Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 118.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Jadid davri o‘zbek tilshunosligi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN Mavzu: “Jadid davri o’zbek tilshunosligi” O‘qituvchi: Bajardi: 4-kurs 419-guruh - Topshirgan sanasi: Himoya qilgan sanasi: Baho: Toshkent – 2025 1K U R S I S H I Mundarija: KIRISH.................................................................................... ......................3 I.Bob.Jadidlar va ularning tilshunoslikka ta’siri.......................................7 1.1. Jadid davrida o’zbek adabiyoti………………………………………….. 1.2.Jadidlarning tilshunoslikka qo‘shgan hissasi................................ Bob bo‘yicha umumiy xulosa.................................................... II. BOB.Jadid davrining asosiy tilshunoslari va ularning asarlari.........24 2.1. Ta’lim va tarbiya rivojida jadidlarning o’rni………………………………24 2.2.Jadid davrida o’zbek tilining rivojlanishi va yozuv islohoti............. Bob bo‘yicha umumiy xulosa............................................................. XULOSA…………………………………………….……………………………28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI…………...…………….…29 2 KIRISH Jadid davri o‘zbek tilshunosligi XX asrning boshlarida o‘zining faol rivojlanish bosqichiga kirgan. Bu davrda turli ideologik, siyosiy va madaniy o‘zgarishlar ta’siri bilan o‘zbek tilining o‘rni, uning o‘qitilishi va ilmiy tahlili ham muhim o‘zgarishlarga yuz tutgan. Jadidlar o‘zbek tilining ilgarigi holatini tahlil qilib, uni zamonaviylashtirish, ilmiy jihatdan rivojlantirishga katta e’tibor berishgan. Ularning sa’y-harakatlari natijasida o‘zbek tilshunosligining asoslari yaratildi va tilni rivojlantirish bo‘yicha ko‘plab ilmiy ishlar boshlandi.O‘zbek jadidchiligi yetakchisi Munavvar qori Abdurashidxonov (1878-1931) millat va yurt istiqloli uchun kurashgan yirik va atoqli siymodir. U nafaqat Toshkent jadidlarining otasi, balki Behbudiydan keyin butun Turkiston jadidlarining yetakchisi edi. Chor mustamlakachiligi davrida zulmat va asoratga solingan, erki, huquqi va taraqqiyotdan bebahra tutilgan xalqini ma’rifat yo‘li bilan tarbiyalashga bel bog‘ladi. Abdurauf Fitrat, Elbek, A. Zoiriy, Muhammadamin Muhammadkarimov (Faxriddinov) (1894 – 1941), Munavvarqori Abdurashidxonov (1873 – 1931), Ye. D. Polivanov (1891 – 1938), Qayum Ramazonov (1897 – 1942), A. K. Borovkov (1904 – 1962), F. Kamolov (1907 – 1966), X. Komilova (1912 – 1961), Ayub G‘ulomov (1914 – 1982), F. Abdullayev, H. G‘oziyev, G’. Yusupov, H. Ma’rufov, U. Tursunov, T. Ibrohimov va boshqa olimlarning xizmatlari katta bo‘ldi. Hozirgi davrda tilimizni tadqiq qilishda faol ishtirok etayotgan M. Asqarova, Sh. Shoabdurahmonova, A. Hojiyev, A. Rustamov, N. Mahmudov, A. Nurmonov va boshqa o‘nlab yirik tilshunos olimlarni hurmat bilan tilga olishimiz mumkin. 3 Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Jadid davri o‘zbek tilshunosligi – tarixiy va madaniy jihatdan muhim ahamiyatga ega bo‘lgan mavzu bo‘lib, bu soha ilm-fan olamida bir necha avlod olimlarining e’tiborini tortib kelmoqda. XX asr boshlarida shakllangan bu davrni ilmiy o‘rganish 1920-yillardanoq boshlangan bo‘lsa-da, jadid tilshunosligi masalalari haqida keng ko‘lamli tadqiqotlar asosan keyinchalik, milliy uyg‘onish harakati va ma’rifatparvarlik g‘oyalari qayta tiklanishi jarayonida olib borildi. Tadqiqotlarning dolzarbligi Bugungi kunda jadid davri o‘zbek tilshunosligi mavzusining dolzarbligi milliy tiklanish va tilni rivojlantirish jarayonlari bilan bog‘liq. Xususan, quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha izlanishlar davom etmoqda:  Jadidlarning o‘zbek tili grammatikasi va sintaksisiga oid ishlari;  O‘sha davrda yaratilgan lug‘atlar va ularning zamonaviy tilshunoslikka ta’siri;  Jadidlar tomonidan ishlab chiqilgan yangi imlo tizimining hozirgi yozuv me’yorlari bilan aloqasi. Tadqiqot predmeti: Jadidlarning o’zbek tilshunosligiga qo’shgan hissalarini tadqiq qilish. Ishning maqsadi: Jadid davrida o’zbek tilining maqomi va jadidlarning adabiy badiiy asarlarini yoritib berish va uni kengroq tavsiflash. Tadqiqot vazifalari: Ushbu tadqiqotdan ko‘zda tutilgan maqsad quyidagicha: Jadidlarimizning nafaqat tilshunoslik balki boshqa sohalarda ko’rsatgan ilg’or ishlarini yoritish; O’zbek tilida yozilgan jadidchilik namoyondolari asarlarini yoritish; 4 I.Bob.Jadidlar va ularning tilshunoslikka ta’siri 1.1. Jadid davrida o’zbek adabiyoti Keyingi yillarda chop etilgan o‘zbek tilidagi ilmiy tadqiqotlarda XX asrning birinchi choragida Turkiston o‘lkasida milliy ziyolilarning arab alifbosini isloh etish harakatlariga baho berilganda, ko‘proq bir yoqlama yondashuv ko‘zga tashlanadi. Turkiston ziyolilari o‘rtasida shu tufayli yuzaga kelgan ziddiyatlarni baholashda hozirda turlicha qarashlar mavjud. Ko‘p hollarda bu yuzadangina o‘rganilib, eski imlochi va yangi imlochilar o‘rtasidagi kurash, nari borsa, o‘zbekparastlarning panislomist va panturkistlarga qarshi kurashi sifatida talqin qilinadi. Sho‘rolar davrida milliy burjuaziya ziyolilari, «to‘dachilar» sifati bilan badnom qilib kelingan Munavvarqori, Ashurali Zohiriy va ularga hamfikr milliyatchilar bilan “Chig‘atoy gurungi” a’zolari o‘rtasida alifbo, imlo, adabiy til masalalarida kelib chiqqan ziddiyat, kurashlarni avvalo bu davrdagi konkret tarixiy sharoitdan, bu ikki guruhning Turkistonda kechayotgan ijtimoiy-siyosiy jarayonlarga ne chog‘li ishtiroki, voqelikka munosabatlari, tutgan pozitsiyalaridan kelib chiqib izohlash zarur. Fitrat rahbarligida ish olib borgan “Chig‘atoy gurungi” madaniy-ma’rifiy, adabiy-badiiy tashkilot sanalgan. 1919-yilning boshida Milliy ishlar komissarligi tomonidan rasman tasdiq qilingan. “Chig‘atoy gurungi” madaniy merosimizni to‘plash, o‘rganish va ulardan xalqni bahramand etish, o‘zbek adabiy tili, milliy yozuv va adabiyotimizni yaratish va yuksaltirish masalalari bilan shug‘ullangan. Jamiyat a’zolaridan Qayum Ramazon, Elbek, Shokirjon Rahimiy, Shorasul Zunnun, Oltoy va Botu imlo masalalari bilan maxsus shug‘ullanuvchi “Chig‘atoy gurungi”ning “imlo to‘dasi”da ish olib borganlar. Yangi imlochilar o‘zlari isloh etgan imloni gazeta sahifalarida e’lon qilib, targ‘ib qila boshladilar. Ikki oylik o‘qituvchilar tayyorlash kurslari ochib, yangi imloni o‘rgata boshladilar. “Chig‘atoy gurungi” a’zolarining o‘qituvchilar uchun imlo qo‘llanmasi bo‘lgan “Bitim yo‘llari” nomli bitikchasi 1919-yilda Maorif komissarligi ruxsati bilan chop etildi. Ko‘pchilik yosh ziyolilar, o‘qituvchilar “Chig‘atoy gurungi” imlosini yoqladilar va ularga ergashdilar. Munavvar qori va 5 Ashurali Zohiriy o‘z tarafdorlari bilan yangi imloga qarshi bo‘ldilar. Turkiy xalqlar uchun o‘rta bir imlo, yagona yozuv fikrini yoqlagan bu zotlarning pozitsiyasi Turkistonda kechayotgan madaniy, siyosiy voqealar jarayoni bilan bog‘liq edi. Ayni chog‘da yangi imlochilar ilgari surgan alifbo-imlo tamoyillarida ayrim kamchiliklar mavjud ediki, buni vaqtida Ashurali Zohiriy, hatto bir muddat “Chig‘atoy gurungi”ga a’zo bo‘lgan Shorasul Zunnun matbuotda ko‘rsatib o‘tgandi [Ashurali Zohiriy, 1919; Elchi, 1920]. Maorif komissarligi qo‘llagan “Chig‘atoy gurungi” a’zolari tashabbusi bilan Toshkentda 1921-yilning boshida Til va imlo quriltoyi bo‘ldi. Qurultoyda eski alifbo-imlo savod chiqarishga, maktab- maorif rivojiga, madaniy taraqqiyotga to‘sqinlik qilayotgani sababli rasmiy isloh etilib, “Chig‘atoy gurungi”ning imlo asoslari qabul qilindi. Ko‘pchilik ziyolilar, o‘qituvchilar yangi imloni yoqlab, buni qo‘llab-quvvatladilar. Qurultoyda imlo masalasida ziyolilar o‘rtasida fikriy ajralish bo‘ldi. Bu borada ziddiyat yangi imlo masalasi o‘rtaga chiqqan 1919-yildan paydo bo‘lgan edi. Gurungchilar adabiy til va yozuv masalasida asosan o‘zbek millati manfaati nuqtayi nazaridan ish ko‘rdilar. To‘g‘rirog‘i, ular yangi o‘zbek milliy adabiyoti va adabiy tili, ilm- madaniyatini yaratishni maqsad qildilar. Yangi adabiyot va adabiy tilni chig‘atoy adabiyotining chin vorisi bilib, uni Navoiy davridagidek burungi mavqeyiga, shon- shavkatiga qaytishini, boshqa turkiy tillar uchun ham o‘rnak adabiyot, namuna adabiy til holiga ko‘tarishni istadilar. Faqat buni yangi tarixiy sharoitda, o‘zbek millati nomi bilan bog‘liq ravishda vujudga chiqarmoqchi bo‘ldilar. “Chig‘atoy gurungi”ning maqsadi Fitratning ushbu so‘zlarida yanada yaqqol ko‘rinadi: “Chig‘atoy adabiyoti turli shevali turk adabiyoti orasida eng yuksak, eng muhim o‘rinni tutg‘ondur. Boshqa shevadagi turk adabiyoti bunga ushoqliqlari, buning shogirdliklari bilan maqtanib turalar. Chig‘atoy adabiyoti turk adabiyoti orasida yuksak, yuqori, oliy bo‘lg‘onlig‘in qabul etmak mutlaqo lozimdir... Adabiyotimizning turk adabiyotlari orasida eng yuqori o‘rinda turg‘onidan, tilimizningda turk tillari orasida yuqori mavqe tutg‘onini chiqarg‘on kabi bo‘ldim” [Birinchi o‘lka o‘zbek til va imlo qurultoyi, 1921]. “Chig‘atoy gurungi” azolari «butun turk urug‘larining tili bir turli bo‘lsin va yozishlari ham bir qoida ostida 6 yozilsin” kabi masalalarni imkonsiz deb bilganidan yolg‘iz o‘zbeklarning “o‘ziga tegishli bo‘lgan shevasida va o‘ziga tegishli sanalgan imlosida o‘qib, yozishlari hamda shul imlo va tilni yalpi shul xalqning o‘ziga qabul etdirish” fikri bilan ish ko‘rdilar. Gurung a’zolaridan Elbek bu haqda shunday yozadi: “1921-yilgi Til- imlo qurultoyiga “Turkistonda bo‘lg‘on turk urug‘larining yolg‘iz o‘zbeklarnigina chaqirmoqchi bo‘ldiq ham bu qurultoyni “O‘zbek qurultoyi” deb atadik” [Elbek, 1920]. Munavvar qori, Musa Begiyev, Ashurali Zohiriy va ularga maslakdosh millatparvarlar Turkiston ozodligi uchun kurash ketayotgan bir sharoitda milliymadaniy jabhada yolg‘iz o‘zbek millati nomi bilan yo‘l tutilsa, kurashning dushman foydasiga hal bo‘lishi mumkinligini ta’kidlar edilar. Shuning uchun ham ular O‘rta Osiyodagi turkiy xalqlar uchun umumiy bir til, yagona yozuv va adabiyot yaratishni o‘z oldilariga maqsad qilib qo‘ydilar [ Мунаввар қори , 2001; 55]. Aslida bu g‘oya Munavvar qori, Ashurali Zohiriy kabi millatparvarlarning maslakdoshi, Turkiston istiqlolchilik harakati rahbarlaridan biri yirik olim va siyosat arbobi Zaki Validiy tomonidan ilgari surilib, quvvatlanayotgan edi. Bu umumiy til asosida turkiy xalqlarning umum adabiyotini yaratish ko‘zda tutilgan. Z.Validiyning fikricha, “milliy qiymatlar va dostonlar ham faqat qozoq va urug‘li o‘zbek, qirg‘iz, qoraqalpoq guruhlari bo‘yicha yaxshi muhofaza etilganligidan kelajakda milliy adabiyotning ham bu guruhlar atrofida vujudga kelajagi, kent turki, totor va boshqird qabilalarining ularga qo‘shiluvlari o‘z-o‘zidan anglashiladi” [Zeki Velidi, 1929; 575]. Bu o‘ziga xos panturkistik g‘oya Turkiston hudididan chetga chiqmagan, uni butun turkiy dunyoga nisbatan amalga oshirish xomxayol ekanini bu fikr tarafdorlari yaxshi bilishgan. Shuning uchun ham O‘rta Osiyo turkiy xalqlari (o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, turkman, qoraqalpoq va boshqalar)ning umumiy til va yozuv birligi bu xalqlarning birdamligini mustahkamlaydi va bunday yagona harakat bilan Turkiston mustaqilligiga tezroq erishish mumkin, deb hisoblar edilar. Bu vaqtda Zaki Validiy, Munavvar qori, Ashurali Zohiriy singari g‘oyaviy rahnamolar istiqlolchi kuchlar bilan Turkiston Milliy Birligi tuzib, milliy ozodlik kurashi olib borayotgan edilar [ Ўзбекистоннинг янги тарихи , 2000; 305-312]. 7 1.2.Jadidlarning tilshunoslikka qo‘shgan hissasi Munavvarqori jadid yetakchisi, buyuk istiqlolchi, siyosiy arbob bo‘lish qatorida o‘lka madaniy hayotida kechgan til, alifbo-imlo masalalari bilan ham jiddiy shug‘ullangan. Bunga doir o‘tkazilgan anjuman va qurultoylarda faol ishtirok etgan. Matbuotda chiqishlar qilgan. Pedagog, tilshunos sifatida o‘zi tashkil qilgan yangi usul maktablari uchun O‘zbek tili fan sifatida maktablarda XX asrning boshlarida o‘qitila boshlandi. Ana shu davrdan boshlab tilimizni tizimli (sistemali) tarzda o‘rganish boshlangan. Til va yozuv masalasi bu davrda ijtimoiy-madaniy sohada muhim siyosiy ahamiyat kasb etayotgani sababli Munavar qori va uning tarafdorlari hamda “Chig‘atoy gurungi” o‘rtasida alifbo-imlo, adabiy til sohasida jiddiy kurash kechgan. 1922-yil fevral oyida Toshkentda chaqirilgan O‘zbek madaniyati va xodimlarining o‘lka qurultoyi ham til-imlo masalasi tufayli ikki taraf guruh o‘rtasidagi bahs va janjallar bilan o‘tdi. Milliy taraqqiyot omili bo‘lgan maktabmaorif, matbuot-nashr ishlarida turlilik, parokandalik yuzaga keldi. Buning salbiy oqibatini anglagan ziyolilar o‘rtadagi nizoga barham berishga va birlashishga qaror qildilar. Toshkentdagi o‘zbek maorif va madaniyat xodimlari butun o‘lkadagi maorifparvar kuchlarga qarata “Yerlik xalq maorifida muttahid furunt” shiori bilan chiqdilar. Bunda Munavvar qori, Mannon Ramz, Zahiriddin A’lam, Elbek, Shahid Ehson Ahmadiyev, Salimxon Tillaxonov, Cho‘lpon, Xolmuhammad Oxundiy, Majid Qodir va boshqalar faol ishtirok etdilar. “Muttahid frunt”ning o‘rtalikda qabul qilingan imlo asoslari matbuotda e’lon qilindi [Yerlik xalq.., 1923]. Ular o‘zbek maorifini ko‘tarish, ilmiy xizmatni yo‘lga qo‘yish, o‘rtadagi fikr ayirmaligini yo‘qotib, samimiyat barpo qilish uchun “Nashri maorif” jamiyatini tuzdilar. Biroq oradan ko‘p o‘tmay bu birlashuv barham topdi, ziyolilar o‘rtasidagi yozuv masalasidagi kelishmovchilik davom etdi. 1923-yilning oktyabrida Buxoroda O‘rta Osiyo o‘zbeklarining Til va imlo o‘lka anjumani chaqirildi. Unda yana alifboni isloh qilish, imlo asoslarini ishlab chiqish masalalari ko‘rildi. Konferensiya qarori Turkiston Jumhuriyati Maorif komissarligining 1923-yil 18-oktyabrdagi 48-sonli 8 buyrug‘i bilan tasdiqlangan [O‘ktam, 1923]. Ta’kidlash kerakki, bu yig‘inda kelgusida alifboni lotinlashtirish fikri ma’qullandi. Bu ishning amaliy tomonlari muhokama qilindi. Turkiy dunyoda qo‘zg‘alayotgan lotinga o‘tish harakati, shuningdek, ziyolilar o‘rtasidagi noahillik sabab Buxoro anjumanidan so‘ng ham yozuvda boshboshdoqlik davom etdi. Keyinroq sho‘rolar tuzumi mustahkam oyoqqa turib, o‘zbek adabiyoti va adabiy tilini, milliy madaniyatini proletarlashtirish, sovetcha “baynalminallashtirish” jarayoni boshlangach, jadid ziyolilarining har ikki guruhiga “burjua millatchilari” tamg‘asi bosildi. Hatto A.K.Borovkovdek yirik tilshunos olim ham hukumron mafkura nog‘arasiga o‘ynashga majbur bo‘ldi. U keyinchalik shunday yozadi: “Umum turk” tili va “chig‘atoy” tilini o‘zbek xalqiga tiqishtirish Turkistonda milliy burjuaziyaning madaniy hukmronligini ta’minlash, burjua madaniyatini sotsialistik madaniyatga qarshi qo‘yish uchun zarur edi” [ Боровков , 1941]. Ayniqsa, katta avlod ziyolilarining sho‘ro tuzumi, xalq uchun ziyonli ekanini fosh etishda Ziyo Said (Qosim Solihov)ning xizmatlari ajralib turadi. U Munavvar qori va uning tarafdorlarini ham, ular bilan alifbo-imlo masalasida tortishgan “Chig‘atoy gurungi” a’zolarini ham xalq e’tibori uchun o‘zaro kurashgan millatchilar, aksilinqilobchilar sifatida birday qoralaydi. Jadidlar keskin tanqid qilingan turkum maqolalari va matbuotga oid kitobini e’lon qiladi [Ziyo Said, 1974]. Keyinchalik o‘zi ham ular kabi sho‘rolar qatog‘oni qurboni bo‘ladi. XULOSA Arab alifbosi bu davrlarda bir necha bor isloh etilganiga qaramay, 1929- yilgacha, ya’ni o‘zbek xalqi lotin alifbosiga o‘tgunga qadar yozuv birligiga erishib bo‘lmadi. Bu alifbo 1921-yildan boshlab o‘zbeklar orasida uch bor isloh qilingan bo‘lsa-da, uni tuzatib, bu sohada yagona fikrga kelib bo‘lmadi. Shu sababli, turkiy xalqlar, jumladan, o‘zbeklar ham o‘z tillari uchun ancha sodda va ancha qulay bo‘lgan lotin alifbosini qabul qildilar. Fitrat, Ashurali Zohiriy, Cho‘lpon, G‘ozi Olim, Qayum Ramazon, Elbek, Abdulla Alaviy, Shokirjon Rahimiy, Rahim In’omov singari mashhur olim va yozuvchilar, ko‘zga ko‘ringan madaniyat xodimlari, milliy ziyolilar lotin yozuvi asosidagi yangi o‘zbek alifbosi va imlosini ishlab chiqish, uni hayotga joriy etish ishiga katta hissa qo‘shdilar.Bu davr o‘zbek tilshunosligidagi muhim 9 yangiliklardan biri Ashurali Zohiriyning bosh harflarni amaliyotga kiritishi va ularning ishlatilish o‘rinlari ni qat’iy belgilab berishi bo‘ldi. Lotin grafikasi asosidagi o‘zbek alifbosi tartibga solinib, bu alifbo (alfavit) 1939-yilda yana tuzatildi va “O‘zbek tili grammatikasi” darsligida berildi. Afsuski, lotin grafikasiga asos langan o‘zbek alifbosi ham jadidlarga qo‘shilib qatag‘on qilindi. Hatto bu yozuvda bi tilgan asarlar o‘tda kuydirildi. 1940-yildan kirillchaga asoslangan o‘zbek alifbosiga majburan o‘tkazilganimiz ko‘pchilikka bugun ma’lum. Lotin alifbosi asosidagi o‘zbek alifbosiga uzil-kesil chek qo‘ yish maqsadi ham sho‘rolar yuritgan siyosatning talabiga ko‘ra amalga oshirilgan edi.XX asrning 20-yillaridan yangi o‘zbek alifbosini tuzish o‘zbek tilshunoslari oldida turgan asosiy muammolardan biri bo‘lib qoldi. Shu munosabat bilan Turkiston Maorif komissarligi huzuridagi Bilim kengashida o‘zbek tilining yangi alifbosini tuzishda qanday yo‘l tutilishi kerakligi muhokama qilinadi. Elbekning “Turk tillarining qonunlari to‘g‘risida mulohazalar” maqo lasi ham shu munosabat bilan yozilgan bo‘lib, unda o‘zbekchani bilmasdan turib uning grammatikasini, imlosi ni tuzmoqchi bo‘lganlar tanqid qilinadi. Bu vazifani o‘zbek tilida so‘zlashuvchi, shu til ruhi bilan tanish kishilargina bajarishga loyiqligi aytiladi. XIX asr oxiri XX asr boshlarida ilm-fanning darajasiga muvofiq yaratilgan darslik va qo‘llanmalarda asosiy e’tibor grammatika masalalariga bag‘ish langan bo‘lib, tilshu noslik ning boshqa sohalariga yo‘l-yo‘lakay to‘xtalingan edi. Masalan, imlo muammolari va qoidalari dastlab yaratilgan dars liklarda juda qisqa berilgan.Alifbo, o‘zbek alifbosi masa lalari 1926-yilda bosh langan bo‘lib, shu yili 27–29-avgustda Yangi alifbo qo‘mitasi va Ilmiy markaz til mutaxassislari ishtirokidagi alifbo konferensiyasida yangi tuzilgan lotin grafikasidagi alifbo muhokamasi bo‘lib o‘tadi. Bu alifboda unlilarni 9 ta, undoshlarni 23 ta harf bilan ifodalashga qaror qilinadi. O‘sha yili tarixda birinchi marta lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosi ni tuzish masalasi hal qilinadi va harflar tartibi belgilanib, ilk alifbo tuziladi. Shu yili o‘sha davr tilshunosligi darajasida “Imlo qoidalari” ishlab chiqiladi. 10 Bu imlo qoidalari haqida 1926-yili chop etilgan “Maorif va o‘qitg‘uchi” jurnalida shunday deyilgan: “…imloda ikki usul qo‘llanadi: savtiy (fonetik) ham sarfiy (morfologik). Bizning tilimizda bir qancha shevalar bo‘lganidan ta’lim-tarbiya ishlarida yengillik uchun har ikki usuldan foydalanishga qaror berdik. So‘zning tomiri (asosi) eshitilgancha yozildi, qo‘shimchalar sarfiy usul bilan bitildi. Bularning haqida izohat va misollar qu yida yozilgandir…”. Mazkur qoidalarda ilmiy umumlashmalar juda oz bo‘lib, fe’llar ning zamonlari, tuslanishi va imlosi berilgan.Yangi lotin alifbosiga asoslangan o‘zbek alifbosida asarlar yuzaga kela boshladi. Bu borada Fitrat, Munavvar qori Abdurashidxonov, Shokirjon Rahimiy, Elbek, Ashurali Zohiriyning xizmatlarini alohida e’tirof etish joiz. O‘zbek tilining imlo muammolari hal etilmagan bir davr da, jadid ma’rifatparvarlarining sa’y-harakatlari bilan lotin yozuviga asoslangan yangi o‘zbek alifbosiga o‘tilishi, maktablarda shu alifbo asosida dunyoviy fanlarning o‘qitilishi davr uchun muhim ahamiyat kasb etardi. Jadidlar o‘zbek tili kelajagini rus yoki arab yozuvi emas, balki lotin alifbosiga asoslangan yangi o‘zbek alifbosi asosida ko‘rishgan edi. Ayni imlo o‘zbek tili tabiatiga mos tushishi haqidagi asosli qarashlarini ilgari surib, yangi o‘zbek yozuvini qabul qilishda ham shu g‘oyaga amal qilishgan. Ma’rifatparvar bobo larimiz til va imloga bu qadar jiddiy e’tibor berganining boisi shuki, ular ayni milliy davlatchilik tayanchi sifatida alifbo masalasini birlamchi o‘rinlarda sanashardi. Bob bo‘yicha umumiy xulosa 1.O‘zbek tilining grammatikasi va imlosini oddiylashtirishga qaratilgan takliflar. 2.O‘zbek tilida ilmiy, adabiy va kundalik nutqni rivojlantirishga qaratilgan ishlanmalar. 3.O‘zbek tilidagi arab yozuvi o‘rniga lotin yozuvi tizimiga o‘tish g‘oyasi. 11 II. BOB.Jadid davrining asosiy tilshunoslari va ularning asarlari 2.1.Ta’lim va tarbiya rivojida jadidlarning o’rni O‘sha davrdagi ilm-fan darajasi, milliy pedagogikaning saviyasiga mos tarzda yaratilgan ona tili darslik lari, xususan, alifbe kitobi, albatta, bugungi ona tili darsliklaridan farq qilgan. Bu davr darsliklari milliy pedagogikamizning dastlabki shakllari sifatida nechog‘lik ahamiyatga molik bo‘lmasin, baribir, o‘sha davr darajasida, saviyasida edi. XIX asrning 50-yillaridan bosh lab ma’naviy uyg‘onish sari yuz tutgan turkiy xalqlar millat ko‘zgusi, taraqqiyot omili bo‘lgan til masalasiga jiddiy e’tibor berdi. Matbuotning yuzaga kelishi, nashr ishlarining shakllanishi, maktab va maorifga e’tiborning ortishi natijasida imlo masalasi birinchi o‘ringa chiqdi. 12 Ma’rifatparvarlarning dunyo viy ilm-fan va madaniyat sari intilishi tilni ilmiy asosda o‘rganishni dolzarb masala qilib qo‘ydi. Turkistonda Fitrat boshchiligidagi ma’rifatpar var shaxs lar ilk bor o‘zbek tilini ilmiy o‘rganishga kirishdi. Ular milliy til qoidalari arab yoki rus tili grammatikalari asosida emas, balki milliy tilning ichki tabia ti dan kelib chiqib yarati lishi kerak - ligini anglaganlari sababli ham tilni tarixiy asarlar, xalq og‘zaki ijodi namuna lari va hududlarga xos sheva materiallari asosida o‘rgana bosh ladilar. Natijada XX asr boshlarida o‘zbek tilshunosligi ning dastlabki nazariy asoslari yaratildi. O‘sha davrga kelib fan va madaniyat o‘chog‘iga aylangan Istanbul, Qozon, Qrim, Boku shaharlarida turk tilini tadqiq etuvchi tilshunos olimlar guruhi shakllandi.Ular alifbo hamda imlo muam molarini o‘rganib, turkiy tillarning grammatikasini tuzishga kirishdi.Ayni jarayonlar sabab grammatikaga oid qator asarlar yaratildi.Ona tili darsliklarining milliy xarakterga ega emasligi, o‘qitishdagi noqulayliklar sababli o‘tgan asrning 20-yillariga kelib, matbuotda Elbek, Qayum Ramazon, Shokirjon Rahimiy, Shorasul Zunnunning o‘zbek tilining tovushlar tizimi, morfo- sintaktik hodisalar yuzasidan maqolalari e’lon qilina boshlandi. Bu maqolalarni o‘zbek tili tabiatini yoritishga bag‘ishlangan dastlabki tadqiqotlar deyish mumkin.O‘rta Osiyoda birinchi marta o‘zbek tilida tovush usulida xat- savod o‘rgatish ishiga toshkentlik Saidrasul Saidazizov kirishib, mazkur usulda yaratgan kitobini “Ustodi avval” deb nomlagan va bu alifbe-darslik 1902-yildan boshlab har yili nashr qilinib turgan.1956 yilda shaxsga sig inish fosh qilingach, ʻ qatag on qilingan ko pgina odamlar oqlandi. Ular qatorida atoqli adib Abdulla ʻ ʻ Qodiriy ham bor edi. Oradan ko p o tmay, uning "O tkan kunlar" va "Mehrobdan ʻ ʻ ʻ chayon" romanlari qayta nashr qilindi. Keyin odatdagidek romanlarga taqrizlar bitildi, adib to g risida maqolalar e'lon qilindi, kitoblar yozildi, dissertasiyalar ʻ ʻ himoya qilindi. Ishlar bir maromda ketayotganida bir masala ko ndalang bo ldi-yu, ʻ ʻ uning atrofida qiz-g in bahs qo zg oldi — Abdulla Qodiriy romanlari qaysi ijodiy ʻ ʻ ʻ metod asosida yozilgan? Ularni sosialistik realizm metodiga mansub deb bo ladimi? Savol qaltis edi — chunki "yo q" deb javob bersa, yaqindagina oqlanib, ʻ ʻ dushmanlik belgilaridan xalos bo lib kelayotgan adibni to laqonli sovet ʻ ʻ 13 yozuvchilari qatoriga kiritib bo lmay qolardi. "Ha" deb javob bersa, romanlarda ʻ sosialistik realizm belgilarini topish amri mahol. O shanda ayrim ʻ adabiyotshunoslar tuzukroq dalil-isbotsiz Abdulla Kodiriy asarlarini sosialistik realizm namunasi deb e'lon qildilar-da, shu bilan bahsga chek qo yildi. Chek ʻ qo yildi-yu, lekin, baribir masala hal bo lmay qolaverdi. Bu, albatta, zo rma- ʻ ʻ ʻ zo raki hukm edi — o shandan keyin birorta adabiyotshunos bu muammoni qayta ʻ ʻ qo zg agani yo q. ʻ ʻ ʻ Aslida esa, tuzukroq o ylab ko rilsa, "O tkan kunlar" ham, "Mehrobdan chayon" ʻ ʻ ʻ ham va hatto "Obid ketmon" ham jadid adabiyotiga mansub asarlar degan xulosaga kelish mumkin edi. Ammo sho ro zamonida bunday xulosaga kelinsa ham uni ʻ oshkora aytib bo lmas edi, oshkora aytgan odam baloga qolar edi, chunki bunday ʻ xulosa hukmron mafkura aqidalariga mutlaqo zid bo lardi, binobarin, uning ʻ yashashga haqi yo q edi. ʻ Ma'lumki, sho rolar zamonida hamma narsaga kommunistik mafkura ko zi bilan ʻ ʻ qaralardi. Ijtimoiy fanlar ham shu mafkura childirmasiga o ynashga majbur edilar ʻ — bu sohadagi tadqiqotlar xolislik va haqqoniylikdan mahrum bo lib, hukmron ʻ mafkura "proletar manfaatidan kelib chiqib" yaratgan qoliplarni tasdiqlashga xizmat qilmog i lozim edi. ʻ Jadidlar masalasida ham ana shunday g ayri ilmiy va o ta sub'ektiv konsepsiya ʻ ʻ mavjud edi. Unga ko ra jadidlar milliy burjuaziya manfaatlariga xizmat qilgan ʻ reaksion oqim bo lgan. Inqilobdan keyin ular uch guruhga bo linib ketgan. ʻ ʻ Bolsheviklarning markaziy organi bo lmish "Kommunist" jurnalida (1928 yil 10- ʻ son) "Oktyabr ham jadidlar" degan maqola e'lon qilgan M.G iyosov bu guruhlarni ʻ quyidagicha belgilaydi: 1) tugal aksil harakatchilik lagerida qoluvchilar; 2) eski maslaklaridan qaytib, firqa va sho rolarga kirib ishlab ketuvchi so llar; ʻ ʻ 3) betaraf qoluvchilar — bularning ko plari eski jadid muallimlari bo lib, bular ʻ ʻ sho rolar hukumatining mustahkamlanganini ko rgan sari unga yaqinlashadirlar. ʻ ʻ Bu tasnifdan ko rinib turibdiki, Sho ro hokimiyati yillarida, ayniqsa, 20-yillarda ʻ ʻ maorif va madaniyat sohasida jadidlar faoliyat ko rsatishda davom etganlar. ʻ 14 Ammo bu gal ham o zlarining aqidalariga sodiq qolganlar, ya'ni ularning gapi ʻ boshqa, ishi boshqa — bir-biriga zid bo lgan. Bolsheviklar ayrim jadidlarning ʻ sho rolar tomoniga o tganini og izda tan olsalar-da, amalda ularning hammasiga ʻ ʻ ʻ ashaddiy dushman sifatida munosabatda bo lganlar. Natijada 20-yillarning ʻ boshidanoq ularni keskin qoralay boshlaganlar. "Sinfiy kurash" haddini olgan bolsheviklar ularga qarshi "dahanaki" jang bilan cheklanmay, 20-yillarning o rtalaridan jadidlarga qarshi repressiv tadbirlarni qo llashga kirishganlar. Bu ʻ ʻ kurash 30-yillarda ham shunday shiddat bilan davom etdi va 40-yillarga kelib jadidlarning deyarli hammasini jismonan mahv etish bilan yakunlandi. Ammo bundan keyin ham jadidlar haqida iliq gap aytish imkoni bo lmadi. Aksincha, ʻ avvallari birda-yarim maqolalarda jadidlarning ma'rifatparvarlik sohasida jinday ijobiy rol o ynagani haqida o qish mumkin edi. 60-yillardan keyin esa ular faqat ʻ ʻ qora bo yoqlarda tilga olindi. ʻ Shunday qilib hukmron mafkura o zbek sovet adabiyotining paydo bo lishi va ʻ ʻ rivojlanishi to g risidagi konsepsiyani ishlab chiqdi. Bu konsepsiyaga ko ra yangi ʻ ʻ ʻ adabiyot Oktyabr inqilobi bilan birga tug ilgan; u birinchi qadamlaridanoq "Yasha, ʻ Sho ro!" deb hayqirgan, bolsheviklarning hamma ishini qo llab-quvvatlagan, ʻ ʻ kommunizm ishiga sidqidildan xizmat qilgan. Bu adabiyot, tabiiyki, mafkuraviy sog lom bo lgan, har qanday yot mafkuralarga qarshi kurashgan va shak-shubhasiz ʻ ʻ birinchi qadamlaridanoq sosialistik realizm adabiyoti sifatida ko ringan. Albatta, ʻ bunday adabiyot safida jadidlarga ham, jadidchilik g oyalariga ham o rin yo q edi. ʻ ʻ ʻ Afsuski, biz o zbek adabiyotshunoslari ko p yillar mobaynida shu yolg on ʻ ʻ ʻ "haqiqat"ga ishonib yashadik. Ishondikkina emas, uni faol targ ib qilib, xalqni ham ʻ shunga ishontirishga urindik. Holbuki, haqiqiy ahvol butunlay boshqacha edi. Aslini olganda, "sovet adabiyoti" deb atalmish adabiyot Oktyabr to ntarishining ʻ ertasigayoq yoki dastlabki oylardayoq birdan paydo bo lib qolgan emas — buning ʻ uchun hayotda real asos yoxud biror ishonchli zamin yo q edi. To g ri, ayrim ʻ ʻ ʻ tadqiqotchilar O zbekistonda 1905 yildan keyinoq inqilobiy adabiyot shakllana ʻ boshlaganini ta'kidlashadi, biroq bu fikrning isboti uchun keltiriladigan faktlar mohiyat e'tibori bilan jadid adabiyotining namunalaridir. Aslini olganda esa o zbek ʻ 15 sovet adabiyoti 20-yillarning o rtalaridangina — G ayratiy, G afur G ulom, ʻ ʻ ʻ ʻ Oybek, Botu, Mirtemir, Shokir Sulaymon kabi ijodkorlarning maydonga chiqishi bilan bog liq tarzda shakllana boshlagan. To g ri, undan avval Oktyabrni qutlagan, ʻ ʻ ʻ sho rolarni madh etgan ayrim she'rlar, marshlar, g azallar yoxud boshqa ʻ ʻ janrlardagi ayrim asarlar bo lgan. Biroq ular badiiy saviyasi g oyatda nochor ʻ ʻ bo lishi bilan birga son jihatdan ham kam bo lgan. Shuning uchun ular birlashib, ʻ ʻ yaxlit bir adabiyotni tashkil etadigan quvvatga ega bo lgan emas. ʻ Amalda esa 20-yillarda jadid adabiyoti yaxlit adabiyot sifatida faoliyat ko rsatgan. ʻ Qolaversa, bu adabiyot o zining asr boshidagi 20 yillik rivojlanish tajribasiga ʻ tayangan holda taraqqiyotining yangi bosqichiga ko tarilgan, ham shaklan, ham ʻ mazmunan barka-mollik kasb etgan va millatning ma'naviy hayotida juda chuqur iz qoldirgan. Binobarin, keyinchalik, ya'ni 30-yillarda ayrim "marksist" adabiyotshunoslarning "jadidlar biror salmoqqa ega bo lgan adabiyotlarini yarata ʻ olmay tarix sahnidan g oyib bo ldilar" degan da'volari ham mutlaqo asossiz bo lib ʻ ʻ ʻ chiqadi. Quyi-roqda buni biz konkret dalillar bilan isbotlashga harakat qilamiz. Hozir esa shuni ta'kidlash joizki, Oktyabr to ntarilishidan keyingi dastlabki ʻ kunlaridanoq Munavvar qori Abdurashidxonov, Mahmudxo ja Behbudiy, ʻ Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Cho lpon, Hamza Hakimzoda, Sadriddin Ayniy, ʻ Sidqiy Ajziy, Sidqiy Xondayliqiy, Tavallo va boshqa ko plab atoqli jadidlar ʻ Oktyabr inqilobiga qanday munosabatda ekanliklaridan qat'i nazar madaniyat va maorif sohasidagi samarali faoliyatlarini davom ettirganlar. 20-yillarning birinchi yarmida ular o nlab yangi maktablar ochadilar, bu maktablar uchun turli-tuman ʻ qo llanmalar va darsliklar yaratadilar, nashriyotlar tashkil qiladilar, gazeta va ʻ jurnallar nashr etadilar, teatr san'atini rivojlantirish borasida jonbozlik ko rsatadilar, turli-tuman ma'rifiy-madaniy to garaklar uyushtiradilar. Albatta, ʻ ʻ ziyolilarning bunday faoliyati mutlaqo bolsheviklarning rag batiga sazovor bo lgan ʻ ʻ emas, aksincha, ular jadidlarning har bir qadamini sinchiklab kuzatishgan, to garaklar va jamiyatlar ishini ta'kib ostiga olishgan, nashr ishlari ustidan qattiq ʻ nazorat o rnatishgan. Abdurauf Fitrat "Chig atoy gurungi"ning ayrim majlislari ʻ ʻ qurolli qizil gvardiyachilarning nazorati ostida o tganini yozadi. Yohud Zaki ʻ 16 Validi xotiralarida 20-yillarning boshida ziyolilar ustidan qattiq nazorat o rnatilgani vajidan Buxoroda Cho lpon bilan uchrasha olmaganini eslaydi. Ammoʻ ʻ bunday ta'qib va tazyiqlar jadidlarni faoliyatdan to xtata olmaydi — ular matonat ʻ bilan ishlarini davom ettirib, 20-yillardayoq maorif va madaniyat sohasida ancha salmoqli yutuqlarga erishganlar. Endi bevosita jadid adabiyotiga o tadigan bo lsak, uning ko zga yaqqol ʻ ʻ ʻ tashlanadigan birinchi xususiyati shundaki, u inqilobdan keyin birdaniga ko p ʻ janrli adabiyot tarzida rivojlana boshladi — jadid yozuvchilari she'riyatida ham, dramaturgiyada ham, nasrda ham, publisistikada ham birday muvaffaqiyat bilan qalam tebratdi. Mana, masalan, publisistikani olaylik. Aytish kerakki, publisistika umuman o zbek adabiyoti uchun batamom yangi janr bo lib, uning ilk namunalari ʻ ʻ o zbek matbuotida 1900 yildan keyingina paydo bo lgan edi. Lekin bu sohadagi ʻ ʻ tajribalarning g oyat kambag alligiga qaramay, yangi o zbek publisistikasi 20- ʻ ʻ ʻ yillarning boshida o z rivojining eng yuksak cho qqilariga ko tarildi. Bu davriy ʻ ʻ ʻ publisistikaning o sishi, birinchi navbatda, Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Cho lpon ʻ ʻ nomlari bilan bog liq. Ular vaqtli matbuotda o nlab maqolalar e'lon qildilar va ʻ ʻ ularda benihoya o tkir ehtiros bilan, so nmas bir jo shqinlik bilan millat hayotining ʻ ʻ ʻ eng muhim masalalarini ko tarib chiqdilar. Bu masala, albatta, birinchi navbatda ʻ milliy ozodlik masalasi edi. Fitrat ko p maqolalarida xalqning milliy ongini ʻ uyg otishni istaydi, unga o zligini tanitmoqni orzu qiladi. Shu niyatda u bevosita ʻ ʻ millatga murojaat qiladi, uning o tmishi buyukligi haqida gapiradi va bu milliy ʻ qadriyatlardan iftixor qilish lozimligini uqtiradi. Bularning bari 18—19 yillarda yozilganini, ya'ni hali Ko qon jarohatlari eskimay turib, uning fojialari xira tortmay ʻ turib yozilganini hisobga olsak ularning qimmati yanada ortadi. Bunga amin bo lmoq uchun birgina kichik parcha keltirishning o zi kifoya. Fitrat 1917 yilda ʻ ʻ "Hurriyat" gazetasida 5 dekabrda e'lon qilingan "Muxtoriyat" degan maqolasida yozadi: "Ellik yildan beri ezildik, tahqir etildik, qo limiz bog landi, tilimiz kesildi, ʻ ʻ og zimiz qonlandi, erimiz bosildi, molimiz talandi, sharafimiz yumurildi, ʻ nomusimiz g asb qilindi, huquqimizga tajovuzlar bo ldi, insonligimiz oyoqlar ʻ ʻ 17 ostiga olindi, to zimlik turdik, sabr etdik, kuchga tayangan har bir buyruqqa ʻ bo ysundik, butun borlig imizni qo ldan berdik. Yolg iz bir fikrni bermadik, ʻ ʻ ʻ ʻ yalintirdik, imonlarimizni avaylab saqladik: "Turkiston muxtoriyati!" Naqadar ehtirosli, otashin misralar! Unda yarim asrlik mustamlaka davrining tarixi ham, bu davrda tortilgan alam-iztiroblar ham, xalq qudratiga ishonch ham mana man deb ko rinib turibdi! ʻ Jadid publisistikasining rivojini yana shu fakt bilan tasdiqlash mumkinki, inqilobdan avval unda ko tarilgan masalalar faqat millatning ichki hayoti bilangina ʻ chegaralanib qolgandi, endi esa tematika kengayadi, mazmun chuqurlashadi, mualliflar dadillik bilan xalqaro siyosiy hayot hodisalariga murojaat qila boshlaydilar. Biroq bunda ham ular o zlarining bosh maqsadlarini unutmaydilar — ʻ "ulug " davlatlarning shovinistik siyosatlarini fosh qilib, mustamlakachi-likni ʻ keskin rad qilish yo lidan boradilar. Bu jihatdan yana Fitrat faoliyati diqqatga ʻ sazovor — u bu yillarda "Ingliz o yinlari" ("Hurriyat", 1918 yil 64-son), "Ingliz va ʻ Turkiston" ("Hurriyat", 1918 yil 82-son), "Afg oniston ishlari" ("Ishtirokiyun, ʻ 1919 yil 30 aprel), "Afg on va ingliz sulhi" ("Ishtiro-kiyun", 1919 yil 23 sentyabr), ʻ "Sharq siyosati" ("Ishtirokiyun" 1919 yil 25—26 sentyabr) kabi maqolalarini e'lon qildiki, ularda imperialistik kuchlarning mustamlakachilik siyosatlarini keskin fosh qildi. Masalan, "Sharq siyosati" maqolasida yozadi: "Ularning tilaklari bizga madaniyat berib, bizda maorif tarqatish, bizni taraqqiy ettirish emas, turli fohishaxonalar, mayxonalar ochib, bizning axloqimizni buzmoq, bizning sog lig imizni xarob etmoq va urug imizni quritib, bizni ishdan chiqarmoq ʻ ʻ ʻ va qo llariga muhtoj qilib qo ymoqdir. Ular sharq xalqini butun yo q qilib, Sharqni ʻ ʻ ʻ o zlariga moya qilmoqchi erurlar". ʻ Bu parcha hech qanday izohga muhtoj emas — uning salmog i va teranligi bugun ʻ ham yaqqol ko rinib turibdi. ʻ Cho lpon ham o zining 20-yillardagi publisistikasida ichki muammolar haqida ʻ ʻ yozish bilan birga, xalqaro dolzarb siyosiy mavzularda ham qalam tebratib, mustamlakachilik siyosatini fosh qilishga katta hissa qo shdi. Faqat uning o ziga ʻ ʻ 18 xosligi shunda ediki, u Fitratga o xshab umuman Sharq haqida emas, balki ʻ muayyan mamlakatlar, muayyan xalqlarning kurashi haqida yozdi, jumladan, uning 20-yillardagi ancha-muncha maqolasi bevosita turk xalqining milliy ozodlik harakatiga bag ishlangan. Cho lpon turklarning chet ellik bosqinchilarga qarshi ʻ ʻ kurashi haqida yozar ekan, uning "istiqlol erlariga" samimiy muhabbati har bir satrdan mana man deb ko rinib turadi. ʻ Jadidlarning ana shu va shularga o xshash yana bosh-qa o nlab publisistik asarlari ʻ ʻ o sha kezlarda o zbek xalqining milliy ongini uyg otishda katta rol o ynadi va ʻ ʻ ʻ ʻ uning qalbida milliy iftixor tuyg ularini jo sh urdirdi. ʻ ʻ 20-yillar boshidagi jadid publisistikasining muhim jihatlaridan biri shundaki, u jadid adabiyotining mazmuni yangilanib borayotganidan dalolat beradi. Masalan, avvalgi davrlarda asarlar mavzuining torligi sezilardi, ko p hollarda bevosita tasvir ʻ o rnini didaktizm, quruq nasihat egallardi, aytilmoqchi bo lgan fikrni kitobxonning ʻ ʻ og ziga chaynab solib qo yishga intilish kuchli edi. Endi bo lsa, ular kamayadi, ʻ ʻ ʻ badiiyat kuchayadi va mazmundagi hayotiylik yangi bosqichga ko tariladi. ʻ Bu xususiyat nafaqat publisistikada, ayniqsa yangi jadid she'riyatida ham yaqqol ko zga tashlanadi. To g ri, 20-yillarda ham ayrim she'rlarda asriy uyqudan ʻ ʻ ʻ uyg onishga, yangi tong havolaridan to yib nafas olishga chaqiriq mavjud. ʻ ʻ Masalan, Sadriddin Ayniy she'rlarida biz shu holni ko rishimiz mumkin: ʻ Bahor keldi, yotma, tur, Eshit, bu saslari nadir! Bahor qumlari o qir ʻ Bahorning havolari. ("Mehnatkashlar tovushi", 1919, 22 mart) Yoxud shu 1919 yilda yozilgan "Turon marshi" she'rida shoirning an'anaviy tarzda Turonni uyg onishga chorlaganini ko ramiz: ʻ ʻ Uyg on! Turon eli, uyg on! ʻ ʻ 19 To lqinlandi butun jahon!ʻ Boshqalashdi butun davron, Boshqa davron, boshqa zamon! Uxlama, yur, sayra jahon! Yotasanmi, johil, nodon? ("Mehnatkashlar tovushi", 1919, 1 oktyabr) Sho ro zamonida ba'zi bir adabiyotshunoslar bu she'rlarni sovet poeziyasining ʻ namunasi sifatida talqin qilib keldilar. Biroq uning mazmunidan ko rinib turibdiki, ʻ unda sho roviy belgilar emas, jadidlar qarashlariga yaqin masalalar, ya'ni jaholat ʻ va nodonlikni rad etish, asriy uyqudan uyg onib, "boshqa davron, boshqa ʻ zamon"da javlon urishga chaqiriq mavjud. Yangi she'riyatda badiiy shakl sohasida ham jiddiy izlanishlar davom etgan. Unda an'anaviy shakllar — g azal, murabba, muxammaslardan keng foydalanilgan ʻ bo lsa-da, ular bilan bir qatorda barmoq vaznidagi janrlarga ham keng murojaat ʻ qilingan. Ayni chog da ayrim shoirlar aruz imkoniyatlarini kengaytirish yo llarini ʻ ʻ ham izlaganlar. Bunda ular she'rga yarim mutoyiba ohanglarini ham olib kirganlar. Bu o rinda shoir Tavalloning bir tajribasi diqqatni jalb qiladi. Tavallo — ʻ inqilobdan avval madaniy-maishiy hayotni tubdan yangilash tarafdori sifatida ko ringan va "Ravnaq ul-islom" kabi baquvvat she'riy to plamlarning muallifi ʻ ʻ tarzida tanilgan edi. Inqilobdan keyin u yangi matbuot organlarida xizmat qildi, lekin ijodining mohiyatiga ko ra jadidlik mavqeini saqlab qoldi. U ko proq hajviy ʻ ʻ xarakterdagi she'rlar bitdi, ayrim she'rlarida esa juda zo r muvaffaqiyat bilan yangi ʻ tasviriy imkoniyatlar izladi. Masalan, klassik adabiyotda shiru shakar degan janr mavjud. Bunda she'r bir vaqtning o zida ikki tilda — ko pincha forscha va ʻ ʻ o zbekcha yoziladi. Tavallo Hamza tajribasini davom ettirib g azalni o zbek va rus ʻ ʻ ʻ tilida yozadi. Buning qiyinligi shundaki, rus tili o zining fonetik xususiyatlariga ʻ ko ra aruz qonunlariga bo ysunmaydigan tillardan. Ammo Tavallo bu ʻ ʻ qiyinchilikning uddasidan chiqa olgan. Tavalloning "Vot she'r" deb atalgan hazil 20 she'ri "Mushtum" jurnaliga murojaat shaklida yozilgan bo lib, shu jurnalning 1928 ʻ yil 3-sonida bosilgan: "Mushtum" chirog im, so ylachi: kak ti pojivaesh? ʻ ʻ Har kimni so kib sam sebe dushman najivaesh. ʻ Tekkanga tegib, tegmasa shutish, pochemu tak? Xullas, jim o tir, muncha vsegda zadevaesh. ʻ Esli popadet senga birov mulla qilursan, Har qanday asov bo lsa-da uzda nadevaesh. ʻ Bir kun chiqasan chernsh kiyib, ertaga boshqa, Otkuda chopon haftada turli nadevaesh? Hech bir sojalet etma, yozib tur nima ko rsang, ʻ Inache bugun vaqti g animatni teryaesh. ʻ Mayli, xorosho, razniy qiliqlarni yozib tur, Bizlar bilamiz, vezde, vsyudu bshaesh. Vot endi bugun man yozaman, san smotri, Sen dela mani "Mag zava " tezdan zabshaesh. ʻ Albatta, bunday she'rlar adabiyot rivojining katta yo liga uncha daxldor bo lmasa- ʻ ʻ da, adabiyot ranglarini turfa xil qilishi, jilolarini ko paytirishi, jozibasini oshirishi ʻ bilan xarakterlidir. 2.2. Jadid davrida o’zbek tilshunosligining yozuvi va islohoti Jadidchilikni shakllantirishda ko‘plab millat ziyolilari faol qatnashgan. Jamiyatni o‘rtaasrchilik illatlari, madaniy qoloqlik va mustamlaka zulmidan, xurofotdan ozod qilish, xalqni zamonaviy taraqqiyot yo‘liga olib chiqish, milliy davlatchilik asoslarini bunyod etish jadidchilik harakatining asosiy maqsadi edi. Turkistondagi jadidchilik harakatiga Behbudiy, Munavvarqori, Fitrat, Cho‘lpon, Pahlavon Niyoz Hoji, Abdulla Avloniy, Hamza Hakimzoda, Abdulla Qodiriy, “Yosh buxoroliklar”, “Yosh xivaliklar” tashkiloti rahbarlari boshchilik qilishgan. 21 Bu harakat o‘zining mazmun-mohiyatiga ko‘ra, XIX asr boshlarida mavjud bo‘lgan diniy islohotchilikdan farq qiladi. Ogahiy, Nodira, Ahmad Donish, Turdi, Maxmur, Furqat, Muqimiy kabi ijodkorlar mansub bo‘lgan avlodning qarashlari asosan ma’rifatparvarlik tamoyiliga tayanar edi. Jadidlar esa nafaqat ma’rifat, balki jamiyat hayotining barcha sohalarini isloh qilish, mavjud tartiblarni o‘zgartirish yo‘lidan bordilar. Jadidchilik harakati rivojini uch bosqichga ajratish mumkin: 1) XIX asrning 80-yil oxirida mamlakatimizda jadidchilik harakati paydo bo‘ldi. Toshkentda – Munavvarqori va Avloniy; Samarqandda – A.Munzim, S.Aziziy, Mulla Qilich; Buxoroda – Jo‘raboy Maxsum; Qo‘qonda – Hamza; Namanganda – So‘fizoda va Ibrat kabi olimu fuzalolar maktab ochish, noshirlik, savodxonlikni oshirish borasida muhim ishlarni amalga oshirdilar. Bu jarayon I jahon urushigacha davom etdi. Butun mamlakat bo‘ylab ko‘plab jadid maktablari faoliyat olib bordi. Shuningdek, matbaachilik, noshirlik, ilm-fan, adabiyot, madaniyat, maorifni milliy asosga ko‘chirishga intilish kuchaydi; 2) I jahon urushi Rossiya imperiyasidagi ahvolni yanada murakkablashtirib yubordi, uning hududida siyosiy harakatlar kuchayib ketdi. Bu davrda jadidchilik o‘ta ijtimoiy-siyosiy ahamiyat kasb etib, uning g‘oyalari asosida siyosiy partiyalar tuzildi; 3) 1917 yil oktyabrida Rossiyadagi davlat to‘ntarishidan keyin Qo‘qonda Turkiston Muxtoriyati tuzildi va oradan bir yil o‘tmasdan, bolsheviklar tomonidan zo‘ravonlik bilan yo‘q qilindi. Muxtoriyat rahbarlari, uni e’lon qilishda ishtirok etgan yoki unga xayrixoh bo‘lganlar ham badarg‘a va quvg‘in qilindi, qatag‘onga uchradi. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida ijtimoiy-tarixiy voqelik va jadid taraqqiyparvarlarining siyosiy va madaniy-ma’rifiy maslaklari taqozosi bilan jadid adabiyoti shakllandi. Binobarin, o‘sha davrdagi iqtisodiy hayotda, maorif, matbuot va turmush tarzida qaror topayotgan islohotchilik kayfiyati adabiyot va san’atni ham chetlab o‘tmadi, an’anaviy yo‘sindagi adabiyot o‘rniga yangi, zamonaviy adabiyot, yangi adabiy tur va janrlar, hatto yangi adabiy til shakllana boshladi, publitsistika, adabiy tanqid paydo bo‘ldi, barmoq vaznidagi ijtimoiy, ma’rifiy 22 she’riyat, roman, hikoya, dramaturgiya maydonga keldi. Jadidchilik adabiyotining Behbudiy, Siddiqiy-Ajziy, Abdulla Qodiriy, Hoji Mu’in, Abdulla Avloniy, Hamza Hakimzoda, Sidqiy Xondayliqiy, Fitrat, Sadriddin Ayniy, Tavallo, Nozimaxonim, Mirmulla va Mirmuhsin Shermuhamedovlar, So‘fizoda, Ibrohim Davron, Abdulla Badriy, Nusratulla Qudratulla-Milliy, Xurshid, Cho‘lpon kabi o‘nlab namoyandalari yetishib chiqdi. Hatto an’anaviy adabiy shakllarda ijod etgan Zavqiy, Nodim, Ibrat, Saidahmad Vasliy, Karimbek Kamiy, Xislat, Miskin, Avaz O‘tar, Bayoniylar ijodida ham davr voqeligi, zamonaviy g‘oyalar aruz vaznida o‘z ifodasini topdi. Bular ham, taraqqiyparvar yoshlar qatori, ma’rifatparvarlik qarashlarini she’rga solib yoki maqola shaklida matbuot sahifalarida faol qatnashdilar. Shu o‘rinda alohida ta’kidlash zarurki, jadid adabiyoti ushbu harakat g‘oyalarini aks ettiruvchi badiiy hodisa bo‘libgina qolmadi. Balki shu harakat zamirida tug‘ildi, uning maqsad va vazifalari taqozosiga ko‘ra maydonga keldi, o‘sha davr ma’naviy hayotiga ta’sir ko‘rsatdi. Jadid maktablari – xalqqa hamma narsadan burun ma’rifat tarqatish, zamonaviy ilm-fanni singdirish zarurligi haqidagi fikr jadidlarning ma’rifatchilik faoliyatidagi eng asosiy maqsad edi. Jadid poeziyasining 20-yillardagi ravnaqi, albatta, Abdulhamid Sulaymon Cho lpon nomi bilan bog liqdir. 20-yillarda u "Uyg onish", "Buloqlar", "Tong ʻ ʻ ʻ sirlari" degan kitoblarini e'lon qildi. Uning ko pgina she'rlari "O zbek yosh ʻ ʻ shoirlari" to plamida, "Adabiy parchalar", "Go zal yozg ichlar" kabi kitoblarda ʻ ʻ ʻ chop etildi va ular o zbek she'riyatining gultoji bo lib qoldi. Lekin bu she'rlar sovet ʻ ʻ ruhidan mutlaqo uzoq edi, aksincha, ular juda oshkora tarzda aksilsho raviy ʻ ohanglar bilan sug orilgan she'rlar edi. Cho lponning 20-yillarda yaratgan she'rlari ʻ ʻ inqilobdan avvalgi jadid she'riyatidan tubdan farq qiladi. Bu she'riyat quruq nasihatdan, yalang och didaktikadan butunlay uzoq, endi unda inson hayotining ʻ eng asosiy muammolari — hayot-mamot masalalari ko tariladi. 20-yillardagi ʻ Cho lpon she'riyatining bosh masalasi — inson erki, millatning ozodligi ʻ masalasidir. Shoir ehtirosli yoniq qalb bilan mustamlaka kishanlariga qarshi bosh ko taradi, insonni tahqirlovchi, oyoq ostida ko ruvchi "afandilarni" qoralaydi. ʻ ʻ Uning she'rlarida juda zo r g ururga ega bo lgan, qamchilar va kishanlar zulmi ʻ ʻ ʻ 23 ostida irodasini, erkka tashnaligini yo qotmagan insonning qalbi urib turadi. Shoir ʻ kishanlar bilan do stlashgan va shuning uchun sustlashgan yurakka murojaat ʻ qiladi, uni mag rur bo lishga, kishan kiymaslikka, bo yin egmaslikka chaqiradi, ʻ ʻ ʻ chunki shoir har qanday insoniylikning birlamchi sharti deb erkinlikni biladi: Bo yin egma, kishan kiyma! ʻ Ki, sen hur tug ilgansen. ʻ Cho lponning 20-yillardagi she'riyati tom ma'noda ozodlik qo shiqlari darajasiga ʻ ʻ ko tarildi — bu qo shiqlar millat qalbida miltirab yotgan erkinlik cho g larini ʻ ʻ ʻ ʻ alangalantirdi. Millatning bo yining ancha o sishiga, qaddi-qomatini rostlashiga ʻ ʻ yordam berdi. Shuning uchun ham sho rolar hukumati bu shoirni ko ra olmadi, ʻ ʻ uning atrofida mafkuraviy ur-yiqitlar uyushtirib, ovozini o chirishga harakat qildi. ʻ Shu tarzda 20-yillarda Cho lpon yaratgan she'riyatni hech ikkilanmay yangi ʻ bosqichdagi jadid she'riyati deb atasa bo ladi.20-yillarda jadid dramaturgiyasi ham ʻ juda samarali tarzda dadil qadamlar bilan rivojlandi. Yangi paydo bo lgan o nlab ʻ ʻ dramatik asarlar milliy teatrning mislsiz rivojini vujudga keltirdi va bu ikki holat birlashib, 20-yillardagi ma'naviy hayotning uzviy qismiga aylandi.20-yillarda jadid dramaturgiyasining eng faol, eng atoqli namoyandalari Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Sulaymon Cho lpon va Hamza Hakimzodalar bo lgan edi. ʻ ʻ Abdurauf Fitrat qisqa muddat ichida "Temur sag anasi", "Abulfayzxon", "Chin ʻ sevish", "Hind ixtilochilari", "Arslon", "Zohoki moron" kabi fojia va dramalar yaratdi. Bularning hammasi o sha yillarda o zbek sahnasida muvaffaqiyat bilan ʻ ʻ qo yildi. Tabiiyki, bu asarlar ham Fitratning publisistikasi kabi, birinchi navbatda, ʻ aksil mustamlakachilik ruhi bilan sug orilgan edi. Fitrat o tmishga murojaat qiladi, ʻ ʻ buyuk sohibqiron Amir Temur obrazini yaratadi, uni o z yurtining farovonligi, ʻ mustaqilligi, yaxlitligi uchun kurashgan, madaniyat va ma'naviyatni yuksaltirishga, adabiyot va san'at rivojiga katta ahamiyat bergan davlat arbobi sifatida ko rsatadi. ʻ 20-yillarning boshidayoq sahnaga qo yilgan "Chin sevish" dramasida va keskinroq ʻ yaratilgan "Hind ixtilolchilari" dramasida qo shni hind xalqining taqdiri timsolida ʻ mustamlaka siyosatining dahshatini ochadi va erk uchun, mustaqillik uchun kurashgan odamlarni tom ma'noda ideal qahramonlar tarzida ko rsatadi. Fitratning ʻ 24 bu asarlari ayrim badiiy qusurlardan xoli bo lmasa-da, millat taqdiri uchun kuyib-ʻ yonib yozilgan asarlar sifatida dong qozondi. Xuddi shu sifatlari uchun bu asarlarni sho ro mafkurasi qabul qilmadi va birinchi qadamlardanoq ularni muttasil qoralash ʻ bilan shug ullandi.Jadid dramaturgiyasining rivojiga Cho lpon ham salmoqli hissa ʻ ʻ qo shdi. Bu jihatdan, ayniqsa, uning 20-yillardayoq sahnaga qo yilgan "Yorqinoy" ʻ ʻ dramasy diqqatga sazovor. Bunda ham Cho lpon o zining shu yil-lardagi ʻ ʻ e'tiqodidan kelib chiqadi — u inson hayotining mohiyati haqida o ylar ekan, inson ʻ uchun eng ardoqli qadriyat sifatida, hatto muhabbatdan ham yuqori turadigan omil sifatida erk va adolatni tasdiqlaydi. Drama qahramoni Po lat vazirning qizi ʻ Yorqinoyni sevadi, lekin zarur bo lsa adolat uchun kurash yo lida u huzur- ʻ ʻ halovatidan, farog atidan, muhabbatidan ham voz kechadi. Hayotdagi ʻ adolatsizlikka, zulmga qarshi kurash, adolat, insof va diyonatni tasdiqlash Po lat ʻ uchun eng ulug a'moldir. "Yorqinoy" dramasi sahnaga qo yilgan kezlarda ʻ ʻ Turkistonda, Farg ona vodiysida va o lkamizning yana boshqa ko pgina joylarida ʻ ʻ ʻ fuqarolar urushi davom etmoqda edi va bu jarayonda har qadamda, har soniyada yuzlab, minglab zo ravonliklar, adolatsizliklar, qatliomlar sodir bo lmoqda edi. ʻ ʻ Boshqacha aytganda, zulm olovi guvillab yonmoqda edi. Shunday sharoitda "Yorqinoy" dramasi katta ahamiyatga ega bo ldi. ʻ 20-yillarda Hamza ham jadidona ruhdagi dramalar yaratdi. Bular "Qahramon o g iz", "Farg ona fojialari", "Muxtoriyat" kabi asarlardir. Ular mazmunan sho ro ʻ ʻ ʻ ʻ adabiyotining qoliplariga to g ri kelmaydi, shuning uchun sho ro ʻ ʻ ʻ adabiyotshunosligi bu asarlarga kam ahamiyat berdi, ularni g oyaviy ʻ chalkashlikda, o tmishni ideallashtirishda ayblab, shu bilan tahlilni muxtasar qilib ʻ ketaverdi. Boshqacha bo lishi ham mumkin emas edi, negaki ob'ektiv tahlil davom ʻ ettirilsa, Hamzaning sovet adabiyotining asoschisi tarzidagi obraziga dog tushib ʻ qolardi. Bu o rinda yana shuni ta'kidlash kerakki, Hamzaning "Tuhmatchilar jazosi", "Kim ʻ to g ri?", "Maysaraning ishi", "Xolisxon" kabi mashhur asarlarini ham sovet ʻ ʻ dramaturgiyasining emas, jadid dramaturgiyasining namunalari deb qaragan ma'qul, chunki ularda ham sosialistik realizmni tashkil qiluvchi biron belgini 25 ko rmaymiz — dramaturg hayot hodisalarini xolislik bilan atroflicha tasvirlaydi, ʻ zo rma-zo raki va sun'iy xarakterlar yaratmaydi, insonni insoniy jozibadan ʻ ʻ mahrum qiluvchi sinfiy sifatlarga va xarakteristikalarga murojaat qilmaydi. Ko rinadiki, 20-yillarda jadid dramaturgiyasi keng ko lamda katta qadamlar bilan ʻ ʻ rivoj topdi. Endigi vazifa publisistika, she'riyat kabi uning ham jamiki xususiyatlarini atroflicha tadqiq qilishdir. Endi nasr masalasini ko rib chiqaylik — 20-yillarda jadid nasri ham juda tez ʻ suratlar bilan o sdi va jahon miqyosidagi etuk nasr darajasiga ko tarildi. Yuqorida ʻ ʻ eslatganimizdek, uning rivoji adib Abdulla Qodiriyning nomi bilan bog liq. 1920 ʻ yildan boshlab u "Utkan kunlar" romanini e'lon qila boshladi. 20-yillar o rtasiga kelganda roman alohida kitob bo lib chiqdi. Keyin ko p o tmay ʻ ʻ ʻ ʻ "Mehrobdan chayon" e'lon qilindi. Bu ikki roman o zbeklarning madaniy hayotida ʻ katta voqea bo ldi va xalq ma'naviyatining rivojiga katta hissa ko shdi. Savol ʻ ʻ tug ilishi mumkin — nega siz "O tkan kunlar"ni sovet adabiyoti namunalariga ʻ ʻ qo shmayapsiz? Umuman, asarlarni jadid yoxud sovet adabiyoti namunalariga ʻ ajratganda qanday me'yorga asoslanyapsiz? Asarlarning qaysi sifatlariga tayanyapsiz? Bu o rinda faqat bitta me'yor bor — sovet adabiyotiga mansub ʻ asarlarda muallif voqelikni aks ettirishda sinfiy nuqtai nazarga asoslanadi, u nimani tasvirlamasin, har gal, albatta, voqealarni, odamlarni "proletar sinfi"ning manfaatlaridan kelib chiqib baholaydi. Buning oqibatida tasvirda torlik paydo bo ladi, asarda faqat ikki xil rang — oq va qora ustun bo lib qoladi, boshqa ʻ ʻ ranglarning roli yo qoladi, asarda insoniy joziba susayadi, sxematizm birinchi ʻ o ringa chiqa boshlaydi. Jadid adabiyotida esa unday emas. Bu adabiyot vakillari ʻ qaysi janrda ijod qilishlaridan qat'i nazar voqelikka umumbashariy kategoriyalar nuqtai nazaridan yondoshadi, bu esa ma'naviy va badiiy jihatdan etuk asarlar yaratishga imkon beradi. Shuning uchun ham kitobxon "O tkan kunlar"ni o qir ʻ ʻ ekan, Otabekning savdogar bo lganidan emas, umumbashariy ideallarni o zida ʻ ʻ mujassam etganidan zavq oladi. Endi yuqorida aytilganlardan ba'zi xulosalar chiqaraylik: 26 1) XX asr boshida maydonga kelgan jadid adabiyoti Oktyabr to ntarishidan keyin ʻ o z-o zidan g oyib bo lib ketgani yo q, aksincha, u yangi tarixiy sharoitda ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ sho rolarning ta'qib va tazyiqiga qaramay o sishda davom etdi. ʻ ʻ 2) Jadid adabiyoti 20-yillarda o z rivojining ancha barkamol darajasiga etdi. Bu ʻ adabiyot — ko p janrli, mazmunan yangilangan, umuminsoniy qadri-yatlarni ʻ tarannum etuvchi, ayniqsa, erk va ozodlik, adolat va vijdoniylik g oyalarini olg a ʻ ʻ suruvchi adabiyot bo ldi. 20-yillar so ngida bolsheviklar amalga oshirgan mafkura ʻ ʻ sohasidagi keskin kurash, proletar adabiyotining gegemonligi uchun kurash, noproletar yozuvchilariga nisbatan qo llangan repressiv choralar jadid ʻ adabiyotining bemalol rivoji uchun hamma imkoniyatlarga barham berilgan edi. Shuning uchun 30-yillarda Cho lponning "Kecha va kunduz" romanidan boshqa ʻ jadid adabiyoti namunasi deb ko rsatishga arziydigan asar maydonga kelmadi. ʻ 3) 20-yillardagi jadid adabiyoti izsiz yo q bo lib ketmadi. Masalaning parodoksal ʻ ʻ tomoni shundaki, sho rolar tomonidan qoralangan va ta'qib qilingan jadid adabiyoti ʻ 20-yillarning o rtalarida yangi paydo bo layotgan o zbek sovet adabiyoti uchun ʻ ʻ ʻ zamin bo lib xizmat qildi. G afur G ulom, Oybek, G ayratiy, Mirtemir, Abdulla ʻ ʻ ʻ ʻ Kahhor, Hamid Olimjon kabi navqiron avlodga mansub yozuvchilar jadidlarni mafkura jihatidan oshkora yoqtirmasalar-da, ulardan san'atning mohiyatini tushunishda, mahorat sirlarini egallashda ko p narsa o rgandilar. ʻ ʻ 2.1.TA’LIM VA TARBIYA RIVOJIDA JADIDLARNING O’RNI Biror bir ilmiy haqiqat, biror bir hayotiy dalil, agar u bola xayolotiga, uning hissiyotiga qaratilmagan bo‘lsa, hech qachon bolaga yetib bormaydi, - deb yozgan edi jahon bolalarining sevimli nazariyotchi shoiri S. Marshak. Darhaqiqat, adabiyot har qachon biz kattalarga qanchalik zarur bo’lsa, bola uchun ham shu qadar keraklidir. Biroq, aynan bolalar adabiyoti deganda nimani tushunamiz? Adabiyotlarda bolalar adabiyotini uch qisimga bo’lib o’rganishadi, masalan: 1. Kichik yoshdagi bolalar uchun (maktabgacha yoshdagi bolalar adabiyoti) 2. Maktab yoshidagi bolalar adabiyoti (7 yoshdan 12 yoshgacha) 3. O’smirlar adabiyoti (12 yoshdan 18 yoshgacha) Yuqorida keltirilgan yosh chegarasi xolos. 27 Bolalar adabiyoti har qachon hamma uchun tushunarli, ayniqsa bola uchun o’qishli bo’lishi lozimdir. Bolalar adabiyotida tragediya janrni kam kuzatamiz. Chunki adabiyotning vazifasi insonni tarbiyalash ekan, bolalar adabiyoti ham bundan mustasno emas. Eng asosiy maqsadi qilib bola tarbiyasini, uning kamolotga yetishtirish yo’lidagi say harakatlarini voqealar syujeti qilib oladi. Har qaysi bir ertakmi, yoki qissami, hikoyami, rivoyatmi, qo’yinki badiiy adabiyotning istalgan janrida ohirgi xulosa ya’ni yakun albatta “murod maqsadlariga yetibdi”, deya yakun topmasa. Bolalar adabiyoti yozuvchilaridan ikki hissa mehnat talab qilinadi. Sababi ular bola tilidan so’zlaydilar, ammo yakunidagi xulosa albatta biz kattalar uchun hamdir. Bolalar uchun yozilgan adabiyotlarda bola yoshiga moslangan so’zlar, iboralar va birikmalardan foydalaniladiki, ular buni oson tushina olsin, va shu bilan bir qatorda bolalar leksikasini boyitib borish ham asosiy plandagi masala hisoblanadi. Bundan jadidlar adabiyoti ham mustasno emas. Turkistonda jadidchilik harakatini vujudga keltiruvchilar tepasida Mahmudxo ja Behbudiy, ʻ Abduqodir Shukuriy (Shakuriy), Ajziy (Samarqand), Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Majid Qori Qodiriy, Ubaydullaxo ja ʻ Asadullaxo jayev (Ubaydulla Xo jayev), Toshpo latbek Norbo tabekov ʻ ʻ ʻ ʻ (Toshkent), Fitrat, Fayzulla Xo jayev, Usmonxo ja Po latxo jayev, Abdulvohid ʻ ʻ ʻ ʻ Burhonov, Sadriddin Ayniy, Abdulqodir Muhiddinov (Buxoro), Obidjon Mahmudov, Hamza, Cho lpon, Is hoqxon Ibrat, Muhammadsharif So fizoda ʻ ʼ ʻ (Farg ona vodiysi), Boltihoji Sultonov, Rahmonberdi Madazimov, Fozilbek ʻ Qosimbekov (O sh uyezdi), Polvonniyoz hoji Yusupov, Bobooxun Salimov ʻ (Xorazm) turardi. Jadidlar harakati Turkiston o lkasida tasodifan shakllanib qolgan ʻ harakat bo lmay, balki chuqur asoslarga ega, tarixiy ildizlardan oziqlangan holda ʻ vujudga keldi, shakllandi va kuchli ijtimoiy, siyosiy va amaliy mohiyatga ega bo lgan harakatga aylandi. Bu harakat bir tomondan islom dinining asoslariga, ʻ uning ma rifatparvarlik g oyalariga, ikkinchi tomondan ilg or ilm-fan yutuqlariga ʼ ʻ ʻ tayanishni, milliy qadriyat va o zlikni saqlab qolgan holda zamon kishisini ʻ tarbiyalashni o z oldiga maqsad qilib olgan edi. Bu harakatni yuzaga keltirgan ʻ yana bir omil Chor hukumati amaldorlarining Rossiyadagi musulmonlarga 28 bepisandlik qilishi va musulmon aholini oyoq uchida ko rsatishi va buning ʻ natijasida mahalliy musulmon qatlamida paydo bo lgan xo rlik hissi edi. Bunga ʻ ʻ misol qilib, deylik “yuzi qora bo’lmoq”, iborasini olaylik. Hamza Hakimzoda Niyoziy, nafaqat kattalar, balki bolajon ijodkor ham edi. Uning ijodidagi “Bir kishining bor edi to’rt bolasi…” deb boshlanuvchi masalasida aynan yuqoridagi ibora ajoyib muhokama qilinadi. Xola o’rnidan tursa bir so’mi yo’q. Bolalardan biri olgan. Lekin hech qaysi tan olishni istamaydi. Shunda ota bit hiyla o’ylab topadi, ya’ni barchasini bir uyga qamab, qozon kuyasini oldiga qo’yib: Dedi: “Kimki rost esa gar so’zi, Qora bo’lur o’zicha ikki yuzi. Kimni agar yolg’on erursa so’zi, Bor-u yo’g-u bo’lur o’ng yuzi”. Shunda bolalardan kattasi olgan edi va u: Dedi:” Qaro bo’lsa o’zi o’ng yuzum, Qora qilay chap yuzimni o’z-oz’im”. Shu asnoda ma’rifatparvar shoir Niyoziy bolalarda “yuzi qora bo’lmoq” iborasini tushintiradi. Jadidlar ijodini kuzatadigan bo’lsak, asosan urg’uni bolalar tarbiyasiga qaratishgan. Maktab ochganlar vas hu maktablarida o’zlari yozgan darsliklar bilan o’quvchilarga ta’lim hamda tarbiya berganlar. Bu borada pedagog A. Avloniy hizmatlari beqiyosdir. Ayniqsa uning “Turkiy guliston yoxud axloq” nomli yuqori sinflar uchun yozilgan “Tarbiya” darsligida bolalar, o’smirlar uchun xulq, tarbiya haqida atroflicha yoritilib o’tilgan. “Inson ikki narsda murakkabdur. Biri jasad, ikkinchisi nafsdur. Jasad ko’z ila bor narsalarni ko’rur. Ammo nafs idrok ila yaxshini yomondan, oqni qoradan ayirur”. Bolalar tarbiyasi haqida so’z borar ekan, adib asarini maktab yuqori sinf o’quvchilari uchun go’yoki darslik o’rnida edi deya ta’riflaydi. Tarbiya ikki xillikdir: jasad(badan) tarbiyasi va fikr tarbiyasi bo’ladi. Komil insonda har ikkisi mujassamligi haqida so’z yuritadi. Xulqni ikkiga ajratadi: yaxshi xulqlar va yomon xulqlar. Har ikkisida rivoyatlar, hikoyatlar, hadislardan namunalar keltirib o’tadi. Bola tarbiya qilinmas ekan, unga ta’lim nberishning hech qanday ahamiyati yo’q ekanligi to’g’risida bot-bot eslatadi. Ilm va uning ortidan keladigan yaxshiliklarni sanab o’tar ekan, shijoatli bo’lishga, qo’rqmaslikka, say- g’ayratli bo’lishlikka chorlaydi. Jadidchilikning asosiy g oya va maqsadlari ʻ quyidagilar edi: Turkistonni o rta asrlarga xos qoloqlik va diniy xurofotdan ozod ʻ etish, shariatni isloh qilish, xalqqa ma rifat tarqatish, Turkistonda muxtoriyat ʼ 29 hukumatini barpo etish uchun kurash, Buxoro va Xivada konstitutsiyaviy monarxiya va parlament, keyinchalik demokratik respublika tuzumini o rnatish ʻ orqali ozod va farovon jamiyat qurish, barqaror milliy valyutani joriy qilish va milliy qo shin tuzish. Jadidlar o z gazeta va jurnallari, yangi usul maktablari, turli ʻ ʻ kutubxona va qiroatxonalar, havaskor teatr truppalari tevaragida to planishar edi. ʻ Ularning ko pchiligi shu davrning ko zga ko ringan ijodkorlari — shoir-u ʻ ʻ ʻ yozuvchilar edi. Ular o z asarlari bilan tarixan yangi milliy adabiyot yaratdilar. ʻ Adabiyot davr voqealariga hamohang bordi. 1910-yillardayoq ma rifat va ozodlik ʼ g oyalari uning markaziy mavzuiga aylandi. Adabiyotga „millat“ va „vatan“ ʻ tushunchalari kirib keldi. Milliy she rlarga rag bat kuchaydi. Yangi zamonaviy ʼ ʻ dostonchilik maydonga keldi, publitsistika (Behbudiy, Fitrat, Munavvarqori, Mirmuhsin) rivojlandi, realistik proza shakllandi. Shuning uchun ham bu davr adabiyoti O zbekiston mustaqilligidan keyin milliy uyg onish davri o zbek ʻ ʻ ʻ adabiyoti deb davrlashtirildi. Jadid matbuoti o z vakillarining fikrlarini e lon qilar ʻ ʼ ekan, xalqni „har vaqt g aflat uyqusidan uyg otuvchi millat ongining ochqichi“ ʻ ʻ ekanligini namoyon etish bilan birga Turkiston xalqini hur fikrlashga va katta siyosiy kurashga hozirlay oldi. Bu davrda „Erk“, „Turon“, „O qituvchilar jamiyati“ ʻ kabi uyushmalar paydo bo ldi. Munavvarqori aytganidek, „Ularning butun umidi ʻ Rossiyadagi inqilob jarayonida mahalliy aholini milliy, diniy cheklash va jabrlashdan ozod qilish, ularning haququqlarini ovrupoliklar bilan tenglashtirish, xilma-xil maktab va matbuot ishlari hamda turli-tuman jamiyatlar tashkil etishga keng imkoniyat yaratib berishga qaratilgan edi“. Jadidchilik harakatining so nggi ʻ yillari faol siyosiy kurashlar bilan ajralib turmaydi. Bu davrda sovet rejimi turli siyosiy ishlar („O n sakkizlar guruhi“, „Inog omovchilik“, „Qosimovchilik“, ʻ ʻ „Badriddinovchilik“ va boshqa) tuzib, milliy ziyolilarni ommaviy ravishda qatag on qilishga kirishdi. 1929-yil noyabrda Munavvarqori boshchiligidagi 38 ʻ kishining qamoqqa olinishi (keyinchalik ularning soni 87 kishiga yetgan) bilan jadidchilik harakatiga kuchli zarba berildi. Jadidchilik harakati siyosiy ma rifatparvarlikdan jadid taraqqiyparvarlar firqasi darajasiga ko tarila oldi. Bu ʼ ʻ harakat hamda firqa a zolari o z faoliyati va dasturiga ko ra, sho ro adabiyotlarida ʼ ʻ ʻ ʻ 30 aytilganidek, „bir hovuch boylar manfaatiga xizmat qiluvchi liberal burjuaziya vakillari“ emas, balki Turkistonning barcha xalqlari taqdirini o ylab ish ko rgan ʻ ʻ demokratik jarayonning namoyandalari edi. Ular o’zlarining bor kuchlarini, ma’rifatlarini, ilmlarini va mablag’larini xalq ozodligi va ma’rifati uchun tikdilar. Hatto shirin jonlarini ham xalq farzandlarining kelajagi uchun qurbor qildilar. Yosh avlod ongida ularga nisbatan xurmat, e’tiborni o’stirish va ta’lim-tarbiyasida ular izidan borish, tugallanmay qolgan kitoblarni tugatish, tarbiyani qaysidir yot g’oyalardan emas o’z ildizimizdan olish bizning burchinizdir. Daraxt o’z ildizlari bilan qayerda bo’lmasin ko’kara olgani kabi, kelajak avlod tarbiyasida jadidichilik g’oyalari bilan sug’orish ajdodlar tavsiyasini ko’ra bilish vazifamizdir. XULOSA Jadid davri o‘zbek tilshunosligi va adabiyoti xalq ma’naviyatini yuksaltirish, milliy o‘zlikni anglash va madaniyatni rivojlantirish yo‘lida amalga oshirilgan ulkan islohotlar davri edi. Ushbu davrning yetakchilari – Behbudiy, Fitrat, Avloniy va boshqalar o‘z faoliyati bilan o‘zbek tilining rivojlanishi va uning ijtimoiy hayotda keng qo‘llanilishi uchun mustahkam zamin yaratdilar. Til va yozuv sohasidagi islohotlar natijasida yangi ta’lim tizimi shakllandi, adabiyot esa xalqni savodxon qilish va ma’rifat tarqatish vositasiga aylandi.Jadidchilikning poydevori, tamal toshi – usuli jadid maktabi edi. Zero, “yangi” ma noni beruvchi “jadid” ʼ istilohi kirib kelishining o zi aynan yangi usuldagi maktablar bilan bog liq. 1895– ʻ ʻ 1910-yillar orasida Turkistonning Toshkent, Samarqand, Qo qon kabi barcha yirik ʻ shaharlarida, qishloqlarida Buxoro amirligi va Xiva xonliklarida o nlab “usuli ʻ saviya” maktablari ochildi. 1903-yillardan jadidchilik matbuoti uchun maxsus darsliklar tuzila boshlandi, lekin bu ishlar g oyat qiyin kechdi. Biroq mustabid ʻ hukumat va mahalliy mutaassiblarning qarshiligiga qaramay, jadidlarning sa y- ʼ harakatlari bilan “usuli jadid” maktablarining tarmog i kengayib bordi. Chinakam ʻ ma rifat o chog iga aylangan, madaniy tanazzuldan saqlanish va jamiyat ʼ ʻ ʻ ma naviyatini mustahkamlashda katta ahamiyat kasb etgan yangi usul ʼ maktablarining soni 1917-yil boshlariga kelib 92 tani tashkil etdi.Jadidlar 31 maslagining amalga oshishida maktablardan keyingi asosiy o rinni matbuot ʻ egallaydi. “Burung i o zbek vaqtli matbuotining tarixi” maqolasida Abdulla ʻ ʻ Avloniy 1905–1917-yillar davomida o zbek tilida 23 ta gazeta va 8 ta jurnal chop ʻ etilgani haqida ma lumot beradi. “Taraqqiy” (1906-yil, muharriri Ismoil Obidiy), ʼ “Xurshid” (1906-yil, muharriri Munavvar qori), “Shuhrat” (1907-yil, muharriri A.Avloniy), “Osiyo” (1908-yil, muharriri Ahmadjon Bektemirov), “Samarqand” (1913-yil, muharriri M.Behbudiy), “Sadoyi Turkiston” (1914-yil, muharriri Ubaydullaxo ja Asatullaxo ja o g li), “Sadoi Farg ona” (1914-yil, muharriri ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Obidjon Mahmudov) kabi qator gazetalar hamda “Oyina” (1913–1915-yillar, muharriri M.Behbudiy), “Al-isloh” (1915–1918-yillar) kabi jurnallar shular jumlasidandir. Afsuski, sal o tmay bu harakat bo g ib qo yildi. Sobiq ittifoq ʻ ʻ ʻ ʻ davrida jadidchilik g oyaviy-mafkuraviy jihatdan oqlanmadi, jadidchilik adabiyoti ʻ taqiqlandi. Garchi 60-yillardan keyin bu harakat namoyandalarining ayrimlari adabiy doiralarda tilga olina boshlagan bo lsa-da, ularga nisbatan umumiy taqiqlar ʻ o zgarmay qolaverdi. Faqat mustaqillikdan keyingina bu borada tub o zgarishlar ʻ ʻ uchun imkoniyat yaratildi.Jadidlarning bu boradagi sa’y-harakatlari bugungi kunda ham ahamiyatini yo‘qotmagan bo‘lib, ularning merosi zamonaviy o‘zbek tilshunosligi va adabiyotining rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI Rahbariy adabiyotlar: 1.Karimov I. Yuksak ma’naviyat- yengilmas kuch. “Ma’naviyat”. T., 2010. 2.Karimov I. O‘zbekiston mustaqilikkka erishish ostonasida. T., 2011. 3. Karimov I.A. O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T.1.-T.: O‘zbekiston, 1996. 4. Karimov I.A. Jahon moliyaviy –iqtisodiy inqirozi , O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etish yo‘llari va shoralari . -Т.: O‘zbekiston , 2009. 26 b. II. Ilmiy adabiyotlar: 1. Karimov I.A. "O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida". Toshkent: O‘zbekiston, 1991. 2. Qodirov H. "Jadidlar merosi va ularning o‘zbek madaniyatiga ta’siri". Toshkent: Sharq, 2005. 3. Fitrat A. "O‘zbek tilining asoslari". Toshkent: O‘qituvchi, 1923. 4. Behbudiy M. "Milliy uyg‘onish va ma’rifatparvarlik". Toshkent: Cho‘lpon, 1995. 5. Avloniy A. "Turkiy guliston yoxud axloq". Toshkent: Adabiyot, 1913. 6. "Oyna" jurnali materiallari. Toshkent: 1913–1915. 33 7. Saidov U. "O‘zbek tilshunosligining rivojlanish bosqichlari". Toshkent: Universitet, 2010. Internet saytlari: 8 www.gov.uz - Ozbekiston hukumatining rasmiy sayiti. 9. www.stat.uz Ozbekiston davlat statistika qo‘mitasining rasmiy sayti. 10. www.unwto.org BMTning Jahon turizm tashkilotining rasmiy sayti. 11. www.uzbektourism.uz - «Ozbekturizm » milliy kompaniyasi rasmiy sayti. 12. www.mail.uz Ozbekiston elektron axborot rasmiy sayti. 34

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Jadidlar va ularning tilshunoslikka ta’siri

1.1. Jadid davrida o‘zbek adabiyoti

1.2. Jadidlarning tilshunoslikka qo‘shgan hissasi

Bob bo‘yicha umumiy xulosa

II bob. Jadid davrining asosiy tilshunoslari va ularning asarlari

2.1. Ta’lim va tarbiya rivojida jadidlarning o‘rni

2.2. Jadid davrida o‘zbek tilining rivojlanishi va yozuv islohoti

Bob bo‘yicha umumiy xulosa

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить