Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 94.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Jadid davri o‘zbek tilshunosligi

Купить
“TILSHUNOSLIKKA KIRISH VA UMUMIY TILSHUNOSLIK” FANIDAN TAYYORLAGAN KURS ISHI JADID DAVRI O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI TOSHKENT – 2025 MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………..………..…….…..…3 I bob. Jadid davri o‘zbek tilshunosligining tarixi va rivojlanishi.………..……....5 1.1. Jadidchilik harakati va uning o‘zbek tilshunosligiga ta’siri………..………..5 1.2. Jadid davrining asosiy tilshunoslik yo‘nalishlari va ularning ahamiyati…....9 II bob. Jadid davri o‘zbek tilshunosligida amalga oshirilgan ilmiy-tadqiqot ishlari. ………………….………………..………………………..….….……...18 2.1. Jadid davrining o‘zbek tili va grammatikasiga qo‘shgan hissasi.…………18 2.2. Jadid davrida o‘zbek tili va adabiyotini o‘rganishdagi metodologik yondashuvlar.………………….………………..………………………..….…23 XULOSA…………………….………………..………………………..….…..31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………….……….......…32 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Jadidchilik harakati XIX asr oxiri va XX asr boshlarida O zbekiston hududida ijtimoiy, madaniy va ilmiy sohalarda yangiʻ davrni boshlab berdi. Bu davrda ta’lim, madaniyat va ilm-fan rivojiga qaratilgan islohotlar, ayniqsa, o‘zbek tilining taraqqiyotida muhim ahamiyat kasb etdi. Jadid mutafakkirlari tilni millatni uyg‘otuvchi va birlashtiruvchi asosiy vosita sifatida ko‘rib, o‘zbek tilining boyligi va imkoniyatlarini tadqiq etishga hamda uni rivojlantirishga alohida e'tibor qaratdilar. Ushbu kurs ishida Jadid davri o‘zbek tilshunosligining shakllanishi, asosiy yo‘nalishlari va bu davrdagi yetakchi tilshunos olimlarning hissasi o‘rganiladi. Shuningdek, jadidchilik harakatining tilni rivojlantirishga ta’siri va u davrda yozma adabiyotning rivojlanishi jarayonlari tahlil qilinadi. Bu mavzu milliy tilimizning tarixiy taraqqiyotini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bugungi kunda ham o‘zbek tilini o‘rganish va rivojlantirishda ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Kurs ishining dolzarbligi shundan iboratki, u jadidlar merosini va ularning tilshunoslik sohasidagi xizmatlarini chuqur tahlil qilish orqali o‘zbek tilining bugungi kunda mustahkam mavqega ega bo‘lishida ularning hissasini aniqlashga yordam beradi. Shu asosda ishning maqsadi – Jadid davri o‘zbek tilshunosligining ilmiy tamoyillari va uning rivojlanish yo‘nalishlarini tadqiq etishdir. 1 Kurs ishining maqsadi. Jadid davri o‘zbek tilshunosligining o‘ziga xos jihatlarini aniqlash va tegishli xulosalar ishlab chiqish. Kurs ishining vazifalari. Kurs ishining oldiga qo‘ygan vazifalari quyidagilardan iborat: ● Jadid davri o‘zbek tilshunosligining mohiyatini yoritib berish; ● Jadid davri o‘zbek tilshunosligining hozirgi holati va uni tahlil qilish; ● Jadid davri o‘zbek tilshunosligini ko‘rib chiqish; 1 Oblomurodov N, Hazratqulov A va boshqalar. O‘zbekiston tarixi.(o‘quv qo‘llanma)T.2021 Kurs ishining obyekti va predmeti. Kurs ishining obyekti Jadid davri o‘zbek tilshunosligini tahlil qilish bo‘lib, predmetini ushbu jarayon haqidagi ma’lumotlar tashkil qiladi. Kurs ishining metodik asosi : Jadid davri o‘zbek tilshunosligiga oid hozirgi zamon nazariy qarashlari, o zbek va chet el olimlarining shu boradagi qarashlari,ʻ O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, O zbekiston Respublikasi ʻ ʻ Prezidentining farmon va qarorlari va boshqalar ishimizga metodologik asos bo lib xizmat qiladi. ʻ Kurs ishining tuzilmasi: Kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidan iborat. I bob. Jadid davri o‘zbek tilshunosligining tarixi va rivojlanishi 1.1. Jadidchilik harakati va uning o‘zbek tilshunosligiga ta’siri “XIX asr oxiri va XX asr boshlarida bir qator sharq va musulmon mamlakatlarida vujudga kelgan jadidchilik harakati Turkiston o‘lkasida teran tarixiy ildizlarga egadir. Yurtimiz ulkan ijtimoiy-siyosiy va ma’rifiy ahamiyatga ega ushbu jarayonlardan chetda qolmagani, aksincha, bu harakatning markazlaridan biriga aylanganini ta’kidlash lozim. O‘z zamonining ilg‘or namoyandalari bo‘lgan jadidlar g‘oyat murakkab va qiyin sharoitda bilim va ma’rifat tarqatish, ta’lim-tarbiya sohasini tubdan isloh etish orqali milliy taraqqiyotga erishish g‘oyasi bilan maydonga chiqdilar. Shu maqsadda o‘z mablag‘lari hisobidan maktab va teatrlar, nashriyot va kutubxonalar, gazeta va jurnallar tashkil qildilar, qobiliyatli yoshlarni chet ellarga o‘qishga yubordilar. Ularning bu olijanob tashabbus va harakatlari jamiyat hayotida kuchli aks sado berib, qudratli to‘lqinga aylandi. O‘ylaymanki, tarixda ikki buyuk Renessansga zamin bo‘lgan mintaqamizda uchinchi Renessansni aynan jadid ajdodlarimiz amalga oshirishlari mumkin edi. Afsuski, mustabid tuzum ularning ezgu g‘oya va amaliy harakatlarini to‘la ro‘yobga chiqarishga imkon bermadi. Biz bugun mamlakatimizda erkin fuqarolik jamiyati, huquqiy demokratik davlat barpo etar ekanmiz, jadid bobolarimizning gumanistik qarashlariga tayanamiz, ularning merosidan ma’naviy kuch-quvvat olamiz. Yurtimizda mustabid tuzum davrida siyosiy qatag‘onga uchragan ajdodlarimiz xotirasini abadiylashtirish bo‘yicha katta ishlar amalga oshirilmoqda 2 . 31 avgust – Qatag‘on qurbonlarini yod etish kuni sifatida keng nishonlanmoqda. “Shahidlar xotirasi” yodgorlik majmuasi, Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi va uning hududiy bo‘limlari faoliyat olib bormoqda. Jadidchilik harakati tarixiga oid ilmiy tadqiqotlar, badiiy asarlar, kinofilmlar ko‘plab yaratilmoqda. Ulug‘ ma’rifatparvarlarimiz nomlari bilan ataladigan yodgorlik majmualari, ta’lim muassasalari, muzeylar, bog‘ va xiyobonlar barpo etilmoqda. O‘tgan uch yil mobaynida O‘zbekiston Oliy sudi tomonidan qatag‘on qurboni bo‘lgan to‘rt 2 Behbudiy M. Muhtaram yoshlarga murojaat. Oyna-2020. 41 yuzdan ziyod vatandoshlarimizning nomlari oqlandi. Ularning aksariyat qismini jadidchilik harakati vakillari tashkil etishi ayniqsa e’tiborlidir. Hurmatli do‘stlar! Biz ma’rifatparvar bobolarimizning muqaddas orzularini ro‘yobga chiqarish uchun mamlakatimizda yangi Renessans poydevorini yaratishni strategik vazifa qilib belgilaganmiz. Shu maqsadda ilm-fan, ta’lim-tarbiya, madaniyat sohalarida tub islohotlarni amalga ooshirmoqdamiz” .Ma’lumki, o‘z faoliyatini nafaqat siyosiy, balki ta’lim va tarbiyani yuksaltirish, Turkiston o‘lkasini ma’naviy hamda ma’rifiy isloh qilish, barkamol avlodni tarbiyalash masalasini o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan jadidlar harakati o‘lka xalqlari tarixida muhim ro‘l o‘ynagan. Aslida jadid so‘zi (arabcha “jadid”-yangi) yangilanish ma’nosini anglatib, yangi zamonaviy maktab, matbaa, milliy taraqqiyot usullarini jamiyatga tadbiq etishdan iborat ijtimoiy-siyosiy va ma’rifiy harakat, shu oqim tarafdorlarining umumiy nomi. Jadidchilik XIX asr oxiri va XX asr birinchi choragida Turkistondagi milliy ozodlik harakatining milliy mafkurasi, o‘lka xalqlarining milliy mustaqillik va ma’rifatparvarlik g‘oyasi sifatida shakllandi. XIX asrda ma’rifatparvarlik g‘oyalari bilan nom olgan va XX asr boshida rivojlangan jadidchilik harakatining taraqqiyparvar nomoyondalari – Behbudiy, Fitrat, Cho‘lpon, Munavvar Qori, Abdulla Avloniylar ijodi va faoliyatida yana ham kuchaydi. Jadidlar Turkistondagi xalqlarni birlashtirish va butun o‘lkaning milliy mustaqilligi uchun kurash g‘oyasini ilgari surdilar. Turkiston jadidlari chor hukumati istibdodidan qoloq ahvolga tushib qolgan Turkiston mahalliy aholini, jumladan o‘sib kelayotgan yoshlarni ijtimoiy-siyosiy, madaniy-marifiy turmishini, ong-saviyasini ko‘tarish, taraqqiy ettirish maqsadida juda katta madaniy ishlarni olib bordilar. Mahmudxoja Behbudiy ta’kidlaganidek, “Har bir mamlakatda islohot va madaniyat asbobig‘a tasavvul (vosita) va tashabbus etmoqlik harakati u mamlakatning yoshlari tarafidan zuhur eta boshlagani kabi, bizning Turkistonda ham madaniyat eshigi manzalasida bo‘lgan maktabi ibtidoiy ila intiboh va islohot jarchisi bo‘lgan milliy matbuot qayratlu yoshlarning harakati maorif parvaronlarini soyasida vujudga keldi”. Jadidlar ta’limoti – o‘z zamonasining haqiqiy ta’limoti edi. Chunki u nafaqat taraqqiyparvar shaxslar, balki fikrlovchi yoshlarni o‘z ketidan ergashtira oladi. Jadidlar voyaga yetgan yoshlar Turkiston kelajagi, ravnaqi uchun kurashchi bo‘lib yetishishi kerakligini uqtirdilar va bunda ular har xil illatlardan xalos bo‘lishlarini ta’kidlaydilar. Sog‘lom farzandlarni tarbiyalash uchun o‘qib-o‘rganib ilmli, ma’rifatli, eng asosiysi esa ota-onalar o‘z vaqtida farzandlarini zamonaviy fanlarini egallashga yordam berishlarini ta’kidlaganlar. Munavvarqori Abdurashidxonov bolaning ta’lim va tarbiya olishida ota-onaning javobgarligi haqida so‘z yuritib, o‘z farzandining ma’rifatli bo‘lishi uchun qo‘llaridan kelgancha harakat qiladigan zotlar mavjudligini ta’kidlagan. Jadidlar ota-onalar o‘z farzandlarining tarbiyasi bilan shug‘ullanib, ularni maktab va madrasalarga tayyorlab berishlarini ta’kidlaganlar. Maktab va madrasalarda o‘qib, ularni tugatib, yoshlar rivojlangan davlatlarning o‘quv yurtlarida bilimlarini oshirib, zamonaviy ilmlarni egallashlari kerakligini uqtirganlar. Eski tuzum davrida biz o‘z tariximizni bilmas edik. Bir so‘z bilan aytganda,qornimizga emas, qadrimizga yig'laydigan bir davr edi. O‘zlikni anglash degani - bu o‘z tariximizni, ming-ming yillik an'analarimizni bilish degani. Agarki har qaysi odam kechagi kunni yaxshi biladigan bo‘lsa, hech qachon avvalgi xatosini yana takrorlamaydi. O‘zingiz eslang, bir vaqtlar, kommunistik mafkura zamonida milliy urf-odatlar, an'analarni rivojlantirish u yoqda tursin, hatto janozaga borish mumkin emas edi. Qarang, qanday og'ir zamon edi! Bu haqiqatni bolalarimizga to‘g'ri tushuntirib bersak, tarix bilan, haqiqat bilan qurollanib olsak, hayotimizni shunday to‘g'ri yo‘lga qo‘yamizki, uning aniq manzillari barchaga ayon bo‘ladi, butun xalqimizga kuch-g'ayrat bag'ishlab turadi. Bu - erkin, ozod, tinch va barqaror, obod va farovon hayot demakdir. Yosh avlodning maktabdagi tarbiyasiga ham alohida e’tibor berish kerakdir, degan g‘oyga ham jadidlar alohida e’tibor berganlar. Chunki, jadidlar yosh avlodni ozodlik, istiqlol, mustaqillik uchun kurashganlar, Vatanning kelajagi, ravnaqi deb qaraydilar. Shuning uchun ham ular bolalar va Vatan taqdiri masalasiga alohida e’tibor beradilar. Shuni ta’kidlash kerakki, jadidlar o‘z maktablari orqali yosh avlodga faqat milliy ruhinigina emas, balki umuminsoniy qadriyat, baynalminallik, Vatan ravnaqi, go‘zalligini ham singdirishga harakat qilganlar. Ular, bolalar, yoshlartarbiyasi uchun birgina maktab emas, balki ularning o‘zlari mustaqil ravishda zamon va dunyo voqealari bi;lan tanishib bormoq, millat va Vatanning ahvolidan, kundalik hayotdan ogoh bo‘lmoq kerakligini tadbiq etgandir. “…. Keyingi olti yilda respublikamizda maktabgacha ta’lim tashkilotlari soni qariyb 6 barobar ko‘payib, 4988 tadan 29420 taga, oliy o‘quv yurtlari soni esa 77 tadan 213 taga yetkazildi. Yurtimizda yangi turdagi Prezident maktablari, ijod maktablari, ixtisoslashgan maktablar faoliyati yo‘lga qo‘yilmoqda. Farzandlarimizni har tomonlama barkamol, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga sodiq insonlar etib tarbiyalashda taraqqiyparvar ajdodlarimizning aql-zakovati, iroda va matonati barchamiz uchun ibrat maktabi bo‘lib xizmat qiladi. Biz xalqaro ilmiy markazlar, dunyo olimlari bilan hamkorlikda jadidlar faoliyatini yanada chuqur o‘rganishni dolzarb vazifa deb hisoblaymiz. Bu noyob meros orqali bugungi kunda insoniyatni tashvishga solayotgan juda ko‘p savollarga to‘g‘ri javob topa olamiz. Bu bebaho boylikni qancha faol targ‘ib etsak, xalqimiz, ayniqsa, yoshlarimiz bugungi tinch va erkin hayotning qadrini anglab yetadi. Anjumanning barcha qatnashchilariga sihat-salomatlik, yangi ijodiy yutuqlar, konferensiya ishiga esa muvaffaqiyatlar tilayman”. (SH. Mirziyoyev: Jadidlar merosini o‘rganishga bag‘ishlangan xalqaro-konferensiya ishtirokchilariga yo‘llagan tabrigidan.2023 yil 6-mart) 1.2. Jadid davrining asosiy tilshunoslik yo‘nalishlari va ularning ahamiyati Inson qadri va tarbiyasi shaxsiy masala emas, u davlat,jamiyat ahamiyatiga ega bo‘lgan ijtimoiy ishdir. Uning qadr-qimmati, Vatan istiqboli va millat taqdiri ham u va uning tarbiyasi bilan bog‘liq. Abdulla Avloniy so‘zlari bilan aytganda “Tarbiya biz uchun yo hayot yo mamot,yo najot yo halokat,yo saodat yo falokat masalasidur” 3 . Jamiyatning har bir fuqarosi XXI asr bo‘sag‘asida turar ekan, ortda qolgan yillar qadrini baholashga va kelajak xayotining turli jabhalarini belgilab olishga urinishi tabiiydir. Jumladan, ta’lim sohasida faoliyat ko‘rsatayotganlar ham bundan mustasno emas. Hozirgi kunda ta’lim jarayonida pedagogik texnalogiyalarni o‘quv jarayoniga qo‘llashga bo‘lgan qiziqish,e’tibor kundan – kunga kuchayib bormoqda,buning sabablaridan biri, shu vaqtgacha an’anaviy ta’limda tinglovchilarni faqat tayyor bilimlarni egallashga qaratilgan bo‘lsa, zamonaviy texnalogiyalar ularni egallayotgan bilimlarini o‘zlari qidirib topishlariga, mustaqil o‘rganib, tahlil qilishlariga, hatto xulosalarni ham o‘zlari keltirib chiqarishlariga o‘rgatadi [1]. O‘qituvchi bu jarayonda shaxsning bu rivojlanishi shakllanishi, bilim olishi va tarbiyalanishga sharoit yaratadi va shu bilan ta’lim jarayonoda tinglovchi asosiy o‘rin egallaydi. Hozirgi kunda ham o‘tgan asrimizda ham ta’lim jamiyatning asosiy bo‘g‘ini sifatida e’tirof etilgan. Jumladan, Abdulla Avloniyning ,,Turkiy guliston yoxud axloq” asarini oladigan bo‘lsak,unda zamonaviy pedagog yetishtirish,yangi darsliklarni yaratish va ta’lim uslublari, ko‘nikmalari uchun yangi majmualar yaratish keng o‘rin olganligini ko‘rishimiz mumkin.Hatto adib bu asari xususida ,,Men bu asari nochinozimning birinchi maktablarimizning ta’lim berma ila barobar ulug‘ adabiyot muhiblari, axloq havaskorlarining anzori oliylarina taqdim qildim”deya aytib o‘tgan. Shuni ta’kidlab o‘tish kerakki , barkamol va har tomonlama salohiyatli yoshlarga ta’lim va tarbiya berish masalasi har bir muallif asarining bosh g‘oyasi sanaladi. Ta’lim va tarbiya esa hayotning eng muhim tayanchi hisoblanadi. Abdulla Avloniy 3 Oblomurodov N, Hazratqulov A va boshqalar. O’zbekiston tarixi.(o’quv qo’llanma)T.2021 tarbiyaning doirasini keng ma’noda tushunadi. Uni birgina axloq bilan chegaralab qo‘ymaydi. U birinchi navbatda bolaning sog‘ligi haqida g‘amxo‘rlik qilish lozimligini uqtiradi. Shu jumladan 1913-yilda Avloniyning ,,Turkiy guliston yoxud axloq” asari bosildi. 1917-yilda esa ikkinchi marotaba nashr etildi. Kitob maktablarning yuqori sinf o‘quvchilari uchun yozilgan. Lekin asrimiz boshlaridagi o‘zbek jadid ma’rifatchiligining noyob hodisalaridan bo‘lgan bu asarning ahamiyati faqat maktab doirasi bilan cheklanmadi. U adabiyot va axloq havaskorlari uchun ham qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi. Asarda insonlarni ,,yaxshilikka chaqiruvchi, yomonlikdan qaytaruvchi bir ilm,,- axloq haqida fikr yuritiladi[2]. Axloq bu- xulqlar majmui. Xulq esa, ezgulik yoxud razillikning muayyan bir insonda namoyon bo‘lish shakli. Binobarin, har bir xulq ezgulik va olijanoblikning yoki razillik badbinlikning timsoli. Shu jihatdan kishida xulqning u yoki bu jihati o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi. Ularning shakllanishi uchun ma’lum bir sharoit, tarbiya kerak. Kishilar tug‘ilishidan yomon bo‘lib tug‘ilmaydilar. Ularni muayyan sharoit yomon qiladi. Demak, hamma narsa tarbiyaga bog‘liq. Tarbiya tug‘ilgan kundan boshlanadi va umrning oxiriga qadar davom etadi. U ikki bosqichdan – oila va maktab tarbiyasidan tashkil topgan. Avloniy tarbiya doirasini keng tushunadi. Uni birgina axloq bilan chegaralab qo‘yamaydi. ,,Sog‘ tanda sog‘lom aql”degan naqlning bejiz emasligini yaxshi biladi. Ta’limni tarbiyadan, tarbiyani ta’limdan ajratib bo‘lamydi - bu sharqona qarash sharqona hayot falsafasidir. Shu jumladan, avval madrasada jadid va domlalar ta’lim va tarbiyani uzviy bergan bo‘lsa endi bu maktabda ham o‘z o‘rnini topgan. Chunki maktab milliy madaniyat,milliy urf-odatlar va qadriyatlarimiz asosini o‘rgatadigan asosiy maskandir. Madrasalarda jadidlar o‘z faoliyati darajasidan kelib chiqqan holda o‘quvchilarga ilm o‘rgatganlar. Jadidlar o‘z asarlarida ilm agar jamiyat manfaatiga xizmat qilmasa, xalq farovonligi yo‘lida qo‘llanmasa, u o‘likdir degan fikrni aytgan. Shuning uchun ular yoshlarni ilm olishga,uning sirlarini bilishga, hodislar mohiyatini yechishga, kitob mutolaa qilishga chaqiradi. Har tomonlama yetuk insonni tarbiyalash,yomonlikdan qaytarib,yaxshilikka chorlash bevosita va bilvosita ta’lim-tarbiyaga bog‘liq. Uning yuqorida ta’kidlab o‘tgan asaridatarbiyani ilmni targ‘ib qiladi. Ilm dunyoning izzati,oxiratning sharofatidur. Ilm inson uchun g‘oyat oliy, muqaddas bir fazilatdir. Zeroki, ilm bizga o‘z ahvolimizni,harakatimizni oyna kabi ko‘rsatur. Ilmsiz inson mevasiz daraxt kabidir”. Jadid ma’rifatparvarlarining peadgogik nuqtayi nazardan inson qadri bu o‘z ona tilini mukammal bilishi, har bir so‘zni o‘z o‘rnida ishlatish, milliy adabiy tilning taraqqiysi uchun jonkuyarlik qilish zarur deyishadi. Ular pedagogik jihatdan inson ilmida so‘zlashuv odobiga ham e’tibor berishadi. So‘zning inson qadr-qimmatini belgilashdagi mohiyatiga yuqori baho berishib, so‘z insonning daraja va kamolini, ilm va fazilatini o‘lchab ko‘rsatadurgan tarozusidir. Aql sohiblari kishilarni tilidagi fikr va niyatini, ilm va quvvatini, qadr va qimmatini so‘zlagan so‘zidan bilurlar”-deyishgan. Tilga, madaniyatga muhabbat har bir kishining xalqiga bo‘lgan munosabatidir. Yana shuni aytish kerakki har bir insonning, millatning dunyoda borligini ko‘rsatadigan oynayi hayoti til va adabiyotdir. Jadidlar milliy ta’limning zamini sifatida ona tili o‘qitish masalasiga e’tiborni kuchaytirdilar, chunki milliy ruh, milliy ma’naviyatni “sut bilan kirgan” deganlaridek faqat ona tili orqaligina singdirish mumkin. Bu jadid mutafakkirlari pedagogik qarashlarining tub qarashlarini tashkil qiladi. Bu davrda ham o‘tgan davrimizda ham ahamiyatga molikli asar yuqorida keltirib o‘tilgan Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari 20 asr boshlaridagi pedagogik fikrlar tarqqiyotini o‘rganish sohasida ahamiyatlidir. Abdulla Avloniyning bu asari o‘sha davr jamiyati uchun katta ahamiyatga egadir. Asar axloqiy ta’lim va ta’lim tarbiyaviy asardir. Abdulla Avloniy pedagog sifatida inson qadri yuzasida fikr yuzasidan “Agar bir kishi yoshligida nafsi buzilib, tarbiyasiz, axloqsiz, bo‘lib o‘sdimi, allohu akbar bunday kishilardan yaxshilik kutmoq,yerdan turib yulduzlarga qo‘l uzatmoq kabidur”,-deya ta’kidlagan. Uning fikricha insonning axloqiy xislatlarining tarkib topishida ijtimoiy muhit, oilaviy sharoit va atrofdagi kishilar katta ahamiyat kasb etadi. Insonlarda fikrlash qobiliyatini o‘stirish va bu ta’lim-tarbiya bilan muntazam shug‘ullanish benihoya zarur va muqaddas vazifa. Binobarin u muallimlarning, “diqqatlariga suyangan, vijdonlariga yuklangan muqaddas bir vazifadur...Negaki fikrning quvvati, ziynati, kengligi, peadgogning tarbiyasiga bog‘liqdir” . Jadid Abdulla Avloniy tarbiyani yoshlikdan berish zarurligini,bu ishga hammani:otaona,muallim,hukumat va boshqalarning kirishishi kerakligini ta’kidlaydi. Shu ma’noda Abdulla Avloniyning ta’lim-tarbiya sohasidagi qarashlari o‘zbek xalqining ruhiyati, turmush tarzi, milliy qadriyatlari bilan chambarchas bog‘langanligi adibning boy pedagogik merosi ta’limtarbiya masalalarini rivojlantirish,uni o‘quvchilar qalbida shakllantirishda axloqiy va ma’naviy barkamol yoshlarni tarbiyalashda milliy maktab va qimmatbaho manba bo‘lib xizmat qiladi. “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining birinchi sahifasidan to so‘nggi sahifasigacha Avloniyning insonparvarlik g‘oyalari ifodalangan. U hammadan burun inson qadri, xalq manfaatini ko‘zlaydi. Uning nazrida kishilar g‘amini yemagan, xalqdan uzoq turgan ig‘volar, g‘iybatchi inson emas. Uning tarbiya borasida yaatgan mashur bir iborasi hali-hanuz ham jamiyatimizda o‘z o‘rnini yo‘qotgan emas [3]. Tarbiya ,,yo hayot,yo mamot,yo najot,yo halokat,yo sadoqat,yo falokat masalasidur”. Jadidning bu so‘zlari hali-hanuzgacha o‘zbek jamiyatida o‘z tizginiga ega holda har bir sohaga nisbatan ishlatilmoqda.Shu jumladan,bizning birinchi Prezidentimiz Islom Abdug‘aniyevich Karimov ta’kidlaganidek,,Buyuk mutafakkir bobomizning bu so‘zlari asrimiz boshida millatimiz uchun qanchalar muhim dolzarb bo‘lgan bo‘lsa,hozirgi vaqtda ham biz uchun shunchalik,balki undan ham ko‘ra muhim va dolzarb ahamiyat kasb etadi” . So‘nggi yillarda ham Muhtaram prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev yoshlar tarbiyasiga alohida e’tibor berib,,Bolalarimizni birovlarning qo‘liga berib qo‘ymasdan ularni o‘zimiz tarbiyalashimiz lozim. Buning uchun yoshlar bilan ko‘proq gaplashish,ularning qalbiga quloq solish, muammolarni hal qilish uchun amaliy ko‘mak berishimiz kerak” deya ta’kidlagan. Prezidentimiz bu vazifalarni amalga oshirishda asrlar mobaynida sayqallangan Abdulla Avloniyning tarbiya ,,yo hayot, yo mamot, yo najot, yo halokat, yo sadoqat, yo falokat masalasidur” degan fikrni hozirda pedagoglar oldiga qo‘ymoqda[4]. Hozirda har bir sohada bu fikr asosiy masala sifatida ko‘ndalang qo‘yilgan. Bu hamisha o‘ylantirib keladigan yana bir muhim masala – bu yoshlarimizning odob-axloqi,yurish-turishi,bir so‘z bilan aytganda dunyoqarash bilan bog‘liq. Bugun zamon shiddat bilan o‘zgaryapti.Bu o‘zgarishlarni hammadan ham ko‘proq his etadigan kim – yoshlar.Mayli yoshlar o‘z davrining talablari bilan uyg‘un bo‘lsin. Lekin ayni paytda o‘zligini ham unutmasin.Biz kimmiz,qanday ulug‘ zotlarning avlodimiz,degan davat ularning qalbida doimo aks-sado berib o‘zligiga sodiq qolisgiga undab tursin.Bunga nimani hisobidan erishamiz? Albatta ta’lim-tarbiya,yuksak pedagogik qarashlar va ajdodlarimizning boy merosiga tayangan holda. Ma’lumki, o‘z faoliyatini nafaqat siyosiy, balki ta’lim va tarbiyani yuksaltirish, turkiston o‘lkasini ma’naviy hamda ma’rifiy isloh qilish, barkamol avlodni tarbiyalash masalasini o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan jadidlar harakati o‘lka xalqlari tarixida muhim ro‘l o‘ynagan. Aslida jaded so‘zi (arabcha “jadid”- yangi) yangilanish ma’nosini anglatib, yangi zamonaviy maktab, matbaa, milliy taraqqiyot usullarini jamiyatga tadbiq etishdan iborat ijtimoiy-siyosiy va ma’rifiy harakat, shu oqim tarafdorlarining umumiy nomi. Jadidchilik XIX asr oxiri va XX asr birinchi choragida Turkistondagi milliyozodlik harakatining milliy mafkurasi, o‘lka xalqlarining milliy mustaqillik va ma’rifatparvarlik g‘oyasi sifatida shakllandi. XIX asrda ma’rifatparvarlik g‘oyalari bilan nom olgan va XX asr boshida rivojlangan jadidchilik harakatining taraqqiyparvar nomoyondalari – Behbudiy, Fitrat, Cho‘lpon, Munavvar Qori, Abdulla Avloniylar ijodi va faoliyatida yana ham kuchaydi. Jadidlar Turkistondagi xalqlarni birlashtirish va butun o‘lkaning milliy mustaqilligi uchun kurash g‘oyasini ilgari surdilar. Barkamol avlod tarbiyasida jadidlar faoliyatining muhim xususiyati shunda ediki, avvalambor Turkistonni o‘rta asrga xos tarqoqlikdan ozod qilish, xalqni, millatni zamonaviy taraqqiyot yo‘liga olib chiqish, milliy davlat bunyod etish, zamonaviy idora usulidagi ozod va farovon jamiyat qurish hamda ma’rifatparvarlik kabi masalalar edi. Bunday g‘oyalar avvalambor yosh avlodni milliy, ma’naviy hamda g‘oyaviy jipslashtirish, ularni o‘lka taqdiriga dahldorlik tuyg‘usi bilan yashashga jalb etish kabilarda aks etadi. Turkiston jadidchiligidagi asosiy g‘oyaviy-nazariy yo‘nalish Behbudiy, Munavvar Qori, Fitrat, Cho‘lponlar tomonidan ilgari surilgan bo‘lib, Turkiston xalqi va davlatini qurish, zamonaviy taraqqiyot yo‘lidan borishni taklif etganlar. 4 Turkiston jadidlari chor hukumati istibdodidan qoloq ahvolga tushib qolgan Turkiston mahalliy aholini, jumladan o‘sib kelayotgan yoshlarni ijtimoiy-siyosiy, madaniy-marifiy turmishini, ong-saviyasini ko‘tarish, taraqqiy ettirish maqsadida juda katta madaniy ishlarni olib bordilar. Mahmusxoja Behbudiy ta’kidlaganidek, “Har bir mamlakatda islohot va madaniyat asbobig‘a tasavvul (vosita) va tashabbus etmoqlik harakati u mamlakatning yoshlari tarafidan zuhur eta boshlagani kabi, bizning Turkistonda ham madaniyat eshigi manzalasida bo‘lgan maktabi ibtidoiy ila intiboh va islohot jarchisi bo‘lgan milliy matbuot qayratlu yoshlarning harakati maorif parvaronlarini soyasida vujudga keldi”. 5 Jadidlar ta’limoti – o‘z zamonasining haqiqiy ta’limoti edi. Chunki u nafaqat taraqqiyparvar shaxslar, balki fikrlovchi yoshlarni o‘z ketidan ergashtira oladi. Jadidlar voyaga yetgan yoshlar Turkiston kelajagi, ravnaqi uchun kurashchi bo‘lib yetishishi kerakligini uqtirdilar va bunda ular har xil illatlardan xalos bo‘lishlarini ta’kidlaydilar. Misol uchun, Mahmudxo‘ja Behbudiy yosh yigitchalarni turli xil yomon illatlardan qaytargan, uning oqibatlaridan o‘quvchilarni turli xil yomon illatlardan qaytargan, uning oqibatlaridan o‘quvchilarni xabardor qilgan va Samarqandda ruslar tomonidan ochilgan pivo dokonlarini qattiq tanqid ostiga oladi. 6 Uning fikricha, bunday do‘konlar masjid va madrasalarning yaqinida bo‘lib, bolalarga salbiy ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlaydi. Mahmudxo‘ja Behbudiy barchani kelajak avlodni sog‘lom o‘stirishga chorlaydi. Sog‘lom aqlli, bilimli farzandlarimiz o‘sib ulg‘ayib, o‘qib, ilm egallab, Turkistonga xizmat qiluvchi shifokor, 4 Oblomurodov N, Hazratqulov A va boshqalar. O’zbekiston tarixi.(o’quv qo’llanma)T.2011 5 Karimov I.A. Biz kelajagimiznio’z qo’limiz bilan quramiz.T:O’zbekiston.1999.B.385 6 Behbudiy M. Muhtaram yoshlarga murojaat. Oyna-1914. 41-son xuquqshunos, iqtisodchi va boshqa zamonaviy mutaxasislar yetishib chiqishini o‘rzu qilgan. Sog‘lom farzandlarni tarbiyalash uchun o‘qib-o‘rganib ilmli, ma’rifatli, eng asosiysi esa ota-onalar o‘z vaqtida farzandlarini zamonaviy fanlarini egallashga yordam berishlarini ta’kidlaganlar. Munavvarqori Abdurashidxonov bolaning ta’lim va tarbiya olishida ota-onaning javobgarligi haqida so‘z yuritib, o‘z farzandining ma’rifatli bo‘lishi uchun qo‘llaridan kelgancha harakat qiladigan zotlar mavjudligini ta’kidlagan. Jadidlar ota-onalar o‘z farzandlarining tarbiyasi bilan shug‘ullanib, ularni maktab va madrasalarga tayyorlab berishlarini ta’kidlaganlar. Maktab va madrasalarda o‘qib, ularni tugatib, yoshlar rivojlangan davlatlarning o‘quv yurtlarida bilimlarini oshirib, zamonaviy ilmlarni egallashlari kerakligini uqtirganlar. Adabiyotlarda yozilishicha, Behbudiy Bayrut oliy o‘quv yurtlari va dorulfununida farang, olomon va ingliz tillarida o‘qitilishi, Yevropalik olimlarning u yerda dars berishi, kimyo labaratoriyalarining borligi, tibbiyot oliygohlarida jarrohlik xonalarining borligiga havas va e’tiqod qilgan bo‘lib, ona-Turkistonning taraqqioyotdan naqadar orqada qolganini afsuslar bilan yozadi. Turkistondagi maorif tizimini isloh qilishni asosiy maqsad qilib olgan jadidlar yoshlarni milliy mustaqillik manfaatlarini himoya qila oladigan, iqtisodiy va siyosiy qaramlikdan chiqish muammolari bilan shug‘ullanadilar, zamonaviy bilimga ega kadrlar bo‘lishi kerakligini anglaganlar. Jadidlar xalqning madaniyatdarajasini xalqaro saviyaga ko‘tarishni orzu qilganlar, buning uchun esa yoshlarni Yevropaning eng yaxshi o‘quv maskanlarida o‘qitish zarur, deb hisoblaganlar. Yoshlarni chet elda o‘qib kelib, o‘z yurtiga foydasi tegadiganligi haqida Mahmudxo‘ja Behbudiy esa “Oyna” jurnalida quyidagicha yozgan: “To‘y va ma’raka oqchasidan bolalarni.., talabalarni Makka, Madina, Misr, Istanbulga va Rossiya dorilfunun va dorulsaltanatlarig‘a yuborilib, diniy va dunyoviy va zamonaviy odamlar yetishdurmoqg‘a sa’y qilinsun. Ma’lumki, Munavvarqori Abdurashidxonov ham bu yo‘lda jonbozlik ko‘rsatgan. U o‘zining “Jamiyati Xayriya” nomli yordam tashkiloti “ilk maktablarni bitirgandan so‘ngra Turkiya, O‘rinburg, Ufa va Ozarbayjonga yashirin yuborilgan talabalaraga yordam ishlarini boshqarar edi”. 7 Jadid namoyondalari yoshlarga murojaat ham etib, ularni oldinga intilishga, zamonaviy bilimlarni egallashga va umuman, ravnaq etishga chorlaganlar. Shu o‘rinda jadidlarning yoshlarga murojaatiga e’tibor qilaylik: “Ey, g‘ayratlik yoshlar! Bir-biringiz ila ittifoq etub, jamiyatlar barpo qilub, ……millat yo‘lida xizmat etingiz. Millat va xalq sizdan hurmatva yaxshilik talab etadur, nafsoniyat va g‘urur emas….. muhtaram yoshlar! Zamon siznikidir. Balki butun sharingiz va millatingiz ila taraqqiy qilursiz”. Tarixdan ibrat olib yashash, tarix haqiqatlarini bilish kishiga quvvat beradi, uni hayot haqiqati bilan qurollantiradi. Tarixni yozishda hech qachon o'ng tomonga ham, chap tomonga ham og'masdan, faqat haqiqat va adolat nuqtai nazaridan yo'l tutilishi kerak. Soxta tarix bamisoli og'u kabi insonni zaharlaydi, uning ong-u dunyoqarashini chalg'itadi. Eski tuzum davrida biz o'z tariximizni bilmas edik. Ko'zimiz bamisoli ko'r edi. Butun olam yuksak hurmat va ehtirom bilan tilga oladigan buyuk ajdodlarimizni tanimas edig-u, soxta “dohiy”lar hayotini - qachon, qayerda tug'ilgan, nima karomatlar ko'rsatgan - bilar edik, to'g'rirog'i, yodlab olgan edik. Ularni bobomiz, otamiz, deb sig'inar edik. Bu, aynan istibdod va qullik davri edi. Nafaqat moddiy jihatdan nochor edik, eng yomoni, or-nomusimiz toptalgan, qadriyat va an'analarimiz oyoqosti qilingan edi. Bir so'z bilan aytganda, qornimizga emas, qadrimizga yig'laydigan bir davr edi. O'zlikni anglash degani - bu o'z tariximizni, ming-ming yillik an'analarimizni bilish degani. Agarki har qaysi odam kechagi kunni yaxshi biladigan bo'lsa, hech qachon avvalgi xatosini yana takrorlamaydi. O'zingiz eslang, bir vaqtlar, kommunistik mafkura zamonida milliy urf- odatlar, an'analarni rivojlantirish u yoqda tursin, hatto janozaga borish mumkin emas edi. Qarang, qanday og'ir zamon edi! Bu haqiqatni bolalarimizga to'g'ri tushuntirib bersak, tarix bilan, haqiqat bilan qurollanib olsak, hayotimizni shunday to'g'ri yo'lga qo'yamizki, uning aniq 7 M.Abdurashidxonov. Xotiralarimdan(Jadidchilik tarixidan lavhalar). Sharq-2001. B108-109 manzillari barchaga ayon bo'ladi, butun xalqimizga kuch-g'ayrat bag'ishlab turadi. Bu - erkin, ozod, tinch va barqaror, obod va farovon hayot demakdir. Yosh avlodning maktabdagi tarbiyasiga ham alohida e’tibor berish kerakdir, degan g‘oyga ham jadidlar alohida e’tibor berganlar. Chunki, jadidlar yosh avlodni ozodlik, istiqlol, mustaqillik uchun kurashganlar, Vatanning kelajagi, ravnaqi deb qaraydilar. Shuning uchun ham ular bolalar va Vatan taqdiri masalasiga alohida e’tibor beradilar. Shuni ta’kidlash kerakki, jadidlar o‘z maktablari orqali yosh avlodga faqat milliy ruhinigina emas, balki umuminsoniy qadriyat, baynalminallik, Vatan ravnaqi, go‘zalligini ham singdirishga harakat qilganlar. Ular, bolalar, yoshlartarbiyasi uchun birgina maktab emas, balki ularning o‘zlari mustaqil ravishda zamon va dunyo voqealari bi;lan tanishib bormoq, millat va Vatanning ahvolidan, kundalik hayotdan ogoh bo‘lmoq kerakligini tadbiq etgandir. II bob. Jadid davri o‘zbek tilshunosligida amalga oshirilgan ilmiy-tadqiqot ishlari 2.1. Jadid davrining o‘zbek tili va grammatikasiga qo‘shgan hissasi Yurtimizda olib borilayotgan ta’lim-tarbiya jarayonini jahon talablariga javob bera oladigan darajaga olib chiqish uchun bir qator ishlar amalga oshirilmoqda. Bundan ko‘zlangan maqsad shundan iboratki, o‘sib-ulg‘ayib kelayotgan yosh avlod o‘zining salohiyati bilan dunyoga chiqishi va butun olamga o‘zbek xalqining salohiyati va ma’naviyatini ko‘rsata olishi kerak. Shuning uchun ham yurtimizda yosh avlodlarga sharq mutafakkirlarining ta’lim-tarbiya jarayoniga qo‘shgan ulkan hissasini tushuntirib berish aynan bugungi kunning asosiy masalalaridan biridir. Shavkat Miromonovich Mirziyoev doimiy ravishda “Eng asosiy ustuvor vazifa – “Inson manfaatlari hamma narsadan ustun” degan g‘oyasini izchillik bilan hayotga tatbiq etsak maqsadga muvofiq bo‘ladi 8 . Shu o‘rinda biz tomondan amalga oshirilayotgan ilmiy izlanishlar aynan ta’limiy-tarbiyaviy muloqotlar jarayonida jaholatga qarshi ma’rifat ruhida tarbiyalashda mutafakkirlar merosidan foydalanish to‘g‘risidagi g‘oyalarini yoshlar ongiga singdirishga qaratilgan. Shuning uchun bugungi kunda sharqona tarbiyada jaholat va ma’rifat borasidagi dunyoqarashlar yuqori sinf o‘quvchilarining umumdunyoqarashini shakllantirish muammosi dolzarb hisoblanadi. Umumta’lim maktablarida ta’lim va tarbiya jarayoni bir vaqtning o‘zida yuqori sinf o‘quvchilarini umuminsoniy qadriyatlar bilan tanishtirish jarayoni bo‘lib, u faoliyat natijasida amalga oshiriladi. Umumta’lim maktablarida ta’limni jaholatga qarshi ma’rifat g‘oyasi ostida amalga oshirib borish imkoniyati yuqori hisoblanadi. Bu jaholatga qarshi ma’rifat ruhida tarbiyalash orqali yuqori sinf o‘quvchilarining dunyoqarashini boyitish muammosini o‘rganish bilan bog‘liq. Ilmiy adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, yuqori sinf o‘quvchilarining faoliyati 8 Behbudiy M. Muhtaram yoshlarga murojaat. Oyna-2020. 41-son bizning oldimizga qo‘ygan vazifalarni hal qilish uchun yordam beradi. Biz I.V. Blauberg, V.N.Sadovskiy, E.G. Yudin va boshqalarning fikrlariga asoslanib, jaholatga qarshi ma’rifat tizimini amalga oshirish imkoniyati yaratdik. Tizim sifatida jaholatga qarshi ma’rifatga oid dunyoqarash o‘zaro ta’sir qiluvchi tarkibiy qismlardan iborat bo‘lib, ular orasida milliy-ma’naviy qadriyatlar bu tizimning o‘zagiga aylandi. Demak, yuqori sinf o‘quvchilarining jaholatga qarshi ma’rifat ruhida tarbiyalash jarayoni yuqori sinf o‘quvchilarining shaxsini ma’nan rivojlantiradi. Yuqori sinf o‘quvchilarini har tomonlama kamol toptirishda, ta’lim tizimini rivojlantirishning shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim texnologiyasi hozirgi bosqichida yondashuv etakchi hisoblanadi. Tanlangan yondashuvlarning asosiy g‘oyalariga asoslanib va yuqori sinf o‘quvchilarning jaholatga qarshi ma’rifatga oid dunyoqarashini shakllantirishdagi rolini hisobga olgan holda, ishning mazmuni va usullarini tanlayotganda, tizimlilik, yaxlitlik va uyg‘unlik tamoyili (tizimli yondashuv), muammolilik tamoyili (kontekstual yondashuv), ong va faoliyat tamoyili (shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv), insonparvarlik tamoyillariga e’tibor qaratildi. Jaholatga qarshi ma’rifat borasidagi qarashlarni yoritishda albatta jadid ma’rifatparvarlarining yondashishlarini muhim axamiyat kasb etadi. XX asr bo‘sag‘asidagi Turkiston ijtimoiy-siyosiy harakatchiligining eng yirik namoyandasi, yangi davr o‘zbek madaniyatining asoschisi Maxmujxo‘ja Bexbudiydir. Ma’rifat uchun birgina maktab kifoya qilmaydi. Zamon va dunyo voqealari bilan tanishib bormoq kerak. Millat va Vatanning ahvolidan, kundalik hayotidan ogoh bo‘lmoq lozim. Millat uchun oyna kerak, toki undan o‘z qabohatini ham malohatini ham ko‘ra olsin. Mana shu ehtiyoj va zarurat Behbudiyni teatr va matbuotga boshladi. «Padarkush» dramasi shu tariqa maydonga keldi. Biroq uning dunyo ko‘rishi oson kechmadi. «Padarkush» — o‘zbek dramachiligining hamma yakdil e’tirof etgan birinchi namunasidir. Mutaxassislar uni ham janr, ham mazmunga ko‘ra yangi o‘zbek adabiyotini boshlab bergan bir asar sifatida baholaydilar. Muallif «Milliy fojia» deb atagan 3 parda 4 manzarali bu drama hajman ixcham, mazmunan nihoyatda sodda o‘qimagan, ilimsiz bolaning buzuq yo‘llarga kirib o‘z otasining o‘ldirishi, nodonlik va jaholat haqidagi asar edi . Munavvar qori Abdurashidxon o‘g‘lining katta shov-shuvlarga sabab bo‘lgan «Bizning jaholat-jahli murakkab» maqolasida o‘qitishning eski usuli - «usuli xijo» zamon talablariga javob bermasligi aytiladi. Johil bo‘lishiga qaramay, o‘zini bilimdon ko‘rsatishga intiluvchi mudarrislar keskin tanqid ostiga olinadi. O‘qitish usulini isloh etish hayotiy ehtiyoj ekani masalasi ko‘tariladi. «Taraqqiy» asarida millatning jaholat girdobiga tushish sabablaridan milliy zulm va istibdodning mohiyatigacha bo‘lgan masalalarni yoritadi. . Abduqodir Shakuriy dastlab maktabda o‘quv jihozlarni o‘zgartiradi. U ustalarga parta va doskalar yasashni buyuradi. Shu asosda birinchi marta o‘z qishlog‘i Rajabaminda 1901 yilning kuzida yangi usuldagi maktab tashkil qiladi. Bu ishdan u hech qanday moddiy manfaatni ko‘zda tutmas va ayni chog‘da hech kim, unga moddiy yordam bermas edi. Abduqodir Shakuriy 1917 yil to‘ntarishiga qadar o‘qituvchilik faoliyati bilan shug‘ullandi. 1917 yilda Samarqand shahrining bir guruh ilg‘or kishilari A. Shakuriyning pedagogik faoliyatining 15 yilligini nishonladilar. 1921 yilda Samarqand shahridagi 13-maktabga mudir qilib tayinlandi. U bolalarni tarbiyalash, o‘qitishga katta g‘ayrat bilan kirishdi, ko‘p yillar davomida shu maktabning mudiri hamda ona tili va adabiyot o‘qituvchisi vazifalarida ishladi". U faoliyati davomida maktablarga birinchi bo‘lib mehnat va musiqa darslarini kiritdi. U bolalarni qishloq xo‘jalik va bog‘dorchilik ishlari bilan tanishtirishdan tashqari, ularga muqovasozlik, duradgorlik va boshqa hunarlarni o‘rgatdi. Uning bu faoliyati bolalarni ma’rifatga yo‘naltirish olrqali jaholatli ishlarni qilmaslikka da’vat edi deyish mumkin. Ushbu masalani e’tiborga olib B.V.Markov ma’rifat- insonparvarlik ta’limidan boshqa narsa emas degan fikrni olg‘a suradi . E.Fromm ma’rifatning vazifasini odamlarga rahbarlik qiluvchi g‘oyalar va me’yorlar deb tushunadi . Ta’limning ushbu maxsus funssiyasi, bizning fikrimizcha, "ma’rifat" atamasi bilan anglatishi mumkin. "Ma’rifat" bu insoniyat madaniyatining "abadiy" savollaridan biridir. Yosh avlod tarbiyachisi kim bo‘lishi mumkin? – degan savolga ikkilanmasdan, o‘zlari ma’rifat bilan qurollangan insonlar bo‘lishi mumkin deb javob berish mumkin. Bu insonlarning fazilatlari nimalarda ko‘rinadi. Ular zamonaviy ta’lim muassasalarining zamonaviy o‘qituvchilari, ilm-fanning eng iqtidorli tarafdorlari,zamonaviy bilimlarni xalqga ishonarli tarzda etkaza oladigan olimlardir. “Ma’rifat inson ongida yangi izlanish topganda ma’naviy madaniyat holatini anglatadi. Har bir ahamiyatli madaniyatning tarixi eski turmush tarzi va tafakkurini qayta ko‘rib chiqilsh bilan belgilanadi. Antik davrda ma’rifatli kishi - Homo Dicens ("Gapiradigan odam") - gapirishni biladigan, suhbat qilishni va o‘zini ommaviy nutqda e’lon qilishni biladigan, raqiblar oldida o‘z nuqtai nazarini himoya qila oladigan, boshqa odamlarning fikrlarini rad etadigan va uning foydasiga ishonchli dalillarni topadigan kishi” – deb e’tirof etilgan. Shunday qilib, yuqoridagilarga tayangan holda biz ma’rifatga quyidagicha ta’rif berishni ma’qul deb bildik. Ma’rifat - yosh avlodlarni, ajdodlardan bizlarga ma’naviy me’ros sifatida qoldirilgan hayot borasidagi qarashlariga tayangan holda ilmiy dunyoqarashni shaklantirishga asos bo‘ladigan ilmdir. Yuqori sinf o‘quvchilariga buyuk mutafakkirlarning jaholatga qarshi ma’rifat borasidagi qarashlarni singdirishga didaktik imkoniyatlaridan foydalanishda quyidagilarga e’tibor qaratildi. Didaktik imkoniyatlar deganda (bu masala yuzasidan) o‘quvchilarning fanlarga qiziqishini ortirish va mutafakkirlarning faoliyatini o‘rganish sifatini oshirish maqsadida eng qiziqarli ma’lumotlarga tayangan holda mediyata’lim vositalaridan samarali foydalanish jarayonini tushunamiz. Zamonaviy sharoitda yuqori sinf o‘quvchilariga fanlar mazmunini o‘zlashtirishda ta’limning interfaol shakllari va metodlaridan foydalanish yo‘lga qo‘yilmoqda. Bunda asosiy ro‘l o‘quv filmlarga qaratilgani maqsadga muvofiqdir. Biz bunda: A.S.Makorenko (Pedagogik poema, filmi), V.I. SSuxomlenskiy (Bolalarga jonim fido, filimi), K.Ushirskiy (To‘rt tilak, film), A.Navoiy (Navoiy filmi), M.Behbudiy (Behbudiy haqida film), A.Valoniy (Avloniy haqida film), Isoqxon Ibrat (Ibrat haqida film). Shu kabi o‘quv va badiiy filmlar ta’lim jarayonida o‘quvchilar jaholatning vayronkor jihatlarini sanab berishi, ma’rifatning bunyodkorlik xususiyatlarini yoritib berishni so‘rab borish, tahlil qilishdir. Shu tarzda olib borilgan ishlar o‘zining ijobiy jihatlarini namoyon qiladi. 2.2. Jadid davrida o‘zbek tili va adabiyotini o‘rganishdagi metodologik yondashuvlar XIX asr madrasalarida O‘rta asrga oid diniy falsafa, musulmon huquqlari, arab tili grammatikasi, mantiq ilmlari o‘qitilgan. Uni tugatib imomlik qilish yoki qozixonada ishlash mumkin bo‘lgan. Maktab va madrasalarda dars o‘zbek, arab, fors-tojik tillarida olib borilgan. Asosan o‘g‘il bolalar o‘qiganligi, maktab o‘quv dasturi va rejasida- riyoziyot, tarix, geografiya, tabiat, rus tili, ona tili, islomshunoslik fanlarini o‘qitish belgilanganligi, Sharq mutafakkirlari va rus yozuvchilari asarlari o‘rganilishi kabi masalalar muxokama etiladi. 9 2. 1884 yil 19 dekabrda Т oshkentning eski shahar qismida birinchi rus tuzem maktabi ochildi. Boshqa joylarda ham ochila bordi va 1904 yili ularning soni 57 taga yetdi.Rus tuzem maktablarida o‘quvchilarga rus muallimi rus tili, arifmetika va boshqalarni o‘tar, buning uchun o‘qish vaqtining yarmi ajratilar, qolgan yarmida esa musulmon domla diniy darslar utardi. 1903 yil Т oshkentda qizlar uchun rus tuzem maktabi ochildi. Lekin tezda yopildi. Ruslar Т urkistonda bosqinchilik ishlari olib borish, uning boyliklarini talash bilan birga, xalqning urf- odatlari, tili va dinidan ham ayirmoqchi bo‘ldi. Bu o‘rinda Fitratning quyidagi fikrini keltirish mumkin: «...imperatorlik hukumati chin kungildan tilar edi: qo‘l ostindagi o‘zga millatlar ezilsunlar, xarob bo‘lsunlar, saodat yuzin ko‘rmasunlar, tilanchilar kabi yashasinlar». XIX asrning ikkinchi yarmida ma’rifatparvarlik faoliyati keng yoyilib, qator ziyolilar pedagogik g‘oyalar bilan chiqdilar. Jadidchilik faqat maorif sohasida keng tus olib qolmay, balki madaniyat, san’at va inqilobiy harakatlar sohasiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatishi haqida ham fikr yuritishadi. 3. Mahmudxo‘ja Behbudiy (1874-1919) Samarqandning Baxshitepa qishlog‘ida ruhoniy oilasida tug‘iladi. U adabiyot, tarix, geografiya, islom tarixi, siyosatshunoslik bilan shug‘ullanadi. 27 yoshida Makkaga borib, hoji va mufti unvonlari bilan qaytadi. 9 M.Abdurashidxonov. Xotiralarimdan(Jadidchilik tarixidan lavhalar). Sharq-2021. B108-109 U o‘lkada usuli jadid maktablarining eng birinchi nazariyotchisi va amaliyotchilaridan, jadidchilikni boshlaganlardandir. Rajabamin qishlog‘ida Shakuriy ochgan maktabni 1908 yili o‘z hovlisiga ko‘chirib keladi, unga har tamonlama yordam beradi. U o‘zbek va tojik tillarida «Kitobul-atfol» (Bolalar kitobi), «Muxtasari tarixi islom» (Islomning qisqacha tarixi), «Amaliyoti islom», «Aholi geografiyasiga kirish», «Rossiyaning qisqacha geografiyasi» kabi asarlarni yaratdi. «Behbudiy nashriyoti»ni tashkil etib, unda darsliklar, Т urkiston, Buxoro, Х iva xaritasini bosib chiqaradi. Samarqandda kutubxona va qiroatxona ochishga boshchilik qiladi. Drammaturgiya sohasida qalam tebratadi (m-n, «Padarkush») Behbudiy 1913 yildan «Samarqand» gazetasi va «Oyina» jurnalini chiqara boshlaydi. U til o‘rganishga yoshlarni da’vat etadi. Diniy ilmlar va dunyoviy ilmlar ulamolari kerak deb biladi. Behbudiy o‘z maktabi uchun o‘quv reja va dasturlar ishlab chiqadi. Uning maktabi 2 qismdan iborat edi: 1. Ibtidoiy qism. 2. Rushadiya. Birinchi bosqich 4 yil, 2 bosqichi ham 4 yil bo‘lgan va unga birinchi bosqichni tugatganlar olingan. U ilmning jamiyat rivojidagi rolini yaxshi tushungan va yoshlarni ilm o‘rganishga chaqiradi, «Padarkush» dramasida ham ilmsizlikni qoralashi haqida fikrlar bildiriladi. Munavvar Qori Abdurashidxonov (1872-1931) Т oshkent shahrida ziyoli oilasida tug‘iladi. Onasi otinoyi bo‘ladi. 1901 yili birinchi jadid maktabini ochadi. Yangi maktablar uchun tovush usulida «Adibi avval» (1907), «Adibi soniy» darsliklarini yozadi. 1906 yili Ismoil Obid muharrirligida « Т araqqiy» gazetasini tashkil qiladi. Darsliklari qayta-qayta nashr qilinadi. Munavvar Qori o‘rta maxsus va oliy ta’lim asoschisi sifatida 1916 yil 9 aprelida o‘z uyida to‘plangan jadidlar bilan birga Т urkiston xalq dorilfununining musulmon bo‘limini tashkil etish yuzasidan komissiya tuzadi. O‘zi raislik qiladi. 3 bosqichdan iborat dastur tuziladi. 1918 yil 13 may, yakshanba kuni Dorilfunun (hozirgi yosh tomoshabinlar teatri binosida) ochiladi. Munavvar Qori rais (rektor), Iso Т o‘xtaboyev 1-, Burxon Habib 2-, muovin qilib belgilanadilar. O‘qituvchilar soni 190 ga yetadi. Ular orasida Fitrat, Kamol Shams, Haydar Shavqiy va boshqalar bor edi. Shu munosabat bilan Т oshkent davlat universitetiga Milliy universitet nomi berilganligi haqida to‘xtalib o‘tiladi. Abdurauf Abdurahim o‘g‘li Fitrat (1886-1938) Buxoroda tug‘iladi. Dastlab maktabda, so‘ngra Mirarab madrasasida o‘qiydi. U adabiyot, tarix, falsafani chuqur o‘rganadi. 1909 yili «Jamiyati xayriya» ko‘magida Т urkiyaga o‘qishga ketadi. 4 yil o‘qiydi. U yerda «Munozara» va «Hind sayyohi qissasi» asarlarini yozadi. Bunda Buxorodagi o‘quv-o‘qituv ishlari, ularni tubdan o‘zgartirish masalalariga e’tibor beriladi. «Rahbari najot» (1913), «Oila» (1916) asarlari, «O‘quv» (1917) darsligini yozadi. 1922-23 yillarda Buxoro xalq maorifi noziri bo‘lib, chet ellarga o‘qishga talaba va o‘quvchilar yuborishga rahbarlik qiladi. 1923-24 yillarda Moskva va Leningrad (Peturg)da yashab ijod qiladi, professor bo‘ladi. Keyin qator oliy o‘quv yurtlari, tadqiqot institutlarida pedagogik va ilmiy faoliyat bilan shug‘ullanadi. «Rahbari najot» asarida ta’lim-tarbiya masalalariga alohida e’tibor beradi, fanlar tasnifini yaratadi. O‘zining didaktik qarashlarini bayon etadi. «O‘quv» darsligi ham juda katta tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lib, turmush odobiga oid ko‘plab mavzular berilganki, ulardan hozirgi tarbiya ishlarida ham keng foydalanish mumkinligi haqidagi fikrlar ham aytib o‘tiladi. . Taniqli o‘zbek pedagogi va olimi Abdulla Avloniy 1878 yil 12 iyulda Toshkent shahrining Mergancha mahallasida, mayda hunarmand- to‘quvchi oilasida dunyoga keldi. Ota-onasi savodli kishilar bo‘lganlar. Abdulla Avloniy eski usul maktabini tamomlagandan so‘ng 12 yoshida madrasaga o‘qishga kirdi. U yozda ishlab ota- onasiga yordam qilar, boshqa vaktlarda o‘qir edi. O‘ta iqtidorli bulgan Abdulla Avloniy 15 yoshida she'rlar yoza boshladi. Dastlabki she'rlari “Tarjimon” gazetasida bosiladi. U uzining dastlabki she'rlarida va “Xijron” degan makolasida xalqni yangi usul ukuv muassasalarida ukib- urganishga targib kildi. Abdulla Avloniy 1907 yilda “Shuxrat” va “Osiyo” nomli yangi gazetalar chikara boshladi, lekin chor amaldorlari tez orada gazetalarni yoptirib kuyadi. Abdulla Avloniy xalq orasida ilgor fikrlarni tarqatishda, ilm va ma’rifatni tashviq qilishda gazeta, jurnallarning roli g‘oyat katta ekanligini yaxshi bilar edi. U 1907 yili “Shuhrat”, “Osiyo” nomli gazetalar chiqarib unga muharrirlik qiladi. Gazetaning birinchi sonida matbuotning roli, gazetaning vazifasi haqida fikr yuritib, “Matbuot har insonga o‘z xolini ko‘rsatuvchi, axvol- olamdan xabar beruvchi, qorong‘i kunlarni yorituvchi, xalq orasida ilm, ittifoq, ximmat g‘oyalarini yoyuvchidir” deb, aytadi. XX asr boshlarida O‘zbekistonning ijtimoiy- siyosiy hayotida va pedagogik fikrlarning rivojida Abdulla Avloniy alohida urin egalladi, butun faoliti davrida u o‘z xalqiga xizmat qiladigan komil insonni yetishtirish, uning ma’naviyatini shakllantirishga alohida e'tibor berdi. Abdulla Avloniy o‘zbek xalqining san'ati va adabiyoti hamda milliy madaniyatini, xalq ta’limi ishlarini yo‘lga qo‘yishda katta xizmatlar qilgan adib, jamoat arbobi va iste'dodli pedagogdir. A.Avloniy o‘zbek ziyolilari ichida birinchilardan bulib, o‘zbek xalq teatrini professional teatrga aylantirish uchun 1913 yilda “Turon” nomi bilan teatr truppasini tashkil kiladi. 1916 yili ozarbayjonlik mashxur aktyor Sidqiy Ruxillo Toshkentga kelib, “Turon” truppasi bilan birga “Layli va Majnun” spektaklini qo‘yadi. Avloniy bu spektaklda Qaysning otasi rolini ijro etadi. Truppa a’zolari bilan Avloniy 1014- 1916 yillarda fargona vodiysida gostrollarda bo‘ladi. Abdulla Avloniy 1917 yil to‘ntarishiga qadar Turkistonda juda katta ijtimoiy- ma’rifiy ishlarni amalga oshirgan jadidlar xarakatining kuzga kuringan namoyondalaridan edi. A.Avloniy ilg‘or ziyoli kishilar bilan hamkorlikda teatr tomoshalari va matbuotdan tushgan mablaglarga dunyoviy ilmlarni o‘qitadigan “Usuli jadid”, ya’ni yangicha ilgor usuldagi o‘quv muassasalari ochdilar va bu o‘quv muassasalarda oddiy xalq bolalarini o‘qitdilar. Ular o‘z millatlaridan yetuk olimlar, bilimdon mutaxassislar, madaniyat arboblari yetishib chiqib, yurtni obod, Vatanni ozod, farovon etishlarini orzu qildilar va bu yo‘lda fidoiylik ko‘rsatdilar. Abdulla Avloniy 1907 yilda Toshkentning Mirobod mahallasida, keyinchalik Degrez mahallasida yangi usuldagi o‘quv muassasalar ochdi. O‘quv muassasalardagi o‘quv asbob- jihozlarini o‘zgartirdi, o‘z qo‘li bilan doska va partalar yasadi. O‘quv muassasasiga qabul qilingan tarbiyalanuvchilarning asosiy qismini kambagal kishilarning bolalari bo‘lganligi uchun kiyim- kechak, oziq- ovqat, daftar- qalam bilan ta’minlash maqsadida, do‘stlarining ko‘magida “Jamiyati xayriya” tashkil etadi va bu jamiyatga o‘zi raislik qiladi. “Nashriyot” shirkati tuzib, Xadrada “maktab kutubxonasi” nomli kitob do‘konini ochdi. Avloniyning maktabi o‘z oldiga qo‘ygan maqsad va vazifalariga ko‘ra mashg‘ulotlarni sinf-dars tizimi asosida o‘z ona tilida olib borilishi bilan eski usul maktabidan far`q qiladi. U uz o‘quv muassasasida tarbiyalanuvchilarga geografiya, tarix, adabiyot, til, hisob, handasa, hikmat kabi fanlardan muayyan ma’lumotlar beradi. Abdulla Avloniyning ilk toliblaridan biri, Toshkent Davlat universitetida uzoq yillar dars bergan taniqli pedagog, marhum Yusuf Toxiriy Avloniy Mirobodda tashkil qilgan o‘quv muassasasi haqidagi xotiralarida shunday deb yozgan edi: 2. Abdulla Avloniyning pedagogikaga oid asarlari ichida “Turkiy guliston yoxud axloq” asari XX asr boshlaridagi pedagogik fikrlar taraqqiyotini o‘rganish sohasida katta ahamiyatga molikdir. “Turkiy guliston yoxud axloq” asari axloqiy va ta’limiy - tarbiyaviy asardir. Asarda insonlarni yaxshilikka chakiruvchi, yomonlardan kaytaruvchi bir ilm- axloq haqida fikr yuritiladi. Shu jixatlardan karaganda bu asar Yusuf Xos Xojibning “Qutadg‘u bilig”, Nosir Xisravning “Saodatnoma”, Sa’diyning “Guliston” va “Bo‘ston”, Jomiyning “Bahoriston”, Navoiyning “Mahbub ul- qulub”, Ahmad Donishning “Farzandlarga vasiyat” asarlari shaqlidagi o‘ziga xos tarbiyaviy asardir. Ozbek pedagogikasi tarixida Avloniy birinchi marta pedagogikaga “Pedagogiya”, ya’ni tarbiyalanuvchi tarbiyasining fani demakdir, deb ta’rif berdi. Tabiiy, bunday ta’rif Avloniyning pedagogika fanini yaxshi bilganligidan dalolat beradi. Abdulla Avloniy tarbiyalanuvchi tarbiyasini nisbiy ravishda quyidagi to‘rt bo‘limga ajratadi: 1. “Tarbiyaning zamoni”. 2. “Badantarbiyasi”. 3.“Fikr tarbiyasi”. 4.“Axloq tarbiyasi” va bu haqida hamda uning ahamiyati to‘g‘risida fikr yuritadi. “Tarbiyaning zamoni” bo‘limida tarbiyani yoshlikdan berish zururligini, bu ishga hammani: ota-ona, muallim, hukumat va boshqalarning kirishishi keraqligini ta’kidlaydi. “Al-xosil tarbiya bizlar uchun yo hayot mamot, yo najot-yo halokat, yo saodat- yo falokat masalasidur” deb uqtiradi, Avloniy. Tarbiya xususiy ish emas, milliy, ijtimoiy ishdir. Xar bir xalqning taraqqiy qilishi, davlatlarning qudratli bulishi avlodlar tarbiyasiga ko‘p jihatdan bog‘li`, deb hisoblaydi adib. Tarbiya zurriyot dunyoga kelgandan boshlanib, umrining oxiriga qadar davom etadi. U bir qancha bosqichdan- uy, bog‘cha o‘quv muassasasi va jamoatchilik tarbiyasidan tashkil topgan. Avloniy tarbiyaning doirasini keng ma’noda tushunadi. Uni birgina axloq bilan chegaralab kuymaydi. U birinchi navbatda tarbiyalanuvchining sog‘ligi haqida g‘amxo‘rlik qilish lozimligini uqtiradi. Avloniyning fikricha, sog‘lom fikr, yaxshi axloq, ilm- ma’rifatga ega bo‘lish uchun badanni tarbiya qilish zarur. “Badanning salomat va quvvatli bo‘lmog‘i insonga eng keraqli narsadur. Chunki o‘qumoq, o‘qutmoq, o‘rganmoq va o‘rgatmoq uchun insonga kuchli, kasalsiz jasad lozimdir”. A.Avloniy badan tarbiyasi masalasida tarbiyalanuvchini sog‘lom qilib ustirishda ota-onalarga murojaat qilsa, tarbiyalanuvchini fikr tomondan tarbiyalashda o‘qituvchilarning faoliyatiga alohida e'tibor beradi. Abdulla Avloniy o‘zining jismoniy tarbiya haqidagi nazariyasida quyi-dagilarni asoslab beradi: 1. Bola tarbiyasini u tug‘ilmasdan burun, ona qornidaligidayoq boshlashning zarurligini; 2. Bolaning jismonan sog‘lom bo‘lishida to‘g‘ri ovqatlanish (ovqatlanish rejimi) va toza havoda bo‘lishning ahamiyatini; 3. Turli harakatli o‘yinlar va jismoniy mashqlarning jismoniy tarbiyadagi ahamiyatini; a) harakatli o‘yinlarning bola aql-farosati va ilmining rivojlanishiga ta’siri; b) harakatli o‘yinlarning bola axloqiy tarbiyasiga ta’siri. 4. Tozalik va pokizalik (shaxsiy gigiena qoidalariga amal qilish) ning jismoniy tarbiyadagi ahamiyatini; 5. Salomatlik uchun kurash dinning ham talabi ekanligini. 3. Shuning uchun ushbu darsliklardagi va “Turkiy guliston yohud axloq” asaridagi matnlardan, masal va she'rlardan boshlang‘ich sinflar ta’lim-tarbiyasi jarayonida foydalanishimiz mumkin. Boshlang‘ich sinflarning o‘dobnoma va o‘qish fani dasturlarini ko‘rib chiqar ekanmiz, uning qator mavzularida Avloniy qarashlaridan foydalanish mumkinligiga guvoh bo‘lamiz. Masalan, 1- sinf odobnomasining birinchi bo‘limi “Salomlashish odobi” deb nomlangan. 1-sinfda “Oila-mo‘’tabar dargoh“, 2-sinfda “Farzand burchi”, 3-sinfda “Bolalik - beg'uborlik, qarilik –donolik”, 4-sinflarda “Oilaviy munosabatlar odobi” nomli alohida boblar o‘tilib, bularning barchasida ota-onani ulug‘lovchi, oilaviy munosabatlarni mustahkam bo‘lishini targ‘ib qiluvchi Avloniy asarlaridan keng foydalanish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. 4. 1-sinf Odobnoma dasturida «Bobolar o‘gitlari”, 2-sinfda “Bilim-aql bulog‘i”, 3-sinfda “Donolar o‘gitlari” va 4-sinfda “Ilm va hunar -ma’naviyatdir yuksak” nomli boblarni o‘rganish ko‘zda tutilgan. Bu boblardagi turli mavzularda ilm, uning afzalligi, ilm ahli, ilm ahliga hurmat, ilm mashaqqati haqidagi masalalar o‘rganiladi. Shu mavzularni o‘rganishda ham quyidagi qator masal, hikoyat va she’rlardan o‘rinli foydalanilsa, ularning tarbiyaviy ta’siri yuksakroq bo‘ladi. Maktab, vatan va turli boshqa mavzulardagi boshlang‘ich sinf darslarida foydalanish mumkin bo‘lgan she’r, hikoya va masallardan misollar keltiramiz Avloniy ham ilmga, ma’rifatga katta e'tibor beradi. Jaholatni, ilmsizlikni qoralaydi va o‘quv muassasasini insonning najot yo‘li, xayotning gulshani, kishilarni kamolot sari safarbar qiluvchi kuch, deb maqtaydi. XULOSA Jadid davri o‘zbek tilshunosligi nafaqat o‘zbek tilining ilmiy asoslarini yaratishda, balki millat ma’naviyati va madaniyati rivojiga ulkan hissa qo‘shgan davrdir. Bu davrda jadid ma’rifatparvarlari tilni milliy uyg‘onishning asosiy vositasi sifatida ko‘rib, o‘zbek tilining fonetika, morfologiya, sintaksis, leksikologiya kabi sohalarida bir qator tadqiqotlarni amalga oshirdilar. Jumladan, ular o‘zbek tilining ilmiy grammatikasini yaratish, adabiy til me'yorlarini shakllantirish va lotin yozuviga asoslangan yangi alifboni joriy qilish kabi muhim ishlarga e’tibor qaratdilar. Mazkur kurs ishi doirasida o‘rganilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, jadidlarning tilshunoslik sohasidagi ishlari o‘zbek tilining boy tarixiy-madaniy merosini ilmiy yondashuvlar asosida o‘rganish va uni kelajak avlodlarga yetkazish uchun muhim poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Ularning faoliyati o‘zbek tilshunosligining rivoji uchun mustahkam asos yaratib, bugungi kunda ham tilimizni ilmiy jihatdan o‘rganishda va rivojlantirishda dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shunday qilib, jadid davri o‘zbek tilshunosligi, bir tomondan, tilni milliy mustaqillik va madaniy rivojlanish yo‘lidagi asosiy vosita sifatida targ‘ib qilgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, o‘zbek tilining ilmiy tizimini shakllantirishda ulkan ahamiyatga ega bo‘lgan. Bu merosni o‘rganish va uni kelgusi avlodlarga yetkazish bugungi kun tilshunoslari oldidagi muhim vazifalardan biridir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI: 1. Mirziyoyev: Jadidlar merosini o‘rganishga bag‘ishlangan xalqarokonferensiya ishtirokchilariga yo‘llagan tabrigidan.2023 yil 6-mart 2. Oblomurodov N, Hazratqulov A va boshqalar. O‘zbekiston tarixi. (o‘quv qo‘llanma) T.2021 3. Behbudiy M. Muhtaram yoshlarga murojaat. Oyna-2020. 41 4. Oblomurodov N, Hazratqulov A va boshqalar. O‘zbekiston tarixi.(o‘quv qo‘llanma)T.2021 5. Karimov I.A. Biz kelajagimiznio‘z qo‘limiz bilan quramiz. T:O‘zbekiston.2016.B.385 6. Behbudiy M. Muhtaram yoshlarga murojaat. Oyna-2020. 41-son 7. M.Abdurashidxonov. Xotiralarimdan (Jadidchilik tarixidan lavhalar). Sharq-2021. B108-109 INTERNET RESURSLARI: 1. www.tdpu.uz 2. www.pedagog.uz 3. www.ziyonet.uz 4. www.edu.uz

MUNDARIJA

KIRISH

I bob. Jadid davri o‘zbek tilshunosligining tarixi va rivojlanishi

1.1. Jadidchilik harakati va uning o‘zbek tilshunosligiga ta’siri

1.2. Jadid davrining asosiy tilshunoslik yo‘nalishlari va ularning ahamiyati

II bob. Jadid davri o‘zbek tilshunosligida amalga oshirilgan ilmiy-tadqiqot ishlari

2.1. Jadid davrining o‘zbek tili va grammatikasiga qo‘shgan hissasi

2.2. Jadid davrida o‘zbek tili va adabiyotini o‘rganishdagi metodologik yondashuvlar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить