Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 103.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Jadid davri o‘zbek tilshunosligi

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ ʻ TILSHUNOSLIK NAZARIYASI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: JADID DAVRI O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI Bajardi: ___________________ Qabul qildi: ___________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH..................................................................................................................3 I BOB. JADID DAVRI VA MILLIY TILSHUNOSLIGINING ASOSIY XUSUSIYATLARI……………………………………………………………...5 1.1. Jadidchilik harakatining ijtimoiy-ma’rifiy mohiyati………………………...5 1.2. Fitrat va “Chig‘atoy gurungi”ning o‘zbek tili taraqqiyotida tutgan o‘rni….10 I bob bo‘yicha xulosa…………………………………………………………...19 II BOB. JADID MA’RIFATCHILARINING TILSHUNOSLIKKA QO‘SHGAN HISSASI………………………………………………………...20 2.1. Mahmudxo‘ja Behbudiyning til haqidagi qarashlari……………………….20 2.2. Ashurali Zohiriy va o‘zbek tili imlosi……………………………………...24 II bob bo‘yicha xulosa………………………………………………………….31 UMUMIY XULOSA………………………………………………………….32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………….33 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. XX asr boshlarida yuzaga kelgan jadidchilik harakati o‘zbek xalqining ijtimoiy, madaniy va ma’naviy taraqqiyotida muhim burilish yasadi. Ushbu harakat nafaqat siyosiy va ma’rifiy sohalarda, balki til va tilshunoslik taraqqiyotida ham tub o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Jadidlar milliy o‘zlikni anglash, zamonaviy bilimlarni egallash va xalqni uyg‘otishning eng muhim vositasi sifatida ona tiliga alohida e’tibor qaratdilar. Aynan shu davrda o‘zbek tilini ilmiy asosda o‘rganish, uning grammatik qurilishi, imlo masalalari, terminologiya va uslubiy me’yorlarini shakllantirishga doir muhim qarashlar vujudga keldi. Bugungi globallashuv sharoitida milliy til taraqqiyotining tarixiy ildizlarini chuqur o‘rganish zarurati jadid davri milliy tilshunosligini tadqiq etishni dolzarb masalaga aylantiradi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Jadid davri adabiyoti va ma’rifatchilik faoliyati adabiyotshunoslik va tarix fanlarida keng o‘rganilgan. Jadidlarning tilshunoslikka oid qarashlari uzoq vaqt davomida ikkinchi darajali masala sifatida baholangan. Mustaqillik yillaridan boshlab Fitrat, Behbudiy, Abdulla Avloniy singari jadid mutafakkirlarining til, imlo, grammatika va til ta’limiga oid fikrlari alohida tadqiqot obyekti sifatida o‘rganila boshladi. Shunga qaramay, jadid davri milliy tilshunosligi masalalarini kompleks va tizimli tarzda yoritish hanuz ahamiyatli. Kurs ishining obyekti va predmeti. Ishningobyekti sifatida XX asr boshlarida shakllangan jadid davri milliy tilshunosligi qarashlari olinadi. Predmeti esa jadid mutafakkirlarining til haqidagi ilmiy-nazariy fikrlari, imlo va terminologiya masalalari, adabiy til me’yorlarini belgilashga doir qarashlaridan iboratdir. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Ishning asosiy maqsadi jadid davri milliy tilshunosligining shakllanish jarayoni, asosiy yo‘nalishlari va ilmiy ahamiyatini yoritishdan iborat. Quyidagi vazifalar belgilandi: 1.jadidchilik harakatining til taraqqiyotiga ta’sirini aniqlash; 3 2.jadid mutafakkirlarining tilshunoslikka oid qarashlarini tahlil qilish; 3.jadid davrida imlo, terminologiya va adabiy til masalalarini o‘rganish; 4.jadid davri tilshunoslik merosining hozirgi o‘zbek tiliga ta’sirini ko‘rsatish. Ishning tuzilishi. Mazkur ish kirish, 2 bob, 4 fasl, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 34 bet. 4 I BOB. JADID DAVRI VA MILLIY TILSHUNOSLIGINING ASOSIY XUSUSIYATLARI 1.1. Jadidchilik harakatining ijtimoiy-ma’rifiy mohiyati Jadid davri tilshunosligi o‘zbek tili taraqqiyotida juda ham muhim. Bu davrda tilimizga matbuot tiliga xos leksik birliklar kirib keldi. Imlo 1 va grammatik nazariya ishlab chiqildi. XIX asrning oxiri XX asrning boshi jahon sivilizatsiyasining taraqqiyotida keskin burilishlar davri bo ldi. Bu davrda chuqur islohotlar, birinchi ʻ va ikkinchi jahon urushi bo lib, ilm-fan taraqqiyotida tub sifatiy o zgarishlar ro y ʻ ʻ ʻ berdi. Bir jamiyatning butunlay yod jamiyat ta sirida qolishi nafaqat hayotda balki ʼ kishilarning falsafasida ham inqilob yasadi. XIX asrning oxiri va XX asrning boshida Markaziy Osiyoda ham boshqa mintaqalarda bo lgani kabi o zgacha ʻ ʻ fikrlovchi, yangicha qarash vakillari shakllanib bordi. XIX asrning ikkinchi yarmida O rta Osiyoda ijtimoiy-iqtisodiy tuzum qoloq, ʻ fuqarolarning turmush tarzi o ta past, madaniy-ma naviy hayotida islom dini ʻ ʼ peshvolarining ta siri kuchli edi. Insonlar dunyoqarashida tasavvuf falsafasi ʼ an analarini tiklashga intilish kuchayib borayotgan bir vaziyatda, unga qarshi ʼ kuchlar bilan tafovutlar kelib chiqdi 2 . XIX asr oxiri XX asrning boshlarida siyosiy, madaniy, iqtisodiy jihatdan inqiroz xolatiga tushib qolgan, mustamlaka tufayli rivojlanish past darajada bo lgan o lkada Turkiston ziyolilari chor Rossiyasining mustamlakachilik ʻ ʻ zulmidan qutulish, o z milliy davlatchiligini tuzish, iqtisodiy va madaniy ʻ taraqqiyotga yo l ochish, xalqqa ziyo tarqatish choralarini ko rdi. Bu borada ʻ ʻ jadidchilik xarakati katta rol o ynadi. Jadidchilik rus mustamlaka siyosatiga qarshi ʻ milliy demokratik xarakat bo lib, u o sha davr Turkistondagi qoloq iqtisodiy, ʻ ʻ ijtimoiy va madaniy sharoitda yashayotgan xalqlarni ma’rifatlashtirish, jamiyat xayotida ijtimoiy va madaniy 1 Halimova S. Ashurali Zohiriy publitsistikasida til va imlo masalalarining yoritilishi. // “Ommaviy axborot vositalarida til va uslub masalasi: tahlil, tasnif, qiyos” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya. 2 Esanov F. Jadidchilik harakatining vujudga kelishi va uning ijtimoiy-falsafiy ahamiyati. // “Экономика и социум” №3(130)-2 2025. – 112-B. 5 isloxotlar o tkazish, pirovardida milliy mustaqillik g oyalarini xayotga tadbiq etish ʻ ʻ maqsadini o z oldiga qo ygan edi. O rta Osiyo nisbatan Rossiya imperiyasining ʻ ʻ ʻ harbiy jihatdan ustunligi mahalliy aholining ochiqdan ochiq kurash olib borishiga imkon bermadi. Shuning uchun ham Vatan, millat, xalq qayg usini tushungan ʻ kishilar, ayniqsa, ziyolilar xalqni ozodlikka eltuvchi yo l bu - xalqni ma rifatli ʻ ʼ qilish deb bildi. Ular xalqni ma rifatli qilmasdan turib, mustaqillikni qo lga kiritib ʼ ʻ bo lmaydi, deb hisoblaganlar. Ziyolilar xalq orasida ilg or g oyalarni tarqatish ʻ ʻ ʻ maorif tizimini asosiy vosita deb bildilar. O lka milliy ziyolilarining jamiyatni ʻ yangilashga va isoh qilishga qaratilgan harakati jadidchilik nomi maydonga chiqdi. Jadidchilik yoki jadidizm (arabcha: jadīd yangi) XIX asr oxiri XX asr boshida Turkiston, Kavkaz, Qrim, Tatariston hayotida muhim ahamiyat kasb etgan ijtimoiy-siyosiy, ma rifiy harakatdir. Jadidchilik dastlab XIX asrning 80yillarida ʼ Qrimda vujudga keldi. XIX asrning 90-yillaridan O rta Osiyoda tarqaldi. ʻ Jadidchilik avvaliga madaniyat sohasidagi harakat sifatida faoliyat yuritgan. Bu oqim vakillari taraqqiyot uchun kurashish, turkiy tillarni rivojlantirish, shu tillardagi adabiyotni boyitish, dunyoviy ilmlarni o rganish, fan yutuqlaridan ʻ foydalanish hamda ayollar va erkaklar tengligi uchun kurashishga chaqirishgan. Keyinchalik jadidchilar panturkizm g oyalarini targ ib qilishgan. ʻ ʻ Sovet davrida yozilgan adabiyotlarda jadidchilikka „burjua-liberal, millatchilik harakati“ deb ta rif berilgan. Bu davrda asosan tanqid qilingan ʼ jadidchilik namoyandalari nomi SSRI parchalanib ketganidan keyin qayta tiklandi. Jadidchilik dastlab XIX asrning 80-yillarida Qrimda Ismoilbek Gasprinskiy rahbarligida qrimtatarlar o rtasida vujudga keldi. ʻ Jadidchilik harakati namoyandalari ko pincha o zlarini taraqqiyparvarlar, ʻ ʻ keyinchalik jadidlar deb atashgan. O sha davrning ilg or taraqqiyparvar kuchlari, ʻ ʻ birinchi navbatda, ziyolilar mahalliy aholining umumjahon taraqqiyotidan orqada qolayotganligini his etib, jamiyatni isloh qilish zaruriyatini tushunib yetgandilar. Jadidchilik mohiyat e tibori bilan avvalo siyosiy harakat edi. Uning ʼ shakllanish va mag lubiyatga uchrash davrlari bo lib, ularni shartli ravishda to rtga ʻ ʻ ʻ 6 bo lish mumkin. Turkiston, Buxoro va Xiva hududida bu davrlar 1895-1905; 1906-ʻ 1916; 1917-1920; 19211929-yillarni o z ichiga oladi. ʻ Millat istiqbolini o ylovchi taraqqiyparvar kuchlar xalqning deyarli barcha ʻ tabaqalari hunarmand, dehqon, savdogar, mulkdor, ulamolar orasida mavjud edi. Ziyolilar dastlab chorizmga qarshi kurashni xalqni asriy qoloqlikdan uyg otish ʻ siyosiy-ma rifiy jabhadan boshlashga qaror qildilar. Jadidchilik harakati ana ʼ shunday tarixiy bir sharoitda Turkiston mintaqasida rivojlanish uchun o ziga qulay ʻ zamin topdi. Jadidlar orasidan yetuk olimlar, sanoat va ziroatchilik sohalarining zamonaviy bilimdon mutaxassislari, madaniyat arboblari yetishib chiqib, yurtni obod va o z ʻ vatanlarini mustaqil ko rishni orzu qildilar va shu yo lda kurashdilar. Jadidlarning ʻ ʻ Turkiston mustaqilligi uchun kurashida asosan quyidagi yo nalishlar ustuvor edi: ʻ - yangi usul maktablari tarmog ini kengaytirish; qobiliyatli yoshlarni chet elga ʻ o qishga yuborish; ʻ - turli ma rifiy jamiyatlar va teatr truppalari tuzish; ʼ - gazeta va jurnallar chop qilish, xalqning ijtimoiy-siyosiy ongini yuksaltirish bilan Turkistonda milliy demokratik davlat qurish. Jadid ziyolilarining kuchli partiyasi tashkil qilingan taqdirdagina bu ishlarni amalga oshirish mumkin edi. Jadidchilikning asosiy g oya va maqsadlari quyidagilar edi: ʻ Turkistonni o rta asrlarga xos qoloqlik va diniy xurofotdan ozod etish, ʻ shariatni isloh qilish, xalqqa ma rifat tarqatish, ʼ Turkistonda muxtoriyat hukumatini barpo etish uchun kurash, Buxoro va Xivada konstitutsiyaviy monarxiya va parlament, keyinchalik demokratik respublika tuzumini o rnatish orqali ozod va farovon jamiyat qurish, barqaror ʻ milliy valyutani joriy qilish va milliy qo shin tuzish. ʻ “XIX asr ijtimoiy-falsafiy, diniy-axloqiy, siyosiy va madaniy taraqqiyotda so nggi ʻ va keyingi yuz yillikning boshlanish davri bo lib, g oyaviy-nazariy va mafkuraviy ʻ ʻ qarashlarning shakllanish xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Jadidlar 7 harakati vujudga kelguniga qadar Turkistonda turli ma naviy-g oyaviy vaʼ ʻ mafkuraviy oqimlar qadimchilar, islohotchilar, bedilchilar, mashrabxonlar, shuningdek, Markaziy Osiyo, umuman turkiy xalqlarga taalluqli bo lgan ʻ tafakkurning turli shakllari, ijtimoiy-falsafiy mazmun va yo nalishga ega bo lgan ʻ ʻ ma rifiy ta limotlar va nazariyalar mavjud edi”. ʼ ʼ Demak, bu davrda nafaqat jadidlar harakati balki boshqa g oyaviy ta limotlar ʻ ʼ ham shakllandi. Kishilarning dunyoqarashida tasavvuf falsafasi an analarini ʼ tiklashga intilish kuchayib borayotgandi. Bu davrda O rta asr musulmon ʻ mutafakkirlarining asarlarini qayta nashr etish ishlari boshlandi. Kalom falsafasi, shariat axloqiga oid klassik adabiyotlar arab-fors tilidan turkiy tillarga tarjima qilinib nashr etildi. Masjid va madrasalarda Bedilxonlik, diniy ulamolar tomonidan qadimchilik harakatlari, sherxonliklar avj oldi. O rta Osiyoda ma rifatparvarlik ʻ ʼ harakati kishilarning ilm-fan taraqqiyotiga, umuminsoniy qadriyatlarga, ijtimoiyiqtisodiy, madaniy-ma naviy ʼ qoloqlikni bartaraf etishga bo lgan ʻ intilishining natijasi edi. Jadidlar turli mamlakatlardagi taraqqiyot va islohotlar uchun olib borilgan harakatlarning tajribasini milliy asosda qayta ishlashga intildi. Mustamlakachilikka qarshi kurashning bosh g oyasi ana shu murakkab sharoitda shakllanib yetildi. Bu ʻ davr haqida shunday deyilgan: “Tarixdan shu narsa ma lumki, har bir kichik ʼ harakat ertangi katta harakatning zamini vazifasini o taydi. Bu kungi mag lubiyat ʻ ʻ ertangi g alabaning amalga oshuvida ozmi-ko pmi rol o ynaydi. Busiz jamiyatning ʻ ʻ ʻ rivojini tasavvur etish qiyin”. Jadidlikning poydevori, tamal toshi usuli jadid maktablarining tashkil qilinishi edi. Hamonki, maqsad jamiyatni yangilash ekan, uni yangi avlodgina qilishi mumkin edi. Buning uchun esa zamon talabiga mos yoshlarni tarbiyalash masalasi jadid allomalarining oldiga qo yilgan bosh masala bo ldi. 1900-1925 ʻ ʻ yillar “jadidchilik” tushunchasining paydo bo lishi o z davrining eng peshqadam, ʻ ʻ tashabbuslar davridir. XIX asrning oxiri va XX asrning boshida Turkistondagi ijtimoiy-siyosiy va falsafiy qarashlar eng avvalo millat yoshlarini tarbiyalash va yangicha ko rinishdagi ʻ 8 ta lim tizimidan foydalanishni maqsad qilgan. Dastlab xususiy jadid maktablariniʼ ochib yoshlarga ta lim bera boshlagan bo lsa, keyinchalik jadid maktablari ʼ ʻ shakllanishi keng quloch yozib bordi. Mintaqaning turli hududlarida o ziga xos ʻ tarzda bunday maktablar ochila boshladi. Shu o rinda jadid maktablarining ʻ faoliyati haqida bo lgan quyidagi fikrga e tibor bersak, “Biz turkistonliklar ham 15 ʻ ʼ yil bo ladirki, bu dunyoda o zgalardek taraqqiy va toliy etmak orzusi bilan yangi ʻ ʻ maktablar ocha boshladik. Yolg iz erkak bolalarimizni tarbiya etarg a kirishdik, ʻ ʻ ammo qizlarimizning tarbiyasiga hozirgacha hech bir ahamiyat bermadik”. 1910 yili bu “usuli jadid”, ya ni jadid maktablari yopildi. Ammo bu maktablarning ʼ yopilishi jadidlik harakatini susaytirolmadi, aksincha yanada rivojlanishi uchun xizmat qildi. Bundan “ko rinib turibdiki, jadidlik keng ijtimoiy masalalar va ʻ ma rifatparvarlik g oyalarini ilgari surish maqsadida shakllangan ijtimoiy-falsafiy ʼ ʻ yo nalish bo lgan”. Ammo jadidlik ta limotiga munosabat faqatgina mustaqillik ʻ ʻ ʼ yillarida o z mavqeini tiklab bordi. ʻ Jadidlarning asosiy maqsadi dunyoviy ilmlarni egallagan yoshlarni tarbiyalash va ularning ma naviy ongini oshirish, o z vazifasini o tay olmay qolgan ʼ ʻ ʻ eskicha ta lim tizimiga yangicha innovatsion g oyalarni singdirish edi. Bundan ʼ ʻ tashqari ular ijtimoiy hayot tarzini zamonaviy hayotga moslashtirish, milliy va zamonaviy armiyani joriy etish, diniy va dunyoviy, axloqiy normalarni inobatga olgan holda yangi qonunchilik konsepsiyasini ishlab chiqish va joriy etish, davlatning boshqaruv tizimini isloh etish, hududiy tarqoqlikni bartaraf etish choratadbirlarini ishlab chiqish, jamiyat rivojlanishining barcha sohalari uchun milliy kadrlarni tayyorlash, davlatlar bilan diplomatik aloqalarni va tashqi siyosat konsepsiyasini o rnatish kabi bir qancha masalalarni ilgari surdi. ʻ Fikrimizning xulosasida Turkistonda vujudga kelgan jadidlikning asosiy bosh maqsadi jamiyat taraqqiyoti uchun lozim bo lgan barcha sohalarda innovatsion ʻ g oyalarni joriy qilish edi. Bu bilan jadidlar xalqning yashash tarzini o zgartirishni, ʻ ʻ ularning ma naviy ongini rivojlantirishni asosiy maqsadlaridan biriga aylantirgan. ʼ Jadidlar Turkistonda milliy rivojlanish pozitsiyasining boshida jamiyatning siyosiy, iqtisodiy va ma naviy taraqqiyotini ta minlash g oyasini olib chiqdi. Ular siyosiy ʼ ʼ ʻ 9 faoliyatida mustaqillik g oyalari bilan yo g rilgan maqsadni ilgari surdi. Buʻ ʻ ʻ harakatni biz jadidlarning Chor Rossiyasining tajovuziga qarshi qaratilgan kurashida ko rishimiz mumkin. Jadidlar milliy rivojlanish bilan qaramlikka qarshi ʻ kurashmoq lozimligini angladi. Bu g oyalar jadidlar siyosiy faoliyatining asosini ʻ tashkil etdi. Shuning uchun jadidlar mazlum xalqni ozodlik kurashiga chorladi 3 . 1.2. Fitrat va “Chig‘atoy gurungi”ning o‘zbek tili taraqqiyotida tutgan o‘rni Fitrat qomusiy olim sifatida ilm-fanning, xususan, o‘zbek filologiyasining turli sohalari bo‘yicha teran ilmiy tadqiqotlar yaratdi. U milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyotining asoschilaridan biri bo‘lishi bilan birga, milliy tilshunoslik ilmi rivojiga ulkan hissa qo‘shgan alloma hamdir. Bunga uning tilshunoslik sohasiga oid qoldirgan ilmiy merosi dalil. Fitratning o‘zbek tilshunosligi tarixida ulkan xizmatlaridan biri o‘zbek tilining grammatikasini yaratishga birinchi bo‘lib qo‘l urganligi bo‘ldi. «O‘zbekiston jumhuriyatining Maorif komissarligi huzuridagi Bilim o‘zagi tomonidan maktablarda o‘qumoq uchun muvofiq ko‘rilgan» «Sarf» (morfologiya) darsligi ilk marta 1924yilda chop etildi. «Nahv» (sintaksis) kitobi esa 1925-yili bosmadan chiqdi. Fitratning o‘zi bu kitoblarini kamtarlik bilan «O‘zbek tili qoidalari to‘g‘risida bir tajriba» deb nomladi. «Bu bir saboq bitigi emas, mutoalag‘a kitobdir. Tilimiz to‘g‘risida tugal bir narsa emas, boshlang‘ichdir. Ta'lif emas, tajribadir. Buni saralamoq, tuzatmak, kengaytmak yumushlari yigit kuchlarimizning jonli tebranishlarini kutadir» deb yozdi. Bu haqiqiy ilm sohibi, kamtarin insonning to‘g‘ri va teran mushohadalari edi. Holbuki, bu darsliklar 1924-1930-yillar davomida dastlab arab, so‘ng lotin alifbolarida vaqtning, sharoitning tahriridan «bebahra» qolmay qayta-qayta nashr qilindi. O‘quvchilar e'tiboriga taqdim etilayotgan «Bir- ikki so‘z» va «Tilimizning tarixiy oqimi» maqolalari Fitrat qalamiga mansub bo‘lib, 3 Esanov F. Jadidchilik harakatining vujudga kelishi va uning ijtimoiy-falsafiy ahamiyati. // “Экономика и социум” №3(130)-2 2025. – 116-B. 10 uning 1927-yilda arab yozuvida chop etilgan «Sarf» kitobidan olindi. Ularni shu paytgacha to‘liq holda matbuotda e'lon qilinmaganligini nazarda tutib nashrga tayyorladik. «Bir-ikki so‘z» maqolasida endi oyoqqa turib kelayotgan milliy tilshunoslik ilmining shakllanish kechimi: bu davrda alifbo-imlo, o‘zbek tili qoidalari, adabiy tili va yangi o‘zbek adabiyotining ilmiy asosini yaratish masalalarining hal qilinishi jarayoni bevosita Fitrat va unga hamfikr ilmiy kuchlar faoliyati talqinida aks ettirilgan. Ma'lumki, Ismoil Gaspirinskiy nomi bilan bog‘liq turkiy xalqlarning milliy va madaniy birligi masalasi, turkiy xalqlar uchun yagona adabiy til yaratish g‘oyasi asrimizning boshlarida Turkiston tuprog‘ida ham qizg‘in kuch olgan, bu borada maktab-maorif, matbuot sohasida amaliy ishlar olib borilgan edi [3]. 1917-yilgi fevral o‘zgarishlari, ayniqsa, oktyabr to‘ntarishidan keyin milliy tillar masalasi o‘lkada o‘ziga xos ko‘rinishga ega bo‘ldi. Ta'kidlash kerakki, bu jarayon muayyan tarixiy sharoit natijasi edi. Umumturk tili va adabiyoti g‘oyasi aslida mustamlakachilik zulmiga qarshi kurashda turkiy xalqlar birdamligi maqsadini ifodalardi. XX asrning birinchi choragida adabiy til sohasida vujudga kelgan bu harakatni va unga prinsipial qo‘shila olmagan Fitrat boshliq mahalliy ziyolilarning milliy o‘zbek tili va adabiyotini yaratish borasidagi ishlarini baholashda hozirda turlicha qarashlar mavjud bo‘lib, bu alohida tadqiqot mavzusidir. Fitrat bu jarayon haqda shunday yozadi: «Butun turk dunyosi uchun «bir yalpi til» qabul etmak xayollari bilan ovora bo‘ldiq. Tilimizni shunga to‘g‘ri yurgizmoq uchun unumsiz tirishdik. Bu xayollarning ishg‘a oshmag‘onin bilgandan keyin o‘z tilimizni, o‘z imlomizni tushuna boshladik. Bu yo‘lda birinchi odimni qo‘qonliq Ashurali Zohiriy otdi. «Imlo» bitikchasini yozib chiqardi. Undan so‘ngra Toshkentda «Chig‘atoy gurungi» ochildi. «Gurung» til, imlo masalalari bilan teranrak mashg‘ul bo‘ldi». Chindan ham tez fursatda «Chig‘atoy gurungi»ning imlo to‘dasi», aniqrog‘i Fitrat, Qayum Ramazon va Shokirjon Rahimiylar tomonidan yaratilgan «Bitim yo‘llari» (1919-y.) nomli kitobcha shu vaqtdagi Maorif nozirligi ruxsati bilan chop etildi. Bu risolada «Chig‘atoy gurungi» ishlab chiqqan yangi 11 alifbo va imlo asoslari bayon qilingan bo‘lib, u to‘g‘ri yozuv yo‘llari bo‘yicha o‘qituvchilarga qo‘llanma vazifasini o‘tadi. Jamiyat tashabbusi bilan 1921-yilning boshida Toshkentda Maorif nozirligi tashkilotchiligida Til-imlo qurultoyi bo‘lib o‘tdi. Jiddiy tortishuv va qarshiliklarga qaramay, qurultoyda «Chig‘atoy gurungi»ning isloh etilgan alifbo va yangi imlo asoslari qabul qilindi. Yangi imlo maktab-maorif, matbuot va nashr ishlarida keng suratda qo‘llana boshladi. Aytish joizki, arab alifbosi bu davrda bir necha bor isloh etilganiga qaramay, to 1929-yilgacha, ya'ni xalqimiz lotin alifbosiga o‘tgunga qadar bizda yozuv bir xilligiga erishib bo‘lmadi. O‘zbek xalqining lotin alifbosiga o‘tishi ishida ham Fitratning xizmatlari kattadir. Uning aytishicha, «Chig‘atoy gurungi» hatto o‘sha paytdayoq «...o‘lkada lotin harflarini qabul etmakni yoqlovchilar tayyorladi». Buning ilk ko‘rinishi sifatida, 1921-yilgi Til-imlo qurultoyi va 1922-yilda bo‘lgan O‘zbek maorif va madaniyat xodimlarining o‘lka qurultoyida Botu (Mahmud Xodiyev) va Said Alixo‘jalar arab alifbosini tashlab, lotin alifbosiga o‘tishni taklif qilgan edilar. 1926- yilning martfevral oylarida Boku shahrida bo‘lib o‘tgan Turkiyot qurultoyida Rahim In'omov, Ashurali Zohiriy, Shokirjon Rahimiy, Elbek, B.Rahmoniy, Abdujabborov va Vyatkinlar O‘zbekistondan vakil bo‘lib qatnashdilar. Fitratning bu anjumanga «alohida chaqiruv bilan» taklif etilishi uning sobiq ittifoq, balki dunyo ilmiy jamoatchiligi orasida turkologiya sohasining eng ko‘zga ko‘ringan olimlaridan bo‘lganligini ko‘rsatadi. Qurultoy dasturiga Fitratning «Turk tilini ( turkiy tilni - T.T ) o‘qitish usullari» mavzusidagi ma'ruzasi ham kiritilgan. Qurultoyda turkiy xalqlarning arab alifbosidan lotin alifbosiga o‘tishi masalasi ijobiy hal qilindi. Fitrat respublikamizda lotin alifbosini joriy etishga bag‘ishlangan Til va imlo anjumanlarida, barcha tadbirlarda faol ishtirok etdi. Agar «Bir-ikki so‘z»da madaniy hayotimizning yaqin o‘tmishi manzarasi gavdalantirilsa, «Tilimizning tarixiy oqimi» maqolasida XI asrdan to XX asrning birinchi choragigacha necha turli «unvonlar» bilan yashab kelgan til va adabiyotmizning «yo‘li uzoq, yili ko‘p» tarixiy kechmishi ipga tizilganday ko‘z o‘ngimizda namoyon etiladi. «Turk», «chig‘atoy», «sart», «o‘zbek» atamalarining qo‘llana boshlagan davrlari haqida qiziqarli 12 ma'lumotlar olamiz. Unda tarixiy, ilmiyadabiy hodisalarning teran va asosli tahlili Fitratning qadimgi turkiy yozma yodgorliklar, mumtoz va xalq adabiyotimizni naqadar chuqur bilganligini, bu ma'naviy merosning chin vorisi bo‘lgan yangi davr o‘zbek tili va adabiyotining taraqqiyot yo‘llari haqidagi nazariy qarashlari mustahkam zaminga asoslanganligini yana bir bor isbotlaydi 4 . Tilimizning taraqqiyotida Boku konfrensiyasi, milliy matbuotning tashkil etilishi alohida o‘rin tutadi. Bu o‘rinda eng muhim hodisalardan yana biri “Chig‘atoy gurungi”ning “yig‘ilishi”dir. Bu masala haqida gap ketar ekan, Munavvarqori haqida gapirmasak bo‘lmaydi. O‘zbek jadidchiligi yetakchisi Munavvar qori Abdurashidxonov (1878-1931) millat va yurt istiqloli uchun kurashgan yirik va atoqli siymodir. U nafaqat Toshkent jadidlarining otasi, balki Behbudiydan keyin butun Turkiston jadidlarining yetakchisi edi. Chor mustamlakachiligi davrida zulmat va asoratga solingan, erki, huquqi va taraqqiyotdan bebahra tutilgan xalqini ma’rifat yo‘li bilan tarbiyalashga bel bog‘ladi. Jadid ziyolisi bo‘lishdan tortib, safdoshlari, maslakdoshlarini siyosiy harakatlarga boshlagan yo‘lboshchi o‘laroq faoliyat ko‘rsatdi. O‘lkada sho‘rolar hokimiyati o‘rnatilgach, hali dolg‘ali pallalarda qizg‘in siyosiy kurashlar girdobida bo‘ldi. Mustabid tuzum qudratga kelgach, imkoniyati bo‘lgan barcha jabhalarda o‘z yorug‘ g‘oyalarini, niyatlarini amalga oshirishga intildi. Munavvarqori jadid yetakchisi, buyuk istiqlolchi, siyosiy arbob bo‘lish qatorida o‘lka madaniy hayotida kechgan til, alifbo-imlo masalalari bilan ham jiddiy shug‘ullangan. Bunga doir o‘tkazilgan anjuman va qurultoylarda faol ishtirok etgan. Matbuotda chiqishlar qilgan. Pedagog, tilshunos sifatida o‘zi tashkil qilgan yangi usul maktablari uchun “Adibi avval”, “Adibi soniy” (1907), Qayum Ramazon, Shorasul Zunnun bilan hamkorlikda uch qismdan iborat «O‘zbekcha til saboqlig‘i» (1925) kitobini nashr etdi. 4 Tog‘ayev T. “Sarf” va “nahf” – birinchi o‘zbek tili grammatikasi. //Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. – 563-B. 13 O‘zbek jadidchilik harakatining yana bir yirik vakili Ashurali Zohiriy sanaladi. Samarqandda Behbudiy, Toshkentda Munavvarqori jadid ijtimoiy harakatining boshida turgan bo‘lsa, Ashurali Zohiriy Farg‘ona vodiysi ma’rifatparvarlarining yetakchisi edi. U o‘zbek ma’rifatparvarlarining ko‘pchiligi singari milliy uyg‘onish davri ijtimoiy-ma’naviy hayotining turli sohalarida faoliyat ko‘rsatdi. Zohiriy mashhur pedagog, jur’atli jurnalist, yetuk tilshunos olim, adabiyotshunos, tarixchi va tarjimon sifatida faoliyat olib bordi. Yurt istiqloli uchun siyosiy maydonda qizg‘in kurashgan qahramon bu yo‘lda qurbon bo‘lgan 5 . Keyingi yillarda chop etilgan o‘zbek tilidagi ilmiy tadqiqotlarda XX asrning birinchi choragida Turkiston o‘lkasida milliy ziyolilarning arab alifbosini isloh etish harakatlariga baho berilganda, ko‘proq bir yoqlama yondashuv ko‘zga tashlanadi. Turkiston ziyolilari o‘rtasida shu tufayli yuzaga kelgan ziddiyatlarni baholashda hozirda turlicha qarashlar mavjud. Ko‘p hollarda bu yuzadangina o‘rganilib, eski imlochi va yangi imlochilar o‘rtasidagi kurash, nari borsa, o‘zbekparastlarning panislomist va panturkistlarga qarshi kurashi sifatida talqin qilinadi. Sho‘rolar davrida milliy burjuaziya ziyolilari, «to‘dachilar» sifati bilan badnom qilib kelingan Munavvarqori, Ashurali Zohiriy va ularga hamfikr milliyatchilar bilan “Chig‘atoy gurungi” a’zolari o‘rtasida alifbo, imlo, adabiy til masalalarida kelib chiqqan ziddiyat, kurashlarni avvalo bu davrdagi konkret tarixiy sharoitdan, bu ikki guruhning Turkistonda kechayotgan ijtimoiy-siyosiy jarayonlarga ne chog‘li ishtiroki, voqelikka munosabatlari, tutgan pozitsiyalaridan kelib chiqib izohlash zarur. Fitrat rahbarligida ish olib borgan “Chig‘atoy gurungi” madaniy-ma’rifiy, adabiy-badiiy tashkilot sanalgan. 1919-yilning boshida Milliy ishlar komissarligi tomonidan rasman tasdiq qilingan. “Chig‘atoy gurungi” madaniy merosimizni to‘plash, o‘rganish va ulardan xalqni bahramand etish, o‘zbek adabiy tili, milliy yozuv va adabiyotimizni yaratish va yuksaltirish masalalari bilan shug‘ullangan. 5 Tog‘ayev T. O‘zbek jadid yetakchilarining til va yozuv masalalariga munosabati. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. – 72-B. 14 Jamiyat a’zolaridan Qayum Ramazon, Elbek, Shokirjon Rahimiy, Shorasul Zunnun, Oltoy va Botu imlo masalalari bilan maxsus shug‘ullanuvchi “Chig‘atoy gurungi”ning “imlo to‘dasi”da ish olib borganlar. Yangi imlochilar o‘zlari isloh etgan imloni gazeta sahifalarida e’lon qilib, targ‘ib qila boshladilar. Ikki oylik o‘qituvchilar tayyorlash kurslari ochib, yangi imloni o‘rgata boshladilar. “Chig‘atoy gurungi” a’zolarining o‘qituvchilar uchun imlo qo‘llanmasi bo‘lgan “Bitim yo‘llari” nomli bitikchasi 1919-yilda Maorif komissarligi ruxsati bilan chop etildi. Ko‘pchilik yosh ziyolilar, o‘qituvchilar “Chig‘atoy gurungi” imlosini yoqladilar va ularga ergashdilar. Munavvar qori va Ashurali Zohiriy o‘z tarafdorlari bilan yangi imloga qarshi bo‘ldilar. Turkiy xalqlar uchun o‘rta bir imlo, yagona yozuv fikrini yoqlagan bu zotlarning pozitsiyasi Turkistonda kechayotgan madaniy, siyosiy voqealar jarayoni bilan bog‘liq edi. Ayni chog‘da yangi imlochilar ilgari surgan alifbo-imlo tamoyillarida ayrim kamchiliklar mavjud ediki, buni vaqtida Ashurali Zohiriy, hatto bir muddat “Chig‘atoy gurungi”ga a’zo bo‘lgan Shorasul Zunnun matbuotda ko‘rsatib o‘tgandi [Ashurali Zohiriy, 1919; Elchi, 1920]. Maorif komissarligi qo‘llagan “Chig‘atoy gurungi” a’zolari tashabbusi bilan Toshkentda 1921-yilning boshida Til va imlo quriltoyi bo‘ldi. Qurultoyda eski alifbo-imlo savod chiqarishga, maktab-maorif rivojiga, madaniy taraqqiyotga to‘sqinlik qilayotgani sababli rasmiy isloh etilib, “Chig‘atoy gurungi”ning imlo asoslari qabul qilindi. Ko‘pchilik ziyolilar, o‘qituvchilar yangi imloni yoqlab, buni qo‘llab-quvvatladilar. Qurultoyda imlo masalasida ziyolilar o‘rtasida fikriy ajralish bo‘ldi. Bu borada ziddiyat yangi imlo masalasi o‘rtaga chiqqan 1919-yildan paydo bo‘lgan edi. Gurungchilar adabiy til va yozuv masalasida asosan o‘zbek millati manfaati nuqtayi nazaridan ish ko‘rdilar. To‘g‘rirog‘i, ular yangi o‘zbek milliy adabiyoti va adabiy tili, ilm-madaniyatini yaratishni maqsad qildilar. Yangi adabiyot va adabiy tilni chig‘atoy adabiyotining chin vorisi bilib, uni Navoiy davridagidek burungi mavqeyiga, shon-shavkatiga qaytishini, boshqa turkiy tillar uchun ham o‘rnak adabiyot, namuna adabiy til holiga ko‘tarishni istadilar. Faqat buni yangi tarixiy 15 sharoitda, o‘zbek millati nomi bilan bog‘liq ravishda vujudga chiqarmoqchi bo‘ldilar. “Chig‘atoy gurungi”ning maqsadi Fitratning ushbu so‘zlarida yanada yaqqol ko‘rinadi: “Chig‘atoy adabiyoti turli shevali turk adabiyoti orasida eng yuksak, eng muhim o‘rinni tutg‘ondur. Boshqa shevadagi turk adabiyoti bunga ushoqliqlari, buning shogirdliklari bilan maqtanib turalar. Chig‘atoy adabiyoti turk adabiyoti orasida yuksak, yuqori, oliy bo‘lg‘onlig‘in qabul etmak mutlaqo lozimdir... Adabiyotimizning turk adabiyotlari orasida eng yuqori o‘rinda turg‘onidan, tilimizningda turk tillari orasida yuqori mavqe tutg‘onini chiqarg‘on kabi bo‘ldim” [Birinchi o‘lka o‘zbek til va imlo qurultoyi. “Chig‘atoy gurungi” azolari «butun turk urug‘larining tili bir turli bo‘lsin va yozishlari ham bir qoida ostida yozilsin” kabi masalalarni imkonsiz deb bilganidan yolg‘iz o‘zbeklarning “o‘ziga tegishli bo‘lgan shevasida va o‘ziga tegishli sanalgan imlosida o‘qib, yozishlari hamda shul imlo va tilni yalpi shul xalqning o‘ziga qabul etdirish” fikri bilan ish ko‘rdilar. Gurung a’zolaridan Elbek bu haqda shunday yozadi: “1921-yilgi Til-imlo qurultoyiga “Turkistonda bo‘lg‘on turk urug‘larining yolg‘iz o‘zbeklarnigina chaqirmoqchi bo‘ldiq ham bu qurultoyni “O‘zbek qurultoyi” deb atadik”. Munavvar qori, Musa Begiyev, Ashurali Zohiriy va ularga maslakdosh millatparvarlar Turkiston ozodligi uchun kurash ketayotgan bir sharoitda milliymadaniy jabhada yolg‘iz o‘zbek millati nomi bilan yo‘l tutilsa, kurashning dushman foydasiga hal bo‘lishi mumkinligini ta’kidlar edilar. Shuning uchun ham ular O‘rta Osiyodagi turkiy xalqlar uchun umumiy bir til, yagona yozuv va adabiyot yaratishni o‘z oldilariga maqsad qilib qo‘ydilar. Aslida bu g‘oya Munavvar qori, Ashurali Zohiriy kabi millatparvarlarning maslakdoshi, Turkiston istiqlolchilik harakati rahbarlaridan biri yirik olim va siyosat arbobi Zaki Validiy tomonidan ilgari surilib, quvvatlanayotgan edi. Bu umumiy til asosida turkiy xalqlarning umum adabiyotini yaratish ko‘zda tutilgan. Z.Validiyning fikricha, “milliy qiymatlar va dostonlar ham faqat qozoq va urug‘li o‘zbek, qirg‘iz, qoraqalpoq guruhlari bo‘yicha yaxshi muhofaza etilganligidan 16 kelajakda milliy adabiyotning ham bu guruhlar atrofida vujudga kelajagi, kent turki, totor va boshqird qabilalarining ularga qo‘shiluvlari o‘z-o‘zidan anglashiladi” [Zeki Velidi, 1929; 575]. Bu o‘ziga xos panturkistik g‘oya Turkiston hudididan chetga chiqmagan, uni butun turkiy dunyoga nisbatan amalga oshirish xomxayol ekanini bu fikr tarafdorlari yaxshi bilishgan. Shuning uchun ham O‘rta Osiyo turkiy xalqlari (o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, turkman, qoraqalpoq va boshqalar)ning umumiy til va yozuv birligi bu xalqlarning birdamligini mustahkamlaydi va bunday yagona harakat bilan Turkiston mustaqilligiga tezroq erishish mumkin, deb hisoblar edilar. Bu vaqtda Zaki Validiy, Munavvar qori, Ashurali Zohiriy singari g‘oyaviy rahnamolar istiqlolchi kuchlar bilan Turkiston Milliy Birligi tuzib, milliy ozodlik kurashi olib borayotgan edilar [Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2000; 305-312].Til va yozuv masalasi bu davrda ijtimoiy-madaniy sohada muhim siyosiy ahamiyat kasb etayotgani sababli Munavar qori va uning tarafdorlari hamda “Chig‘atoy gurungi” o‘rtasida alifbo-imlo, adabiy til sohasida jiddiy kurash kechgan. 1922-yil fevral oyida Toshkentda chaqirilgan O‘zbek madaniyati va xodimlarining o‘lka qurultoyi ham til-imlo masalasi tufayli ikki taraf guruh o‘rtasidagi bahs va janjallar bilan o‘tdi. Milliy taraqqiyot omili bo‘lgan maktabmaorif, matbuot-nashr ishlarida turlilik, parokandalik yuzaga keldi. Buning salbiy oqibatini anglagan ziyolilar o‘rtadagi nizoga barham berishga va birlashishga qaror qildilar. Toshkentdagi o‘zbek maorif va madaniyat xodimlari butun o‘lkadagi maorifparvar kuchlarga qarata “Yerlik xalq maorifida muttahid furunt” shiori bilan chiqdilar. Bunda Munavvar qori, Mannon Ramz, Zahiriddin A’lam, Elbek, Shahid Ehson Ahmadiyev, Salimxon Tillaxonov, Cho‘lpon, Xolmuhammad Oxundiy, Majid Qodir va boshqalar faol ishtirok etdilar. “Muttahid frunt”ning o‘rtalikda qabul qilingan imlo asoslari matbuotda e’lon qilindi. Ular o‘zbek maorifini ko‘tarish, ilmiy xizmatni yo‘lga qo‘yish, o‘rtadagi fikr ayirmaligini yo‘qotib, samimiyat barpo qilish uchun “Nashri maorif” jamiyatini tuzdilar. Biroq oradan ko‘p o‘tmay bu birlashuv barham topdi, ziyolilar o‘rtasidagi yozuv masalasidagi kelishmovchilik davom etdi. 1923-yilning oktyabrida Buxoroda O‘rta Osiyo o‘zbeklarining Til va imlo o‘lka anjumani chaqirildi. Unda yana alifboni isloh qilish, imlo asoslarini 17 ishlab chiqish masalalari ko‘rildi. Konferensiya qarori Turkiston Jumhuriyati Maorif komissarligining 1923-yil 18-oktyabrdagi 48-sonli buyrug‘i bilan tasdiqlangan. Ta’kidlash kerakki, bu yig‘inda kelgusida alifboni lotinlashtirish fikri ma’qullandi. Bu ishning amaliy tomonlari muhokama qilindi. Turkiy dunyoda qo‘zg‘alayotgan lotinga o‘tish harakati, shuningdek, ziyolilar o‘rtasidagi noahillik sabab Buxoro anjumanidan so‘ng ham yozuvda boshboshdoqlik davom etdi. Keyinroq sho‘rolar tuzumi mustahkam oyoqqa turib, o‘zbek adabiyoti va adabiy tilini, milliy madaniyatini proletarlashtir ish, sovetcha “baynalminallashtirish” jarayoni boshlangach, jadid ziyolilarining har ikki guruhiga “burjua millatchilari” tamg‘asi bosildi. Hatto A.K.Borovkovdek yirik tilshunos olim ham hukumron mafkura nog‘arasiga o‘ynashga majbur bo‘ldi. U keyinchalik shunday yozadi: “Umum turk” tili va “chig‘atoy” tilini o‘zbek xalqiga tiqishtirish Turkistonda milliy burjuaziyaning madaniy hukmronligini ta’minlash, burjua madaniyatini sotsialistik madaniyatga qarshi qo‘yish uchun zarur edi” [Боровков, 1941]. Ayniqsa, katta avlod ziyolilarining sho‘ro tuzumi, xalq uchun ziyonli ekanini fosh etishda Ziyo Said (Qosim Solihov)ning xizmatlari ajralib turadi. U Munavvar qori va uning tarafdorlarini ham, ular bilan alifbo-imlo masalasida tortishgan “Chig‘atoy gurungi” a’zolarini ham xalq e’tibori uchun o‘zaro kurashgan millatchilar, aksilinqilobchilar sifatida birday qoralaydi. Jadidlar keskin tanqid qilingan turkum maqolalari va matbuotga oid kitobini e’lon qiladi [Ziyo Said, 1974]. Keyinchalik o‘zi ham ular kabi sho‘rolar qatog‘oni qurboni bo‘ladi. Arab alifbosi bu davrlarda bir necha bor isloh etilganiga qaramay, 1929- yilgacha, ya’ni o‘zbek xalqi lotin alifbosiga o‘tgunga qadar yozuv birligiga erishib bo‘lmadi. Bu alifbo 1921-yildan boshlab o‘zbeklar orasida uch bor isloh qilingan bo‘lsa-da, uni tuzatib, bu sohada yagona fikrga kelib bo‘lmadi. Shu sababli, turkiy xalqlar, jumladan, o‘zbeklar ham o‘z tillari uchun ancha sodda va ancha qulay bo‘lgan lotin alifbosini qabul qildilar. Fitrat, Ashurali Zohiriy, Cho‘lpon, G‘ozi Olim, Qayum Ramazon, Elbek, Abdulla Alaviy, Shokirjon Rahimiy, Rahim In’omov singari mashhur olim va yozuvchilar, ko‘zga ko‘ringan madaniyat 18 xodimlari, milliy ziyolilar lotin yozuvi asosidagi yangi o‘zbek alifbosi va imlosini ishlab chiqish, uni hayotga joriy etish ishiga katta hissa qo‘shdilar 6 . I bob bo‘yicha xulosa Birinchi bobda jadid davri va o‘zbek tilshunosligining nazariy shakllanish asoslari ilmiy jihatdan tahlil qilindi. Jadidchilik harakati XIX asr oxiri – XX asr boshlarida jamiyatni yangilashga qaratilgan ijtimoiy-ma’rifiy oqim sifatida vujudga kelib, milliy ong va tafakkur taraqqiyotida muhim o‘rin egallagan. Jadidlar xalqni ilm-ma’rifatga chorlash, zamonaviy bilimlarni egallash bilan bir qatorda, ona tilini rivojlantirishni ham muhim vazifa deb bildilar. Jadid davrida til masalasining dolzarblashuvi bevosita milliy o‘zlikni anglash bilan uzviy bog‘liq. Jadidlar tilni millat taraqqiyotining asosiy omili sifatida talqin qilib, adabiy tilni xalq tiliga yaqinlashtirish, eski, murakkab va tushunarsiz shakllardan voz kechish g‘oyasini ilgari surdilar. Natijada o‘zbek adabiy tilining funksional imkoniyatlari kengaydi. O‘zbek adabiy tilining yangilanish jarayonlari yoritilib, jadid davrida til me’yorlarini shakllantirish, imlo masalalarini tartibga solish hamda zamonaviy terminologiyani yaratishga bo‘lgan intilishlar tilshunoslik taraqqiyotida muhim bosqichni tashkil etgan. Jadid davri o‘zbek tilshunosligining shakllanishi tarixiy, ijtimoiy va madaniy omillar bilan chambarchas bog‘liqdir. 6 Tog‘ayev T. O‘zbek jadid yetakchilarining til va yozuv masalalariga munosabati. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. – 77-B. 19 II BOB. JADID MA’RIFATCHILARINING TILSHUNOSLIKKA QO‘SHGAN HISSASI 2.1. Mahmudxo‘ja Behbudiyning til haqidagi qarashlari Mahmudxo‘ja Behbudiy buyuk ma’rifatparvar sifatida milliy madaniyatimiz tarixidan mustahkam o‘rin egallagan yetakchi jadidchi. Abdurahmon Sa diy ta biri ʼ ʼ bilan aytganda, “O‘zbek milliy adabiyotining negiz toshini” qo‘yganlardan biri Mahmudxo‘ja Behbudiy XIX asr oxiri, XX asr boshlarida Turkistonda keng qanot yozgan jadidchilik harakatining rahnomasidir. Behbudiy o‘zbek va fors-tojik tillarida ikki yuzdan ortiq maqola va asarlar yaratgan. Jumladan, 1903-yili «Muntaxabi jug‘rofiyai umumiy» («Qisqacha umumiy jug‘rofiya»), 1904-yilda «Kitob-ul-atfol» («Bolalar uchun kitob»), «Muxtasari tarixi islom» («Islomning qisqacha tarixi»), 1905-yilda «Amaliyoti islom», 1908-yilda esa «Rusiyaning qisqacha jug‘rofiyasi» kabi darslik va kitoblar yozgan. Behbudiy 1914-yilda “Samarqand“ gazetasini chiqaradi. Gazeta o zbek va ʻ tojik tillarida, haftada 2-marta chop etildi. Gazetaning 45-soni chiqqach, moddiy tanqislik tufayli nashr to xtadi. 1914-yilning 20-avgustdan Behbudiy “Oyna” ʻ jurnalini chiqara boshladi. Bu suratli haftalik jurnal asosan o zbek tilida bo lib, ʻ ʻ unda ixcham forsiy she rlar, maqolalar, ruscha e lonlar ham berib borildi. Jadidlar ʼ ʼ “Oyna” jurnali haqida shunday deganlar: “Boshda haftada bir marta va ikkinchi yildan e tiboran 15 kunda bir qatla chiqib, yigirma oy chamasi davom qildi. ʼ Kavkaz, Tatariston, Eron, Afg oniston, Hindiston va Turkiyagacha tarqalar edi… ʻ Jadidlarning sevikli jurnallari edi” 7 . Behbudiy tashabbusi bilan “Oyna” jurnalida millat va uning haq-huquqiga, tarixiga, til va adabiyot masalalariga, dunyo ahvoliga doir qiziqarli maqolalar, bahslar berib borilgan. M.Behbudiy ayniqsa milliy til masalasiga katta e tibor ʼ qaratdi. Behbudiy millatning taraqqiysi uchun bir necha til bilishni shart hisobladi. 7 Usmonova H. Maxmudxo‘ja Behbudiy milliy til targ‘ibotchisi // "Oriental Art and Culture" Scientific-Methodical Journal. – 447-B. 20 Jurnalning 1913-yil avgust, birinchi - nishona sonidayoq “Ikki emas, to rt tilʻ lozim”, degan maqola bilan chiqib, o zbek, tojik, arab, rus va hatto biror uzoq xorij ʻ masalan, fransuz tilini bilish shart deb hisobladi. Behbudiy mazkur maqolasida turkistonliklar ijtimoiy turmush sharoitlariga ko‘ra to‘rt tilni bilishlari lozimligini dalillar bilan isbotlagan. O‘zbeklar ona tillari o‘zbekchani, mumtoz adabiyot tili bo‘lgan forschani, madrasa tili bo‘lgan arabchani, davlat tili - rus tilini bilsalar, ijtimoiy munosabatlarda, ilmiy va adabiy adabiyotlarni o‘rganishda, umuman, turmushda qiynalmaydilar. Xuddi shu kabi tojiklar ham ona tillari - tojikchani bilganlari holda, yangi adabiyot va matbuot ko‘p nashr etilayotgan turkiy (o‘zbek) tilni, madrasa tili - arabcha va davlat tili - ruschani bilishlari lozim. Behbudiy1914-yilda “Oyna” jurnalining 35-sonida “S.A.” imzoli kishining tilning muhofazasi “Har millat o z tili ila faxr etar“maqolasini chop etadi. ʻ Maqolada boshqa tillarni o rganish qatorida har bir millat o z tilining muhofazasi ʻ ʻ bilan shug ullanishi shart, degan fikr juda ko p dalillar bilan isbot qilib beriladi. ʻ ʻ “Agarda til va adabiyotimizni muhofaza qilmay, anga ajnabiy lug at va so zlarni ʻ ʻ qo sha bersak, biroz zamonda til va milliyatimizni yo qoturmiz. Milliyatimizni ʻ ʻ yo qotganda diyonatimiz o z-o zi ila albatta, yo qolur”, deb yozadi muallif va ʻ ʻ ʻ ʻ «Bas, bizg a tilimizni ajnabiy so zlardan muhofaza qilmoqlik eng birinchi muhim ʻ ʻ bir vazifadur», deb xulosa chiqaradi. “Oyna” jurnalining 1915-yil 7-sonida Fitratning bosilgan maqolalaridan biri «Himmat va saboti bo lmagan millatning haqqi hayoti yo qdur», deb nomlangan. ʻ ʻ «Tushundigim zamon ko nglum yonar, yig lamoq istarman, ko z yoshlarim ʻ ʻ ʻ kelmaydur», deb boshlanar edi maqola. Adib taraqqiyot va turmushda Ovro podan ʻ yer va osmon qadar uzilib qolgan Turkistonning fojiali ahvolidan so z ochgan edi. ʻ Behbudiyning 1915 yilda jurnalning 11-12-sonlarida bosilgan “Til masalasi” maqolasida tillarning o zaro munosabati haqidagi bahs davom etadi. Zero, ʻ Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Til masalasi” maqolasi Turkistonda turk tilini soflashtirish mavzuiga bag ishlangan maqolalarga, birinchi galda “Sadoi ʻ Turkiston”dagi chiqishlarga munosabat tarzida e'lon qilingan. Muallif yozadi: “Tilimizdan forsiy va arabiyni quvayluq” - bu gap yengil orzu, ammo ijrosi mumkin 21 emas orzulardandir”. Negaki, “Toshkand”, “Xo‘qand” va boshqa minglar ila jug rofiyoviy ismlarni rajoli tarixiya va yoinki tarixiy voqyealarni mahalliy vaʻ mashhur odamlarni va oy ham yili, kuni va ...larigacha tag yir berib, turkiy ismlar ʻ toqib, alarg a yangi lug atlar tayyorlab, yangidan tadvin etmoq lozim kelur”. ʻ ʻ Forscha va arabcha so‘zlar o‘rniga qadimgi turkiy so‘zlarni tiklash mushkullik tug diradi, “Hamda ming yil avvalgi tilg a qaytmoq qonuni tabiatga muxolifdur. ʻ ʻ Chunki moziyga ruju’ mumkin yo‘q. Begona tildan so‘z olmoqdan qutulgan til yo‘qdur ... Xulosa fikrimiz shuki, yalg uz turkcha so‘ylamak va yozmoq abadan ʻ mumkin yo‘q. Baqadri imkon arabiy va forsiyni oz yozayluq”. Ulug ma rifatchi ʻ ʼ tillarning birbiridan o rinli lug at olishini tabiiy jarayon deb qaraydi. Eng boy ʻ ʻ tillardan bo lgan inglizchaning ham “o n minglar ila begona lug atlarni majburan ʻ ʻ ʻ olganligini” dalil qilib ko rsatadi va masalaning boshqa jihatiga - yagona adabiy til, ʻ til birligiga diqqatni qaratadi. Adabiy tanqidga katta e tibor berdi. 1914-yilda jurnalning 27-sonida “Tanqid ʼ saralamoqdir” maqolasida uning xususiyatlarini belgilashga urindi. Boshqa adabiy janrlar bilan teng huquqligi masalasini ko tardi. Millat sha nini oyoqosti qiluvchi ʻ ʼ fikr qarashlarga zarba berib, 1915-yilda jurnalning 22,23,25,26-sonlarida “Sart so zi majhuldur” maqolasi bilan Turkiston xalqini o z nomi bilan atamoq ʻ ʻ lozimligini talab qilib chiqdi. Mahmudxo‘ja Behbudiy millat sha'nini himoya qilish naqadar muhim ish ekanini chuqur his etadi. Uzoq vaqtlar mustabidlarning o‘zbeklarni “sart” deb atashlariga chidab kelgan Behbudiy “Sho‘ro” jurnaliga bir material bosilishi munosabati bilan bu siyosatga qarshi o‘ziga xos isyon ko‘taradi. U Turkistonlik aholi, u xoh o‘zbek bo‘lsin, xoh tojik, o‘zini “sart” deb atamaydi. Bir-biridan kimligini surishtirganda, “O‘zbekmisan, tojik yoki mullamisan, xo‘ja?” deb so‘rashadi. Turkistonga qo‘shni bo‘lgan hududlar - Balx, Badaxshon, Chahor viloyatlari aholisi, Afg onistonda istiqomat qiluvchi fuqarolar O‘rta Osiyo ʻ xalqlarini “o‘zbek” deydi, ular “sart” degan so‘zdan bexabardirlar. Eron, Kavkaz va boshqa yerlardagi musulmonlar ham mazkur o‘lka xalqlarini “sart” emas, “turk” yoki “o‘zbak” deb atashadi. “O‘zbaklar” deb ataluvchi qavmlar orasida “sart” degan urug yo‘q. “Temurnoma” va shunga o‘xshash kitoblarda ham “sart” so‘zi ʻ 22 uchramaydi, Buxoro o‘lkasidagi aholi orasida ham “sart” degan atama yo‘q, Samarqandning ruslar, qirg izlar va qozoqlar bilan ulfatchilik qilmaydigan, matbuotʻ o‘qimaydigan odamlaridan “Sart” degani nima?” deb so‘ralsa, javob berisha olmaydi. “Sart”ning qanday ma'noda qo‘llanilishini biladigan kishilar esa, “sart” atamasi “musulmoncha” degan so‘zning ruschaga tarjimasi bo‘lsa kerak, deydi. “Turkistonliklarni kimlar sart” deb ataydi?” degan savolga muallif shaharliklarni, madaniy aholini, forscha so‘zlashuvchilarni o‘lkaning shimoliy qismida yashovchi sahroyi xalq “sart” deb atashsa kerak, degan fikrni bidiradi. Buning dalili sifatida u qozoq, qirg iz va tatarlar Turkistondagi shahar yoki qishloqlarda yashovchi aholini, ʻ turkiycha yoki forscha gaplashishlaridan qat'i nazar, “sart” yoxud “sort” deb atashlarini keltiradi. Ayni paytda, Mahmudxo‘ja Behbudiy “sart” so‘zining ma'nosini aniqlashga, turkistonliklarni nega “sart” deyishlarining sababini bilishga intiladi. Muallifning fikricha, “sart” so‘zining asli ma'lum emas. Men qozoqlardan “Kimlarni “sart” deysizlar?” deb so‘raganimda, ularning ayrimlari “tojiklarni”, ba'zilari “sartlarni” deb javob berishdi. “Nega ularni “sart” deysizlar?” deb so‘raganimda esa, “Qattiqtabiatligi, quvligi uchun”, ayrimlari “Bizning cho‘lning sirtida o‘tirgani uchun” deb javob berishganini keltiradi. Ba'zi bir qozoqlar esa, “Sirdaryoning narigi yog idagilarni “sart” deymiz”, deganlar. Bularni, tabiiyki, ʻ Behbudiy ilmiy javob tariqasida qabul qilmagan. Tarix va adabiyotga doir ilmiy adabiyotlarda, qomuslarda ham “sart” so‘zining ma'nosini topib bo‘lmadi, deydi u. Shunday bo‘lsa-da, Behbudiy “Turkistonning tojik va o‘zbek xalqlarini “sart” demas. Turkiston forsiylarida o‘zlarini “sart” demaslar. Turkistoniylarning eskilar va yangilar, ulamolar va juhalolar (johillar, bu yerda avom ma'nosida) go‘yo ittifoq ila bilmam na uchun, “sart”likdan orlanurlar. Turk ismlari badalinda (o‘rnida) “sart” deyilsa, orlanmak-da lozimdir”. “Sart” so‘zini qozoqlar qanday ma'noda tushunishlari haqida muallif shunday deydi: “Sart” so‘zi nadir?” deb ruslar bir qozoq tarjimonidan so‘ragonida, “Asli sarig ... va oni tarkim va taxfif etib “sart” ʻ demishlar” degonida, o‘yla qozoqni aslida qizil ... emishda muxaffiy qozoq atalmish yo‘linda bir muqobilg a duchor o‘lmishdir”. Bu yerda Mahmudxo‘ja Behbudiy ʻ qozoqlar “sart” so‘zini “sariq it” ma'nosida tushunadi, degan fikrni or qilganidan 23 to‘liq keltirmay, “it” so‘zi o‘rnida ko‘p nuqta qo‘yib ketganki, bu bilan yurtdoshlarini “sart” deb atashlaridan nomus qilganini bildirgan. Ayni paytda, bir xalqni “sariq it” deb atagan qavmning o‘zini ham muqobil tarzda mazkur xalq haqoratli so‘z bilan atashlari tayin ekanigini ta'kidlab o‘tadi. Bu fikr faqat qozoq- qirg iz qavmlarigagina taalluqli bo‘lmay, balki mustabidlarga ham tegishli ekanini ʻ payqash qiyin emas. Demak, Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘zbek xalqini haqoratomuz “sart” deb atashlariga “norozilik” bildirishgacha borgan. Bunday xislat xalqimizning or-nomusli barcha farzandlariga ham xos bo‘lgan. Zero, Behbudiy, millat o‘zini anglagandagina ijtimoiy-siyosiy masalalarga boshqalar bilan teng aralasha oladi, degan fikrda bo‘ldi. XX asrning 20-yillariga kelib, xalqimizning rasman “o‘zbek” deb atalishida Behbudiyning munosib hissasi bor. Maxmudxo‘ja Behbudiyning chop etilgan maqolalari taraqqiyiarvar kishilar va ayniqsa, yoshlarning diqqat-e’tiborini qozongan va hozirgi kunda alloma qoldirgan rang- barang adabiy, madaniy va ma’rifiy ijodi xalqimizning boy merosiga aynalgan 8 . 2.2. Ashurali Zohiriy va o‘zbek tili imlosi Jadid ijtimoiy-siyosiy harakatining yetakchilaridan biri, tilshunos olim, pedagog, o‘z davrining ilg‘or fikrli publitsistlaridan biri Ashurali Zohiriy o‘zbek jurnalistikasi rivojiga ham munosib hissa qo‘shgan.Professor Boybo‘ta Do‘stqoraye v “O‘zbekisto n jurnalistika tarixi” kitobida jadid matbuoti namoyandalari qatorida Ashurali Zohiriy hayoti va ijodiga, shuningdek, uning muharrir va publitsist sifatidagi faoliyatiga to‘xtalib o‘tgan 9 . Olim mazkur kitobda publitsistning “Sadoi Farg‘ona”, “El bayrog‘i” gazetalari va “Yurt” jurnalidagi faoliyati, Zohiriy tomonidan yozilgan dolzarb mavzulardagi qatormaqolalari haqida so‘z yuritadi. Ashurali Zohiriy 1910 yillardan boshlab Turkiston vaqtli matbuotida islom madaniyati, diniy axloq, yangicha ta'limtarbiya, til va imlo masalasi, milliy taraqqiyotga oid zamon ruhidagi maqolalari bilan qatnasha 8 Usmonova H. Maxmudxo‘ja Behbudiy milliy til targ‘ibotchisi // "Oriental Art and Culture" Scientific-Methodical Journal. – 450-B. 9 Do‘stqorayev B.O‘zbekiston jurnalistikasi tarixi.-T:_G‘afur G‘ulom.2009.-B.227. 24 boshlagan.Jumladan, publitsistning 1914-1915 yillarda chop etilgan “Sadoi Farg‘ona”gazetasi 1-sonida “So‘z boshi” sarlavhali maqolasi bosilgan bo‘lib, unda til va imlo rivojida gazetaning muhim o‘rnini ko‘rsatib o‘tilgan. “Biz Rusiyadagi musulmonlar o‘rtasinda o‘rtoq(mushtarak) bir til bilan bormoq yo‘llari necha yillardan beri muzokara va mushovara qilinmoqda bo‘lsa ham, hozirg‘acha bir qarorg‘a keling‘on yo‘qdur. Biz ham shu yo‘l билан бориб маҳаллий шевада (ўзбек тилида) шул газетани чиқормоқина азми ҳиммат этдук” 10 . Ashurali Zohiriy matbuotga teran nigoh bilan ta'rif beradi.Ya'ni uni yer yuziga, ona tabiatga mehr taftini beruvchi oftobga, ming dardga da'vo beruvchi shifokorga, insonni komillik sari yetaklovchi ilmu-ziyo maskani- dorulfununga qiyos etadi. Bundan tashqari, ma'rifat darg‘asining gazetaning 3-sonida “Ona tili” maqolasi e'lon qilingan 11 . Ma'lumki, chor hukumatining Turkistonni bosib olishi milliy ona tilimizga ham jiddiy zarar keltirgan. O‘zbek tilida arabcha, forscha so‘zlargina emas, totorcha, ruscha so‘zlar aralashib ketgan. Bu holat esa gazeta muharrirlarini ham qattiq tashvishga solgan. Ajdodlardan avlodlarga o‘tib kelayotgan ona tilini asrab-avaylash kerakligini xalq ommasiga tushuntirish kerak va zarur bo‘lib qoldi. “Sadoi Turkiston” gazetasida bu borada ko‘tarilgan masalalar orasida o‘z ona tilini asrash - millatni asrash demakdir, degan yuksak g‘oya ilgari surilgan.Va gazetaning 1914 yil 28 may sonida Abdulla Avloniyning “Hifzi-lison” maqolasi e'lon qilinadi.Unga javoban “Sadoi Farg‘ona” gazetasida Ashurali Zohiriyning “Ona tili” maqolasi chop etilgan.”..gazeta va jurnallarning dunyo ahvolidan va boshqa to‘g‘rilarida xalqg‘a xabar berub turmog‘idan boshqa ulug‘ va ko‘zga ko‘rinmaydurg‘on bir foydasi bo‘lurki, ul ona tilining kengaymog‘i va mukammallashmog‘idir” 4 . Publitsist o‘z maqolasida o‘zbek adabiy tilining muhim ahamiyati haqida shunday deb yozadi: “Gazeta har millatni tarjimonidirki, bilmagon narsalarini bildirur va ham millatning muddaosini boshqalarga bildirur. Yana bir so‘z bilan aytilsa, gazeta har millatning tilidur, gazetasiz millat tilsizdur. Zero, tili 10 “Sadoi Farg‘ona” gazetasi, 1914 yil, 3 aprel. 11 “Sadoi Farg‘ona” gazetasi, 1914 yil. 25 va adabiyoti yo‘q millat, millat emasdur” 12 . Zohiriyning bu ilg‘or g‘oyalarini “Sadoi Turkiston” gazetasi o‘z sahifalarida qo‘llab-quvvatlagan. “Adabiyot va matbuoti lozimincha taraqqiy etgan bir millat bolasi ajnabiy tillarga hech muhtoj bo‘lmasdan o‘zining ona tili ila o‘qub olim bo‘la olur. Asl olim bo‘lmak uchun hech bir tilga ehtiyoj yo‘q. Bo‘lsa ham, milliy adabiyot va madaniyatning yo‘qligidan kelgan bir kasallikdir” . A.Zohiriy matbuot va adabiyotni millatning ko‘zgusiga qiyos etadi. “Har kimning dunyoda tirik turmog‘i uchun havo bilan suv qanday lozim bo‘lsa, har qavmning hayoti va saodati uchun ul millatning matbuoti va adabiyoti bo‘lmog‘i lozim” 13 . Xususan, Ashurali Zohiriyning “Til va imlo masalasi” maqolasida adabiy til haqida ilgari surgan qarashlari ko‘p jihatdan hozirgi o‘zbek adabiy tili qoidalariga mos keladi.Unda adabiy til xalq jonli tili zaminiga qurilishi zarurligi alohida ta'kidlangan. Imloni xalqchillashtirish - milliy til tabiatiga muvofiqlashtirish publitsistning asosiy maqsadi bo‘lgan. Shu bois, ham keyinchalik u “Imlo” lug‘atini yaratgan.Uning ushbu ishi o‘zbek tilida birinchi mukammal tarjima lug‘at sifatida o‘z davrining amaliy hamda ilmiy talablariga to‘liq javob bera olgan.Ashurali Zohiriy o‘z davrining taniqli tilshunos olimi sifatida Toshkentda 1921 yilda o‘tkazilgan Tilimlo qurultoyida, 1926 yilda Bokuda bo‘lib o‘tgan Turkiyot qurultoyida, 1927 yilda Samarqanda lotin alifboni qabul etishga bag‘ishlangan O‘rta Osiyo ilmiy anjumanlarida faol ishtirok etgan. Muallif “Na uchunki, ulomolarimizdan biri biror yerga xat yoki birovga bergan narsasini xotira daftariga yozsa, ona tilini ko‘yib fors tilida yozadurlar. Yosh o‘smirlarimiz bo‘lsalar o‘z yerlaridan birini ziyofatga chaqurib xat yozsalar ham, usmonlicha yoki totorcha yozadurlar, shoyadki, ona tiliga muhabbat va islohi onlardin bo‘lur edi”, -deb yozadi. O‘z davrining har qanday ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy-ma'rifiy muammolarini ko‘ra olgan va ularni baralla aytishdan xalqning ko‘zini ochishdan qo‘rqmagan adib ona tilining unutilishini millat fojiasi sifatida baholaydi. Zamona yoshlarining o‘z Ashurali Zohiriy milliy tilga bo‘lgan bunday e'tiborsizlikning sababalari chuqur o‘rganar ekan, o‘zbek tilining nazariyasi, 12 “Sadoi Farg‘ona” gazetasi, 1914 yil, 13 aprel. 13 Shu manba 26 imlo qoidalari bo‘yicha kitoblar va darsliklarning yo‘qligiga ham alohida ahamiyat qaratadi. Jadid ma'rifatparvari milliy tilga bo‘lgan bunday e'tiborsizlikning sababalari chuqur o‘rganar ekan, o‘zbek tilining nazariyasi, imlo qoidalari bo‘yicha kitoblar va darsliklarning yo‘qligiga ham alohida ahamiyat qaratadi. U birinchilardan bo‘lib shu mashaqqatli ishga, ya'ni imlo nazariyasini yaratishga kirishadi. “XX asrning boshlarida Turkistonda o‘zbek tilshunosligini rivojlantirish, maktablar uchun darsliklar yaratish, izchil ta'limni yo‘lga qo‘yish dolzarb masalalardan biriga aylangan va bu holat o‘zbek ma'rifatparvarlari tomonidan anglab yetilgan edi. Tilshunos milliy tilga bo‘lgan bunday e'tiborsizlikning sababalari chuqur o‘rganar ekan, o‘zbek tilining nazariyasi, imlo qoidalari bo‘yicha kitoblar va darsliklarning yo‘qligiga ham alohida ahamiyat qaratadi. U birinchilardan bo‘lib shu mashaqqatli ishga, ya'ni imlo nazariyasini yaratishga kirishadi. XX asrning boshlarida Turkistonda o‘zbek tilshunosligini rivojlantirish, maktablar uchun darsliklar yaratish, izchil ta'limni yo‘lga qo‘yish dolzarb masalalardan biriga aylangan va bu holat o‘zbek ma'rifatparvarlari tomonidan anglab yetilgan edi. Zohiriy ona tilining unutilishini millat fojiasi sifatida baholaydi.Uning milliy til taqdiri va uning atrofidagi muammolarga bag‘ishlangan maqolalari boshqa jadidchilik harakati namoyondalarini ham sergak torttirdi. “XX-asrning boshlariga kelib, ziyolilarimiz jamiyatda o‘zbek tiliga bo‘lgan munosabatning yomonlashib borayotganligi, hatto o‘zini millatning ilg‘or vakili deb hisoblaydigag kishilarning ham o‘z-ona tiliga nisbatan e'tiborsizligi, o‘z navbatida buning kelajakda ayanchli oqibatlar bilan yakun topishi mumkinligi to‘g‘risidagi tashvishli maqolalari bilan mahalliy matbuotda chiqishlar qilgan edilar” 14 . Publitsist milliy tilga bo‘lgan bunday e'tiborsizlikning sababalari chuqur o‘rganar ekan, o‘zbek tilining nazariyasi, imlo qoidalari bo‘yicha kitoblar va darsliklarning yo‘qligiga ham alohida ahamiyat qaratadi. U birinchilardan bo‘lib shu mashaqqatli ishga, ya'ni imlo nazariyasini yaratishga kirishadi. “XX asrning boshlarida Turkistonda o‘zbek tilshunosligini 14 Jo‘rayev J, Umarov A. “Qadimiy asarlarda xat yozish qoidalari”. Nutq madaniyati va o‘zbek tilshunosligining dolzarb muammolari. lmiy-amaliy anjuman materiallari –Andijon:. 2020. –B 10-11. 27 rivojlantirish, maktablar uchun darsliklar yaratish, izchil ta'limni yo‘lga qo‘yish dolzarb masalalardan biriga aylangan va bu holat o‘zbek ma'rifatparvarlari tomonidan anglab yetilgan edi. Xuddi shu sharoitda birinchilardan bo‘lib tilshunos olim Ashurali Zohiriy ona tili darsligi va turli o‘quv kitoblarini yaratdi. Ayniqsa, olim maktablarda ona tilida to‘g‘ri yozishni o‘rgatish uchun zarur darsliklar yo‘qligini inobatga olgan holda 1916 yilda o‘zbek tilida birinchi bor “Imlo” darsligini yaratdi. Boshlang‘ich maktablarning to‘rtinchi sinflari uchun mo‘ljallangan bu darslik o‘zbek adabiy tili qonun qoidalarini belgilashda, tilning taraqqiyot yo‘nalishlarini aniqlashda tilshunoslar uchun tayanch qo‘llanma vazifasini o‘tadi” . Nazariy bilimlarsiz, qonun-qoidadarsiz til poydevorsiz inshootga o‘xshab qolishini yaxshi anglagan A.Zohiriy yoshlarni o‘z tilida so‘zlashmaslikda ayblashdan олдин, уларнинг қўлига китоб тутқазишни ўзининг бурчи деб билган . Chindan ham, o‘z tilida xat yozmasliklariga sabab ular o‘zbek tilida imlo bo‘yicha mukammal bilimlarga ega emas edilar. Shuning uchun ham olim bu ishga astoydil kuch sarflaydi va “Imlo” kitobini yaratadi. Mazkur kitob nafaqat ajoyib darslik, balki ko‘plab ilmiy muammolarning yechimiga ham sabab bo‘ladi. “Ashurali Zohiriyning bu xizmatiga Abdurauf Fitrat “Sarf” kitobi (1924 yil)ning so‘zboshisida yuksak baho bergan edi: “Milodiy 19 nchi mo‘lcharning (asrning) so‘nglarida bizda yangilashmoq (tajaddud) fikri uyg‘andi. Yangi maktablar ochmoq, yangi kitoblar yozmoq, gazetalar, xatlar chiqarmoq istadik: ochdiq, yozdiq, biroq hanuz til, imlo masalalariga ochiq belgili bir yo‘l bera olmag‘an edik. Butun turk dunyosi uchun “ bir yalpi til” qabul etmak xayollari bilan ovora bo‘ldiq. Tilimizni shunga to‘g‘ri yurg‘uzmoq uchun unumsiz tirishdik. Bu xayollarning ishka oshmag‘anin bilgandan keyin o‘z tilimizni, o‘z imlomizni tushuna boshladiq. Bu yo‘lda birinchi odimni qo‘qonlik Ashurali Zohiriy otdi. Imlo bitik so‘zini yozib chiqardi. Undan so‘ngra Toshkentda “Chig‘atoy gurungi” ochildi. “Gurung” til, imlo masalalari bilan teranroq mashg‘ul bo‘ldi” 15 . “Ko‘rinib turganidek, Fitrat A.Zohiriyni o‘zbek imlosi va tili ustida ish olib borgan ilk 15 Jamoliddinova D. Badiiy nutqda parantez birliklarning semantik-grammatik va lingvopoetik xususiyatlari. T:. 2009 y.-B.116. 28 tadqiqotchi sifatida e'tirof etgan. A.Zohiriyning “Imlo”si o‘zbek orfografiyasi va punktuatsiyasi bo‘yicha dastlabki ilmiy-metodik qo‘llanmadir. Unda o‘quvchilarning imlo va punktuatsiya qoidalarini o‘rganish asnosida sintaksisga oid dastlabki ma'lumotlarni olishlari ham ko‘zda tutilgan. Bu esa o‘z navbatida olimning sintaksisni mustaqil bo‘lim sifatida ajratishga va o‘quvchilarning sintaksis haqida tushunchaga ega bo‘lishlari uchun uringanidan dalolat beradi. Shuning uchun ham risolada sintaksis haqida yo‘l-yo‘lakay ma'lumot bergan. Ayni shu ma'lumotlar orasida kiritmalarga oid dastlabki fikrlarni uchratamiz. “Imlo”ning 3-qismi tinish belgilarining qo‘llanishi qoidalariga bag‘ishlangan bo‘lib, “Xatlar orasida rioyasi lozim ishorat va vaqf alomatlari” deb sarlavha qo‘yilgan. Muallif bu bo‘limda tinish belgilarining yozuvda qo‘llanishi va qanday holatlarda qo‘yilishi haqida mulohaza yuritadi. Qavs belgisining xususiyatlarini bayon etish asnosida kiritmalar tabiatiga xos bo‘lgan belgilar xususida ham to‘xtaladi: “Ishorati” “( )” (qavsayin yoki tafsir ishorati) bir so‘zning ma'nosini so‘z orasinda bayon qilg‘onda yoki so‘z orasinda biror mazmunni eska tushurub ketmoqchi bo‘lg‘onda, ikki chetiga qo‘yilur. Chunonchi, Arz (er) yumaloqdur. Johil (nodon) kishilarning suhbati aqlni kamaytirur” 16 . A.Zohiriy birinchi bo‘lib kiritmalarning xususiyatini yoritishga muvaffaq bo‘lgan. Biroq “Imlo”da punktuatsiya masalasi xususida bahs yuritilgani bois kiritmalarga keng o‘rin berilmagan. Olimning tilshunoslik merosini o‘rgangan tadqiqotchi T.Tog‘ayevning ma'lumot berishicha 17 , olim sintaksisga oid darslik ham yaratgan, lekin turli sabablarga ko‘ra risola nashr etilmay qolgan. Bu davrda Ashurali Zohiriyning “Imlo”sidan boshqa darslik maydonga kelmadi. A.Zohiriy tomonidan “Maorif va o‘qitg‘uchi” jurnalining 1925 yil 11-12-sonida “Til va adabiyotimiz” maqolasi e'lon qilingan. Publitsistik asarda o‘zbek tilida ingichkalik va qalinlik (singarmonizm) qoidasi to‘g‘risida fikr yuritishda adabiy tilning tayanch dialektiga to‘xtalishga majbur bo‘lgan va uni turk tilining umumiy ohangi deb, unga xayrixohlik bildiradi. Shu o‘rinda Ashurali Zohiriyning u yoki bu darajada 16 Shu manba 17 Tog‘ayev T.Ashurali Zohiriy va uning tilshunoslik merosi.Nodirabegim.-T:2021.B.12. 29 adabiy tilda bu qoidadan chekinishga moyilligi borligi ham seziladi va bu haqda shunday deydi: “Tabiiy, har bir tilning ingichkalanish, fasih va ohangdor bo‘lishi, yuksak ilmiy-adabiy bir darajaga erishishi o‘shal til egasi bo‘lgan jamiyatning ilmiy-adabiy saviyasining ko‘tarilishi va takomil sari yuz keltirishiga bog‘liqdir” 11 . Olimning mazkur tadqiqotlardan ko‘zlangan birdan-bir maqsadi – milliy tilni saqlab qolish, uni fan darajasida o‘rganishdan iborat bo‘gan, desak xato bo‘lmaydi. Uning “Qachonki, bir millat tilini yo‘qotsa, u o‘z dinini va millatini yo‘qotur” , degan so‘zlari esa ham fikrimizning dalili ham millatparvar olim maslagining mohiyatini ochib bera oladi. Ashurali Zohiriy o‘ zbek tilshunosligi tarixida nafaqat imlo qoidalari asoschisi, balki ikki tilli lug‘atchilik borasida ham yetakchi olimlardan biri bo‘lgan. “O‘zbek ziyolilari orasidan ilk ruscha-o‘zbekcha tarjima lug‘ati ma'rifatparvar jadid adibi Ashurali Zohiriy tomonidan yaratiladi. Ikki jilddan iborat mazkur lug‘at “Ruscha-o‘zbekcha mukammal lug‘at” deb nomlanib, 1927 yilda Toshkentda nashr etiladi. Ashurali Zohiriyning “Ruscha-o‘zbekcha mukammal lug‘at”i 34 ming so‘zni qamrab olgan, o‘z davrida til leksik qatlamiga katta tezlikda kirib kelayotgan ruscha o‘zlashmalarni lug‘atlarda qayd etish, ma'nosini izohlash, ularning talaffuzi va yozilishini belgilashda muhim o‘quv vositasi vazifasini o‘tadi” 18 . Bundan tashqari publitsistning “Hukumat o‘zgarishi”, “Milliy ishlar komissari Tojxo‘ja afandining “Fiqha jamiyati”ga bergan savoli munosabati ila”, “Imlo masalasi haqida ikkinchi turli mulohaza”, “12-firqa qurultoyida millatlar masalasi”, “O‘tkanlarga bir qarash”, “Bir yil to‘ldi”, “Olti oylik o‘zbek adabiyoti (bosma so‘zi)ga bir qarash”, “O‘zbeklar”, “Turkiyot qurultoyi to‘g‘risida”, “Kelurnoma”, “Til va imlo masalasi” kabi ko‘plab maqolalar yozgan. Ularda XX asrning eng dolzarb masalalari milliy til 18 Bahriddinova B. O‘zbek tilida dastlabki ikki tilli va me'yoriy o‘quv lug‘atlarning yaratilish tarixiga doir. Buxoro Davlat Universiteti ilmiy axboroti 2020/1 (77). 30 muhofazasi, zamonaviy ma'rifat va ta'lim-tarbiya, milliy o‘zlikni anglash, shuningdek, olimning tilshunoslik, adabiy-tanqidiy qarashlari aks etgan 19 . II bob bo‘yicha xulosa Ikkinchi bobda jadid ma’rifatchilarining o‘zbek tilshunosligi taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi ilmiy jihatdan tahlil qilindi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy hamda Fitrat singari jadid mutafakkirlar tilga oid qarashlari milliy tilni rivojlantirishga qaratilgan muhim ilmiy va amaliy faoliyatdir. Ularning asarlarida til masalasi faqat aloqa vositasi sifatida emas, balki millatni uyg‘otish va taraqqiyotga yetaklash omili sifatida talqin etilgani aniqlandi. Bobda Behbudiyning ona tilini asrash, uni sodda va tushunarli shaklda qo‘llash haqidagi qarashlari tahlil qilinib, uning publitsistik va ma’rifiy asarlarida adabiy til me’yorlarini mustahkamlashga qaratilgan g‘oyalar ilgari surilgan. Fitratning tilshunoslik konsepsiyasi keng yoritilib, uning grammatika, imlo va terminologiya masalalariga doir ilmiy qarashlari o‘zbek tilshunosligi tarixida muhim bosqich bo‘lgani ta’kidlandi. Fitrat tomonidan ilgari surilgan tilni ilmiy asosda o‘rganish, milliy tilning mustaqil taraqqiyot yo‘lini belgilashga doir fikrlar keyingi davr tilshunoslik tadqiqotlari uchun mustahkam zamin yaratgan. Jadid ma’rifatchilarining tilshunoslikka oid qarashlari o‘zbek adabiy tilining shakllanishi va rivojida muhim ilmiy-nazariy va amaliy ahamiyat kasb etgan hamda ularning merosi bugungi o‘zbek tilshunosligi uchun ham muhimdir. 19 Halimova S. Ashurali Zohiriy publitsistikasida til va imlo masalalarining yoritilishi. // “Ommaviy axborot vositalarida til va uslub masalasi: tahlil, tasnif, qiyos” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya. – 610-B. 31 UMUMIY XULOSA Jadid davri o‘zbek tilshunosligi milliy til taraqqiyotining muhim bosqichi bo‘lib, bu davrda tilga bo‘lgan munosabat tubdan o‘zgardi. Jadidlar faoliyati natijasida til masalasi faqat adabiy hodisa sifatida emas, balki jamiyatni yangilash, xalqni ma’rifatli qilish va milliy ongni o‘stirishning muhim vositasi bo‘ldi. Bu holat o‘zbek tilshunosligida yangi ilmiy yo‘nalishlar va metodologik qarashlarning shakllanishiga zamin yaratdi. Mazkur davrda tilni ilmiy asosda o‘rganishga bo‘lgan ehtiyoj kuchayib, grammatika, imlo va terminologiya masalalari tizimli ravishda muhokama etila boshlandi. Jadidlarning amaliy faoliyati orqali o‘zbek adabiy tilining ijtimoiy funksiyalari kengayib, u ta’lim, matbuot, publitsistika va madaniy hayotning muhim sohalarida faol qo‘llanila boshladi. Bu jarayon tilshunoslikning nazariy qarashlarini real ijtimoiy ehtiyojlar bilan uyg‘unlashtirishga xizmat qildi. Jadid davri tilshunosligi milliy tilning mustaqil rivojlanish yo‘lini belgilab berdi. Ushbu davrda shakllangan qarashlar keyingi bosqichlarda o‘zbek tilining nazariy tizimini yaratish, til siyosatini yo‘lga qo‘yish va lingvistik tadqiqotlarni rivojlantirish uchun muhim asos bo‘lib xizmat qildi. Jadidlar tomonidan ilgari surilgan tilning soddaligi, tushunarliligi va xalqchilligi haqidagi tamoyillar bugungi o‘zbek adabiy tilining asosiy mezonlaridan biri sifatida o‘z ahamiyatini saqlab kelmoqda. Jadid davri o‘zbek tilshunosligi milliy til taraqqiyotining muhim ilmiy-madaniy poydevorini yaratdi. Ushbu merosni chuqur o‘rganish va ilmiy muomalaga keng jalb etish nafaqat tilshunoslik tarixini boyitadi, balki hozirgi o‘zbek adabiy tili muammolarini hal etishda ham muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Xulosa qilib aytganda, jadid davri tilshunosligi o‘zbek tilshunosligining alohida ahamiyatli davr sifatida milliy tilimiz rivojida muhim bir bosqich bo‘lib xizmat qilgan. Jadid davri tilshunosligi hozirgi o‘zbek adabiy tiliga nazariy asos bo‘lib hisoblanadi. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Asosiy adabiyotlar 1.Abduazizova N. O‘zbekiston jurnalistikasi tarixi. -T.: Akademiya, 2002. 2.Ashurali Zohiriy. Imlo masalasi haqida ikkinchi turli mulohaza // Ishtirokiyun, 1919, 19-iyun; Elchi (Sh.Zunnun) // Ishtirokiyun, 1920, 26-sentyabr. 3.Do‘stqorayev B. O‘zbekiston jurnalistikasi tarixi. -Darslik. -T.: G‘.G‘ulom nomidagi matbaa-nashriyot uyi. 2009. 4.Esanov F. Jadidchilik harakatining vujudga kelishi va uning ijtimoiy-falsafiy ahamiyati. // “Экономика и социум” №3(130)-2 2025. 5.Halimova S. Ashurali Zohiriy publitsistikasida til va imlo masalalarining yoritilishi. // “Ommaviy axborot vositalarida til va uslub masalasi: tahlil, tasnif, qiyos” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya. 6.Jadidchilik: islohot, yangilanish,mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash. T.: Universitet.1999 7.Jamoliddinova D. Badiiy nutqda parantez birliklarning semantik-grammatik va lingvopoetik xususiyatlari. T:. 2009. 8.Nodirabegim nashriyoti.2021. 9.Normamatov S.O‘zbek lug‘atchiligining shakllanishi va rivojlanishida jadid ma'rifatparvarlarining o‘rni. Filologiya fanlari doktori (DSc) ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya.-T:2019. 10.Tog‘ayev T. “Sarf” va “nahf” – birinchi o‘zbek tili grammatikasi. //Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. 11.Tog‘ayev T. O‘zbek jadid yetakchilarining til va yozuv masalalariga munosabati. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. 12.Tog‘ayev T.M.Ashurali Zohiriy va uning tilshunoslik merosi.-T: 33 13.Usmonova H. Maxmudxo‘ja Behbudiy milliy til targ‘ibotchisi // "Oriental Art and Culture" Scientific-Methodical Journal. II. Qo‘shimcha adabiotlar 14.1921-yil yanvarda bo‘lg‘on Birinchi o‘lka o‘zbek til va imlo qurultoyining chiqarg‘on qarorlari. Toshkent: Turkiston jumhuriyatining davlat nashriyoti, 1922. 15.Elbek. Imlo va til qurultoyining chaqirilishi oldidan // Ishtirokiyun. 1920, 27 noyabr. 16.O‘ktam (Qayum Ramazon). O‘rta Osiyo o‘zbeklarining til va imlo konferensiyasi //Turkiston, 1923, 31-oktyabr. 17.Said Z. Ziyolilar masalasi ustida // Qizil O‘zbekiston. 1926, 88-son; 100-son. Shu muallif. Tanlangan asarlar. Toshkent: G‘.G‘ulom nomidagi adabiyot va san'at nashriyoti, 1974. 18.Yerlik xalq maorifida muttahid frunt //Turkiston, 1923, 1-yanvar. 19.Zeki Velidi Togan. Bugünkü Türkili (Türkistan ve yakın tarihi). Istanbul: Enderun kitabevi, 1929. -575 b. 20.Боровков А.К. Узбекский литературный язык в переод 1905-1917. Тoshkent: 1941. 21.Мунаввар қори. Хотираларим /Нашрга тайёрловчи С.Холбоев. Toshkent: Шарқ, 2001. 22.Ўзбекистоннинг янги тарихи, Тошкент: Шарқ, 2000. III. Elektron adabiyotlar 23.www.natlib.uz 24.www.tafakkur.net 25.www uz 26.www 34

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. JADID DAVRI VA MILLIY TILSHUNOSLIGINING ASOSIY XUSUSIYATLARI

1.1. Jadidchilik harakatining ijtimoiy-ma’rifiy mohiyati

1.2. Fitrat va “Chig‘atoy gurungi”ning o‘zbek tili taraqqiyotida tutgan o‘rni

I bob bo‘yicha xulosa

II BOB. JADID MA’RIFATCHILARINING TILSHUNOSLIKKA QO‘SHGAN HISSASI

2.1. Mahmudxo‘ja Behbudiyning til haqidagi qarashlari

2.2. Ashurali Zohiriy va o‘zbek tili imlosi

II bob bo‘yicha xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить