Жаҳон молиявий инқирози, Ўзбекистон иқтисодиётига таъсири ҳамда унинг оқибатларини олдини олиш ва юмшатишга асос бўлган омиллар

11Жаҳон молиявий инқирози, Жаҳон молиявий инқирози, Ўзбекистон иқтисодиётига Ўзбекистон иқтисодиётига таъсири ҳамда унинг таъсири ҳамда унинг оқибатларини олдини олиш ва оқибатларини олдини олиш ва юмшатишга асос бўлган омилларюмшатишга асос бўлган омиллар Маърузачи: Маърузачи: и.ф.ни.ф.н . . С.А.С.А. ГГ аниходжаеваниходжаев Тошкент мехмонхона хўжалиги Тошкент мехмонхона хўжалиги коллежи директориколлежи директориЎзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг “Жаҳон молиявий – иқтисодий инқирози , Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари” китоби асосида тайёрланган www.arxiv.uzwww.arxiv.uz 22Режа:Режа: 1.Жаҳон молия1.Жаҳон молия вийвий -иқтисодий -иқтисодий инқирозинқироз ва унива уни нгнг вужудга вужудга келиш сабаблари, келиш сабаблари, оқибатлари ва ривожланиш оқибатлари ва ривожланиш босқичлари. босқичлари. 2.Жаҳон молиявий 2.Жаҳон молиявий инқирозиниинқирозини нгнг Ўзбекистон Ўзбекистон иқтисодиётига таъсири ва иқтисодиётига таъсири ва унинг оқибатларини олдини унинг оқибатларини олдини олиш ва юмшатишга асос олиш ва юмшатишга асос бўлган омиллар.бўлган омиллар. www.arxiv.uzwww.arxiv.uz 33Иқтисодий инқироз моҳиятиИқтисодий инқироз моҳияти Бизга маълумки, бозор иқтисодиётининг ривожланиши учун Бизга маълумки, бозор иқтисодиётининг ривожланиши учун макроиқтисодий мувозанатлар таъминланиши шарт, булар макроиқтисодий мувозанатлар таъминланиши шарт, булар жумласига жами талаб ва таклиф, даромадлар ва жумласига жами талаб ва таклиф, даромадлар ва харажатлар, истеъмол ва жамғариш, товар пул харажатлар, истеъмол ва жамғариш, товар пул мувозанатлари киради. мувозанатлари киради. Бозор тизимида мувозанатларнинг сақланиши тенденция Бозор тизимида мувозанатларнинг сақланиши тенденция тарзида бўлади, яъни улар тикланиб, бузилиб ва қайта тарзида бўлади, яъни улар тикланиб, бузилиб ва қайта тикланиб туришга мойил бўлади. Шу сабабли иқтисодий тикланиб туришга мойил бўлади. Шу сабабли иқт 44Инқироз мезонлари: Инқироз мезонлари:  Иқтисодий инқирозИқтисодий инқироз ( ( рецессия)рецессия) – иқтисодиётни шундай – иқтисодиётни шундай ҳолатики, мамлакатнинг ялпи ички маҳсулотининг абсолют ҳолатики, мамлакатнинг ялпи ички маҳсулотининг абсолют ҳажми камида икки квартал мобайнида кетма-кет ҳажми камида икки квартал мобайнида кетма-кет қисқаради. қисқаради.  Молия инқирозиМолия инқирози - фонд бозорини 20 - фонд бозорини 20 %% дан ошиқ дан ошиқ камайиши, банклар ўртасидаги кредит бозорида процент камайиши, банклар ўртасидаги кредит бозорида процент ставкаларини икки марта ўсиши, миллий валюта курсининг ставкаларини икки марта ўсиши, миллий валюта курсининг 10 10 %% дан ортиқ пасайиши. дан ортиқ пасайиши.  Банк инқирози Банк инқирози қуйидаги ҳолатларда содир бўлади, агар: қуйидаг 55Жаҳон молиявий инқирози келиб Жаҳон молиявий инқирози келиб чиқишининг умумий сабаблари:чиқишининг умумий сабаблари:  йирик ривожланган мамлакатларнинг кўп йирик ривожланган мамлакатларнинг кўп йиллар давомида давлат бюджети тақчиллиги ва йиллар давомида давлат бюджети тақчиллиги ва салбий ташқи савдо балансига эгалиги;салбий ташқи савдо балансига эгалиги;  давлат ташқи қарзи миқдорини ЯИМга нисбатан давлат ташқи қарзи миқдорини ЯИМга нисбатан ўсиш суръатларини жадаллашиши;ўсиш суръатларини жадаллашиши;  норационал пул-кредит сиёсати ҳамда қайта норационал пул-кредит сиёсати ҳамда қайта молиялаш ставкасининг сурункали равишда паст молиялаш ставкасининг сурункали равишда паст даражада ушлаб турилиши натижасида қарзга даражада ушлаб турилиши натижасида қарзга яшаш кундалик одатга айлани 66Жаҳон молиявий инқирози келиб Жаҳон молиявий инқирози келиб чиқишининг умумий сабаблари (давоми)чиқишининг умумий сабаблари (давоми)  Молиявий Молиявий институтларнинг мажбуриятларигаинститутларнинг мажбуриятларига нисбатан устав нисбатан устав маблағларининг мутаносиблигинимаблағларининг мутаносиблигини кескин бузилиши;кескин бузилиши;  қимматбаҳо қоғозлар бўйича рейтинг ташкилотлари томонидан қимматбаҳо қоғозлар бўйича рейтинг ташкилотлари томонидан сохта хулосалар берилиши;сохта хулосалар берилиши;  молиявий аудит ва профессионал этикамолиявий аудит ва профессионал этика тамойилларини бузилиши тамойилларини бузилиши ва сохта аудит хулосаларива сохта аудит хулосалари тақдим этилиши;тақдим этилиши;  молиявиймолиявий рағбатлантириш услубирағбатлантириш услуби сифатсифат кўрсаткичлари 77Бугунги кундаги жаҳон молиявий инқирозининг Бугунги кундаги жаҳон молиявий инқирозининг асосий сабаблари сифатида қуйидагилар эътироф асосий сабаблари сифатида қуйидагилар эътироф этилмоқда:этилмоқда: 1. АҚШ ипотека кредит бозоридаги инқироз. Бунда 1. АҚШ ипотека кредит бозоридаги инқироз. Бунда албатта қарз олувчининг сифат кўрсаткичларига, шунингдек, албатта қарз олувчининг сифат кўрсаткичларига, шунингдек, операцияларнинг транспарентлигига (шаффофлик) етарлича операцияларнинг транспарентлигига (шаффофлик) етарлича эътибор қаратиш лозим эди.эътибор қаратиш лозим эди. Таъкидлаш лозимки, кўпчилик экспертлар глобал Таъкидлаш лозимки, кўпчилик экспертлар глобал молиявий инқироз айнан АҚШ ипотека бозори таназзулидан молиявий инқироз айнан АҚШ ипотека бозори таназзулидан келиб чиққанини эъти 88бб ) кредит бериш стандартларининг эркинлаштирилиши) кредит бериш стандартларининг эркинлаштирилиши . . Ипотекага нисбатан ўсиб бораётган талабни қондириш мақсадида Ипотекага нисбатан ўсиб бораётган талабни қондириш мақсадида кредит берувчи ташкилотлар стандартларни эркинлаштирди ва йирик кредит берувчи ташкилотлар стандартларни эркинлаштирди ва йирик миқдордаги ипотека кредитларини муомалага чиқарди; миқдордаги ипотека кредитларини муомалага чиқарди; в) в) тартибга солишнинг ноадекватлигитартибга солишнинг ноадекватлиги . Амалдаги тартибга . Амалдаги тартибга солиш тизими мураккаб тузилиш, паст даражадаги шаффофлик ва солиш тизими мураккаб тузилиш, паст даражадаги шаффофлик ва юқори риск билан характерланувчи АҚШ молиявий маҳсулотларидаги юқори риск билан характерланувчи АҚШ молиявий ма 992. АҚШ ФЗТнинг собиқ раиси Алан Гринспеннинг керагидан 2. АҚШ ФЗТнинг собиқ раиси Алан Гринспеннинг керагидан ортиқ экпанцион пул-кредит сиёсати. У Федерал резерв тизими ортиқ экпанцион пул-кредит сиёсати. У Федерал резерв тизими дисконт ставкасини тарихий паст даражага тушишини ва керагидан дисконт ставкасини тарихий паст даражага тушишини ва керагидан ортиқ шу ҳолатда узоқ муддат сақланишини таъминлади. ортиқ шу ҳолатда узоқ муддат сақланишини таъминлади. 3. Жаҳон иқтисодиётида сезиларли даражада юқори дисбаланс, 3. Жаҳон иқтисодиётида сезиларли даражада юқори дисбаланс, номувофиқликнинг мавжудлиги, хусусан, Хитой савдо балансида номувофиқликнинг мавжудлиги, хусусан, Хитой савдо балансида йирик миқдордаги профицит, АҚШда эса, аксинча катта миқдордаги йирик миқдордаги профицит, АҚШда эс 1010Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирозининг “Нима учун ?” технологияси бўйича келиб чиқиш сабаблари нима учун? нима учун? ИҚТИСОДИЙ ИНҚИРОЗ Молиявий инқироз Банкларда баланс мувозанатининг бузилишиИпотека пуфагининг кенгайиб кетиши Йирик корхоналарнинг банкротга учрашиРақобат бозорида ўз ўрнини топа олмаслиги Ишлаб чиқариш харажатларининг ошиб кетиши Ресурс ва хом – ашё нархлари ошиши Ресурс ва хом – ашёнинг тақчиллиги Қайта тикланмайдиган жараён, табиат қонуниятиҚарзга олинган кредит маблағларнинг ўз вақтида қайтарилмаслигиҚарзга олинган кредитларнинг ўз ўрнида фойдаланмаслик Банк ларда даромад ва харажатлар балансининг издан чи қ ишиКутилган фойдага эриша олмаслик Кучмас мулк қийматининг пасайиши нима учун? нима учун? нима учун? нима учун? нима учун?нима учун? нима учун? нима учун? нима уч 1111Жаҳон молиявий- иқтисодий инқирозининг “Балиқ ск е лети” технологияси орқали ёритиш www.arxiv.uzwww.arxiv.uz 1212ДавомиДавоми www.arxiv.uzwww.arxiv.uz 1313Президентимиз Ислом Каримов ушбу инқирознинг келиб Президентимиз Ислом Каримов ушбу инқирознинг келиб чиқиш сабаблари, оқибатлари ва унинг таъсири юзасидан чиқиш сабаблари, оқибатлари ва унинг таъсири юзасидан хулосаларини бердилар:хулосаларини бердилар: Биринчидан, Биринчидан, молия-банк тизимидаги инқироз молия-банк тизимидаги инқироз жараёнлари деярли бутун дунёни қамраб олаётгани, жараёнлари деярли бутун дунёни қамраб олаётгани, рецессия ва иқтисодий пасайишнинг муқаррарлиги, рецессия ва иқтисодий пасайишнинг муқаррарлиги, инвестициявий фаоллик кўламининг чекланиши, талаб инвестициявий фаоллик кўламининг чекланиши, талаб ва халқаро савдо ҳажмининг камайиши, шунингдек, ва халқаро савдо ҳажмининг камайиши, шунингдек, жаҳоннинг кўплаб мамлакатларига таъсир жаҳоннинг кўплаб мамлакатлар 1414давомидавоми Учинчидан,Учинчидан, молиявий-иқтисодий инқирознинг молиявий-иқтисодий инқирознинг ҳар қайси давлатдаги миқёси, кўлами ва оқибатлари ҳар қайси давлатдаги миқёси, кўлами ва оқибатлари қандай бўлиши куп жиҳатдан қатор омиллардан келиб қандай бўлиши куп жиҳатдан қатор омиллардан келиб чиқади. Аввало, ана шу давлатнинг молия-валюта чиқади. Аввало, ана шу давлатнинг молия-валюта тизими нечоғлик мустаҳкам эканига, миллий кредит тизими нечоғлик мустаҳкам эканига, миллий кредит институтларининг қай даражада капиталлашуви ва институтларининг қай даражада капиталлашуви ва ликвидлиги (тўлов имконига), уларнинг чет эл ва ликвидлиги (тўлов имконига), уларнинг чет эл ва корпоратив банк тузилмаларига қанчалик қарам корпоратив банк тузилмаларига қанчалик қарам эканлигига, шунингдек, олтин 1515 Энди жаҳон молиявий инқирозининг ривожланаётган Энди жаҳон молиявий инқирозининг ривожланаётган давлатларга таъсири хусусида тўхталсак. МДҲ давлатларга таъсири хусусида тўхталсак. МДҲ давлатларидан Россияда мамлакат ЯИМнинг қарийб 60 давлатларидан Россияда мамлакат ЯИМнинг қарийб 60 фоизини таъминловчи 100 та етакчи компанияларнинг фоизини таъминловчи 100 та етакчи компанияларнинг акциялари баҳолари кескин тушиб кетган. Бу инқирознинг акциялари баҳолари кескин тушиб кетган. Бу инқирознинг ушбу компанияларга салбий таъсирини 1 трлн. АҚШ ушбу компанияларга салбий таъсирини 1 трлн. АҚШ доллари миқдоридаги зарар билан ифодалаш мумкин. доллари миқдоридаги зарар билан ифодалаш мумкин. Россия бюджетини тузишда нефтни 69-70 АҚШ долларидан Россия бюджетини тузишда нефтни 69-70 АҚШ долларидан с 1616Ҳозирги иқтисодий инқирознинг хусусиятлариҲозирги иқтисодий инқирознинг хусусиятлари  БиринчиданБиринчидан , тараққий этган мамлакатлардан , тараққий этган мамлакатлардан бошланиб, инқироз жуда катта масштабга эга бўлиб, бошланиб, инқироз жуда катта масштабга эга бўлиб, барча давлатлар ва ҳудудларни қамраб олмоқда. барча давлатлар ва ҳудудларни қамраб олмоқда.  ИккинчиданИккинчидан , ушбу инқироз сўнгги ўн йилликда тез , ушбу инқироз сўнгги ўн йилликда тез ривожланган давлатларга катта таъсир ўтказди, қолоқ ривожланган давлатларга катта таъсир ўтказди, қолоқ давлатлар эса ундан кам жабр кўришди. давлатлар эса ундан кам жабр кўришди.  УчинчиданУчинчидан , ушбу инқироз таркибий характерга эга, , ушбу инқироз таркибий характерга эга, яъни жаҳон иқтисодиёти таркиби ва унинг технологик я 1717““ ... тобора чуқурлашиб бораётган жаҳон молиявий ... тобора чуқурлашиб бораётган жаҳон молиявий инқирози мамлакатимизга таъсир кўрсатмайди, инқирози мамлакатимизга таъсир кўрсатмайди, бизни четлаб ўтади, деган хулоса чиқармаслик бизни четлаб ўтади, деган хулоса чиқармаслик керак. Масалани бундай тушуниш ўта соддалик, керак. Масалани бундай тушуниш ўта соддалик, айтиш мумкинки, кечириб бўлмас хато бўлур айтиш мумкинки, кечириб бўлмас хато бўлур эди.”эди.” И.А.КаримовИ.А.Каримов www.arxiv.uzwww.arxiv.uz 1818Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирозининг Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирозининг Ўзбекистон иқтисодиётига таъсири.Ўзбекистон иқтисодиётига таъсири.  Жаҳон бозорида талабнинг пасайиб бориши Жаҳон бозорида талабнинг пасайиб бориши оқибатида Ўзбекистон экспорт қиладиган оқибатида Ўзбекистон экспорт қиладиган қимматбаҳо ва рангли металлар, пахта, уран, қимматбаҳо ва рангли металлар, пахта, уран, нефть маҳсулотлари, минерал ўғитлар ва бошқа нефть маҳсулотлари, минерал ўғитлар ва бошқа маҳсулотлар нархининг тушиб бориши. Бунинг маҳсулотлар нархининг тушиб бориши. Бунинг натижасида корхоналар ва инвесторларни натижасида корхоналар ва инвесторларни экспортдан оладиган тушумларнинг камайиши ва экспортдан оладиган тушумларнинг камайиши ва макроиқтисодий кўрсаткичларнинг ўсиш макроиқтисодий кўрсаткич 1919 Халқаро бозорларда хом-ашё товарлари баҳосининг Халқаро бозорларда хом-ашё товарлари баҳосининг пасайиши Ўзбекистон экспортига салбий таъсир қилиши пасайиши Ўзбекистон экспортига салбий таъсир қилиши мумкин. Қайд этиш лозимки, Ўзбекистон дунё автосаноатига мумкин. Қайд этиш лозимки, Ўзбекистон дунё автосаноатига мис етказиб берувчи асосий давлатлардан ҳисобланади. мис етказиб берувчи асосий давлатлардан ҳисобланади. Ваҳоланки, инқироз даврида миснинг баҳоси 2 марта пасайди. Ваҳоланки, инқироз даврида миснинг баҳоси 2 марта пасайди.  Ўзбекистон пахта толаси экспортининг қарийб 85 фоизи Ўзбекистон пахта толаси экспортининг қарийб 85 фоизи Жанубий Шарқий Осиё мамлакатлари енгил саноатига етказиб Жанубий Шарқий Осиё мамлакатлари енгил саноатига етказиб берилади. Молиявий инқирознинг маз 2020• Россияда ишсизлик даражаси ошганлиги туфайли Россияда ишсизлик даражаси ошганлиги туфайли (Россиянинг Меҳнат ва бандлик бўйича федерал хизмати (Россиянинг Меҳнат ва бандлик бўйича федерал хизмати маълумотларига кўра, 2009 йилнинг бошида ишсизлар сони 6 млн. маълумотларига кўра, 2009 йилнинг бошида ишсизлар сони 6 млн. кишини ташкил этган) 2009 йилнинг январидан бошлаб кишини ташкил этган) 2009 йилнинг январидан бошлаб мигрантларга 50 фоиз чеклов ўрнатилди. Бу эса, Ўзбекистонга мигрантларга 50 фоиз чеклов ўрнатилди. Бу эса, Ўзбекистонга кириб келаётган пул ўтказмалари миқдорининг пасайишига олиб кириб келаётган пул ўтказмалари миқдорининг пасайишига олиб келиши мумкин. Айни пайтда мигрантларнинг Ўзбекистонга пул келиши мумкин. Айни пайтда мигрантларнинг Ўзбекистонга пул ўтказмалари ми 2121Инқироз шароитида Жанубий Шарқий Осиё давлатлари иқтисодиётидаги пасайиш. Ўзбекистон пахта толаси экспортининг 85 фоизи мазкур мамлакатлар ҳиссасига тўғри келади.Жаҳон бозорида хом ашё товарлари баҳосининг пасайиши. Қайд этиш лозимки, Ўзбекистон дунё автосаноатига мис етказиб берувчи асосий давлатлардан ҳисобланади. Ваҳоланки, инқироз даврида миснинг баҳоси 2 марта пасайди . Инқироз шароитида давлатларнинг ишсизликка қарши чора-тадбирлари. Россияда ишсизлик даражаси ошганлиги туфайли 2009 йилнинг январидан бошлаб мигрантларга 50 фоиз чеклов ўрнатилди. Айни пайтда мигрантларнинг Ўзбекистонга пул ўтказмалари миқдори қарийб 2 млрд. АҚШ долларини ташкил этади Ўзбекистон иқтисодиёти Инқироз даврида кредитлар баҳосининг қимматлашуви. Ўзбекистон жалб қилган халқаро кредитларнинг асосий қисми 22222007 йилда Ўзбекистон Республикаси экспортининг таркиби12,5 8,5 6,8 20,2 11,5 10,4 10,7 19,4 Пахта толаси Озиқ-овқат маҳсулотлари кимё маҳсулотлари ва пластмасса энергия манбалари қора ва рангли металлар машина ва асбоб- ускуналар хизматлар бошқалар www.arxiv.uzwww.arxiv.uz 2323Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирозининг Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирозининг Ўзбекистон иқтисодиётига таъсирини камайтириш Ўзбекистон иқтисодиётига таъсирини камайтириш омиллариомиллари  Ўзбекистонда қабул қилинган бозор муносабатларига ўтишнинг Ўзбекистонда қабул қилинган бозор муносабатларига ўтишнинг 5 тамойили (иқтисодиётнинг сиёсатдан устунлиги, давлат - бош 5 тамойили (иқтисодиётнинг сиёсатдан устунлиги, давлат - бош ислоҳотчи, кучли ижтимоий сиёсат юргизиш, қонун устиворлиги, ислоҳотчи, кучли ижтимоий сиёсат юргизиш, қонун устиворлиги, бозор иқтисодиётига босқичма-бочқич ўтиш) ва модернизация бозор иқтисодиётига босқичма-бочқич ўтиш) ва модернизация модели орқали ўз олдимизга узоқ ва давомли миллий модели орқали ўз олдимизга узоқ ва давомли миллий манфаатларимизни амалга ошириш 2424• Мамлакат тижорат банклари тўлов қобилиятиннг Мамлакат тижорат банклари тўлов қобилиятиннг юқорилиги, хусусан улар активлари миқдорининг “Фуқароларнинг юқорилиги, хусусан улар активлари миқдорининг “Фуқароларнинг банклардаги омонатларини ҳимоялаш кафолатлари тўғрисидаги” банклардаги омонатларини ҳимоялаш кафолатлари тўғрисидаги” Қонунга мувофиқ шаклланган захираларни ҳисобга олган ҳолда 13 Қонунга мувофиқ шаклланган захираларни ҳисобга олган ҳолда 13 триллион 360 миллиард сўмдан ошганлиги бу эса аҳоли ва хўжалик триллион 360 миллиард сўмдан ошганлиги бу эса аҳоли ва хўжалик юритувчи субъектларнинг жалб қилинган депозитларидан тахминан юритувчи субъектларнинг жалб қилинган депозитларидан тахминан 2,4 баробар кўп эканлиги. 2,4 баробар кўп эканлиги. • Банк активлари ҳажмининг сезиларли д 2525 Ўзбекистон ўзининг мустақил тараққиёти даврида Ўзбекистон ўзининг мустақил тараққиёти даврида муддатли, спекулятив кредитдан воз кечиб чет эл муддатли, спекулятив кредитдан воз кечиб чет эл инвестицияларни узоқ муддатли ва имтиёзли фоиз инвестицияларни узоқ муддатли ва имтиёзли фоиз ставкалари буйича жалб этиш тамойилига доимо амал ставкалари буйича жалб этиш тамойилига доимо амал қилиб келиши. қилиб келиши.  Тижорат банкларимизнинг ташқи мажбуриятлар Тижорат банкларимизнинг ташқи мажбуриятлар бўйича тўловларининг ҳолати ва ҳажми масаласи бўйича тўловларининг ҳолати ва ҳажми масаласи бўйича ҳеч қандай хавотирнинг йўқлиги, республикамиз бўйича ҳеч қандай хавотирнинг йўқлиги, республикамиз банк тизими жаҳон молиявий инқирозининг салбий банк тизими жаҳон молиявий инқирозининг салбий та 2626Муҳтарам Президентимиз томонидан республикаМуҳтарам Президентимиз томонидан республика банк - банк - молия тизимининг барқарорлигини таъминлашнинг қуйидаги молия тизимининг барқарорлигини таъминлашнинг қуйидаги тамотамо йй иллари белгилабиллари белгилаб берилган эди:берилган эди:  Республикамиз молия бозорига қисқаРеспубликамиз молия бозорига қисқа муддатли муддатли спекулятив капитал киришига йўлспекулятив капитал киришига йўл қуймасдан қуймасдан хориждан тўғридан-тўғрихориждан тўғридан-тўғри инвестицияларни жалб инвестицияларни жалб қилиш;қилиш;  Иқтмсодиётнинг устувор соҳалариниИқтмсодиётнинг устувор соҳаларини молиялаштиришда давлат кафолати остидамолиялаштиришда давлат кафолати остида олинган олинган кредитларни фақат узокредитларни фақат узо қ қ муддатларга, яъни 20 йилдан мудд 2727Жаҳондаги айрим давлатлар ташқи Жаҳондаги айрим давлатлар ташқи қарзининг ЯИМга нисбатан динамикаси, %дақарзининг ЯИМга нисбатан динамикаси, %да 29 34 76 80 45 81 22 31 91 85 51 110 17 36 92 89 60 83 37 102 90 64 81 13,3 0 20 40 60 80 100 120 Ўзбекист он Россия Қозоғист он А ҚШ Украина Қирғизист он 2005 2006 2007 2008 www.arxiv.uzwww.arxiv.uz 2828 Ўзбекистон республика тижорат Ўзбекистон республика тижорат банкларининг умумий капитали, млрд.сўм.банкларининг умумий капитали, млрд.сўм.824,1 930,9 1070,1 1502,6 2104,3 0 500 1000 1500 2000 2500 2004 2005 2006 2007 2008 824,1 930,9 1070,1 1502,6 2104,3 0 500 1000 1500 2000 2500 2004 2005 2006 2007 2008 www.arxiv.uzwww.arxiv.uz 2929 Банк соҳасида Банк соҳасида ютют ққ ларимизларимиз Республикамизда ипотекали кредитлар бозорида Республикамизда ипотекали кредитлар бозорида барқарорлик сақланиб қолди. Зеро, ипотека кредитларининг барқарорлик сақланиб қолди. Зеро, ипотека кредитларининг гаров таъминоти етарлигига банклар томонидан катта гаров таъминоти етарлигига банклар томонидан катта эътибор қаратилди. 2008 йилнинг 1 январь ҳолатига кўра эътибор қаратилди. 2008 йилнинг 1 январь ҳолатига кўра Ўзбекистон Республикаси тижорат банклари томонидан Ўзбекистон Республикаси тижорат банклари томонидан берилган ипотека кредитларининг умумий миқдори берилган ипотека кредитларининг умумий миқдори 139545,0 млн. сўмни яъни, ялпи кредитларнинг 2,9 фоизини 139545,0 млн. сўмни яъни, ялпи кредитларнинг 2,9 фоизини ташкил этган. Хусу 3030Эътиборларингиз учун раҳмат!Эътиборларингиз учун раҳмат! www.arxiv.uzwww.arxiv.uz 3131Қўшимча СлайдларҚўшимча Слайдлар  АсарниАсарни чуқурроқ ўзлаштириш чуқурроқ ўзлаштириш учун учун Қўшимча материалларҚўшимча материаллар www.arxiv.uzwww.arxiv.uz 3232Кредит инқирози занжириКредит инқирози занжири кредит ин қ ирози товарларга бўлган талабнинг кескин тушиши ишлаб чи қ ариш ҳ ажмининг пасайиши ишсизлар сонининг ортиши давлат қ арзи, иктисодиётга харажатлар ва ижтимоий туловларининг ортиши корхона активлари қ ийматининг пасайишикредит ин қ ирози товарларга бўлган талабнинг кескин тушиши ишлаб чи қ ариш ҳ ажмининг пасайиши ишсизлар сонининг ортиши давлат қ арзи, иктисодиётга харажатлар ва ижтимоий туловларининг ортиши корхона активлари қ ийматининг пасайиши www.arxiv.uzwww.arxiv.uz 3333Турли мамлакатлардаТурли мамлакатларда инин ққ ирозга ирозга ққ арши арши кураш кураш чора-тадбирларичора-тадбирлари Ҳукуматнинг инқирозга қарши кураш сиёсатини 4 та соҳага ажратиш мумкин: - банк тизимини қутқариш; - пул-кредит сиёсати чора-тадбирлари; - реал секторни қўллаб-қувватлаш; - аҳолини қўллаб-қувватлаш. www.arxiv.uzwww.arxiv.uz 34341. Банк тизимини қутқариш. Унинг асосий мақсади – банк саросимасидан қочиш ва миллий банк-кредит тизимининг инқирозини, беқарорлигини олдини олиш. 2.2. Пул-кредит сиёсати.Пул-кредит сиёсати. Бунда инфляцияга Бунда инфляцияга қарши қарши сиёсатдан рағбатлантириш сиёсатига ўтиш сиёсатдан рағбатлантириш сиёсатига ўтиш кузатилади.кузатилади. 3.3. Реал секторни қўллаб-қувватлашРеал секторни қўллаб-қувватлаш (талабни (талабни рағбатлантириш). Ички талаб ва ички бандликни рағбатлантириш). Ички талаб ва ички бандликни таъминлайдиган тармоқларни қўллаб-қувватлаш. Бу таъминлайдиган тармоқларни қўллаб-қувватлаш. Бу сиёсат устун даражада кейнсча бўлиб, унинг учун сиёсат устун даражада кейнсча бўлиб, унинг учун талабга таъсир этиш чоралари хосдир.талабга таъсир этиш чоралари хосдир. 4. 4. Аҳолини қ 3535Глобал молиявий инқироз сўнгги 20 йилликда юз берган молиявий Глобал молиявий инқироз сўнгги 20 йилликда юз берган молиявий либераллаштириш ва асосан АҚШ томонидан шакллантирилган ортиқча либераллаштириш ва асосан АҚШ томонидан шакллантирилган ортиқча глобал ликвидлилик меваси ҳисобланади. Шунингдек, молиявий секторда глобал ликвидлилик меваси ҳисобланади. Шунингдек, молиявий секторда юз берган радикал ўзгаришларни ҳам эътибордан четда қолдирмаслик юз берган радикал ўзгаришларни ҳам эътибордан четда қолдирмаслик лозим. Бошқача айтганда, депозитларни жалб қилиш ва ссудалар бериш лозим. Бошқача айтганда, депозитларни жалб қилиш ва ссудалар бериш билан шуғулланувчи банклар халқаро молия тизимидаги асосий агент билан шуғулланувчи банклар халқаро молия тизимидаги асосий агент ролини бажара 3636 Товарлар ва хизматлар баҳосининг ошиши, қолаверса, АҚШ доллари Товарлар ва хизматлар баҳосининг ошиши, қолаверса, АҚШ доллари алмашув курсининг пасайишига қарамай, ФЗТ юмшоқ пул-кредит алмашув курсининг пасайишига қарамай, ФЗТ юмшоқ пул-кредит сиёсатини қўллади ва ўзининг федерал фондлари ставкасини 5,25 фоиздан сиёсатини қўллади ва ўзининг федерал фондлари ставкасини 5,25 фоиздан (2006 йилнинг июн ойидан ўрнатилган эди) қисқа муддат ичида 2 фоизга, (2006 йилнинг июн ойидан ўрнатилган эди) қисқа муддат ичида 2 фоизга, ноябр ойидан эса, 1 фоизга туширишга эришди (2-расмга қаранг). Бу эса, ноябр ойидан эса, 1 фоизга туширишга эришди (2-расмга қаранг). Бу эса, ФЗТ молия тизимини ликвидлилик билан таъминлашга тайёр эканлигини ФЗТ молия тизимини ликвидлилик билан таъминлашга тайёр эканлиг 3737Жаҳон мамлакатларининг инқирозга қарши Жаҳон мамлакатларининг инқирозга қарши кураш учун сарфлаётган молиявий кураш учун сарфлаётган молиявий маблағларимаблағлари Мамлакат Молиявий харажатлар , млрд . долл. ЯИМга нисбатан %да (2008 й .) Россия 222 13,9 Буюк Британия 1020 37 АҚШ 3539 25 Германия 893 23 Япония 576 12 Хитой 570 13 Дунё бўйича 9400 15 www.arxiv.uzwww.arxiv.uz 3838Жаҳон иқтисодиётида иқтисодий ўсиш Жаҳон иқтисодиётида иқтисодий ўсиш суръатларининг пасайиши суръатларининг пасайиши (ўтган йилга нисбатан(ўтган йилга нисбатан % % да)да) 2007 й. 2008 й. 2009 й. Жаҳон 5 3,7 2,2 Р ивожланган мамлакатлар 2,6 1,4 -0,3 А ҚШ 2 1,4 -0,7 Евро зонаси 2,6 1,2 -0,5 Р ивожланаётган мамлакатлар 8 6,6 5,1 Х ит о й 11,9 9,7 8,5 Россия 8,1 6,8 3,5 МДҲ ( Росси ядан ташқари) 9,8 6,9 1,6 Нефть 77,1 99,8 68 Жаҳон савдоси 7,2 4,6 2,1 www.arxiv.uzwww.arxiv.uz 3939ДЕПРЕССИЯДАН ЧИҚИШ ЙЎЛЛАРИ ДЕПРЕССИЯДАН ЧИҚИШ ЙЎЛЛАРИ Мамлакат , инқироз даври Сабаблари Оқибатлари Инқирозга қарши чоралар АҚШ , 1929-1933 йй . Буюк депрессия банклар ва аҳолининг биржа ўйинларида ҳаддан ташқари кўп иштирок этишлари туфайли бошланган Саноат ва қишлоқ хўжалик маҳсулотларини ишлаб чиқариш ҳажми қисқариб, аҳоли даромадлари кескин пасайди Саноатни давлат томонидан қўллаб-қувватлаш, банклар сонини қисқартириш, доллар курсини пасайтириш . Германия, 1945- 1952 йй . Иккинчи жаҳон урушидан кейин мамлакатда тўлиқ вайронагарчилик ҳукм сурган Саноат ва транспорт тизимидаги муаммолар чуқурлашди Нархлар устидан давлат назоратини бекор қилиш , монополияларни тугатиш Швеция, 1973- 1974 йй . Мамлакат жаҳон энергетика инқирози даврида энергия ресурсларига эга бўлмаганлиги ва жуда юқори 40402008 йил 15 ноябрда Вашингтонда ўтказилган 20 та 2008 йил 15 ноябрда Вашингтонда ўтказилган 20 та мамлакат раҳбарлари саммитида қабул қилинган мамлакат раҳбарлари саммитида қабул қилинган қарорлар:қарорлар:  ЖаЖа ҳонда молия бозорини ислоҳ этиш ҳонда молия бозорини ислоҳ этиш принциплари:принциплари: - молия бозоридаги шаффофлик ва молия ҳолати - молия бозоридаги шаффофлик ва молия ҳолати тўғрисидаги информацияни тўлиқ ва аниқ беришни тўғрисидаги информацияни тўлиқ ва аниқ беришни кучайтириш;кучайтириш; - барқарорликни тартибга солишни кучайтириш. - барқарорликни тартибга солишни кучайтириш. - молия бозор қатнашчиларини ўз мажбуриятларини - молия бозор қатнашчиларини ўз мажбуриятларини бажаришини рағбатлантириш,;бажаришини рағбатлантириш,; - халқаро ҳамкорликни кучайтириш;- халқаро ҳа 4141Жаҳонда молия инқирозидан чиқиш учун Жаҳонда молия инқирозидан чиқиш учун ўрта ўрта муддатли даврда қуйидагиларни муддатли даврда қуйидагиларни амалга ошириш зарур:амалга ошириш зарур:  молия бозорларини тартибга солишнинг янги молия бозорларини тартибга солишнинг янги қоидаларини ишлаб чиқиш ва мамлакатларни қоидаларини ишлаб чиқиш ва мамлакатларни макроиқтисодий параметрларига янги талаблар макроиқтисодий параметрларига янги талаблар қўйиш (Маастрихт шартномасига ўхшаган);қўйиш (Маастрихт шартномасига ўхшаган);  халқаро валюта фонди молиявий халқаро валюта фонди молиявий имкониятларини кенгайтириш (250 млрд имкониятларини кенгайтириш (250 млрд доллардан 1 трлн. долларга етказиш);доллардан 1 трлн. долларга етказиш);  20 лик мамлакатлар ролини ошириш ва 20 лик мамлакатлар ролини оши 42421. Корхоналарни модернизация қилиш, техник ва технологик жиҳатдан қайта жиҳозлашни янада жадаллаштириш, замонавий, мослашувчан юқори технологияларни кенг жорий этиш. 2. Жорий коньюнктура кескин ёмонлашиб бораётган ҳозирги шароитда экспортга маҳсулот чиқарадиган корхоналарнинг ташқи бозорларда рақобатдош бўлишини қўллаб-қувватлаш: — айланма маблағларини тўлдириш учун корхоналарга Марказий банк қайта молиялаш ставкасининг 70 фоизидан ортиқ бўлмаган ставкаларда 12 ойгача бўлган муддатга имтиёзли кредитлар бериш; — тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришга ихтисослашган, хорижий инвестиция иштирокида ташкил этилган корхоналарни бюджетга барча турдаги солиқ ва тўловлардан — қўшимча қиймат солиғи бундан мустасно — озод қилиш муддатини 2012 йилгача узайтириш; — банклар кредитлари бўйича тўлов муддати ў 43433. Қатьий тежамкорлик тизимини жорий этиш, ишлаб чиқариш харажатлари ва маҳсулот таннархини камайтиришни рағбатлантириш ҳисобидан корхоналарнинг рақобатдошлигини ошириш. 2008 йили хўжалик юритувчи субьектларнинг иқтисодиётимиздаги етакчи тармоқ ва соҳаларда маҳсулот таннархини камида 20 фоиз туширишга қаратилган чора- тадбирларни амалга ошириш. 4. Э лектро э нергетика тизимини модернизация қилиш, энергия истеьмолини камайтириш ва энергия тежашнинг самарали тизимини жорий этиш чораларини амалга ошириш. 5. Жаҳон бозорида талаб пасайиб бораётган бир шароитда, ички бозорда ялпи талабни рағбатлантириш орқали маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни қўллаб-қувватлаш. Шу мақсадда ушбу дастур доирасидаги лойиҳалар ҳажмини 3—4 баробар кўпайтириш, гўшт ва сутни қайта ишлашга ихтисослашган микрофирма ва кич