Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 97.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Jadid dramaturgiyasining shakllanishi va taraqqiyoti

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ ʻ O ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN ʻ KURS ISHI MAVZU: JADID DRAMATURGIYASINING SHAKLLANISHI VA TARAQQIYOTI Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDAIRIJA KIRISH…………………………………………………………………………3 I BOB. JADID DRAMATURGIYASINING PAYDO BO‘LISHI.…………5 1.1. Jadid dramaturgiyasining paydo bo‘lishi va tarixiy asoslari……………….5 1.2. Ilk jadid dramalar va mualliflari………………………………………….10 I bob yuzasidan xulosa………………………………………………………..16 II BOB. JADID DRAMATURGIYASINING TARAQQIYOTI…………17 2.1. Jadid dramatik ijodning rivojlanishi………….………………………….17 2.2. Jadid dramatik asarlarning janr va mavzulari……………………………22 II bob yuzasidan xulosa....................................................................................27 UMUMIY XULOSA......................................................................................28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.......................................................29 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Jadid davri o‘zbek madaniyati va adabiyotining yangilanishida muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, jadid dramaturgiyasi o‘sha davrda ijtimoiy, ma’naviy va madaniy yangilanishlarni sahnaga olib chiqishda muhim vosita bo‘ldi. Bu dramaturgiya shakllanish jarayonida nafaqat adabiy, balki pedagogik va ma’rifiy maqsadlarni ham amalga oshirdi. Jadid dramatik ijodi o‘rta asrlar o‘zbek dramatik an’analarini zamonaviy shakl va mazmun bilan boyitdi, shuningdek, milliy dramatik san’atning taraqqiyoti uchun poydevor yaratdi. Shu bois, bugungi kunda ham jadid dramaturgiyasini o‘rganish o‘zbek madaniyati va adabiy jarayonini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Mavzuning o‘rganilganligi. Mavzu ilmiy jihatdan ham keng o‘rganilgan. Tadqiqotchilar jadid dramaturgiyasining shakllanishi, rivojlanishi va ijtimoiy ahamiyatini turli nuqtai nazarlardan tahlil qilgan. Uning dramaturgik xususiyatlari, janr va mavzularining taraqqiyoti, shuningdek, mualliflarning ijodiy yondashuvi to‘liq qamrab olingani uchun yanada chuqur o‘rganilishi kerak. Kurs ishining obyekti – jadid dramaturgiyasi. Kurs ishiningpredmeti esa uning shakllanishi va taraqqiyot jarayonlari hisoblanadi. Kurs ishining asosiy maqsadi – jadid dramaturgiyasining paydo bo‘lishi, rivojlanish bosqichlari va ijtimoiy-ma’rifiy ahamiyatini aniqlashdir. Shu maqsadda quyidagi vazifalar belgilanadi: 1.Jadid dramaturgiyasining tarixiy va madaniy kontekstini tahlil qilish; 2.Ilk jadid dramalar va ularning mualliflarini o‘rganish; 3.Jadid dramaturgiyasining janr va mavzulari, rivojlanish bosqichlarini aniqlash; 4.Jadid dramaturgiyasining o‘zbek madaniyati va teatr san’atidagi ahamiyatini ko‘rsatish. 3 Kurs ishining tuzilishi. Kirish, ikki bob, to‘rt fasl, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 30 bet. 4 I BOB. JADID DRAMATURGIYASINING PAYDO BO‘LISHI 1.1. Jadid dramaturgiyasining paydo bo‘lishi va tarixiy asoslari Turkiston jadidlari madaniyat va ma’rifatni ijtimoiy taraqqiyotning bosh omili deb hisobladilar. Chunki о‘lka XX asrga mustamlaka, xalqning og‘ir iqtisodiy ahvoli, jahonning taraqqiy etgan mamlakatlaridan iqtisodiy jihatdan ortda qolishi, madaniy qoloqlik, ijtimoiy ongdagi turg‘unlik kabi illatlar bilan qadam qо‘ygan edi. Mustamlaka sharoitida, hukmron siyosiy mafkura doirasida qoloqlikdan qutulishning yagona yо‘li madaniy yо‘nalish orqali taraqqiy etish mumkinligini tushungan ziyoliylar, eng avvalo, madaniy va maishiy hayotdagi qoloqlikni tugatish, milliy ongni isloh etishda til, tarix, matbuot, an’anaviy madaniyatni dunyo madaniyati tizimida qayta kо‘rib chiqish zaruriyatini olib chiqdilar. Millatning madaniy taraqqiyotini ziyoliylar boshqa xalqlar taraqqiyoti bilan qiyoslashga harakat qilib, ularni yutuqlari sabablarini aniqlashga, namuna olishga da’vat etganlar. Ularning aksariyati о‘z asarlarida Turkiston xalqi madaniyatini rivojlantirish, ma’rifatga chaqirish, Vatan taqdiri va uning istiqboli uchun qayg‘urish kabi muammolarni kо‘tarib chiqqan edilar. Ma’rifatparvar jadidlarning orzusi turkistonliklarni tanozuldan chiqarish, ilg‘or xalqlar qatori jahon madaniyati tizimidan joy olish, о‘z madaniyatini dunyo ommasiga tanitishdan iborat edi. Jadidlar qarashlarining eng e’tiborga olish jihati shundaki, xalqning milliyligini saqlab qolgan holda turmush tarzini zamonaviylashtirish madaniyatlilikning bir belgisi deb isbotlashga urinishlari edi. Jadidlar Turkiston madaniy taraqqiyoti jarayonida bevosita va bilvosita ishtirok etar ekanlar, ham nazariy, ham amaliy ishlarni amalga oshirdilar. Ular xalqning ongida tub burilish yasashni istardilar. Jadidlar ichida, о‘zbek ziyoliylari orasida birinchi bо‘lib, professorlik darajasiga ega bо‘lgan va boshqa tillarni ham hurmat qilgan Abdulla Avloniy 1919- 1920-yillarda Afg‘onistonning Hirot shahrida Sovet elchixonasida bosh konsul bо‘lib ishlagan. Afg‘oniston shohi Omonulloh tomonidan kumush soat bilan taqdirlangan. Adibning “Turkiy guliston yohud axloq” didaktik asari hozirgi kunda 5 ham sevib о‘qiladi. Abdulla Avloniy haqiqiy madaniyatlilik belgisini uch qismga bо‘ladi: ilm, maishiy turmush va axloq. Shuning uchun bо‘lsa kerak, u о‘zining “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida: “Insonlarni yaxshilikg‘a chaqirguvchi, yomonliqdan qaytarguvchi bir ilmdur” deydi 1 . Bundan kо‘rinib turibdiki, jadidlar о‘lkada mavjud bо‘lgan madaniyatga yangi mazmun berishni о‘z oldilariga maqsad qilib qо‘yadilar. Shu maqsadda san’at, matbuot, maorif, adabiyot sohalarida islohat о‘tkazish g‘oyalarini ilgari suradilar. Ana shu maqsadda jadidizm asoschilari о‘z mablag‘lari hisobiga yangi usuldagi maktablar, kutubxonalar ochadi, pyesalar yozadi, о‘zlari aktyor, о‘qituvchi bо‘lib faoliyat kо‘rsatadilar.О‘zbekiston milliy mustaqilligi tufayli jadid ma’rifatparvarlarining madaniyatining mohiyati va mazmunini haqiqiy ilmiy tadqiq etish uchun imkoniyatlar yaratildi. Aynan jadid ma’rifatparvarlari tomonidan yozilgan jadid dramalari, undagi etnomadaniy qadriyatlar masalasi ham о‘zbek xalqi madaniy hayotining tarkibiy qismi bо‘lib, ulkan meros sifatida yuqori bahoga sazovordir. Jadid dramaturgiyasining eng faol namoyondalari tomonidan о‘zbek sahnasida muvaffaqiyat bilan qо‘yilgan qator nufuzga ega bо‘lgan dramalar yozildi va ularning barchasida ular yashagan davrda xalqning og‘ir iqtisodiy axvoli, jahonning taraqqiy etgan mamlakatlaridan iqtisodiy jihatdan ortda qolishi, madaniy qoloqlik, ijtimoiy ongdagi turg‘unlik kabi illatlar bayon qilib berildi. Mustamlaka sharoitida, hukmron siyosiy mafkura doirasida qoloqlikdan qutulishning yagona yо‘li madaniy yо‘nalish orqali taraqqiy etish mumkinligini tushungan jadid ziyoliylari, eng avvalo, madaniy va maishiy hayotdagi qoloqlikni tugatish, milliy ongni isloh etishda til, tarix, matbuot, an’anaviy madaniyatni dunyo madaniyati tizimida kо‘rib chiqish zaruriyatini olib chiqdilar. Jadid dramalarining biz uchun muhim hususiyatlaridan biri, ular о‘z davrining umumiy sо‘zlashuv tili, odamlarning kundalik turmush tarzi, ijtimoiy 1 Nishonboyeva Q. Jadid dramalari va unda etnomadaniy qadriyatlar. // “jadid dramalari poetikasi va sahnalashtirish masalalari: muammo va yechimlar” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (2023-yil 18- aprel). – 13-B. 6 iqtisodiy, madaniy hayoti, urf odati, an’analari aniqrog‘i etnomadaniy qadriyatlari haqida haqqoniy ma’lumot beradigan muhim manbaalardir. Jumladan: Nusratulla Qudratulla va Hoji Mu’inlarning hammuallifikda yozgan “Tо‘y” dramasini olib kо‘radigan bо‘lsak, 1914-yilning oxirlarida “Turon” truppasi tomonidan ilk bor sahnaga olib chiqildi. Asar ning sahna kо‘rinishi muvaffaqiyatli baholanib, о‘sha davrda “Sadoyi Turkiston” gazetasida “Milliy teatr” nomli maqola bosilib chiqdi va uning muvaffaqiyati xaqida ijro etgan aktyorlar xususida fikrlar boradi. Ular orasida eng diqqatni tortadigan maqolalarning birida Abdullo Avloniy shunday deb yozadi: “Har bir millat maishat tarafindin taraqqiyga yuz qо‘ymasa, ma’naviy tarafdan ya’ni ma’rifat tarafidan ham taraqqiy qilolmas”, deb hisoblaydi. Shuningdek, ushbu maqolada fikrlarini davom ettirib: “....Hozirgi zamonga muvofiq kishi bо‘lmak uchun ilm va ma’rifat ila barobar iqtisod, insof, tuganmas say, bitmas g‘ayrat lozimdur”. A.Avloniy maqolada, eng avvalo, topilgan moliyaviy boylikning qadriga yetishga va behuda isrof qilmaslikka chaqiradi. Turkiston aholisining taraqqiyot va madaniyatga yetishmayotganligining bosh sababi “Tо‘y deb minglarcha aqchalarni behuda isrof qilmak, tо‘y degan yerda Vatanini sotub, sarf qilmoqdan tortinmaydirg an “hoziram huzuram” deb istiqbolini о‘ylamagan”ligidadir. “Buning davosi va chorasi uchun hech bir tabibga muhtoj о‘lmasdan, balki bir oz orqa о‘ng‘g‘a qaramak, hamyonning og‘zini mahkam qilmak, iqtisodni rioya qilmak, isrofdan saqlanmak lozimdur”. Abdulla Avloniy yuqoridagi fikrlari orqali barcha taraqqiyparvar jadidlar singari о‘z xalqini boshqa madaniy millatlardan о‘rnak olishga undaydi va qaramlik sababini shijoatsizlikda kо‘radi. Jadid dramalari nafaqat urf-odatlarimiz haqida, balki о‘sha davr uchun xos bо‘lgan adabiy til va jonli sо‘zlashuv uslubi, kiyim-kechak, uy anjomlari haqida ham ma’lumot beruvchi muhim manba sifatida ham ahamiyatga molikdir. Bu jihatdan о‘zbek romanchiligining asoschisi Abdulla Qodiriyning “Padarkush” (M.Behbudiy) dramasidan ilhomlanib yozilgan “Baxtsiz kuyov” pyesasini kо‘radigan bо‘lsak, unda bugungi ijtimoiy maishiy hayotimizda ham uchrayotgan 7 dabdababozlikka yо‘l qо‘ygan holda kimо‘zarga tо‘y qilaman deb, oxiri ayanchli yakun topayotgan oilaviy muammolar, moddiy manfaatdorlikka mukkasidan ketgan kimsalar taqdiri badiiy jihatdan ochib berilgan. Jadid dramaturglari о‘z asarlarida insoniyat tomonidan asrlar bо‘yi qoralanib kelingan bangichilik, qimorbozlik, ichkilikbozlik kabi ayanchli illatlarning tubanlikka olib kelishi, ilmsizlik, dabdababozlikka ruju qо‘yish ortidan kelib chiqadigan fojiaviy holatlarni keng yoritib berganlar. Bilamizki, tarbiya masalasi har qaysi davrda dolzarb bо‘lgan. Jadid ma’rifatparvarlari kishilarning ma’naviy axloqiy tarbiyasiga asosiy e’tiborni qaratib, ularni har xil chet madaniyatlardan, axloqlardan saqlanishga chaqirganlar. Bu borada A.Chо‘lponning bu sohadagi fikrlari g‘oyat ibratlidir. “... Ey qarindoshlar! Katta iltimosim shuldirki, Ovruponing mо‘dosidan, shishasidan, buzuq axloqidan namuna olmasdan va bunlarga bul jihatdan taqlid qilmasdan balki, ilm, fan, hunar, sanoatga о‘xshashlik madaniyatlaridan namuna olub bul jihatdan taqlid qilmohimiz lozimdur. Ovruponing mо‘dosi va buzuq axloqi sizlarni xonavayron, bevatan, asir qul qiladur. Bundan saqlaningiz!!! Ovruponing maktab, madrasa, ilmfan, sanoat, hunarga о‘xshash madaniyatlari sizlarni obod, ma’mur, olim qilub, johillikdan asorat qulligidan qutuldurodur. Birodarlar kо‘zlaringizni ochub yaxshi о‘ylanglar!!!”. Jadidlar madaniyat tushunchasiga ham keng e’tiborni qaratganlar. Faqat kiyim- bosh va chala yarim chet tilida sо‘zlashish madaniyat bо‘lmay, bu madaniyatsizlikning bir kо‘rinishidir deydilar. Jadidlar chet tillarni о‘rganishga yoshlarni targ‘ib qilish bilan birga, ona tili sofligini saqlashni qat’iy ravishda tarafdori bо‘ldilar: “...Ba’zi yoshlarimizga о‘xshash usti yaltiragan ichi qaltiragan bо‘lub boshlarig‘a Ovropo qalpog‘ini kiyib “Madaniyat, madaniyat!” deb og‘izlarini kо‘pirturub, oz-moz musulmoncha chala-yarim ruscha sо‘ylashub kulgi bо‘lub yurmak madaniyat bо‘lmay masxarabozlikning bir shо‘basidir” [6,1914]. Jadidlar yoshlarning axloqiga nafaqat chet madaniyatlarning, balki milliy xalq tomoshalarida uchrab turadigan salbiy holatlarni ham ta’sirini diqqat e’tiborda tutdilar. XX asr boshlarida xalq san’atining keng tarqalgan turi bu masxarabozlik 8 bо‘lib, bu kabi tomoshalarni yoshlarning axloqiga qay darajada ta’siri bо‘lishini ham jadidlar о‘rganganlar. “Sadoyi Farg‘ona” gazetasining 1914-yil 13-sonida “ Islohi Vatan” maqolasining muallifi Hoji Rahimjon Aliboy bu xususida shunday deydi: “...Har xil noloyiqona aytkan sо‘zlarining jonimizdan ortiq aziz farzandlarimizning axloqiga ham nihoyat darajada xavflik natijalar bag‘shlamog‘i muqarrardur!...”. Yuqoridagi fikrlardan xulosa qilish mumkinki, jadidlar о‘z davrida о‘lkada mavjud bо‘lgan madaniyatga yangi mazmun berishni о‘z oldilariga maqsad qilib qо‘yadilar. Shu maqsadda, san’at, matbuot, maorif, adabiyot sohalarida islohat о‘tkazish g‘oyalarini ilgari suradilar. Bugungi tezkor, ezgulik va mehr-oqibat degan tushunchalar arzon bо‘lgan jarayonda mafkuramizning tarbiya sohasidagi asosiy maqsadi: axloqiy pok, ma’naviy gо‘zal shaxslarni tarbiyalab voyaga yetkazish ekan, mamlakatimizga chet ellardan kirib kelayotgan multfilmlardan tortib, video, audio kassetalar, badiiy adabiyotlar va gazeta jurnallargacha xalqning ma’naviyatiga qay darajada ta’sir etajagini chuqur о‘rganmoq darkordir. Qisqa qilib aytganda, xalqimizning ma’naviy, madaniy, axloqiy о‘ziga xosligiga solinajak har qanday rahnaning oldini olmoq lozimdir. Bu ham mafkuramiz sofligini saqlashning muhim bir shartidir. Chunki ba’zan beozorgina bо‘lib tuyulgan musiqa, oddiygina multfilm yoki reklama lavhasi orqali ham ma’lum bir mafkuraviy maqsadlar va intilishlar ifodalanadi. Bu bilan xulosa qilib aytmoqchimizki, Turkistonlik taraqqiyparvar jadidlarning ma’rifatparvarlik qarashlariga kо‘plab murojaatlar qilamiz, chunki ular tom ma’noda milliy tarbiya va milliy ta’lim taraqqiyotining jonkuyarlari edilar. Ular о‘z asarlarida kо‘tarib chiqqan hayotiy-maishiy mavzular bugungi ijtimoiy- ma’naviy hayotimizda ham о‘zining dolzarbligi va ahamiyatini yо‘qotgan emas 2 . 2 Nishonboyeva Q. Jadid dramalari va unda etnomadaniy qadriyatlar. // “jadid dramalari poetikasi va sahnalashtirish masalalari: muammo va yechimlar” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (2023-yil 18- aprel). – 18-B. 9 1.2. Ilk jadid dramalar va mualliflari Mahmudxo‘ja Behbudiy Turkistonda ilk teatr asarini yozganligi sababli jurnalda ham teatrning vazifasi, ham Turkistonning turli shaharlarida sahnalashtirilgan teatr e’lonlari haqidagi maqolalar keng yoritilgan. Teatrni jamiyatni tarbiyalash vositasi deb bilgan Behbudiyning ushbu yangi janrni jamiyatga tanishtirish uchun yozgan maqolalari diqqatga sazovordir. Mahmudxo‘ja Behbudiy teatr tushunchasini tushuntirib berdi va teatrning ijtimoiy vazifasiga to‘xtalib o‘tadi. Uning “Tiyatr Nedür” sarlavhali maqolasi teatrga bo‘lgan qarashlarini ko‘rsatishi jihatidan muhim 3 . Tiyatr nimedür? Cevapga: Tiyatr ibretnamedür. Tiyatr va’azhanedür. Tiyatr taziri edepdür. Tiyatr ayinedür ki umumi hallerni anda mücessem ve nümayan suretde közlikler körüp ker = kulaksızlar éşitip eserlenür. Hulasa, tiyatr va’az ve tenbih étgüçi hem de zararlik âdet, örf ve teâmülni kabih ve zararını aynen körsatguçidür. Hiç kimni reâyâ kılmasdan togrı söylaguçi ve açık hakikatni bildürguçidür. “İbretnâme, va’azhâne, tazir-i ebep” deb ta’riflagan teatrni jamiyatning ko‘zgusi sifatida ko‘rgan Behbudiy, teatrning odamlarni zararli odatlardan uzoqlashtirib, haqiqatni ko‘rsatishiga e’tibor qaratadi. “Köngül açguçı” teatr, yetakchi milliy va adabiy jamiyatlardan biri hisoblanadi. Yuqorida tilga olingan maqolasida hikoya va nasihat kitoblarini teatr bilan qiyoslagan Behbudiy, voqeani “aslida” ko‘rsatish jihatidan teatr janrini boshqalardan ustun deb biladi. Behbudiyning so‘zlariga ko‘ra, teatr ta’sirini kuchaytiruvchi eng muhim omil ko‘rishdir. Savodsiz odam o‘z ko‘zi bilan ko‘radi, ko‘r esa eshitish orqali aytilganlarni kuzatadi va zavqlanadi. Teatrni o‘ziga xos 3 Küçükağaoğlu S. “Oyna” jurnalida “Padarkush” mavzusidagi maqola va e’lonlar. // “jadid dramalari poetikasi va sahnalashtirish masalalari: muammo va yechimlar” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. – 6-B. 10 maktab deb bilgan Behbudiy rivojlangan davlatlar o‘rtasida teatrga berilgan ahamiyat haqida ham gapiradi. Rivojlangan mamlakatlarda moddiy manfaatni o‘ylamay, millat manfaati uchun ishlaydigan o‘yinchilar yuqori sinf maqomiga ega. Evropadagi vaziyatdan farqli o‘laroq, Turkiston va Buxoroda hatto milliy teatr ham yo‘q: Bizni Türkistan ve Buhara’da milli tiyatrdan eser yok édi. Muharrir-i aciz “Pederküş”ni yazdi ki ötgen fevral ayında Semerkand, Hokand, Buhara ve Taşkend ve Kettekorgan şehirlerinde millet nef’i üçün köngülliler sahnede koyup tört, béş ming somnı tört béş kéçede cem’lap mektepler faydasıga bérdiler. Turkistonda teatr yozish faoliyatini boshlagan Mahmudxo‘ja Behbudiyning teatrga bo‘lgan qiziqishini uning ta’lim-tarbiyaga bergan ahamiyati bilan izohlash mumkin. Teatrni boshqa adabiy janrlarga qaraganda samaraliroq bo‘lgan jihati shundaki, u savodsiz odamlarni ham o‘ziga tortadi. Bu odamlar, teatrni tomosha qilib, bu yerda aytilgan so‘zlarni tushunadilar va shu bilan xalqni tarbiyalash vazifasi amalga oshiriladi. Jadid davri teatrida erishilishi kerak bo‘lgan birinchi maqsad, xalqning ta’lim darajasini samarali san’at turi bilan oshirish orqali jamiyatda uyg‘onishni amalga oshirishdir. Ikkinchi maqsad esa, teatr orqali olingan daromadlarni “usul-i cedit” maktablari, xayriya jamiyatlari va askarlar manfaati uchun ishlatib, moddiy yordam berishdir. Behbudiyning yangi tarbiya haqidagi fikrlarini sahna orqali ommaga etkazish maqsadida yozgan “Padarkush” pyesasi Turkistonda katta qiziqish uyg‘otadi. Behbudiy 1911-yilda uch parda va to‘rt sahnadan iborat “Padarkush yoki o‘qimagan bolaning holi” nomli ilk milliy pyesani yozgan, ammo senzura boshqaruvining ruxsat bermagani sababli asar ikki yil davomida chop etilmagan. “Oyna” jurnalida chop etilgan “Padarkush” spektakli haqidagi maqolalarda Turkistonning sahnalashtirilgan shaharlari, asarni sahnalashtirish uchun zarur bo‘lgan moliyaviy ehtiyojlar, xalqning teatrga bo‘lgan qiziqishi va asarning davrga bo‘lgan ta siri haqida batafsil tushuntirishlar berilgan. Ushbu maqolalarning ʼ 11 boshida 1914-yil 24-fevralda Qo‘qondagi musulmon maktablari manfaati uchun sahnalashtirilgan “Padarkush” spektakli uchun tushgan daromad va sarflangan mablag‘lar ro‘yxatini o‘z ichiga olgan “Hisap” [4,400-401] sarlavhali maqola berilgan. Teatr spektaklining “mas’ul rejissyori” Ekabir Mansuriy bergan ma’lumotlar natijasida spektaklni sahnalashtirish uchun zarur bo‘lgan hujjat va materiallar atroflicha o‘quvchilarga yetkazilmoqda: Pederküşning oynalmakga muharrirden icazet masrafı: 25 som Semerkand’dan kélgen 10 kişi köngünllilerining barış keliş haracatları: 205 som.50 Tiyatrnıng icaresiga: 201 som Mereke alındı: 58 som… Her hil haracatlar: 50 som… Matbaga bérildi: 23 som… Gubarnatırdan icazet üçün İskobelof 4 masrafı: 14-60t Ser-traşge: 12 som Musiki= muzike:15 som Sahne ıslahı üçün: 50 som Çırag: 10 som İlan-name yapuşdurganga: 8 som. Turkistonda teatr faoliyati bo‘yicha eng faol shahar Samarqand bo‘lib, u yerda ilk teatr spektakli yozilgan va sahnalasht irilgan. Samarqa ndda sahnalashtirilgan teatr spektakllari, xususan, “Padarkush” spektaklining e’lon qilingan maqolalarda tatarlarning ta’siri ham tilga olingan. “Oyna” jurnalining “Dohiliy xabarlar” bo‘limidan har bir ko‘rsatuvga tatar va o‘zbek aktyorlari 4 Skobelev, Mixail Dmitrievich: Bu rus generalining ismi. U Turkistonning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi va 1877-1878-yillardagi Usmonli-Rossiya urushida, 93-yil urushi deb ham ataladigan urushda muhim lavozimlarda xizmat qilgan. Turkmanlar bilan Go‘ktepe urushiga boshchilik qilgan. Iskeobelovning xarajati ham u tomonidan qo‘yilgan soliq bo‘lishi mumkin. 12 qo‘shilganini, milliy spektakllardan so‘ng tatar spektakllari namoyish etilganini bilamiz. Samarqanddagi Islom qahvaxonasi manfaati uchun o‘zbek va tatar yosh ziyolilari birlashib, o‘zbekcha “Padarkush” va tatarca “Aldaduk hem aldanduk” asarlarini Samarqandda sahnalashtirm oqchiligi haqidagi xabar [5,286] “Semerkandda tiyatr” [6,234] sarlavhasi bilan “Oyna” jurnalida chop etildi. Muallif Qo‘qon, Buxoro va Turkistonning boshqa shaharlarida milliy teatrlar sahnalashtirmoqchi bo‘lgan o‘zbek-tatar yoshlarini sa’y-harakatlari bilan tabriklab, “Padarkush” spektaklini Qo‘qon va Toshkentda qo‘yish ustida ishlayotgan yoshlar borligini ma’muriyatga yo‘llagan maktublar asosida ta’kidlaydi. Shuhret Rizayev [7,53-54] ushbu kichik xabardan kelib chiqib, Samarqandda maxsus tatar spektaklinin g sahnalashtir ilgani tatarlardan iborat mustaqil teatr guruhi mavjudligidan dalolat berishi va birinchi bosqichda milliy aktyorlar bilan hamkorlikda ekanligiga e’tibor qaratadi. “Padarkush” spektaklinin g sahnalashtirilishi nafaqat Samarqand, balki butun Turkiston ijtimoiy hayotining tiklanishiga xizmat qildi. Rizayev bilvosita “Padarkush” pyesasi sahnalashtirilishini “tarbiyaviy oqimlar”ning paydo bo‘lishi uchun rag‘batlantiruvchi kuch sifatida deb biladi. “Oyna” jurnalining 14-15-sonlarida Samarqandda sahnalashtirilga n “Padarkush” va “Aldaduk hem aldanduk” pyesalari haqida imzosiz turkum maqolalar yozildi. “Türkistan’da Birinci Milli Tiyatr” [8,227-231] sarlavhasi ostida e’lon qilingan birinchi maqolada sahnalashtirilgan “Padarkush”ga jamoatning qiziqishi, chiptalar narxi, aktyorlarning rollariga berilgan baho, har bir pardada sodir bo‘lgan voqeahodisalarning qisqacha mazmuni kiritilgan. Muallif, teatrga keyinroq qo‘shilgan o‘rinlar yetarli emasligi, hatto tik turib tomosha qilishni xohlovchilar ham o‘rin topa olmasligini quyidagi so‘zlar bilan ta’kidlaydi: Halk nihayet köp kélip bilet yetmegeni ve caynı yokliki üçün üç tört yüz kişi kaytıp kétdi ibrathaneni barlık orni 320 neferga kifaye kılardı. Yene éllik kadar orun hazırlangan bolsa hem kifaye étmedi. Biletler bir éki kün evvel yaşlarnı gayreti ilen 13 satılıp tamam bolup édi. Bazı kişiler biletlerini éki bahaga faydası ilen başkaga satdılar. Saat yettiden minglap halk ibrethanega hücum kılgan amma bilet yok. Üç som bérip tikka turmakga hemrazı, yene yer yok. Uşbu cihetden ibrethane mübaşiri muhterem hemşehrleriden özür hahlaydur. Aziz hemşehrilerini iltifatıga mağrur yakın müddetga- Pederküşni- eski şehirde sahnede koyulup bilet bahası hem erzan kılınıp mektepler faydasıga bérilur. Bu ma’lumotla r spektakl samarqandli klar orasida katta taassurot qoldirganidan dalolatdir. Tomoshabinlarning aksariyati teatr zaliga qabul qilinmaganligi sababli, “Padarkush” spektakli yaqin kunlarda chipta narxlari arzonlashtirilib, maktab foydasiga qaytadan sahnalashtirilishi ma’lum qilindi [9,595]. Yozma asar sifatida chop etilgan “Padarkus h” spektakli ning sahnalashtirilishi o‘rtasidagi farqni “Pederküş risalesini tili biraz edebi ve özi kıskarak ékenligi malum boldı” deb izohlaydi. “Faydalı Teşebbüsler” [10,994-995] sarlavhali maqolada “Padarkush” ta’sirida Turkiston geografiyasining yosh yozuvchilari teatrga murojaat qilib, yangi asarlar yozishga kirishgani va shu bilan birga ularda “talabalarga yordam jamiyati” ochish g‘oyasi ham paydo bo‘lgani qayd etilgan. Turkiston “milliy yashash” mavzusida ko‘plab pyesalar yozilganidan xabar topgan muallif, bu foydali urinishlarida yosh yozuvchilarga muvaffaqiyat tilaklarini bildiradi va teatr asarlari nomlariga o‘rin beradi. Jurnaldagi teatr haqidagi maqolalardan tushunamizki, Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘z asarini sahnalashtirish uchun ma’lum haq talab qilgan va buning uchun ruxsat hujjatni bergan. Lekin “Padarkush” pyesasi Turkistonda juda mashhur bo‘lib, muallifning ruxsatisiz ko‘p joylarda sahnalashtiriladi. Shu sababli, Mahmudxo‘ja Behbudiy “Pederküş Vechiden” [11,1130] nomli maqolasida uning ruxsatisiz asarini sahnalashtir gan odamlarga murojaat qildi. Behbudiy “Pederkush”ning Turkistonda 15 marta sahnalashtirilganini, lekin ulardan 7 tasi uchungina ruxsat so‘ralganini, atigi 3 tasi uchun mualliflik haqi to‘langanini aytadi. Qolgan 4 ta seans uchun to‘lov beriladi, degan javob bo‘lsa-da, hali to‘lov yetib 14 kelmaganini tilga olgan Behbudiy bu yerdan pulni maktablar manfaati uchun sovg‘a qilganini tushuntiradi. Ushbu maqolaga asoslanib aytishimiz mumkinki, hozir Turkistonda mualliflik huquqi masalasi kun tartibida turibdi. Behbudiy teatr ishidan tushgan mablag‘ni ta’lim-tarbiyaga sarflashini aytsa-da, mualliflik huquqi muommosi mavjud. Bu jamiyatda ijtimoiy-iqtisodiy ma’noda yangi taraqqiyotning vujudga kelganidan dalolat beradi. “Padarkush” spektakli Samarqanddan tashqari, Turkistonning boshqa shaharlarida ham sahnalashtirilgan. Buxoro, Toshkent, Namangan, Andijon, Xo‘jand, Qo‘qon, Kattaqo‘rg‘ on, Kerki shaharlarida gi teatr faoliyatini Samarqanddan boshlangan xalq teatrining samarasi sifatida ko‘rish mumkin. “Oyna” jurnalida “Padarkush” spektaklining Turkistonning qaysi shaharlarida sahnalashtirilganini, asarni sahnalashtirish uchun zarur bo‘lgan moliyaviy ehtiyojlar, jamoatchilikning teatrga bo‘lgan qiziqishi va asarning davrga ta’siri haqida ma’lumot beradigan maqola va e’lonlar, jadid teatrining shakllanishini ko‘rsatish jihatidan muhim ahamiyatga ega. Ushbu e’lonlarda, birinchi navbatda, diqqatni tortadigan narsa, spektakllarda tatarlarning Turkiston teatriga ta’siridir. Yana bir jihati shundaki, Samarqand Toshkent va Buxoroga nisbatan yangiliklarga ochiq. Mahmudxo‘ja Behbudiyning ilk milliy spektakli bo‘lgan “Padarkush” asarini nashr etishi va Samarqandda ilk sahnaga qo‘yishi, Samarqandning teatr faoliyati jihatidan eng faol shahar bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Samarqandda boshlangan bu faoliyat Turkistonning boshqa shaharlariga (Buxoro, Toshkent, Namangan, Andijon, Xo‘jand, Qo‘qon, Kattaqo‘rg‘on va Kerki) ta sir ko‘rsatib,ʼ Turkiston ijtimoiy hayotining tiklanishiga hissa qo‘shdi 5 . 5 Küçükağaoğlu S. “Oyna” jurnalida “Padarkush” mavzusidagi maqola va e’lonlar. // “jadid dramalari poetikasi va sahnalashtirish masalalari: muammo va yechimlar” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. – 12-B. 15 I bob yuzasidan xulosa Jadid dramatik ijodi XIX asr oxiri – XX asr boshlarida o‘zbek madaniy hayotida yuzaga kelgan ijtimoiy-ma’rifiy yangilanishlar fonida paydo bo‘lgan. Bu davrda milliy drama an’analarini zamonaviy shakl va mazmun bilan boyitish, xalqni ma’rifat bilan tanishtirish va ijtimoiy muammolarni sahnaga olib chiqish asosiy vazifalar sifatida belgilangan. Ilk jadid dramalari va ularning mualliflari, jumladan, Kamoliddin Behzod, Mahmudxo‘ja Behbudi va boshqa ijodkorlarning faoliyati ko‘rib chiqildi. Ularning asarlari orqali dramatik janrning shakllanishi, sahna tillari va mavzulari aniqlandi. I bobda jadid dramaturgiyasining ma’naviy- ma’rifiy ahamiyati ham yoritildi. Jadid dramaturgiyasining paydo bo‘lishi va dastlabki bosqichlari to‘liq tasvirlandi. 16 II BOB. JADID DRAMATURGIYASINING TARAQQIYOTI 2.1. Jadid dramatik ijodning rivojlanishi Fitratning dramaturgik uslubi Shekspir, G‘arb klassikasi va Sharq adabiyoti bilan uyg‘unlashgan holda shakllangan. Abdurauf Fitratning dramaturgiyasi o‘zbek adabiyotida yangi davrni boshlab berdi. U milliy uyg‘onish, ozodlik, adolat va ma’rifat g‘oyalarini sahna orqali targ‘ib qildi. Uning asarlari bugun ham dolzarb: ijtimoiy adolat, din va jamiyat munosabati, milliy o‘zlik kabi masalalarni ko‘tarishda ahamiyatli manba bo‘lib qolmoqda. Fitrat o‘zbek sahna san’atining asoschilaridan biri sifatida e’tirof etilishi shubhasiz 6 . Abdurauf Fitrat adabiyotimiz tarixida shoir va olim, nosir va dramaturg, o‘qituvchi va ma’rifatparvar sifatida muhim o‘rin egallaydi. U 1886 yilda Buxoroda ziyoli oilasida tug‘ilgan bo‘lib, Buxoro, Isthambul madrasalari va dorilfununlarida o‘qiydi 7 . U arab, fors, turk tillarini mukammal bilganligi tufayli Sharqning buyuk allomalari ijodini yaxshi o‘zlashtiradi. Adibning otasi savdogarchilik bilan shug‘ullangan bo‘lib, 1918-yilgacha Qashqarda turib qoladi. U asosan onasi Mustafo bibi (Bibijon) tarbiyasida bo‘lib, undan Navoiy, Uvaysiy, Zebunniso, Bedil, Fuzuliy kabi ulkan shoirlar g‘azallariii birinchi tinglagan. Fitrat 1909-yilda Turkiyaga o‘qishga borib, 1913-qilgacha Isthambul dorilfununida tahsil ko‘rgan. Turkiyada tashkil bo‘lgan “Buxoro ta’limi maorifi” uyushmasida faollik ko‘rsatgan. Behbudiy asos solgan jadid usulidagi maktablar takomiliga xizmat etgan. Uning ilk to‘plami 1911-yilda “Sayha” (“Chorlov”) nomi bilan chop etiladi. “Sayyohi hindi”, “Munozara” kabi asarlari ham shu yillarda nashr etilgan. 1909-1913-yillarda Turkiya dorilfununida o‘qiyotganda uning zukko, 6 Xolbekova N. Abdurauf Fitrat dramaturgiyasi: g‘oyaviy-badiiy tamoyillar va adabiy merosdagi o‘rni. // Oбразование наука и инновационные идеи в мире. – 13-B.7 Muzaffarov Z. Fitratning dramatik asarlaridagi tarix va zamon tushunchasining o‘rni va ahamiyati. // t a d q i q o t l a r jahon ilmiy – metodik jurnali. – 20-B. 17 bilimdonligi professor-o‘qituvchlarni hayratga soladi. Unga Fitrat - Donishmand taxallusini beradilar. Fitrat ijodi Turkistonda inqilobiy harakatlar kuchaygan, “Sharq uyg‘ongan” davrlarga to‘gri keladi. U ham o‘z salaflari kabi avvalo ma’rifatparvarlik g‘oyalarini ilgari suradi. Uning 1913-yilda tojik tilida yaratilgan “Munozara” nomli asarida o‘z xalqini zulm botqog‘idan qutqarib, “najot yo‘li”ni izlaganligi seziladi. Bu davrda rus tili va rus madaniyatini targ‘ib qilish ham Fitrat ma’rifatparvarligi yo‘nalishining muhim tarmogi bo‘lgan. Bunday qarashlar uning o‘zi tashkil etgan va muharrirlik qilgan «Hurriyat» ro‘znomasida keng targ‘ib etiladi. Xuddi shu yillar “Hayot yo‘lida birinchi masala - maktab masalasidir” degan shior bilan chiqadi. Uning “Hurriyat” ro‘znomasida bosilgan “Yurt qayg‘usi...” nomli lavhasida Turkiston uchun, uning ayollari ozodligi uchun kurashga bel boglaganligini aytadi. “Men sen uchun tug‘ildim, sen uchun yasharman, sening uchun o‘larman, ey turning muqaddas o‘chog‘i!” degan da’vat eshitiladi. “Ulug‘ Turkiston” ro‘znomasida “Yashasin turklik, yashasin Islom” shiori bilan chiqadi. Uning “Hind ixtilolchilari”, “Temur sag‘anasi”, “O‘g‘izxon”, “Abo Muslim”, “Turk tili” kabi asarlarida ham hurfikrlar, qarashlar, ko‘zga tashlanadi. Shular qatorida «Qon», “Begijon”, “Chin sevish”, “To‘lqin”, “Vose' qo‘zg‘oloni”, “Ro‘zalar” kabi dramalari yaratildi. Fitratning 1922-yilda nashr etilgan «O‘zbek shoirlari» to‘plamiga kirgan “Kecha”, “Behbudiy mozorini izlab”, “Sharq” kabi she'rlarida izlanish jarayoni uchraydi. “Shoir” she'rida “o‘zim uchun ko‘p umidlar to‘qidim” degan xulosaga keladi. Uning 1920-yilda yozilgan “Kim deyay seni” kabi she’rida oshiqning ma’shuqqa katta umid bilan intilishi, kutishi, suyishi lirik bir ohangda kuylanadiki, shoir endi ijodning yangi pog‘onasiga ko‘tarilayotganligidan dalolat beradi. Shoir ijodida, dunyoqarashida siljish, yangilikka, go‘zallikka intilish seziladi. Xuddi shu hol uning “Abulfayzxon”, “Arslon” va “Vose'” (tojik tilida), kabi dramalari g‘oyasida ham seziladi. Uning “Qiyomat”, “Shaytonning tangriga isyoni” kabi nasriy asarlarida endi ijodkor falsafasining chuqurlashganligi, katta ijtimoiy-hayotiy 18 muammolarni hal etishga intilishi ko‘zga tashlanadi. Fitrat yirik olim, adabiyotshunos sifatida ham bir qancha asarlar yaratgan. Jumladan, “Adabiyot qoidalari”, “Eski o‘zbek adabiyoti namunalari”, “Aruz haqida” kabi ilmiy kuzatuvlari adabiyotshunoslik fani tarixida muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, uning Umar Xayyom, Firdavsiy, Navoiy, Bedil, M. Solih, Muqimiy, Furqat haqidagi tadqiqotlari ham adabiyotimiz tarixini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat etishi shubhasiz. Ahmad Yassaviy, Sulaymon Boqirg‘oniy kabi o‘ndan ortiq mumtoz adabiyot vakillari haqida maqolalar yozgan. Fitrat ayni chog‘da olim, ulkan pedagog, xalq maorifi tashkilotchisi sifatida ham faol ishladi. 1921-1923-yillarda u Respublika Maorif xalq noziri bo‘lib xizmat qildi. 19231924-yillar orasida Moskvadagi Sharq tillari institutida, so‘ng Peterburg dorilfununida ma’ruza o‘qidi. “O‘zbek tili” darsligi, “O‘zbek tili sarfi” (grammatikasi) kitoblari esa 1925-1930-yillarda besh marta chop etildi. Uning “Tilimiz”, “O‘zbekcha til saboqlari”, “Imlo konferensiyasi munosabati bilan” maqolalari ham yaratildi. U ana shu ishlari uchun o‘zbek olimlari orasida birinchilardan bo‘lib professor degan yuksak ilmiy unvonga sazovor bo‘lgan. Fitrat 1938-yil 4-oktyabrda Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Otajon Hoshim, Qayum Rhamazon, G‘ozi Olim kabi xalqimizning buyuk ziyolilari qatorida qatl etildi. Faqat 1956-yilga kelib u oqlandi. Oqlandiyu, qariyb yana o‘ttiz besh yildan so‘nggina, mustaqillik davri sharofati bilan u haqdagi haqiqatni aytish va yozish imkoniyati tug‘ildi. Abdurauf Fitrat hayoti va adabiy faoliyati ziddiyatlarga o‘ta boyligi bilan ajralib turadi. 1991-yil 25-sentyabrda Abdurauf Fitratga o‘zbek dramaturgiyasini rivojlantirishdagi, realistik adabiy tanqidchilik hamda adabiyotshunoslik maktabiga asos solishdagi xizmatlari uchun Alisher Navoiy nomidagi Respublika Davlat mukofoti berildi. Abdurauf Fitrat o‘zining adabiy merosi bilan XX asr o‘zbek adabiyotida alohida o‘rin tutgan buyuk adibdir. U nafaqat adabiyot, balki ijtimoiy-siyosiy faoliyatda ham o‘zining aniq va kuchli izini qoldirgan shaxsdir. Fitratning adabiy merosi uning yozgan asarlaridan, publitsistik faoliyatidan, ilmiy-tadqiqot ishlaridan 19 va o‘zining zamonini chuqur anglagan holda yaratgan tafakkuridan iborat. Quyida Fitratning adabiy merosi va uning o‘ziga xosliklari haqida qisqacha tahlil qilamiz. Fitrat o‘zining faoliyatini asosan dramaturgiya, publitsistika va nazariya sohalarida namoyon qilgan. U o‘zbek adabiyotining rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan va ko‘plab yangi g‘oyalar va tamoyillarni ilgari surgan. Dramaturgiya: Fitrat dramaturgiyasida tarixiy, ijtimoiy, ma’naviy masalalar eng muhim mavzulardan biri bo‘lib, u o‘zining asarlarida zamon va tarixni chuqur tahlil qilishga harakat qilgan. Fitratning “Maqsad”, “Furqat”, “Shayx al-Islom” kabi dramalari uning dramaturgiyasining eng yirik yodgorliklaridir. Ular nafaqat teatrda sahnalashtirishga yaroqli bo‘lib, balki ular o‘zbek xalqining ijtimoiy va ma’naviy o‘zgarishlarini aks ettirgan. Poеziya: Fitratning she'riy merosi ham ahamiyatlidir. U o‘zining she'riyatida yangi g‘oyalar, forma va uslublarni joriy etgan. She'rlarida insonning ruhiy holatlari, tafakkuri va jamiyatdagi o‘zgarishlarga bo‘lgan munosabati aks etadi. Publitsistika va ilmiy ishlar: Fitrat, shuningdek, o‘z zamonasining siyosiy, ijtimoiy va madaniy masalalarini chuqur tahlil etgan jurnalist va publitsist sifatida ham faoliyat ko‘rsatgan. Uning maqolalari o‘sha davrda milliy ongni uyg‘otish va yangi g‘oyalarni targ‘ib qilishga xizmat qilgan. Fitratning ijtimoiy-siyosiy mavzularga oid maqolalari ham uning fikr va g‘oyalari to‘g‘risida qimmatli ma’lumotlarni beradi. Fitratning adabiy merosi bir nechta o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ular uning o‘z zamoniga moslashgan, zamon va tarixni aniq talqin etishga intilgan adib sifatidagi ahamiyatini oshiradi. Zamon va tarixni talqin etish: Fitratning asarlarida tarixiy voqealar, ijtimoiy inqiloblar, siyosiy o‘zgarishlar va shaxsiy tafakkur elementlari o‘zaro bog‘lanadi. U tarixni faqat faktlar ketma-ketligi sifatida emas, balki ijtimoiy, ma’naviy va insoniy qiyofalar orqali tasvirlaydi. Asarlarida zamon o‘zgargan sari inson ruhiyatidagi o‘zgarishlar, tarixiy sharoitlarning o‘ziga xos talqini ham keltirilgan. 20 Falsafiy yondashuv: Fitratning dramaturgiyasida falsafiy motivlar o‘rin olgan. U tarixiy va zamonaviy tushunchalarni uyg‘unlashtirib, zamon va insonning o‘zaro aloqalarini yoritishda chuqur falsafiy yondashuvni qo‘llagan. Asarlarida insonning hayotiy maqsadlari, jamiyatdagi o‘z o‘rni va hayotning ma’nosi haqida o‘ylashga chaqiruvchi falsafiy izlanishlar mavjud. Ijtimoiy va siyosiy faoliyat: Fitratning adabiyotdagi o‘rni faqatgina adabiy yutuqlar bilan cheklanib qolmaydi, balki u siyosiy va ijtimoiy faoliyatida ham yangi g‘oyalarni ilgari surgan. Uning asarlarida jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlik, xalqning ma’naviy erkinligi va demokratik yangilanishlar haqidagi g‘oyalar ochiq- oydin ifodalangan. Insoniylik va milliy ong: Fitratning dramaturgiyasida insonning ma’naviy taraqqiyoti, adolatga intilishi, milliy g‘urur va o‘zligiga bo‘lgan hurmat asosiy o‘rin tutadi. U o‘z asarlarida o‘zbek xalqining tarixiy xotirasi, ma’naviyati va kelajakka bo‘lgan ishonchining ifodasi sifatida xizmat qiladigan obrazlarni yaratgan. Fitratning adabiy uslubi uning adabiy merosining yana bir muhim jihatidir. U o‘z asarlarida sodda va tushunarli, lekin shu bilan birga chuqur ma’no yuklaydigan tilni qo‘llagan. Fitratning dramaturgiyasida hissiyoti, obrazlarning ichki dunyosi va dramatik voqealar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik ustuvor ahamiyatga ega. Fitrat o‘z asarlarida o‘zbek adabiyotida yangiliklar yaratgan. U drama janrini yangi, zamonaviy uslublarda rivojlantirgan. Uning dramaturgiyasida yozuv uslubi va dramatik uslubning inqilobiy jihatlari bor. Asarlarida yangi dramaturgik shakllar, syujetlar va obrazlar tasvirlanadi. Abdurauf Fitratning adabiy merosi o‘zining keng qamrovli va murakkabligi bilan o‘zbek adabiyotining rivojlanishida alohida o‘rin tutadi. Uning dramaturgiyasi, poёziya va publitsistik faoliyati o‘z zamonining tarixiy, ijtimoiy va madaniy sharoitlariga moslashgan holda chuqur falsafiy, ma’naviy va ijtimoiy masalalarni 21 yoritadi. Fitratning adabiy merosi bugungi kunimizda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan va o‘zbek adabiyotshunosligida o‘ziga xos o‘rin tutadi 8 . 2.2. Jadid dramatik asarlarning janr va mavzulari Zamonaviy drama adabiy janr sifatida yangi davr ma’rifatparvarlari nazdida o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lishi kerak edi. Ular ta’lim va ma’daniyatda yangi usul (“usuli jadid”) deb atalgan yetakchi guruh a’zolari edilar. Amalda jadidlar deb atalsa-da, aslida oddiy xalq bilan hamnafas bo‘lishga harakat qilardilar. Jamiyatni isloh qilish zarurligini yaxshi bilgan Behbudiy siyosiy harakatlari samara bermagach, madaniyat va san’at orqali xalq ongini uyg‘otish, uni ma’rifatga olib borish mumkin deb hisoblagan edi. Mavzuviy va janriy jihatdan yangilanish natijasida qahramon xarakterida ham o‘zgarishlar yuz berib, undagi murakkab, qarama-qarshi, meyoriy sxemalar doirasiga sig‘maydigan bo‘lib qoldi. Asosiy dramatik ziddiyatlarda tashqi fabula vaziyatlari voqelikning ichki psixologik mohiyatini ifodalovchi voqealar bilan almashishni talab eta boshladi. Drama tarkibi, kompozitsiyasi o‘zgarishlar kuzatila boshlandi. Ayniqsa, tarixiy dramalarni yaratilishi, tarixiy haqiqatni badiiy haqiqat bilan birlashtirish, ijodiy fantaziyani tarixiy ma’lumotlar bilan sintezlashga intilish. tarixiy shaxsning xalq ommasi bilan o‘zaro aloqasi muammolarini ochish kabi muhim masalalarga e’tibor berila boshlandi. Bu borada H.Olimjonning “Muqanna”, M.Shayxzodaning “Jaloliddin”, Uyg‘un va I.Sultonning “Alisher Navoiiy” tarixiy pyesalarida gumanistik va progressiv g‘oyalarni mustahkamlanishini ko‘ramiz. Bosh qahramonlar xarakterlari nihoyatda murakkab, psixologizm kuchliligini sezish mumkin. Uyg‘unning “Ibn Sino”, “Zebuniso” asarlari inson psixologiyasi tahlili orqali tarix, tarixiy shaxslarni anglashga intilish, qahramonlik, romantika, poetiklikdramaturgik shakl xususiyatlarini ko‘ramiz. Poetik drama yaratish 8 Muzaffarov Z. Fitratning dramatik asarlaridagi tarix va zamon tushunchasining o‘rni va ahamiyati. // t a d q i q o t l a r jahon ilmiy – metodik jurnali. – 24-B. 22 izlanishlari Turob To‘laning “Nodirabegim” pyesasida poetik va falsafiy muammolar sohalaridagi dramaturgik janrlar harakatini aks etishiga ajoyib misol bo‘ladi. O‘.Umarbekov dramaturgiyasida yangi ijtimoiy-psixologik janrlar motivlarini, axloqiy muammolarga murojaat, axloqiy-etik to‘qnashuv, maishiy dramadan chiqishga, davr tamoyillarini chuqur psixologik va keskin publitsistik shaklda ifodalashga intilish kuchli bo‘ldi. M.Boboyevning “Toshkentlik mehmon” psixologik dramasi, I.Sultonovning “Tilla zanjirlar” melodramasining janriy xususiyatlarining o‘ziga xosligi, “Tikonsiz kirpilar”, “Oq otlar uchun vals” (“Tushov uzgan tulporlar”) dramalarida lirik, dramatik xususiyatlarning uyg‘un tarzda namoyon bo‘ladi. Istiqlol davri o‘zbek dramaturgiyasi ilk qadamlaridanoq ulkan ijtimoiy- siyosiy, g‘oyaviy-mafkuraviy va ma’rifiy-axloqiy pozitsiyani aniq belgilab olish, global muammolarni ifodalashda hozirjavob bo‘lish – ijtimoiy voqelikni in’ikos qildirishga safarbar etildi. Binobarin, o‘zbek dramaturgiyasi va teatr san’ati adabiy- tarixiy meros hamda azaliy qadriyatlar negizida nainki alohida kitobxon va tomoshabin qalbi hamda shuuriga estetik ta’sir etish, balki ijtimoiy tafakkurning yangilanishi, ma’naviyatning yuksalishi, demakki madaniyat, fan, san’at, ta’lim- tarbiya sohalari rivojiga muayyan ulush qo‘shishga intildi. Shuning uchun, mustaqillik davri o‘zbek dramaturgiyasining shakl-uslubi, mazmun-mohiyatini milliy istiqlol mafkurasining asosiy g‘oyalari ifodasidan ayro holda tasavvur qilish qiyin. Mustaqillik davri o‘zbek dramaturgiyasida milliy qadriyatlar hamda g‘ururni tiklash, o‘tish davri murakkabliklarida kishilarning badiiy-estetik, ma’naviy olamini shakllantirish bo‘yicha salmoqli yutuqlarga erishildi. Shu jihatdan janr va mavzu jihatdan ham yangicha shakliy-uslubiy izlanishlar kuzatiladi. Zamonaviy o‘zbek dramaturgiyasidagi pyesalar davr ehtiyoji hamda tomoshabin talabi asosida vujudga keldi. Dramaturgiyamiz hech qanday qolipga solinmaydigan holda istalgan mavzuda asar yaratish huquqini qo‘lga kiritgani natijasida son jihatidan ko‘p, sifat jihatidan 23 yaxshi dramatik asarlar yaratila boshlandi. Janriy xususiyatlarida ham yangilanish sezila boshladi. Drama janridagi pyesalarning o‘tish davri murakkabliklarini ifodalash hamda zamon qahramoni obrazini yaratish g‘oyasi grafik tomosha, mistik, maishiy va satirik talqinlarda namoyon bo‘ldi. “O‘zbek dramaturgiyasi ma’lum ma’noda mavjud an’analar doirasida harakat qildi. Jahon dramaturgiyasining ilg‘or tajribalarini milliy-etnik mavzu-materiallar negizida ijodiy o‘zlashtirish va umuminsoniy miqyoslarga ko‘tarish asosida uning nazariy asoslari: badiiy strukturasi va ifoda yo‘sinlarini takomillashtirish lozim. Keyingi yillarda sohada muayyan siljishlar, ijobiy natijalar kuzatilmoqda. So‘nggi o‘n yillikda yozilgan dramatik asarlar orasida tarix va zamondoshlar hayoti haqqoniy yoritilgan, kitobxon (tomoshabin) ma’naviy ehtiyojlarini qondira oluvchi a) tarixiy qahramonlik; b) tarixiy-falsafiy; v) ma’rifiy-tarixiy g) zamonaviy mavzularda bitilgan g‘oyaviy-badiiy jihatdan pishiq namunalar borligi e’tiborlidir. Xususan, Abdulla Oripovning “Sohibqiron”, Hayitmat Rasulning “Piri koinot” dramalarida shaxs va shaxs muammolari, “Bobirshoh” (Xurshid Davron), “Jaloliddin Manguberdi” (Erkin Samandarov), “Avesto – el farzandi”, “Feruz” (Komil Avaz), “Sobir Termiziy” (Nizom Parda), “Al-Farg‘oniy” (Yo‘ldosh Sulaymon), “Kunduzsiz kechalar” (Usmon Azim), “Zanjirband sher” (Ziyo Najmiy), “Usmon Nosir” (Nodira Rashidova), “Behbudiy” (B.Ismoilov), “Hasan Kayfiy” va “Adibning umri” (Azim Usmon) kabi ancha baquvvat asarlar yozildi va bu dramalarda shaxs va shaxs muammolari ifoda etilib, fojiaviy to‘qnashuvlar boyligi, kuchli poeziya va tragizm yuqori pafos bilan kuylangani, romantik va falsafiy umumlashmalar mavjudligi, qahramonlar xarakterlari tasvirida ijtimoiy va psixologik mavzular sintez ifoda etilgani bilan ajralib turadi. Dramaturgiya buyuk ajdodlarimiz merosiga mehr bilan yondoshilgani, rejissorlarimiz bunday asarlarni talab darajasida sahnalashtirishgani, rassomlarimiz o‘z asarlarida o‘sha davr ruhini bera olishgani, kompozitsion butun pyesalar qo‘yildi. Bu sohada Abdulla Oripovning “Amir Temur”, Hayitmat Rasulning “Piri koinot”, Usmon Azimning 24 “Kunduzsiz kechalar” singari tarixiy dramalari, zamonaviy mavzularg a bag‘ishlangan Erkin Xushvaqtovning “Chimildiq”, Sanjar Imomovning “Farishta va Shayton”, Usmon Azimning “Bir qadam yo‘l” dramalari, Sharof Boshbekovning mustabid tuzum fojialarini kulgili tarzda ko‘rsatib bergan “Temir xotin” dramakomediyalarini eslab o‘tish mumkin. Ta’kidlash joizki, bu barcha asarlar O‘zbek Milliy Akademik drama teatrida hayotga yo‘llanma oldi. O‘zbek dramaturglari zamonaviy mavzularga ham murojaat qiladilar. Erkin Xushvaqtovning “Chimildiq”, Sanjar Imomovning “Farishta va Shayton”, Usmon Azimning “Bir qadam yo‘l” asarlari shular jumlasidandir. Garchi bu asarlar janri, mavzusi, uslubi jihatidan bir-biridan farq qilsa ham, ularni zamonaviy milliy pyesa yaratishga bo‘lgan intilish birlashtirib turadi. “Chimildiq” asari xalq an’analari, uning urf-odatlari, marosimlariga e’tibor bilan asrab-avaylab munosabatda bo‘lish g‘oyasini targ‘ib etadi. Drama to‘y marosimi shakllari va qoidalari asosiga qurilgan o‘ziga xos tuzilishi bilan ajralib turadi. Unda o‘zbek xalqining milliy o‘ziga xosligi, soddaligi va ochiq qalbliligi kabi xususiyatlari yorqin ifodasini topgan. Dramaturgik materialdan yumshoq va yorqin yumor isi anqib, melodrama janrini eslatib turadi. Dramaturg Sanjar Imomovning “Farishta va Shayton” dramasi o‘zgacha uslubda yozilgan, unda fars va grotesk elementlarini jalb qilgan holda satirik komediya xarakterlari an’analariga murojaatni sezish mumkin.Usmon Azimning “Bir qadam yo‘l” pyesasidagi voqealar rivoji inson qalbini qiynab kelayotgan qarama- qarshiliklar mohiyatini anglash yuzasidan dramaturgning intilishidan kelib chiqadi. Bu drama chilparchin bo‘lgan umidlar, yo‘qotilgan orzular haqida deyish mumkin. Shuningdek, mazkur dramaturgning “Bor ekan-u, yo‘q ekan” nomli musiqali ertak- drama asari drama janrining ichki tarbiy turlaridan biriga xos bo‘lib, bolalar uchun yaratilgan bo‘lsa-da, o‘zida muhim umuminsoniy g‘oyalarni jamlagan. Taniqli dramaturg Izzat Sultonning umrining so‘nggi yillarida, ya’ni mustaqillik davrida yaratgan “Yangi odamlar” axloqiy-psixologik dramasi, “Oydin kecha asirligida” maishiy-psixologik dramasi, “Qaqnus” romantik-patetik dramalarida ijtimoiy demokratik o‘zgarishlar va yangi iqtisodiy islohotlar asosida inson va jamiyat 25 munosabatiga yangicha yondashuv va badiiy talqin qilishning serqirra ekanligi dramaning xilma-xil ko‘rinishlarini vujudga keltirganini ko‘rish mumkin. Shuningdek, dramaturg Nafas Shodmonovning “Nuh kemasi” falsafiy dramasida chuqur g‘oyaviy-mazmunning bu janrda mahorat bilan ochib berilganini ko‘rish mumkin. Dramaturg Sharof Boshbekov ijodida bu davrda mistik yo‘nalish ustunligi seziladi. Garchi bu adabiyotimiz uchun modernistik yo‘nalish bo‘lsa-da, ijodkor dramaturgiyada yuksak natijaga erishgan. Xususan, “Tentak farishtalar” mistik tragikomediyasida sobiq tuzumning ayanchli, fojiali oqibatlari turfa insonlar taqdirida og‘ir asoratlar qoldirganini ko‘rsatib beradi. Shuningdek, dramaturgning mistik buffonado janrida yozgan “Yer baribir aylanaveradi” asari ham alohida e’tirofga sazovordir. Pyesada voqealar o‘ta tez shiddatli sodir bo‘ladi va har bir qahramon keskin harakatlari orqali o‘z xarakterini namoyon qiladi. Asar voqealari mustaqillikdan keyingi davr muammolarini ko‘rsatish hamda insonlar hurlikka yetishgan bo‘lsa-da, ma’nan mute’ kishilarning ustidan kulish asosida kechadi. Dramaturgi yaga yangi zamon ruhi kirib kelgach, tarixiy- qahramonl tarixiyfalsafiy, ma’rifiy-tarixiy yo‘nalish hamda zamonaviy mavzularda ko‘plab asarlar yuzaga keldi. O‘zbek dramaturgiyasida fars, grotesk va fantasmagoriya unsurlarini qo‘llash, falsafiy-romantik drama, psixobiografik drama, tarixiy drama, melodrama, satirik komediya, tragediya va boshqa janr namunalarini yaratishga intilish kuzatildi. Ijtimoiy-siyosiy sharoitlarda yaratilgan bunday asarlar o‘zining yuksak badiiyati hamda barcha davrlarda ham dolzarb bo‘la oluvchi g‘oyalari bilan butun o‘zbek dramaturgiyasida katta muvaffaqiyat bo‘ldi 9 . 9 Shomurodova D. Milliy dramaturgiya taraqqiyotida janriy-uslubiy yangilanishlar. // XXI asrda innovatsion texnologiyalar, fan va ta'lim taraqqiyotidagi dolzarb muammolar. – 235-B. 26 II bob yuzasidan xulosa Jadid dramatik ijodi dastlabki shakllanishidan so‘ng, o‘zbek teatr san’ati va adabiyotida mustahkam o‘rin egalladi. Ushbu bobda asarlarning janr va mavzulari, ularning ijtimoiy-ma’rifiy mazmuni, shuningdek, dramaturgik yondashuvlar tahlil qilindi. Jadid dramaturgiyasi nafaqat milliy drama an’analarini rivojlantirishga, balki zamonaviy ijtimoiy va axloqiy muammolarni sahnaga olib chiqishga xizmat qilgan. Jadid mualliflarning ijodiy uslubi, dramatik obrazlar va sahna tillarining o‘ziga xosligi ko‘rsatildi. Jadid dramaturgiyasining rivojlanish bosqichlarini, janr va mavzularini batafsil yoritib, uning o‘zbek madaniyati va teatr san’atidagi ahamiyatini ochib berdi. 27 UMUMIY XULOSA Jadid dramaturgiyasi o‘zbek madaniyati va teatr san’atida yangi yo‘nalishlarni ochgan, milliy drama an’analarini zamonaviy talablar bilan uyg‘unlashtirgan. Bu ijodiy jarayon dramaturgik shakllanishdan boshlanib, turli janr va mavzular orqali rivojlanib, ijtimoiy-ma’rifiy ahamiyatga ega bo‘lgan asarlar yaratishga olib kelgan. Jadid dramaturgiyasi milliy va zamonaviy qadriyatlarni birlashtirish, xalqning ma’rifiy ongini oshirish va teatrni jamiyat hayotining faol vositasiga aylantirishga xizmat qilgan. Jadid dramatik ijodi o‘zining mazmuniy boyligi va pedagogik qadriyatlari bilan keyingi davr adabiy va dramatik jarayonlariga mustahkam asos yaratgan. Jadid dramaturgiyasini o‘rganish nafaqat tarixiy ahamiyatga, balki bugungi kunda milliy dramatik san’atni rivojlantirish uchun amaliy tavsiyalarni ishlab chiqishga ham imkon beradi. 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Ilmiy adabiyotlar 1.Bo‘ronov B., Qozoqov T. Farg‘onadagi jadid maktablari va teatrlar tarixidan / Farg‘ona vodiysi tarixi yangi tadqiqotlarda. 2.Chо‘lpon. Vatanimiz Turkistonda temir yо‘llar. Sadoyi Farg‘ona. 1914- yil 6iyun. 3.Indamas. Madaniyat tо‘lqinlari. Sadoi Turkiston. 1914-yil 11-may. “Indamas”. A.Avloniyning taxalluslaridan biri. 4.Indamas. Madaniyat tо‘lqinlari. Sadoyi Farg‘ona. 1914-yil 11-may. 5.Karimov, A. “Fitratning sahna asarlari” – Ziyouz.com maqolalar to‘plami. 6.Kerimov N. Mahmudhoca Behbudiy. Özbekistan, Taşkent, 2011, s. 39.Rızayev, Şuhret, Cedid Draması , “Şark” Neşriyat-Matbaa Kontsernining Baş Tahririyatı”, Taşkent, 1997, s. 7.Küçükağaoğlu S. “Oyna” jurnalida “Padarkush” mavzusidagi maqola va e’lonlar. // “jadid dramalari poetikasi va sahnalashtirish masalalari: muammo va yechimlar” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. 8.Muxtor, M. (2005). O‘zbek adabiyotining yangiliklari: Fitratdan ilhom. Toshkent: Adabiyot. 9.Muzaffarov Z. Fitratning dramatik asarlaridagi tarix va zamon tushunchasining o‘rni va ahamiyati. // t a d q i q o t l a r jahon ilmiy – metodik jurnali. 10.Nishonboyeva Q. Jadid dramalari va unda etnomadaniy qadriyatlar. // “jadid dramalari poetikasi va sahnalashtirish masalalari: muammo va yechimlar” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (2023-yil 18- aprel). 11.Nosirov D. O‘zbek adabiyotida dramaturgiya. // "Oriental Art and Culture" Scientific Methodical Journal. 12.Nurmuhamedova M. O‘zbekistonda madaniy-ma’rifiy ishlar tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1993. – 172 bet 29 13.Qodirov, M. “O‘zbek jadid adabiyoti” – Toshkent: O‘zbekiston, 2002. 14.Rahimov, Z. (2017). Fitrat va uning adabiy merosi. Toshkent: O‘qituvchi. 15.Rahmonov M. Hamza va O‘zbek teatri. –Toshkent: O‘zSSR Davlat badiiy adabiyot nashriyoti, 1959. – 392 bet. Respublika ilmiy anjumani materiallari. – Farg‘ona, 2012. – B. 254–257. II. Yordamchi adabiyotlar 16.Rizayev Sh. Jadid dramasi. – Toshkent: Sharq, 1997. – 136 bet. 17.Rizayev Sh. Jadid ma’rifatchiligi va teatr. Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash (Turkiston va Buxoro jadidchilik tarixiga chizgilar). – Davriy to‘plam. – №1. – Toshkent: Universitet, 1999. – B. 199– 203. 18.Sharipov, X. (2003). Fitrat va zamon. Tashkent: Sharq. 19.Shomurod ova D. Milliy dramaturgiya taraqqiyotida janriy- uslubiy yangilanishlar. // XXI asrda innovatsion texnologiyalar, fan va ta'lim taraqqiyotidagi dolzarb muammolar. 20.Xolbekova N. Abdurauf Fitrat dramaturgiyasi: g‘oyaviy-badiiy tamoyillar va adabiy merosdagi o‘rni. // Oбразование наука и инновационные идеи в мире. 30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. JADID DRAMATURGIYASINING PAYDO BO‘LISHI

1.1. Jadid dramaturgiyasining paydo bo‘lishi va tarixiy asoslari

1.2. Ilk jadid dramalar va mualliflari

I bob yuzasidan xulosa

II BOB. JADID DRAMATURGIYASINING TARAQQIYOTI

2.1. Jadid dramatik ijodning rivojlanishi

2.2. Jadid dramatik asarlarning janr va mavzulari

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить