatida qadrlanadi. Asarda badiiy ijodning mohiyati, janrlar tasnifi, yozuvchi mas’uliyati, estetik mezonlar, obraz yaratish, til va uslub masalalari chuqur ilmiy tahlil qilingan. Fitratning adabiy tanqiddagi o‘rni uning zamonaviy adabiyotshunoslikka olib kirgan nazariy yangiliklari, tanqidiy fikrlash madaniyatini shakllantirishdagi roli bilan belgilanadi. Abdurauf Fitrat (1886–1938) — o‘zbek milliy uyg‘onishi davrida ijod qilgan mutafakkir, jadid ma’rifatparvar va adabiy tanqidchi. Uning faoliyati o‘zbek adabiy tanqidining shakllanishi va rivojlanishida markaziy o‘rin tutadi. Fitratning ilmiy merosi nafaqat adabiy tanqid, balki pedagogika, tarix, siyosat va madaniyatshunoslik bilan ham chambarchas 17 bog‘liq.Xususan, uning “Adabiyot qoidalari” asari o‘zbek adabiy tanqidining ilk tizimli ilmiy-nazariy manbalaridan biri bo‘lib, unda adabiy janrlar, badiiy obraz yaratish, estetik tamoyillar, yozuvchining mas’uliyati kabi masalalar chuqur tahlil qilingan. Ushbu asar o‘zbek adabiyotshunosligida ilmiy-estetik tafakkurning poydevorini yaratgan.Abdurauf Fitratning hayoti va ijodiy faoliyati Ta’lim va tarbiyalanishi Fitrat Buxoroda va Turkiyada tahsil olgan, shuningdek, zamonaviy G‘arb pedagogikasi va adabiy tanqidini o‘rgangan.U jadid maktablar tizimi orqali o‘zbek yoshlari ma’rifatini oshirishga xizmat qilgan. Jadidchilik harakatidagi roli Fitrat jadidchilikning ilmiy asoslarini yaratgan yetakchi mutafakkir sifatida e’tirof etiladi. U milliy uyg‘onish va modernizatsiya tamoyillarini adabiyotga tatbiq etgan. Ilmiy va adabiy merosi Adabiyotshunoslik, tarixshunoslik, pedagogika, siyosiy maqolalar, va dramaturgiya sohalarida ijod qilgan. Adabiy tanqid va estetik tafakkurga oid qarashlari bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Adabiy jarayonga faol yondashuv Fitrat zamonaviy o‘zbek adabiyotining shakllanishiga bevosita ta’sir qilgan. U ijodkorlar ishini ilmiy tanqid mezonlari bilan baholagan. Tanqidiy fikrlash madaniyatini shakllantirish Fitrat tanqidni faqat badiiy baho emas, balki jamiyat, millat va milliy tafakkur bilan bog‘liq masala sifatida ko‘radi. Adabiyot xalqni tarbiyalash vositasi ekanini doim ta’kidlagan. “Adabiyot qoidalari” asari Asarning yaratilish sabablari O‘zbek adabiyotshunosligida tizimli nazariya yetishmasligi. Yangi yozuvchilarni nazariy jihatdan qurollantirish. Jadidchilik harakatining ilmiy-estetik qirralarini mustahkamlash. Asarning mazmuni Adabiyot ta’rifi: Fitrat adabiyotni inson ruhiyatini tarbiyalovchi va ijtimoiy vazifani bajaruvchi vosita sifatida ko‘radi. Badiiy ijod psixologiyasi: Yozuvchi tasavvur, ruhiy kechinma va kuzatuvchanlik asosida ijod qiladi. Janrlar nazariyasi: Lirika, epika va drama janrlari tizimli tasniflangan. Obraz yaratish: Fitrat individual va tipik obrazlarni ajratib, ularni badiiy maqsadga muvofiq tahlil qilgan. Til va uslub: Til aniq, ravon, sodda va xalqchil bo‘lishi lozim, san’atli iboralar ma’noni yashirmasligi kerak. Estetik mezonlar: Go‘zallik tabiatdan keladi 18 va adabiyot estetik didni shakllantiradi. Asarning ahamiyati O‘zbek adabiy tanqidining ilmiy poydevori sifatida qadrlanadi. Keyingi tanqidchilarning ishlanmalariga asos bo‘lgan. Milliy adabiy tafakkur va jadid adabiy-estetik maktabining shakllanishida katta hissa qo‘shgan. Fitratning adabiy tanqidga qo‘shgan yangiliklari Tanqidning ijtimoiy vazifasini belgiladi. Yozuvchining milliy va ijtimoiy mas’uliyatini ta’kidladi. Badiiy tahlil metodologiyasini ishlab chiqdi. Janrlar, obrazlar, estetik mezonlar bo‘yicha ilmiy yondashuvni ilgari surdi. Adabiy tilni xalqchilik va soddalik asosida takomillashtirdi. Zamonaviy ahamiyati Bugungi adabiyotshunoslikda Fitratning qarashlari janr, obraz, psixologik tahlil va estetik yondashuvlarda dolzarb. “Adabiyot qoidalari” asari milliy adabiyotshunoslikni rivojlantirish va yangi avlod yozuvchilarini ilmiy-estetik asosda tarbiyalash uchun muhim manba bo‘lib qoladi. Abdurauf Fitrat o‘zbek adabiy tanqidining asoschisi sifatida tarixda o‘chmas iz qoldirgan. Uning “Adabiyot qoidalari” asari nafaqat adabiyotshunoslikning ilmiy poydevorini yaratgan, balki milliy adabiy tafakkurni modernizatsiya qilishga xizmat qilgan. Fitratning ilmiy, estetik va tanqidiy qarashlari bugungi kunda ham adabiyotshunoslik va pedagogik faoliyat uchun dolzarbligini saqlab kelmoqda. Abdurauf Fitratning adabiy tanqiddagi o‘rni uning “Adabiyot qoidalari” asaridagi ilmiy, estetik va tanqidiy qarashlarida aks etib, o‘zbek milliy adabiyotshunosligi tarixida mustahkam poydevor yaratgan va keyingi avlod adabiyotshunoslariga yo‘l ko‘rsatgan bebaho ilmiy merosdir. Abdurauf Fitrat o‘zbek adabiy tanqidining rivojlanishida beqiyos hissa qo‘shgan mutafakkir sifatida tarixda alohida o‘rin egallaydi. Uning ilmiy va tanqidiy qarashlari, ayniqsa, “Adabiyot qoidalari” asarida puxta ifodalangan bo‘lib, bu asar o‘zbek adabiyotshunosligida ilk tizimli nazariy qo‘llanmalardan biri hisoblanadi. Asarda Fitrat adabiyotning vazifasi, badiiy ijodning mohiyati, janrlar tasnifi, obraz yaratish tamoyillari, estetik mezonlar va yozuvchi mas’uliyati kabi muhim masalalarni ilmiy asosda yoritadi. U adabiy tanqidni shunchaki badiiy baho vositasi emas, balki ijtimoiy, ma’naviy va estetik qadriyatlarni shakllantiruvchi kuch sifatida ko‘radi.Fitratning ilmiy yondashuvi milliy adabiyotning shakllanishi, modernizatsiya qilinishi va jadid adabiy-estetik 19 tafakkurining rivojlanishida muhim rol o‘ynadi. Shuningdek, uning qarashlari zamonaviy adabiyotshunoslik va tanqidiy tafakkur uchun hanuz ahamiyatini yo‘qotmagan. Abdurauf Fitrat o‘zbek adabiy tanqidining rivojlanishida va zamonaviy adabiy tafakkur shakllanishida beqiyos hissa qo‘shgan mutafakkir sifatida tarixda alohida o‘rin egallaydi. Uning ilmiy va tanqidiy qarashlari, ayniqsa, “Adabiyot qoidalari” asarida puxta ifodalangan bo‘lib, bu asar o‘zbek adabiyotshunosligida ilk tizimli nazariy qo‘llanmalardan biri sifatida qadrlanadi. Fitrat adabiyotga yondashuvni shaxsiy baho darajasidan ilmiy-tahliliy asosga ko‘tarib, tanqidning metodologik va estetik poydevorini yaratdi.Asarda Fitrat adabiyotning vazifasi va maqsadini belgilab, badiiy ijodning mohiyati, janrlar tasnifi, obraz yaratish tamoyillari, estetik mezonlar, til va uslub masalalari hamda yozuvchining ijtimoiy va milliy mas’uliyatini batafsil yoritadi. U adabiy tanqidni nafaqat badiiy baho, balki jamiyatning ma’naviy va estetik qadriyatlarini rivojlantiruvchi kuch sifatida talqin qiladi 8 . 2.2. Jadid tanqidchilari qarashlarida adabiyot va jamiyat munosabati Adabiyotni mafkuraviylashtirish sho‘rolar to‘ntaruvidan keyinoq yuzaga chiqqan bo‘lsa-da, bu jarayon aslida Leninning «Partiya tashkiloti va partiya adabiyoti» maqolasi ta’sirida ancha ilgari boshlangan bo‘lib, 20-yillaming o‘nalari, xususan, 1927- yildan o‘zining dastlabki gurillash pallasiga kirdi va shu vaqtdan e’tiboran yildan yilga o‘zining talab va prinsiplarini kuchaytirib, chuqurlashtirib bordi. Bu holat butun sobiq Ittifoq adabiy jarayonida kechganidek, o‘zbek adabiy tanqidchiligida ham o‘zini ko‘rsata bordi. A.Sa’diy birinchilardan bo‘lib, adabiy tanqidni davr maíkurasiga bog‘lashga urinib, Hamzani «inqilobiy ruhdagi talant» deb baholashi bilan bu sohada namuna ko‘rsatdi. Adabiyo tni maflcuraviylashtirishda, ayniqsa, «Partiyaning adabiyot sohasidagi siyosati» (1925), 8 Komilova Z. Abdurauf Fitratning adabiy tanqiddagi o‘rni. «Adabiyot qoidalari» asari bo‘yicha. // Ustozlar uchun. – 226-B. 20 «Adabiy-badiiy tashkilotlarni qayta qurish haqidaogi (1932) qarorlar dastur vazifasini o‘tadi. Bu hujjatlarda yangi tipdagi yozuvchi va yangi tipdagi adabiyotni vujudga keltirish masalasi kun tartibiga qo‘yildi. Ularda g‘oya badiiy ijod bayrog‘idir degan fikr asami, ijodkor faoliyatini baholashda asosiy mezonga aylantirildi. 30-yillardan Oybek, G‘.G‘ulom, M .Shayxzoda, H.Olimjon, Uyg‘un, A.Qahhor, U.Nosir, A.Umariy ijodlari shiddat bilan o‘sa boshladi. G‘oyaviy-badiiy saviyasi turli daraja va yo‘nalishdagi «Kecha va kunduz», «Sarob», «Qullar», «Dushman», «Qutlug‘ qon» kabi romanlar; «Ko‘kan», «Jontemir», « o‘ch», «Dilbar davr qizi», «Navoiy», «Zaynab va Omon», «Oygul bilan Baxtiyor» , «Norbo‘ta» va «Naxshon» kabi poemalar; «Bemor», « o‘g‘ri», «Shum bola» «Yodgor» kabi hikoya va qissalar maydonga keldi. Yashin, U.Ismoilov, N .Safarov, Z. Fatxullin o‘zlarining bir qator dram atik asarlarini yaratdilar. O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi tashkil etildi 9 . 1934-yiI 7-11 martda uning 1-syezdi bo‘Iib o‘tdi. Syezdda R.Majidiy unga rahbar etib saylandi. Butunittifoq yozuvchilar syezdida (1934) sho‘ro adabiyotining yctakchi ijodiy metodi sotsialistik realizm ckanligi uzil-kcsil belgilab qo‘yildi. Keyinchalik yarim asrdan ortiqroq vaqt mobaynida butun sho‘rolar adabiyotining boshiga bitgan - ijodni ham, yozuvchini ham bir qolipga solishga intilgan, adiblar boshi ustida partiyaviylik va sinfiylikdan iborat tegirmon toshini aylantirgan - balo mana shu sotsialistik rcalizmdan boshlandi. «Literatumiy kritik» jumali barcha jumhuriyatlar adabiy tanqidchiügiga «nazariy va amaliy yo‘l ko‘rsatuvchi «yolchi yulduzlik» vazifasini o‘tay boshladi. Jurnalning, xususan, adabiy tanqidchilikni vulgar sotsiologizm asoratidan qutqarib qolish yo‘lidagi iníilishlari alohida diqqatga sazovor bolsa-da, yangi metod asoslaridagi partiyaviylik, xalqchillik, sinfiylik uchun boshlab bergan kurashlari, barcha milliy tanqidchilik, shu jumladan, o‘zbek tanqidchiligida ham izchillik bilan davom ettirilib, badiiy adabiyotning erkin va haqqoniy taraqqiyotiga katta tog‘anoq b o‘ldi, ko‘pdan ko‘p iste’dodlarning nohaq 9 Nazarov B., Rasulov A., Qahramonov Q., Axmedova Sh. O‘zbek adabiy tanqidchiligi tarixi. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi. – Toshkent, 2012. – 100-B. 21 nobud b o‘lishini tezlashtirdi. Sotsrealizm haqida rus tanqidchiligida aytilgan fikrlar o‘zbek tanqidiga aynan ko‘chirib o‘tkazildi. O.Hoshimovning « o‘zbek sho‘ro adabiyotining bir necha asosiy ijodiy masalalari», R.Majidiyning «Bolshcvizmning buyuk san’ati uchun», H.Olimjonning «Sotsialistik reaIizmni egallash yo‘lida», Oybekning «Sotsialistik lirika uchun» singari maqolalarida sho‘ro tuzumining badiiy adabiyotdagi siyosati yaqqol sezilib turadi. Lekin bu maqolalarda tanqidiy tafakkurda professional saviya chuqurlashib borayotganini ham sezmaslik mumkin emas. Bu maqoialarda adabiyotning sinfíyligi, g‘oyaviy!igi va partiyaviyligi masalasidagi xato va biryoqlamalikdan tashqari, so‘z san’atining o‘ziga xosligidan kclib chiqib aytilgan asarlardagi ayrim yutuq va kamchiliklar to‘g‘ri ko‘rsatilgan, shakl va mazmun, uslub va individuallik, xarakter www.ziyouz.com kutubxonasi va sharoit singari omillar dialektik birligi to‘g‘ri talqin etilgan holatlar ham yo‘q emas edi. 30-yillardagi maqolalarga munosabatda ana shu xususiyatlarni doimo nazarda tutish kerak bo‘ladi. Shu jarayonda o‘zbek tanqidchiligi va adabiyotshunoslari safi I.Sultonov, H.Yoqubov, Saidg‘ani Valiyev, Buyuk Karimiy, G‘.Karimov, Yu.Sultonov singari qator iste’dodli yoshlar hisobiga kengaydi. Nazariy va amaiiy jihatdan teran fikryuritish iqtidoriga ega I.Sulton va H.Yoqubovlar tezda el nazariga tusha boshladilar. Ayniqsa, H.Yoqubov 30-yillaming birinchi yarmidayoq «G‘afur G‘ulomning hajviy hikoyalari», «Uyg‘un ijodiyoti», «G‘at'ur G‘ulom ijodiyoti», «Hamid Olimjonnmg ijodiy yo‘li» singari pishiq maqolalari bilan adabiy jarayonda mustahkam o‘rin egalladi. 30-yillardan adabiy tanqidda bolalar adabiyotiga e ’tibor kuchaydi. Ayrim gazeta sahifalarida «Bolalar adabiyotiga diqqat qilingiz» rukni ham ochildi. H.Yoqubovning «Bolalar adabiyotining sifatini ko‘taraylik», Sh.Sulaymonning «Bolalar adabiyoti to‘g‘risida», Z. Diyoming «Bolalar kitobi haqida», Yu. Latifning «Zafarning ijodi haqida» kabi maqolalarida bolalar adabiyotiga oid muammolar ko‘tarib chiqildi; qahram on, badiiy til, shakl masalalari konkret asarlar misolida tahlil etildi. Bu yillar tanqididagi izlanishlar, ayniqsa, «yangi inson» uchun olib borilgan kurashda namoyon b o‘ldi. Chunonchi, K.Trig‘ulov «Nafîs adabiyot jabhamizni sog‘lomlash yo‘lida» maqolasida ozod o‘zbek xotin-qizlari va qizil askar qiyofasini yaratishga da’vat etsa, S.Husayn 22 bolsheviklar obrazini yaratishga chaqirdi, Oybek ishchi tuyg'ularini tarannum etishga chorladi. Bu fikrlar hozir qay jihatlari bilan bugun birmuncha eskirgan esa-da, qahramon masalasida rangbaranglikka erishiga da’vat etish nuqtayi nazaridan o‘z davri uchun ahamiyati yo‘q emasdi. Oybek G‘.G‘ulomning «Ko‘kan» poemasi haqida gapira turib, asarsujetida «tirik chizgilar» yetishmasligini, «sxematizm, yuzakichilik» mavjudligini alohida eslatib o‘tadi. Bu «Ko‘kan» ko‘klarga ko‘tarilib turganda, talabchanlik masalasida Oybekning katta ju r’atini ko‘rsatadi. Ayni vaqtda Oybekning yuqoridagi fikrlarida okzbek tanqidchiligi bu asar haqida, taxminan 50- yildan so‘ng «Ko‘kan»da zo‘rm a-zo‘raki sinfiylashtirishdan iborat jarayonni aks ettirishda yo‘l q o‘yügan sxematizmni e’tiro f etish mujdalari ko‘rinayotgandek bo‘ladi. www.ziyouz.com kutubxonasi Badiiy asarlami tahlil etganda 30-yiliar tanqidchiligi doim bir saviyada bo‘lgani yo‘q, albatta. Xususan, paydo bolayotgan yangi asarlar tadqiqi, talqini va bahosida jiddiy qiyinchiliklarga duch keldi. Buni A.Qodiriyning «Obid ketmon» qissasi, A.Qahhoming «Sarob» romaniga munosaballarda yaqqol ko‘rish mumkin. «Obid ketmon»dagi Mulla Obid bir yil ichida kattagina yer-suv, ikkinchi yili sigir-qo‘y va boshqa moddiy boyliklar orttiradi. Agar u shu zaylda davom etaversa, uchinchi, to‘rtinchi yillarga borib salkam mushtumzo‘rçja aylanishi hech gapmas. Bu haqda A.Qodiriy dehqonlarning shu yoMdan borishini istaydi. degan tendensioz fikrlar aytildi. Lckin «Abdulla Qodiriyning ijodiy yo‘li» monografiyasi muallif Oybek ham «Obid ketmon»da zamonning musbat tiplarini yaratish yoiidagi adib muvaíTaqi yatlaridan qanoatlanmaganini izhor etdi. «Ko‘pincha voqealar, ishlar xronikal formada, yozuvchining o‘zi tomonidan qayd qilinadi. Ammo yozuvchi paxta ishlab chiqarish bilan baravar yangi odamlar «ishlab chiqarish»ni, yangi psixika, yangi ong, shuur, yangi munosabatlar, qisqasi, odamlarning o‘zgarishini badiiy aks ettirishni ancha unutadi»1. Bu fikming dastlabki qismida haqiqat unsurlari bo‘lsa-da, unda bir yoqlamalik kuchli edi. Chunki Obid ketmon obrazi o‘sha davr adabiyotida yaratilgan realistik obrazlardan biri bo lib, faqat yozuvchigina emas, butun o‘zbek adabiyotining vutug‘i edi. Shu sababli Oybekning: «Bizningcha, yozuvchi Obid ketm onning kolxozga kirguncha kechirgan hayoti va harakati orqali o‘rta 23 dehqonning turmush sharoitini oshirib ko‘rsatishida tipik voqealami tipik sharoitda aks ettirmaydi. o‘quvchi Obid ketmon obrazida butun xususiyatlari ila gavdalangan jonli bir tip ko‘ra olmaydi» degan fikrlari bahsli edi. Oybekning «Berdi tatar chinakam kurashchilikdan uzoqlashtiriladi», degan fikrida jon bor. Biroq bundan qat?i nazar A.Qodiriy «Obid ketmon»da ham uzoqni kolra oluvchi mutafakkir yozuvchi ekanini o‘zini ko‘rsata olgan edi. Istiqlol davri adabiy tanqidchiligi asarning to‘g‘ri bahosini berib. qissada bugunga hamohang jihatlar ko‘p ekanligini ochib berdi. U.Normatovning «Orttirmay va kamitmay» deb nomlangan maqolasi («Sharq yulduzi», 1998, № 3) da asarning hozirgi davr bilan hamqadam jihatlari ochib berildi 10 . 10 Nazarov B., Rasulov A., Qahramonov Q., Axmedova Sh. O‘zbek adabiy tanqidchiligi tarixi. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi. – Toshkent, 2012. – 103-B. 24 Bob yuzasidan xulosa Jadid adabiy tanqidining amaliy namoyandalari va ularning adabiyotga bo‘lgan yondashuvlari keng qamrovda o‘rganildi. Jadid tanqidchilari asarlarni baholashda nafaqat badiiy qiyofani, balki ularning ijtimoiy ahamiyatini ham asosiy mezon sifatida qarashgan. Ularning yozgan tanqidiy maqolalari va publitsistik chiqishlari orqali adabiyotning xalq ma’naviyatini yuksaltirishdagi roli va ijtimoiy- ma’rifiy vazifasi aniq ifodalangan. Jadid tanqidchilari tomonidan ilgari surilgan axloqiy tamoyillar, adabiyot va hayotiy tajriba orasidagi bog‘liqlik muhim jihatlar sifatida qayd etildi. Ularning qarashlariga ko‘ra, har bir badiiy asar zamonaviy hayot asosida yoritishi kerak edi. 25 UMUMIY XULOSA Kurs ishi davomida jadid davri adabiy tanqidining shakllanishi, rivojlanishi va namoyandalari o‘rganildi. Jadid adabiy tanqidi milliy uyg‘onish va ma’rifatparvarlik g‘oyalari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, adabiyot va jamiyat orasidagi munosabatni yangicha nuqtayi nazardan tahlil qilishga xizmat qilgan. Jadid tanqidchilari adabiy asarni faqat badiiy asosda emas, balki jamiyat ma’naviyati va xalq ongini rivojlantirishdagi vosita sifatida baholashga intilgan. Ularning yondashuvida axloqiy mezonlar birlashtirilib, zamonaviy hayotiy voqealar bilan uyg‘unlikda tahlil qilindi. Jadid adabiy tanqidi nafaqat nazariy jihatdan boy, balki amaliy ahamiyati yuqori bo‘lgan hodisa sifatida shakllangan. Jadid tanqidchilari adabiyot va jamiyat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni mustahkamlash, milliy adabiyotda tanqidiy tafakkur va baholash tizimini rivojlantirishda muhim rol o‘ynagan. Ularning qarashlari zamonaviy adabiyotshunoslik va tanqidiy tafakkur uchun asosdir. 26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1.Ashurov K. O‘zbek adabiy tanqidining rivojlanish tarixidan. Toshkent: 2.Erkin I. Abdurauf Fitrat ijodi va zamonaviy o‘zbek adabiy tanqidi. Toshkent: Akademnashr, 2002. 3.Fitrat A. Adabiyot qoidalari. Toshkent: Fan, 1967. 4.Fitrat A. Tanlangan asarlar. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1990. G‘ulom, 1998. 5.G‘ulomov, N. O‘zbek adabiy tanqidining shakllanishi. Toshkent: Fan, 1970. 6.Karimov, D. Fitratning adabiyotshunoslikdagi o‘rni va ahamiyati. Toshkent: Fan va Madaniyat, 2015. 7.Komilova Z. Abdurauf Fitratning adabiy tanqiddagi o‘rni. «Adabiyot qoidalari» asari bo‘yicha. // Ustozlar uchun. – 226-B. Ma’rifat, 2007. 8.Mirtemir, A. O‘zbek adabiy tanqidining rivojlanish yo‘llari. Toshkent: Sharq, 1975. 9.Nazarov B., Rasulov A., Qahramonov Q., Axmedova Sh. O‘zbek adabiy tanqidchiligi tarixi. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi. – Toshkent, 2012. 10.Norboyev, R. Milliy uyg‘onish davrida adabiy tanqid. Samarqand: Sharq, 2001. 11.Qahhor, S. O‘zbek adabiyoti tarixi. Toshkent: Fan, 1985. 12.Qodiriy A. “O‘tkan kunlar” ham “O‘tkan kunlar” tanqidi ustida ba’zi izohlar // Sharq haqiqati. ‒ 1929. ‒ 218-son. ‒ URL: https://n.ziyouz.com/portalhaqida/xarita/matbuot/jadid-matbuoti/abdulla- qodiriy-o-tkan-kunlar-ham-o-tkankunlar-tanqidi-ustida-bazi-izohlar-1929 (мурожаат санаси: 23.02.2022). 27 13.Qodiriy A. O‘qush o‘rganish // Sovet adabiyoti. 1936. 3-son. ‒ ‒ https://n.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/matbuot/jadid-matbuoti/abdulla- qodiriy-oqush-o-rganish-1936 (мурожаат санаси: 23.02.2022). 14.Qodirov, F. Fitrat va Jadidchilik adabiy merosi. Toshkent: Ilm, 1995. 15.Rustamov, T. Jadid adabiyoti va Fitratning nazariy merosi. Toshkent: G‘afur 16.Sobirov, O. Abdurauf Fitrat: Hayoti va faoliyati. Toshkent: Ma’naviyat, 2005. 17.Sodikova, M. O‘zbek adabiy tanqidining zamonaviy muammolari. Toshkent: Adabiyot, 2010. Toshkent: Akademnashr, 2012. 18.Tursunov, S. Badiiy ijod va adabiy tafakkur. Toshkent: Fan, 2008. 19.Xanmuratova S. Cho‘lponning adabiy-tanqidiy qarashlari. // International Innovation and Researches International scientific journal. 20.Xudoyberdiyev, A. Adabiy janrlar nazariyasi va Fitrat qarashlari. 21.Yusupova L. Jadidchilik harakati va jadid adabiyotining yuzaga kelishi. // «Zamonaviy dunyoda ilm-fan va texnologiya» nomli ilmiy-amaliy konferensiya. 28

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. JADID DAVRIDA ADABIY TANQIDNING SHAKLLANISHI

1.1. Jadidchilik harakati va adabiyoti

1.2. Jadid davrida adabiy tanqidning yuzaga kelish omillari va Cho‘lponning adabiy-tanqidiy qarashlari

Bob yuzasidan xulosa

II BOB. JADID ADABIY TANQIDINING NAMOYANDALARI VA ASOSIY XUSUSIYATLARI

2.1. Jadid adabiy tanqidi Fitrat qarashlari misolida

2.2. Jadid tanqidchilari qarashlarida adabiyot va jamiyat munosabati

Bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить