Jahon savdo tashkiloti va jahon banki - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	133.5KB
Покупки	5
Дата загрузки	14 Февраль 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Kenjayev Kenja

Дата регистрации 27 Январь 2024

906 Продаж

Jahon savdo tashkiloti va jahon banki

Купить

JAHON SAVDO TASHKILOTI VA JAHON BANKI
KIRISH
I BOB. Butun jahon savdo tashkiloti haqida umumiy
ma’lumotlar va vazifalari
1.1. Butun jahon savdo tashkiloti haqida umumiy ma’lumotlar
1.2. Butun jahon savdo tashkilotining vazifalari va umumiy
xususiyatlari
1.3. Butun jahon savdo tashkilotining hamkorlik siyosati
II.Bob.Jahon banki va uning faoliyati
2.1 Jahon bankining tashkiliy tuzilmasi
2.2 Jahon banki global miqyosda korruptsiyaga qarshi kurashda
yetakchi rol o'ynaydi
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi. 1995-yilning 1-yanvarida tashkil
etilgan Jahon savdo tashkiloti Ikkinchi jahon urushidan keyin tuzilgan
Savdo va soliqlar to‘g‘risidagi bitim bosh bitimning davomchisi bo‘ldi
Shundan keyin 1998-yilda Jenevada bosh bitimning oltin yubileyi
nishonlandi. Bosh bitim 50 yil mobaynida xalqaro mahsulot
ayriboshlashning huquqiy asosi bo‘lib xizmat qildi. Tashkilot o‘zini oqladi.
Ikkinchi jahon urushi yakunlangach, dunyo savdosi misli ko‘rilmagan
tarzda oshdi. Mahsulot eksporti yiliga 6 foizga o‘sdi. Natijada xalqaro
jamoatchilik turli darajadagi moliyaviy tashkilotlarning sa’y-harakati
natijasida 1986–1994-yillar davomida olib borilgan Urugvay muzokaralari
natijasida Butunjahon savdo tashkiloti tashkil topdi. Tashkilot ham
iqtisodiy, ham turli ko‘rinishdagi savdo bitimlarini aks ettirgan huquqiy
hujjatdir. 1994-yildagi mahsulotlar savdosi haqidagi bitim, xizmatlar
savdosi haqidagi bosh bitim, aqliy mulk haqidagi bitim Butunjahon savdo
tashkilotining tarkibiy qismlari sanaladi. Savdo tashkilotining barcha
bitimlari a’zo mamlakatlarning parlamentlari tomonidan tasdiqlangan.
Tashkilotning asosiy vazifalari xalqaro savdoni liberallashtirish,
savdo bitimlarining odilligini ta’minlash, iqtisodiy o‘sish va insonlar
farovonligini oshirishdir. Tashkilot ishtirokchi davlatlar ko‘p tomonlama
qabul qilingan bitimlarga amal qilishini nazorat qilish, savdo muzokaralari
o‘tkazish, savdo nizolarini tashkilot tamoyillariga asoslangan holda hal
etish, rivojlanayotgan mamlakatlarga yordam berish va davlatlarnng milliy
iqtisodiyotini tavsiflash orqali yuqorida nazarda tutilgan vazifalarni amalga
oshiradi. Tashkilotda qarorlar ishtirokchi mamlakatlar yordamida
konsensus – umumiy ovoz berish orqali qabul qilinadi. Nizomda qaror
ko‘pchilik ovozlar evaziga qabul qilinishi belgilab berilgan bo‘lsa-da,
hozirda bunday voqea tashkilot tarixida yuz bermadi. Qarorlar qoidaga
2

binoan ikki yilda bir marta chaqiriladigan Vazirlar konferensiyasi
tomonidan qabul qilinadi. Vazirlar konferensiyasi bosh kengashni
yo‘naltirib, bosh kengashni borayotgan ishlar borasida javobgar
hisoblanadi va yig‘inlarini tashkilotning shtab-kvartirasi joylashgan Jeneva
shahrida bir yilda bir necha marta chaqiradi. Yig‘ilishlarda tashkilotga a’zo
mamlakatlar vakillari, elchilar ishtirok etadi. Bosh kengash qoshida ikkita
maxsus organ nizolarni hal etish va savdo siyosati tahlillari bilan
shug‘ullanadigan organlar kiradi. Bundan tashqari, bosh kengash takibida
savdo va rivojlanish bo‘yicha qo‘mita, savdo balansi borasida cheklovlar
o‘rnatuvchi qo‘mita va budjet, moliya va ma’muriy masalalar bilan
shug‘ullanadigan qo‘mita faoliyat yuritadi.
Bosh kengashdan quyi pog‘onada yana uchta kengash faoliyat
yuritadi, bularga tovarlar savdosi bo‘yicha kengash, xizmatlar savdosi
bo‘yicha kengash va aqliy mulk huquqi bo‘yicha kengash kiradi.
Shuningdek, Jahon savdo tashkiloti qoshida ixtisoslashtirilgan qo‘mita va
ishchi guruh faoliyat yuritadi. Bularning asosiy vazifasi atrof muhit
himoyasi masalasi, rivojlanayotgan mamlakatlardagi muammolarni
o‘rganuvchi idora, tashkilotga a’zo bo‘lish istagidagi mamlakatlar bilan
shug‘ullanuvchi idora va mintaqiviy savdo bitimlari bilan shug‘ullanuvchi
idoralar kiradi. Jahon savdo tashkiloti bosh kotibiyati Jeneva shahrida
joylashgan bo‘lib, u yerda 500 xodim faoliyat olib boradi. Kotibiyat qaror
qabul qilmaydi, chunki barcha qarorlar a’zo mamlakatlarning o‘zi tarafidan
qabul qilinadi. Kotibiyatning asosiy vazifalari tashkilot yig‘inlariga
tashkiliy va texnik masalalarda yordam berish, jahon savdosi tahlillarini
yuritish va tashkilot haqida jamoatchilikka tushuntirish berishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari. Kurs ishi maqsadini amalga oshirish
uchun quyidagi asosiy vazifalar belgilab olindi:
- Butun jahon savdo tashkiloti haqida umumiy ma’lumotlar berish;
3

- Butun jahon savdo tashkilotining vazifalari va umumiy
xususiyatlarini aniqlash ;
- Butun jahon savdo tashkilotining hamkorlik siyosati tadqiq etish;
- O’zbekistonning Butun jahon savdo tashkiloti bilan hamkorlik
siyosati ko’rib chiqish;
Kurs ishi ob’ekti : Butun jahon savdo tashkilotining hamkorlik
siyosati va ahamiyati bilan tanishtirish jarayoni
Kurs ishi predmeti: Butun jahon savdo tashkilotining hamkorlik
siyosati va ahamiyati bilan tanishtirish ko’nikmalari
Kurs ishining amaliy ahamiyati. Kurs ishi jarayonida ilgari
surilgan fikrlardan, yondashuvlardan hamda samaradorligini ta’minlovchi
Kurs ishi natijalaridan pedagogik fanlar bo‘yicha ma’ruzalar tayyorlash,
qo‘llanmalar yaratish, shuningdek metodik tavsiyanomalar yaratishda, ish
tajribalarini ommalashtirishda samarali foydalanishga xizmat qiladi.
Kurs ishi ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi: ish kirish, 2 bob, 4
bo‘lim, umumiy xulosalar va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yhatidan iborat.
4

1.1. JAHON SAVDO TASHKILOTI HAQIDA UMUMIY
MA’LUMOTLAR
1.1. Jahon savdo tashkiloti haqida umumiy ma’lumotlar.
Jahon savdo tashkiloti (JST) 1995 yil 1 yanvarda ko'p tomonlama
savdo muzokaralarining Urugvay raundi davomida erishilgan kelishuvga
binoan tashkil etilgan. Urugvay raundi JSTdan oldingi tariflar va savdo
to'g'risidagi Bosh kelishuv (GATT) homiyligida o'tkazilgan davriy savdo
muzokaralarining oxirgisi bo'ldi.
JST - jahon savdosini boshqaradigan eng muhim xalqaro tashkilot.
Qarorlar a'zo davlatlar tomonidan qabul qilinadi. JSTga 151 a'zo va 31
kuzatuvchi hukumat kiradi (ularning aksariyati a'zolikka ariza bergan) va
a'zolari jahon savdosining 95% dan ortig'ini tashkil qiladi. Eng yuqori
darajadagi qarorlar a'zo davlatlar savdo vazirlarining yig'ilishi bo'lgan
Vazirlar konferentsiyasida qabul qilinadi. Vazirlar konferentsiyasi kamida
ikki yilda bir marta yig'ilishi kerak. Bosh Kengash-JSTning kundalik
faoliyatini nazorat qiluvchi milliy vakillar organi. Umumiy kengash
taxminan har oy yig'iladi. U, shuningdek, boshqa ikkita vazifada
uchrashadi: u milliy savdo siyosatini ko'rib chiqadi va nizolarni hal qilish
jarayonini nazorat qiladi. Bosh Kengash qoshida ko'plab qo'mitalar, ishchi
guruhlar va boshqa organlar mavjud. 1
A'zolarga yordam berish Jahon savdo tashkilotining kotibiyatidir,
uning soni 635 ga yaqin va Shveytsariyaning Jeneva shahrida joylashgan.
Kotibiyatning yuqori lavozimli xodimi-frantsuz bosh direktori Paskal
Lami, uning uch yillik muddati 2005 yil 1 sentyabrda boshlangan.
JST tomonidan boshqariladigan savdo bitimlari tovarlar va xizmatlar
savdosining keng doirasini qamrab oladi va savdo bilan bevosita bog'liq
bo'lgan deyarli barcha davlat amaliyotlariga, masalan, tariflar, subsidiyalar,
1
Sh.M.Mirziyoevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. - Toshkent: O‘zbekiston, 2018.
5

davlat xaridlari va savdo bilan bog'liq intellektual mulk huquqlariga
qo'llaniladi. JST savdo shartnomalari mamlakatlar o'rtasida kamsitilmaslik
tamoyiliga asoslanadi. Rivojlanayotgan mamlakatlar uchun imtiyozli rejim
kabi ba'zi istisnolarga yo'l qo'yiladi. JSTning boshqa asosiy tamoyillari -
qoidalar va qoidalar, savdo to'siqlari bo'yicha muzokara qilingan
chegaralar va nizolarni aniq tartibda hal qilish bo'yicha ochiq ma'lumotlar.
110 -Kongress Qo'shma Shtatlar va JST o'rtasidagi munosabatlarni
ikki jihatdan ko'rib chiqishi mumkin. Kongress Doha raundi bo'yicha
potentsial kelishuv uchun qonunchilikni amalga oshirishni ko'rib chiqishi
mumkin. AQSh Savdoni Rag'batlantirish Boshqarmasi (TPA) muddati
2007 yil 1 iyulda tugadi, ammo Kongress TPAni bunday shartnomani
ko'rib chiqish uchun uzaytirishi yoki qayta ruxsat berishi mumkin.
Ikkinchidan, Kongress JSTni nizolarni hal qilish tartibiga javoban AQSh
qonunlariga o'zgartirishlar kiritishi mumkin.
Jahon savdo tashkiloti (JST) 1995 yil 1 yanvarda ko'p tomonlama
savdo muzokaralarining Urugvay raundi davomida erishilgan kelishuvga
binoan tashkil etilgan. Urugvay raundi JSTdan oldingi tariflar va savdo
to'g'risidagi Bosh kelishuv (GATT) homiyligida o'tkazilgan davriy savdo
muzokaralarining oxirgisi bo'ldi.
JST - jahon savdosini boshqaradigan eng muhim xalqaro tashkilot.
Qarorlar a'zo davlatlar tomonidan qabul qilinadi. JSTga 151 a'zo va 31
kuzatuvchi hukumat kiradi (ularning aksariyati a'zolikka ariza bergan) va
a'zolari jahon savdosining 95% dan ortig'ini tashkil qiladi. Eng yuqori
darajadagi qarorlar a'zo davlatlar savdo vazirlarining yig'ilishi bo'lgan
Vazirlar konferentsiyasida qabul qilinadi. Vazirlar konferentsiyasi kamida
ikki yilda bir marta yig'ilishi kerak. Bosh Kengash-JSTning kundalik
faoliyatini nazorat qiluvchi milliy vakillar organi. Umumiy kengash
taxminan har oy yig'iladi. U, shuningdek, boshqa ikkita vazifada
6

uchrashadi: u milliy savdo siyosatini ko'rib chiqadi va nizolarni hal qilish
jarayonini nazorat qiladi. Bosh Kengash qoshida ko'plab qo'mitalar, ishchi
guruhlar va boshqa organlar mavjud.
A'zolarga yordam berish Jahon savdo tashkilotining kotibiyatidir,
uning soni 635 ga yaqin va Shveytsariyaning Jeneva shahrida joylashgan.
Kotibiyatning yuqori lavozimli xodimi-frantsuz bosh direktori Paskal
Lami, uning uch yillik muddati 2005 yil 1 sentyabrda boshlangan. JST
tomonidan boshqariladigan savdo bitimlari tovarlar va xizmatlar
savdosining keng doirasini qamrab oladi va savdo bilan bevosita bog'liq
bo'lgan deyarli barcha davlat amaliyotlariga, masalan, tariflar, subsidiyalar,
davlat xaridlari va savdo bilan bog'liq intellektual mulk huquqlariga
qo'llaniladi. JST savdo shartnomalari mamlakatlar o'rtasida kamsitilmaslik
tamoyiliga asoslanadi. Rivojlanayotgan mamlakatlar uchun imtiyozli rejim
kabi ba'zi istisnolarga yo'l qo'yiladi. JSTning boshqa asosiy tamoyillari -
qoidalar va qoidalar, savdo to'siqlari bo'yicha muzokara qilingan
chegaralar va nizolarni aniq tartibda hal qilish bo'yicha ochiq ma'lumotlar.
110 -Kongress Qo'shma Shtatlar va JST o'rtasidagi munosabatlarni
ikki jihatdan ko'rib chiqishi mumkin. Kongress Doha raundi bo'yicha
potentsial kelishuv uchun qonunchilikni amalga oshirishni ko'rib chiqishi
mumkin. AQSh Savdoni Rag'batlantirish Boshqarmasi (TPA) muddati
2007 yil 1 iyulda tugadi, ammo Kongress TPAni bunday shartnomani
ko'rib chiqish uchun uzaytirishi yoki qayta ruxsat berishi mumkin.
Ikkinchidan, Kongress JSTni nizolarni hal qilish tartibiga javoban AQSh
qonunlariga o'zgartirishlar kiritishi mumkin.
Jahon savdo tashkiloti: fon va muammolar
Fon Ikkinchi Jahon Urushidan so'ng, Amerika Qo'shma Shtatlari va
boshqa bir qancha rivojlangan davlatlar boshchiligidagi dunyoning barcha
davlatlari iqtisodiy farovonligini oshirish maqsadida ochiq va hech qanday
7

farq qilmaydigan savdo tizimini o'rnatishga harakat qilishdi. 1930 -
yillardagi iqtisodiy tushkunlikka hissa qo'shishdagi savdo to'siqlarining
rolini va depressiyadan keyin ko'tarilgan harbiy tajovuzni bilgan holda,
yangi savdo tizimini muhokama qilish uchun yig'ilgan davlatlar ochiq
savdo -sotiqni iqtisodiy barqarorlik va tinchlik uchun muhim deb bildilar.
Bu muzokarachilarning maqsadi Xalqaro Savdo Tashkilotini (ITO)
tuzishdan iborat bo'lib, u nafaqat savdo to'siqlarini, balki savdo bilan
bilvosita bog'liq bo'lgan boshqa masalalarni, shu jumladan, bandlik,
sarmoya, cheklangan biznes amaliyoti va tovar kelishuvlarini ham hal
qiladi. ITO Birlashgan Millatlar Tashkilotining ixtisoslashgan agentligi
bo'lishi kerak edi, lekin ITO shartnomasi Qo'shma Shtatlar va boshqa bir
qancha imzo chekuvchilar tomonidan ma'qullanmagan va hech qachon
kuchga kirmagan. Buning o'rniga tariflar va savdo qoidalari to'g'risida
vaqtinchalik kelishuv tuzildi, u Tariflar va savdo to'g'risida Bosh kelishuv
(GATT) deb nomlandi va 1948 yilda kuchga kirdi. Bu vaqtinchalik GATT
keyingi 47 yil davomida xalqaro savdoni tartibga soluvchi asosiy qoidalar
to'plamiga aylandi. 2
GATT savdo tamoyillarini o'rnatdi, ular bugungi kunda ham
qo'llanilmoqda. Bu tamoyillarning eng muhimlaridan biri mamlakatlar
o'rtasidagi tovar savdosiga nisbatan kamsitilmaslik edi. GATTning 1-
moddasida eng ko'p ma'qul keladigan davlat printsipi, boshqa davlat
mahsulotiga shartnoma tuzuvchi tomon tomonidan berilgan har qanday
imtiyoz, boshqa barcha shartnoma tuzuvchilarning o'xshash mahsulotiga,
hech qanday shartsiz berilishi kerakligini bildiradi. Kamsitilmaslikning
ikkinchi qoidasi - milliy muomala, bu tamoyil import va mahalliy
tovarlarga teng munosabatda bo'lish kerak. Garchi kamsitish GATTning
asosi bo'lsa -da, ba'zi istisnolarga yo'l qo'yiladi. Masalan, rivojlanayotgan
2
Sh.M.Mirziyoevning. Konstitutsiya — erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy ettirishning mustahkam
poydevoridir. –Toshkent: O‘zbekiston, 2018.
8

mamlakatlar uchun bojxona uyushmalari, erkin savdo zonalari va alohida
rejimga ruxsat berilgan.
Yana bir tamoyil - har qanday savdo to'siqlarini ochiq va adolatli
qo'llash. GATT tashkil etilgan paytdagi tariflar savdo to'sig'ining eng keng
tarqalgan va ko'rinadigan shakli edi. Tariflar "bog'langan" yoki maksimal
darajada belgilanadi va muzokara qilingan darajadan oshmasligi kerak.
Umuman olganda, kvotalar kabi miqdoriy cheklovlarga yo'l qo'yilmadi,
chunki tariflarni aniqlash va oxir -oqibat pasaytirish ancha oson edi.
9

1.2. Jahon savdo tashkilotining vazifalari va umumiy
xususiyatlari
Jahon savdo tashkilotining 150 a'zosi bor, ular jahon savdosining
95% dan ortig'ini, 31 ta kuzatuvchi hukumatni (ularning ko'pchiligi JSTga
a'zo bo'lish uchun ariza bergan) va ettita xalqaro tashkilot kuzatuvchilarini
o'z ichiga oladi. A'zolar va kuzatuvchilar A ilovasida keltirilgan. Barcha
qarorlar a'zo davlatlar tomonidan qabul qilinadi va qarorlar odatda
konsensus asosida qabul qilinadi.
JST Shveytsariyaning Jeneva shahrida joylashgan. JST kotibiyati
a'zo davlatlarga 2007 yilda 625 kishini tashkil etadi. JSTning 2007 yildagi
byudjeti 182,0 million shveytsariya franki (CHF) yoki taxminan 151,7
million dollarni tashkil etadi (2007 yil uchun o'rtacha 1.20 CHF = 1
dollar). tovarlar, xizmatlar va intellektual mulk huquqlari savdosiga
asoslangan jahon savdosi.
JST doirasida qarorlar xodimlar tomonidan emas, balki a'zolar
tomonidan qabul qilinadi va ular rasmiy ovoz berish yo'li bilan emas, balki
konsensus asosida qabul qilinadi. JSTning eng yuqori organi - Vazirlar
konferentsiyasi bo'lib, u har bir a'zo davlatning siyosiy vakillari (savdo
vazirlari) organidir. (B Jahon savdo tashkilotining tuzilmasiga qarang. B).
Vazirlar konferentsiyasi joriy dasturlarni ko'rib chiqadi va kelgusidagi
ishlarning kun tartibini belgilaydi. U kamida ikki yilda bir marta
uchrashishi kerak. JST bosh direktori-fransiyalik Paskal Lami, uning uch
yillik muddati 2005 yil 1 sentyabrda boshlangan.
Vazirlar konferentsiyasining birinchi yig'ilishi 1996 yil 9-13 dekabr
kunlari Singapurda bo'lib o'tdi. Bu yig'ilishda savdo vazirlari JSTni tashkil
etilganidan beri uning ishini ko'rib chiqdilar va kelgusi bir necha yil uchun
ish jadvalini kelishdilar. Ular, shuningdek, kam rivojlangan davlatlar
uchun harakatlar rejasini tasdiqladilar va ko'pchilik a'zolari 2000 yilga
10

qadar axborot texnologiyalari mahsulotlariga tariflarni bekor qilish
to'g'risida bitim tuzdilar. Vazirlar konferentsiyasining ikkinchi yig'ilishi
1998 yil 18 va 20 mayda Jenevada bo'lib o'tdi. Yana JST ishini ko'rib
chiqdi va kelgusidagi ish dasturini tasdiqladi. U global elektron tijorat
bilan bog'liq muammolarni o'rganishni talab qildi va keyingi uchrashuvga
tayyorgarlikni boshladi.
Uchinchi vazirlar konferentsiyasi 1999 yil 29 noyabr-3 dekabr
kunlari Sietlda bo'lib o'tdi. Bu yig'ilish savdo muzokaralarining yangi
bosqichi kun tartibini ko'rib chiqishga mo'ljallangan edi, lekin savdo
vazirlari kelisha olmadi va o'z ishlarini to'xtatdi. JST bosh direktoriga
delegatsiyalar bilan maslahatlashish va qolgan kelishmovchiliklarni
bartaraf etish yo'llarini muhokama qilish topshirildi. "Sietldagi jang" deb
nomlanuvchi vazirlik ko'cha zo'ravonligi va globallashuvga qarshi
namoyishchilar bilan ajralib turardi.
To'rtinchi vazirlar konferentsiyasi 2001 yil 9-14 noyabr kunlari
Qatar poytaxti Doha shahrida bo'lib o'tdi. O'sha uchrashuvda savdo
vazirlari ko'p tomonlama savdo muzokaralarini Dohani rivojlantirish
dasturi deb nomlangan yangi raundini boshlashga kelishib oldilar va
yanvar oyining yakuniy kelishuvlari muddatini belgilashdi. Ular yangi
bosqich uchun ish dasturini tuzdilar va rivojlanayotgan mamlakatlarning
ko'plab muammolarini ko'rib chiqishga kelishdilar
Vazirlar konferentsiyasi 2003 yil 10-14 sentyabr kunlari
Meksikaning Kankun shahrida bo'lib o'tdi. Ikki yil oldin Qatar poytaxti
Dohada e'lon qilingan Vazirlar Deklaratsiyasiga ko'ra, V vazirlar
konferentsiyasi "... muzokaralardagi yutuqlarni hisobga olish, kerakli
siyosiy ko'rsatmalarni berish va kerak bo'lganda qarorlar qabul qilish"
uchun mo'ljallangan edi. Kankun vazirligida ko'plab savdo vazirlari yangi
raundning qolgan muzokaralarini boshqarish uchun asos yaratishga harakat
11

qilishdi, lekin ular katta kelishmovchiliklarni hal qila olmadilar va
muzokaralar to'xtab qoldi.
Oltinchi vazirlar konferentsiyasi 2005 yil 13-18 dekabrda
Gonkongda bo'lib o'tdi. Vazirlikning asl maqsadi, davom etayotgan savdo
muzokaralarining Doha kun tartibi (DDA) tartibi rejalarini kelishib olish
bo'lsa -da, bu maqsad bekor qilindi va a'zolar qishloq xo'jaligi, sanoat
tariflari, boj va kvotadagi ba'zi kichik yutuqlarga rozi bo'lishdi. -kam
rivojlangan davlatlar uchun bepul kirish
JSTning kundalik operatsiyalarini nazorat qiluvchi organ-har bir a'zo
mamlakat vakilidan iborat Bosh Kengash. Kengash odatda har oy yig'iladi
va mamlakatlar uchun savdo masalalarini muhokama qilish uchun forum
yaratadi. AQShning Bosh Kengashdagi delegati AQShning Jenevadagi
savdo vakilining o'rinbosari hisoblanadi.
Umumiy kengash, shuningdek, boshqa ikkita noyob yig'ilishda
yig'iladi. Ulardan biri savdo siyosatini ko'rib chiqish mexanizmi (TPRM).
TPRM a'zo davlatlarning milliy savdo siyosatini yaqindan kuzatib borish
uchun Urugvay raundi bitimlari asosida tuzilgan. Dunyo savdosining eng
katta ulushiga ega bo'lgan to'rtta davlat har ikki yilda, keyingi 16 ta eng
yirik savdogarlar har to'rt yilda, boshqa mamlakatlar esa har olti yilda bir
marta ko'rib chiqiladi. Savdo sharhlari mamlakatning savdo siyosati haqida
ma'lumot beradi va mamlakat bozorni ochish yoki bozorni cheklash
siyosatini olib bormoqda. Ushbu ommaviy imtihon mamlakat uchun
savdoni to'xtatadigan amaliyotlardan qochish uchun engil bosimdir.
Umumiy kengash, shuningdek, nizolarni hal qilish organi (DSB)
sifatida yig'iladi. Urugvay raundi kelishuvlari nizolarni hal qilish
jarayonini ancha kuchaytirdi. Jarayonning birinchi bosqichi - jalb qilingan
hukumatlar bilan maslahatlashuv. Agar maslahatlashuv muvaffaqiyatsiz
bo'lsa, shikoyatchi DSBga nizolar panelini tuzishni so'rashi mumkin.
12

Bahslar guruhi ishni ko'rib chiqadi va DSBga hisobot beradi. Agar
shikoyat qanoatlantirilsa, respondent o'z amaliyotini o'zgartirishi yoki
ma'qul qarorni muhokama qilishi kerak. Aks holda, shikoyatchi DSBdan
majburiyatlarni to'xtatishga ruxsat berishni so'rashi mumkin va shu bilan
shikoyat beruvchiga qasos olishga ruxsat beradi. Masalan, shikoyatchi
DSB qaroriga e'tibor bermaydigan respondent mamlakatga nisbatan
tariflarni oshirishga ruxsat olishi mumkin. Ruxsat berish, agar bir ovozdan
ma'qullanmasa. Har bir bosqichda protseduralar aniq jadvallar bilan aniq
belgilangan.
Bosh Kengash qoshidagi uchta yirik organda ko'proq
ixtisoslashtirilgan ishlar olib boriladi. Ulardan biri - tovarlar savdosi
bo'yicha kengash bo'lib, uning qo'mitalari bir qator savdo sohalarida
ishlaydi. Bir qo'mita qishloq xo'jaligi savdosi bilan shug'ullanadi. Yana bir
qo'mita sanitariya va fitosanitariya choralari mavzusini nazorat qiladi, bu
choralar hayvonlar va o'simliklarning salomatligi va xavfsizligiga tegishli.
Ba'zi qo'mitalar, agar JST qoidalariga (antidamping, subsidiyalar va
kompensatsiya choralari) muvofiq amalga oshirilmasa, "adolatsiz" deb
topilgan amaliyotlarni kuzatadilar. Boshqa qo'mitalar, albatta, "adolatsiz"
bo'lmagan, lekin shunga qaramay, savdo-sotiqni buzuvchi bo'lishi mumkin
bo'lgan amaliyotlarni tekshiradi (kelib chiqish qoidalari, kafolatlar, texnik
to'siqlar, bojxona bahosi va importni litsenziyalash). Bir qo'mita savdo
bilan bog'liq investitsiya tadbirlarining nisbatan yangi sohasida ishlaydi,
ikkinchisi esa bozorga kirish muammolarini (tariflar va nontarif choralari)
ko'rib chiqadi. Shuningdek, tovarlar savdosi bo'yicha kengash qoshida
Axborot texnologiyalari bo'yicha kelishuv qo'mitasi joylashgan.
Umumiy Kengash qoshidagi ikkinchi yirik organ - bu xizmatlar
savdosi bo'yicha Urugvay davra kelishuvini nazorat qiluvchi Xizmatlar
savdosi bo'yicha kengash. Urugvay Round xizmatlari shartnomasi uch
13

qismdan iborat. Birinchi qismda mamlakatlar rioya qilishga rozi bo'lgan
asosiy tamoyillar, jumladan, milliy muomala, eng ko'p imtiyozli rejim va
shaffoflik (tegishli qonun va qoidalar haqida ochiq ma'lumot) keltirilgan.
Ikkinchi qism qoidalarga ega bo'lgan to'rtta qo'shimchani o'z ichiga oladi:
(1) xizmat ko'rsatuvchi shaxslarning harakati, (2) moliyaviy xizmatlar, (3)
telekommunikatsiya va (4) havo transporti xizmatlari. Uchinchi qism -
mamlakat majburiyatlari jadvali. Bu majburiyatlar majburiydir va qamrovi
kamaytirilishi mumkin emas, xuddi tovarlarga bo'lgan tariflar darajasida
bo'lgani kabi, ularni bir marta oshirib bo'lmaydi. Xizmat majburiyatlari,
agar davlatlar majburiyatlarni dastlab muzokaralar olib borganlarida, bu
istisnolarni o'z ichiga olgan bo'lsa, milliy rejim va eng maqbul davlat
tamoyillariga istisnolarni o'z ichiga olishi mumkin.
Savdo bilan bog'liq intellektual mulk huquqlari kengashi (TRIPS)
Bosh kengash qoshidagi uchinchi yirik organ hisoblanadi. TRIPS Kengashi
Urugvay raundi davomida erishilgan intellektual mulk huquqlari
to'g'risidagi kelishuvni kuzatadi va a'zolarning bajarilishini nazorat qiladi.
TRIPS shartnomasi uch qismdan iborat. Birinchi bo'limda mamlakatlar
bajarishi kerak bo'lgan asosiy tamoyillar, shu jumladan milliy muomala va
eng qulay rejim. Ikkinchi qism patentlar, tovar belgilari, mualliflik
huquqlari, sanoat namunalari va geografik ko'rsatkichlar (masalan,
"shampan" ma'lum bir mintaqadagi sharobni ko'rsatadi) kabi har xil turdagi
intellektual mulk huquqlarining standartlarini belgilaydi va himoya qilish
uchun minimal vaqtni ta'minlaydi. . Shartnomaning uchinchi qismi ijro
etuvchi jarayonlarni belgilaydi. 3
Yuqorida muhokama qilingan organlardan tashqari, Bosh Kengash
qoshida boshqa ko'plab qo'mitalar va ishchi guruhlar mavjud. Masalan,
savdo, qarz, moliya va savdo va texnologiya transferi bo'yicha ishchi
3
Sh.M.Mirziyoevning Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash - yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi.
14

guruhlar mavjud. JSTning barcha a'zolari tomonidan imzolanmagan ko'p
tomonlama shartnomalar bo'yicha fuqarolik samolyotlari va davlat
xaridlari bo'yicha qo'mitalar mavjud. Savdo va taraqqiyot qo'mitasi tez -tez
boshqa xalqaro institutlar bilan rivojlanayotgan mamlakatlarning alohida
xavotirlari bo'yicha ishlaydi. Qatnashish bo'yicha ishchi guruhlar murojaat
etuvchi mamlakatlar bilan uchrashib, arizachining savdo rejimini JST
qoidalari va tamoyillariga muvofiqlashtirish uchun zarur bo'lgan
o'zgarishlarni aniqlaydilar. Urugvay raundida savdo va atrof -muhit
bo'yicha qo'mita ham tuzildi.
15

1.3. jahon savdo tashkilotining hamkorlik siyosati
Jahon savdo tashkiloti ishtirokidagi Kongress munozarasi bir nechta
asosiy masalalarga qaratildi. Bular: (1) ko'p tomonlama forum orqali AQSh
savdo maqsadlariga erishish; (2) savdo qarorlarida AQSh suverenitetini
ta'minlash; (3) JST savdo nizosi va AQSh manfaatlari; (4) JSTda an'anaviy
va noan'anaviy mavzular; va (5) Kongressning AQShning JSTda
ishtirokidagi roli.
1. AQSh savdo maqsadlariga JSTning ko'p tomonlama forumi orqali,
ikki tomonlama yoki mintaqaviy savdo bitimlari yoki bir tomonlama
harakatlar kabi boshqa vositalarga nisbatan qanchalik erishiladi? JSTning
Qo'shma Shtatlar uchun ko'p afzalliklari bor: u xalqaro savdoning yagona
ko'p tomonlama nizo mexanizmini taqdim etadi, kamsitishni oldini olish
qoidalarini boshqaradi va savdo qanday olib borilishini yanada
xavfsizligini ta'minlaydi. Biroq, ba'zilar JSTni a'zolari ko'pligi, milliy
manfaatlari xilma-xilligi va konsensusga asoslangan qarorlar qabul
qilganligi sababli, sekin va og'ir ish deb tanqid qiladilar. Boshqa variant -
AQSh maqsadlarini boshqa ko'p tomonlama organ orqali amalga oshirish.
Masalan, Amerika Qo'shma Shtatlari va boshqa (asosan rivojlangan)
davlatlar kema qurish va Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotiga
sarmoya kiritish borasida muzokaralar olib borishdi, ammo
muvaffaqiyatsiz bo'ldi. Boshqa variant - mintaqaviy yoki ikki tomonlama
kelishuvlar orqali savdo imtiyozlarini qo'lga kiritish. Bu kelishuvlar AQSh
eksportchilariga imtiyozlar berishi mumkin va muzokara qilish osonroq.
Biroq, ba'zilar, mintaqaviy va ikki tomonlama bitimlar savdo -sotiqni
chalg'itadi va Qo'shma Shtatlar va boshqa mamlakatlarni ko'p tomonlama
muzokaralardan katta foyda olishdan chalg'itishi mumkin deb da'vo
qiladilar.
16

2. Qo'shma Shtatlar JST a'zosi sifatida o'z suverenitetini saqlab qola
oladimi? JSTni tanqid qilayotganlar AQSh Qo'shma Shtatlar JST a'zosi
sifatida o'z suverenitetini yo'qotadimi, degan savolni ko'tarishdi. Qo'shma
Shtatlar a'zo sifatida ko'p tomonlama organ qoidalariga muvofiq harakat
qilishga majbur. Jahon savdo shartnomasini tuzuvchi bitimning XVI (4) -
moddasida shunday deyilgan: "Har bir a'zo o'z qonunlari, qoidalari va
ma'muriy tartib -qoidalarining ilova qilingan Shartnomalarda ko'zda
tutilgan majburiyatlariga muvofiqligini ta'minlaydi". Urugvay raundi
davomida erishilgan kelishuvlar - bu tovarlar savdosi, xizmatlar savdosi,
intellektual mulk huquqlari, nizolarni hal qilish va boshqa savdo sohalarini
o'z ichiga oladi. Biroq, JST a'zolarni majburiyatlarini bajarishga majburlay
olmaydi. Amerika Qo'shma Shtatlari va JSTning boshqa a'zolari o'z milliy
manfaatlari uchun harakat qilishlari mumkin. JST, milliy xavfsizlik kabi
ruxsat etilgan istisnolarni tan oladi. Biroq, har qanday ko'p tomonlama
institut, uning a'zolari tashkilot qoidalariga rioya qilgani kabi kuchli. Agar
Qo'shma Shtatlar yoki boshqa a'zo davlatlar JST qoidalariga zid bo'lgan bir
tomonlama harakatlarni tanlasa, bu harakat institutni zaiflashtirishi
mumkin. Bu AQSh siyosatchilari uchun JST tomonidan qo'yilgan intizom
ochiq savdo tizimining afzalliklari uchun maqbul xarajat bo'ladimi, degan
qaror. 4
3. AQSh manfaatlari JST savdo nizolari orqali ta'minlanadimi?
Qo'shma Shtatlar savdo nizolari uchun ko'p tomonlama forumning mavjud
bo'lishidan bir qancha afzalliklarni tushunadi. Umuman olganda, bunday
forum mamlakatlarga keskin choralarga murojaat qilmasdan, nizolarni
tinch yo'l bilan hal qilishga imkon beradi. JSTning nizolarni hal qilish
jarayoni tushunarli va tushunarli qoidalar to'plamini taqdim etadi va bu
jarayon mamlakatlar o'rtasida hech qanday farq qilmaydi.5 Amerika
4
Sh.M.Mirziyoevning. Oliy Majlisga Murojaatnomasi. - Toshkent: O‘zbekiston, , 2018
17

Qo'shma Shtatlari bu jarayonni shikoyatchi sifatida ishlatishda nisbatan
muvaffaqiyatli bo'ldi. 2006 yil oktabr holatiga ko'ra, AQSh savdo vakili 24
ta ish sud tartibisiz AQSh qoniqtiradigan darajada hal qilinganligini xabar
qiladi; Amerika Qo'shma Shtatlari asosiy masalalar bo'yicha 26 ta ishni
yutgan; 4 holatda AQSh asosiy masalalarda ustunlik qilmagan; va boshqa
24 ta holat ish bosqichida, maslahatlashuvlar yoki kuzatuv jarayonini
kuzatgan yoki boshqa tarzda faol bo'lmagan
JSTning nizolarni hal qilish jarayoni haqida ko'plab shikoyatlar
mavjud. Ba'zi hollarda, mamlakatlar munozarali panellar xulosalariga rioya
qilmagan. Masalan, AQShning gormonlar bilan ishlab chiqarilgan mol
go'shti importiga Evropa Ittifoqi (EI) savdo cheklovlari ustidan shikoyat
qilish. Tanqidchilarning aytishicha, ba'zi ishlar iqtisodiy emas, siyosiy
sabablarga ko'ra ochiladi. Misol uchun, ba'zi tahlilchilarning aytishicha,
Evropa Ittifoqi AQShning eksport uchun soliq imtiyozlariga qarshi yillar
davomida hech qanday choralar ko'rmagan, lekin keyin AQSh boshqa
holatda yutqazganidan keyin e'tiroz bildirgan. Nihoyat, Qo'shma Shtatlar
sudlanuvchi sifatida savdo choralari bilan bog'liq bir qancha ishlarni
yo'qotdi va bu Kongressning ba'zi a'zolarini JST savdo nizolari guruhlari
savdo bitimlarini talqin qilishda haddan tashqari vakolat olganlikda
ayblashga majbur qildi. Qo'shma Shtatlar respondent sifatida yaxshi ish
qilmagan. 2006 yil oktyabr holatiga ko'ra, Amerika Qo'shma Shtatlari
asosiy masalalar bo'yicha 14 ta ishda g'olib bo'lgan, ammo 30 ta ishda
g'olib bo'lmagan, 17 ta ish sud jarayonini tugatmasdan hal qilingan, 10 ta
ish sud yoki apellyatsiya bosqichida, 22 ta ish esa sudgacha bo'lgan.
maslahat bosqichi yoki harakatsiz.
JST faqat an'anaviy savdo masalalarini qamrab olishi kerakmi yoki
uni mehnat va atrof -muhit kabi noan'anaviy masalalarni qamrab oladimi?
GATT shartnomasida dastlab chegara choralari (tariflar va kvotalar)
18

to'g'risidagi qoidalar o'rnatildi, so'ngra tovarlarning savdosiga to'g'ridan -
to'g'ri ta'sir ko'rsatadigan (masalan, subsidiyalar, davlat xaridlari) ma'lum
ichki amaliyot qoidalari qo'shildi. Urugvay raundi shartnomalari savdo
qoidalarini yanada kengaytirib, xizmatlar savdosi va intellektual mulk
huquqlari kabi yangi sohalarni qamrab oldi. AQSh bizneslari, odatda,
JSTni savdo bilan bog'liq an'anaviy masalalar doirasidan tashqariga
chiqishni xohlamaydilar, chunki ular muzokarachilar savdo to'siqlariga
e'tibor qaratishlari va ijtimoiy omillarni hisobga olmasalargina eng katta
eksport imkoniyatlarini qo'lga kiritishlarini ta'kidlaydilar.
Biroq, ko'pchilik guruhlar JSTni an'anaviy bo'lmagan mavzularni
qamrab oladigan darajada kengaytirish kerak, degan fikrda. Hozirgi savdo
munozarasi markazida bo'lgan ikkita mavzu - bu mehnat va atrof -muhit.
Mehnat guruhlarining ta'kidlashicha, ko'plab mamlakatlar ishchilarni, shu
jumladan bolalarni, tashqi bozor uchun arzon mahsulotlar ishlab chiqarish
uchun ishlatishadi. Ekologik guruhlar JST qoidalariga kiritilgan savdo
uchun tovar ishlab chiqarishning ekologik ta'sirini ko'proq ko'rib chiqishni
xohlaydilar. Yaqinda JSTning bo'lajak iqlim o'zgarishi bo'yicha potentsial
majburiyatlarini bajarishda mumkin bo'lgan roli haqida munozaralar bo'lib
o'tdi. Mamlakatda savdo muzokaralarida an'anaviy va noan'anaviy
mavzularda kuchli kelishmovchiliklar mavjud. Xalqaro miqyosda
mamlakatlar bu borada keng ko'lamli pozitsiyalarga ega.
5. AQSh JSTda qanday ishtirok etishida Kongressning roli qanday?
Garchi ijro etuvchi hokimiyat Jenevada shtatni ushlab tursa va JSTda
savdo muzokaralarini olib borsa -da, Kongress AQShning tashqi savdoni
amalga oshirish bo'yicha konstitutsiyaviy vakolati orqali JSTda qanday
ishtirok etishida muhim rol o'ynaydi. 2002 yilda qabul qilingan savdo
bitimlarini amalga oshirish uchun qonunchilikning tezlashtirilgan tartib-
qoidalarini tasdiqlagan savdo-sotiqni rag'batlantirish to'g'risidagi qonun
19

hujjatlarida (P.L. 107-210) Kongress AQSh muzokarachilari uchun savdo
maqsadlarini belgilab berdi va ijro etuvchi hokimiyatdan u bilan
maslahatlashishni talab qildi. Muzokaralar davomida Kongress nazoratni
o'z qo'lida saqlaydi va P.L. 107-210, faol maslahat vazifasini bajaradi.
Amalga oshiruvchi qonun loyihasi kiritilgandan so'ng, Kongress savdo
bitimini amalga oshirish uchun zarur bo'lgan qonun hujjatlariga kiritilgan
o'zgartirishlarni ma'qullash yoki tasdiqlamaslikka qaror qiladi. Amaldagi
TPA qonunchiligi 2007 yil iyul oyida tugadi va Kongress Doha raundi
bo'yicha kelishuvga erishilsa, TPAni yangilashi yoki uzaytirishi mumkin.
Kongress, shuningdek, Jahon savdo tashkilotining nizolarni hal qilish tartib
-qoidalari bo'yicha mumkin bo'lgan salbiy qarorlarga javoban AQSh savdo
qonunlariga kiritilgan o'zgartirishlarni ko'rib chiqishi mumkin. 5
Yuqorida tavsiflangan Kongressning roli savdo masalalari bo'yicha
ijro etuvchi va qonun chiqaruvchi hokimiyatlarning faoliyatini
muvofiqlashtirish va tartibga solishga yordam berish uchun rivojlandi,
lekin bu rol doimiy ravishda muhokama qilinadi va qayta baholanadi.
Munozarada ishtirok etayotganlarning ko'pchiligi bu ijro etuvchi-qonun
chiqaruvchi munosabatlar hali ham foydali yoki mos keladimi, degan
savolni tug'diradi. Ma'muriyat savdo muzokaralarida katta vakolatlarga ega
bo'lishni talab qilib, savdoni rag'batlantirish vakolatxonasiga qayta -qayta
ruxsat berish zarurati AQSh savdo siyosatini to'xtatadi va Qo'shma
Shtatlarni savdo muzokaralarida qatnashishdan saqlaydi. Biroq, ko'pchilik
a'zolarning ta'kidlashicha, Kongress o'zining konstitutsiyaviy rolidan juda
voz kechgan va savdo siyosatini shakllantirishda va savdo muzokaralarini
nazorat qilishda kuchliroq bo'lishi kerak.
Ma lumki, Jahon savdo tashkiloti (JST) —ʼ mamlakatlararo savdo
qoidalarini boshqarib turuvchi yagona xalqaro tashkilot hisoblanadi.
5
Авдокушин Е.Ф. «Международные экономические отнашения». Учебное пособие – М.: 1997
20

Xo sh, ushbu tashkilotning asosiy vazifasi nimalardan iborat?ʻ
Global dunyo uchun qanday ahamiyat kasb etadi? Unga a zo bo lish
ʼ ʻ
qanchalik samara keltiradi? Keling, quyida shular haqida fikr yuritamiz.
Vazifalar va kutiladigan natijalar
Avvalo qayd etish lozimki, JST (WTO, ingl. World Trade
Organization)ning asosiy maqsadlaridan biri o zini o zi himoya qilishni
ʻ ʻ
kuchaytirish va proteksionizm qo llanishini bekor qilishdan iborat. Mazkur
ʻ
tashkilot xalqaro tijorat uchun qulay huquqiy tizimni taqdim eta oladigan
cheksiz imkoniyat eshigi. O zaro qabul qilingan muhim hujjatlar
ʻ
davlatlarning o z savdo siyosatlarini kelishilgan mezonlarda olib
ʻ
borishlarida mas uliyat yuklaydi. Bundan
ʼ ko zlangan maqsad ʻ — jahon
bozorida muvaffaqiyatli faoliyat yuritishda tovarlar va xizmatlarni ishlab
chiquvchilar, eksportyor va importyorlarga ko mak berishdir.
ʻ
Xalqaro savdoni liberallashtirish, savdo bitimlarining odilligini
ta minlash, iqtisodiy o sish va xalq farovonligini oshirish JSTning asosiy
ʼ ʻ
funksiyalari sirasiga kiradi. JST unga a zo bo lgan mamlakatlardan ichki
ʼ ʻ
bozorni erkinlashtirishni qat iy talab qiladi. Ushbu vazifani bajarish esa
ʼ
unchalik oson kechmaydi. Sababi arzon va sifatli mahsulotlar ishlab
chiqaruvchi chet el korxonalariga raqobat qila olmagan milliy korxonalar
tanazzulga uchrashi ayni haqiqatdir.
Shunday ekan, O zbekiston uchun kutiladigan natija nima bo ladi?
ʻ ʻ
Albatta, har bir ishning samaradorligi o sha -davlat, muhitdagi yaratilgan
ʻ
sharoitlar va tayyorgarlik darajasiga chambarchas bog liq kechadi. Buning
ʻ
uchun:
— iqtisodiyotni erkinlashtirish va sanoat tarmoqlari baravar
rivojlanishini tartibga solish;
— narx-navoni tartibga solish va maqbul soliq tizimini vujudga
keltirish;
21

— alohida sektorlar va ishlab chiqarishda subsidiyalarni saqlash;
— tovarlarni standartlash va sertifikatsiya qilish tizimini tartibga
solish;
— xorij sarmoyalari jozibadorligini oshirish;
— import va eksport boj to lovlari tarifini tartibga solish talabʻ
qilinadi.
Har bir davlatning bu tashkilotga a zo bo lish jarayoni o rtacha 8 —
ʼ ʻ ʻ
10, ba zi davlatlar uchun esa 10 — 15 yilni tashkil etadi. O zbekiston
ʼ ʻ
1995-yilda ariza topshirgan bo lishiga qaramasdan, faqat 2017-yildan
ʻ
boshlab, ijobiy siljish kuzatilyapti. Lekin ustuvor sohalarning boshqaruvi
30 yildirki, monopolistlarning qo lida turibdi. Masalan, transport sohasida
ʻ
yagona aviakompaniya, temir yo l kompaniyasi xohlagan narxini o rnatadi,
ʻ ʻ
jamiyat, -davlatchilik ular bilan samarali kurasha olmaydi. Bundan
O zbekiston
ʻ iqtisodiyoti ko p ʻ yildirki, aziyat chekmoqda.
Shuni ham ta kidlash lozimki, dunyoning eng katta iqtisodiyot
ʼ
egalari — AQSH, G arbiy
ʻ Yevropa davlatlari, -Xitoy, Yaponiya kabi
mamlakatlar JSTdan unumli foydalana oladi. Kichik davlatlar, jumladan,
O zbekiston ham bu imkoniyatlardan to liq foydalana olmasligi ularning
ʻ ʻ
umumiy resurslariga borib taqaladi. Mamlakatimizning JSTga a zoligi
ʼ
YEOIIning tartib-qoidalari va monopoliyasiga tushib qolmaslikning oldini
oladi, deb hisoblaymiz. Ichki monopolistlardan qutulish muammosi
hal bo ladi. Xalqaro darajada erkin raqobat tizimi o z-o zidan yaratiladi.
ʻ ʻ ʻ
Tarixi va tuzilishi qanday?
Mavzuni kengroq ochib berishda mazkur tashkilotning tarixi va
tarkibiy tuzilishiga alohida to xtalib o tish joiz. JSTga 1995-yil yanvarda
ʻ ʻ
asos solingan. 1994-yil 15-apreldagi Marokash deklaratsiyasida «uning
natijalari jahon iqtisodiyotini mustahkamlaydi va butun dunyoda savdoni,
investitsiyalarni kengaytirib, ishchi kuchi bandligi, daromadlarning
22

o sishiga olib keladi. Shuningdek, u jamoaviy bahslar, muzokaralarʻ
va taqdimlash orqali mamlakatlar orasidagi savdo aloqalarini
rivojlantiruvchi platforma hisoblanadi», deb yozib qo yilgan.
ʻ
1994-yildagi mahsulotlar savdosi haqidagi bitim, xizmatlar savdosi
haqidagi bosh bitim, intellektual mulk haqidagi bitim Jahon savdo
tashkilotining tarkibiy qismlariga kiradi. Mazkur hujjatlar a zo
ʼ
mamlakatlarning parlamentlari tomonidan tasdiqlangan.
1995-yildan faoliyatini boshlagan bu tashkilotga ayni vaqtda a zo
ʼ
bo lgan 164 davlat uchun yangi bozorlar ochiq hisoblanadi. O ndan ziyod
ʻ ʻ
turli yo nalishdagi bitimlar uning normativ-huquqiy bazasini tashkil
ʻ
etyapti. Mazkur hujjatlar talabini bajarish tashkilotning barcha a zolari
ʼ
uchun majburiy sanaladi. A zo bo lishni istagan davlatlar o z milliy
ʼ ʻ ʻ
qonunchiligini ularga muvofiqlashtirishi kerak. 6
Evropa va o’rta osiyo davlatlari moliyaviy ko’rsatgichlari
6
Шруипер X. А. «Международные Экономические Организации» (М.: «Международные Отнашения», 1999)
23

II.Bob.Jahon banki va uning faoliyati
2.1 Jahon bankining tashkiliy tuzilmasi
Jahon banki nomi bilan mashhur bo lgan Xalqaro tiklanish vaʻ
taraqqiyot banki rivojlanishga yordam berishning dunyodagi eng yirik
manbalaridan biridir. Uning asosiy maqsadi aholining eng kambag'al
guruhlari va eng qashshoq mamlakatlarga yordam berishdir. Jahon banki
rivojlanayotgan mamlakatlarga qashshoqlikka qarshi kurashda, barqaror,
barqaror va adolatli iqtisodiy o‘sishga erishishda yordam beradi.
Jahon banki 1945-yilda G‘arbiy Yevropaga Ikkinchi jahon urushidan
keyin tiklanishiga ko‘maklashish asosiy vazifasi bilan tashkil etilgan.
Evropani qayta qurish va qayta qurishdan so'ng Jahon banki faoliyatining
ko'lami rivojlanayotgan mamlakatlarni qo'llab-quvvatlashga o'tdi. 1950-
yillarda Ma’lum bo‘lishicha, kambag‘al rivojlanayotgan mamlakatlar o‘z
iqtisodiyotini rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan mablag‘larni Jahon banki
shartlari asosida qarz olishga qodir emas va kredit shartlarini yumshatish
zarur. Shunday qilib, 1960 yilda Jahon banki tarkibida foizsiz kreditlar
beruvchi Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasi (XTA) tashkil etildi. IDA
mablag'lari boy mamlakatlarning badallaridan, shuningdek, ilgari berilgan
kreditlarni to'lashdan kelib chiqadi.
Hozirgi vaqtda Jahon banki 184 davlatni o'z ichiga oladi. Bosh
qarorgohi Vashingtonda, AQShda joylashgan.
Jahon iqtisodiyoti va ijtimoiy sohada mavjud bo'lgan yillar davomida
Jahon bankining ustuvor yo'nalishlari sezilarli o'zgarishlarga duch keldi.
1980 yilda bank kreditlarining 21% elektr energetika sohasiga
yo'naltirilgan. Bugungi kunda bu ko'rsatkich atigi 7 foizni tashkil etadi.
Shu bilan birga, sog‘liqni saqlash, ta’lim, pensiya va boshqa ijtimoiy
xizmatlarni rivojlantirishni qo‘llab-quvvatlash uchun bevosita
ajratilayotgan mablag‘lar miqdori 1980-yildagi 5 foizdan bugungi kunda
24

22 foizga oshdi. 184 ta a zo davlatni o z ichiga olgan Jahon banki yangiʼ ʻ
muammolarni, jumladan, gender taraqqiyoti, jamiyat boshchiligidagi
rivojlanish, mahalliy xalqlar muammolari va kam ta minlanganlar uchun
ʼ
hayotni saqlab qoladigan infratuzilmani qurish sa y-harakatlarini yechish
ʼ
orqali rivojlanishga yangicha yondashdi.
Jahon banki guruhi a zo davlatlarga tegishli bo lgan beshta yaqin
ʼ ʻ
institutdan iborat. Ushbu muassasalarning har biri qashshoqlikka qarshi
kurashish va aholi turmush darajasini oshirishda o‘ziga xos rol o‘ynaydi.
Jahon banki o'z faoliyatini muayyan hududlar yoki sektorlar bilan
shug'ullanuvchi yoki qashshoqlikka qarshi kurashuvchi va iqtisodiy
rivojlanishga yordam beruvchi vitse-prezident departamentlari (VPD)
orqali olib boradi.
Jahon banki o'ziga xos kooperativ jamiyat sifatida boshqariladi,
uning aktsiyadorlari ushbu tashkilotga a'zo mamlakatlardir.
Mamlakatlarning har biridagi aktsiyalarning soni iqtisodiyot hajmiga qarab
taxminan hisoblanadi. Eng yirik aksiyador AQSH (16,41 foiz aktsiya),
Yaponiya (7,78 foiz), Germaniya (4,49 foiz), Buyuk Britaniya (4,31 foiz)
va Fransiya (4,31 foiz) hisoblanadi. Qolgan aktsiyalar qolgan a'zo davlatlar
o'rtasida taqsimlanadi.
Jahon bankiga a’zo davlatlar boshqaruvchilar kengashi tomonidan
taqdim etiladi. Odatda, gubernatorlar moliya vaziri yoki taraqqiyot vaziri
kabi hukumat amaldorlaridir. Boshqaruv kengashi bankning siyosatni
belgilovchi oliy organi hisoblanadi. Kengash yiliga bir marta Bankning
yillik yig'ilishlarida yig'iladi. Ushbu vazirlar yiliga bir marta yig'ilishlari
sababli, aniq vakolatlar bevosita Bankning bosh qarorgohida joylashgan
ijrochi direktorlarga beriladi. Jahon banki guruhiga a zo bo lgan har bir
ʼ ʻ
davlat Ijrochi direktor tomonidan taqdim etiladi. Beshta Ijrochi Direktorlar
beshta eng yirik aktsiyadorlik a zo davlatlari — Qo shma Shtatlar,
ʼ ʻ
25

Yaponiya, Germaniya, Fransiya va Buyuk Britaniya tomonidan
tayinlanadi, qolgan a zo davlatlar esa 19 nafar ijrochi direktorlarʼ
tomonidan taqdim etiladi. An'anaga ko'ra, Jahon banki prezidenti bankning
eng yirik aksiyadori bo'lgan AQSh fuqarosi hisoblanadi. Prezident besh yil
muddatga saylanadi va qayta saylanish huquqiga ega, Direktorlar kengashi
majlislariga raislik qiladi va Bank faoliyatining umumiy yo‘nalishi uchun
javobgardir. Jahon bankining amaldagi prezidenti janob Pol Vulfovits
bo lib, u 2005-yil iyun oyida lavozimga kirishgan.
ʻ
Bankda iqtisodchilar, muhandislar, ta lim, shuningdek,
ʼ
ekologiya, moliyaviy tahlil , antropologiya va boshqalar. Bank xodimlari
160 ta davlat fuqarolari bo lib, 3000 dan ortiq kishi a zo mamlakatlardagi
ʻ ʼ
Bankning doimiy vakolatxonalarida ishlaydi. 7
Ta'limni moliyalashtirish boshlangan 1963 yildan buyon Jahon banki
qariyb 31 milliard dollar kredit va kredit ajratdi va hozirda 83 mamlakatda
158 ta ta'lim loyihasini moliyalashtirmoqda. Bank milliy hukumatlar, BMT
agentliklari, donorlar, nodavlat tashkilotlar va boshqa hamkorlar bilan
rivojlanayotgan mamlakatlarga universal ta’lim maqsadiga erishishda
yordam berish uchun yaqindan hamkorlik qiladi. Maqsad – 2015-yilga
qadar barcha bolalar, ayniqsa, qizlar va kam ta’minlangan oilalar
farzandlari boshlang‘ich maktabga qamrab olinib, boshlang‘ich ta’limni
tamomlash imkoniyatiga ega bo‘lish. Bankning ta'lim kreditlarining yaxshi
namunasi Hindistonning Mahalla maktabining boshlang'ich ta'lim dasturi
bo'lib, u ayollarning savodxonlik darajasi milliy o'rtacha ko'rsatkichdan
past bo'lgan hududlardagi qizlarga qaratilgan. Bugungi kunga qadar bank
tomonidan 1,3 milliard dollargacha mablag‘ ajratilgan dastur
Hindistonning 29 shtatidan 18 tasida savodxonlik darajasi past bo‘lgan 271
ta hududda 60 milliondan ortiq talabalarni qamrab oldi. Braziliya,
7
Abdullayeva Sh .Z. , “Halqaro valyuta munosabatlari ” . Т.2005
26

Salvador, Trinidad va Tobagoda bank tomonidan moliyalashtiriladigan
loyihalar mahalliy hamjamiyatlarga mahalliy maktablar va o‘qituvchilar
faoliyatini baholash huquqini berish orqali ta’lim sifatini oshirishda
mahalliy hamjamiyatlarning rolini kuchaytirishga qaratilgan.
Har kuni 14 000 kishi OIV virusi tashuvchisiga aylanadi; va ularning
yarmi 15 yoshdan 24 yoshgacha bo'lgan odamlardir. OIV/OITS so'nggi 50
yil ichida rivojlanayotgan mamlakatlar tomonidan ijtimoiy sohada
erishilgan ko'plab yutuqlarni tezda o'zgartirmoqda. iqtisodiy rivojlanish .
Birlashgan Millatlar Tashkilotining epidemiyaga global javob choralarini
muvofiqlashtiruvchi UNAIDS dasturi bilan hamkorlik qilib, Jahon banki
OIV/OITSning butun dunyo bo'ylab tarqalishiga qarshi kurashish uchun
1,7 milliard dollardan ortiq mablag' ajratdi. Bank mamlakatlarni
OIV/OITSga qarshi samarali strategiyani ishlab chiqqan hech bir mamlakat
moliyasiz qolmasligiga va Afrika hukumatlari bilan birgalikda ushbu
strategiyani ishlab chiqish va ishga tushirishga ishontirdi. mintaqaviy
dastur OIV/OITSga qarshi kurash (MAP), bu fuqarolik jamiyati
tashkilotlari va mahalliy hamjamiyatlarga katta miqdorda mablag' ajratadi.
Ko'pgina mamlakatlarda OIV/OITS tarqalishiga qarshi kurashning
sifat jihatidan yangi yondashuvlari ishlab chiqilgan bo'lib, ular hozirda
boshqa davlatlar tomonidan qabul qilinib, mahalliy sharoitga
moslashtirilmoqda. 2002 yilda MAP milliy profilaktika, davolash va
parvarish dasturlarini kengaytirish uchun Afrikaga 1 milliard dollar ajratdi.
Bundan tashqari, Bank OIV/OITSga qarshi kurashish uchun Karib
havzasiga 155 million dollar ajratdi va boshqa mintaqalarda ham ushbu
sohadagi dasturlarni qo‘llab-quvvatlashda davom etmoqda.
27

2.2 Jahon banki global miqyosda korruptsiyaga qarshi kurashda
yetakchi rol o'ynaydi
Korruptsiya rivojlanishga to'sqinlik qiluvchi muammolardan biri
bo'lib, u kam ta'minlanganlar ahvolini yanada yomonlashtiradi, aholining
ularga eng muhtoj bo'lgan guruhlarini davlat resurslaridan mahrum qiladi.
1996 yildan beri Bank 100 ga yaqin mijoz-mamlakatda korruptsiyaga
qarshi 600 ta dastur va boshqaruv tashabbuslarini amalga oshirdi. Bu
tashabbuslar davlat amaldorlarining daromadlari, mol-mulki va kelib
chiqishi to‘g‘risida deklaratsiya topshirishdan tortib, sudyalarning
malakasini oshirish va jurnalistlarni tergov jurnalistikasiga o‘rgatishgacha.
Hozirgi vaqtda barcha yangi loyihalarning deyarli to'rtdan bir qismi davlat
xarajatlari va moliyaviy islohotlar bilan bog'liq bo'lgan tarkibiy qismlardan
iborat. Eng muhimi, Bankning korruptsiyani yo'q qilish bo'yicha
majburiyatlari korruptsiyaga qarshi chinakam global kurashga turtki bo'ldi.
Jahon banki boshqaruvni takomillashtirish va korruptsiyaga qarshi
kurashish bo'yicha sa'y-harakatlarni rejalashtirish va operatsiyalarga to'liq
integratsiya qilishga intiladi. Bundan tashqari, Bank moliyalashtirgan
loyihalarda korruptsiya uchun har qanday imkoniyatni bartaraf etish
bo'yicha sa'y-harakatlarni amalga oshirish majburiyatini oladi. So‘nggi
to‘rt yil davomida Bank xaridlar bo‘yicha qat’iy qoidalar va tartiblarni,
korruptsiyaga qarshi kurash tamoyillarini o‘rnatdi va korruptsiya holatlari
haqida xabar berish uchun anonim ishonch telefonini ochdi. 2002 yil iyul
holatiga ko'ra 77 ta firma va shaxslar Bank tomonidan
moliyalashtiriladigan loyihalar bo‘yicha shartnomalar tuzish huquqiga ega
emas deb e’lon qilingan.
Fuqarolik jamiyati Jahon bankida tobora muhim rol o'ynamoqda
O'tgan moliya yilida Bank tomonidan ma'qullangan rivojlanish
loyihalarining uchdan ikki qismidan ko'prog'i nodavlat notijorat
28

tashkilotlari (NNTlar) faol ishtirokida amalga oshirilgan va mamlakatga
yordam ko'rsatish strategiyalarining aksariyati bank tomonidan fuqarolik
jamiyati bilan maslahatlashgan holda ishlab chiqilgan. Ayni paytda Bank
xodimlari ushbu tashkilotning dunyo bo‘ylab 70 ta vakolatxonasida
faoliyat yuritib, aholi va nodavlat notijorat tashkilotlari bilan turli faoliyat
yo‘nalishlarida – ta’lim va OIV/OITSga qarshi kurashdan tortib, atrof-
muhitni muhofaza qilishgacha bo‘lgan hamkorlikda faoliyat yuritmoqda.
Janubiy Osiyoda Bank fuqarolik jamiyati bilan gender rivojlanish
strategiyalari, Sharqiy Yevropada fuqarolik jamiyati tashkilotlari bilan
qurolli mojarolar oqibatlarini bartaraf etish va boshqaruvni yaxshilash
bo‘yicha maslahatlar o‘tkazilmoqda, Lotin Amerikasida esa islohotlar
orqali imkoniyatlar muhokama qilinmoqda. , va islohotning ijtimoiy
oqibatlari. Fuqarolik jamiyatining bank loyihalariga jalb etilishining yorqin
misollaridan biri Sharqiy Timor bo lib, u yerda “Jamoatningʻ
imkoniyatlarini kengaytirish va mahalliy boshqaruv” loyihasi demokratik
yo l bilan saylangan mahalliy qishloq kengashlarini, jumladan yoshlar,
ʻ
ayollar, diniy va fermerlar guruhlarini qo llab-quvvatlaydi, yo llarni
ʻ ʻ
ta mirlaydi, aholini ichimlik suvi bilan ta minlaydi. mahalliy darajada
ʼ ʼ
hamjamiyat boshchiligidagi loyihalar orqali iqtisodiy faoliyatni qayta
ochish. 8
Jahon banki qurolli mojarodan chiqayotgan mamlakatlarga yordam
beradi. Bank hozirda qurolli mojarolardan jabr ko‘rgan 40 ta davlatda
faoliyat yuritib, jabrlangan aholiga yordam berish, tinch taraqqiyotni
tiklash va zo‘ravonlikning yangi avj olishlarini oldini olish bo‘yicha
xalqaro sa’y-harakatlarni qo‘llab-quvvatlamoqda. Bunda Bank iqtisodiy
faoliyatni qayta ochish, urushdan vayron bo lgan hududlarga sarmoya
ʻ
kiritish, urushda vayron bo lgan infratuzilmani tiklash va birinchi navbatda
ʻ
8
Rasulov T.S. « Халқаро валюта муносабатлари назарияси » Т .2008
29

bevalar va bolalar kabi eng zaif guruhlarga e tibor qaratish uchunʼ
dasturlarni maqsadli yo naltirish kabi bir qator muammolar ustida
ʻ
ishlamoqda. Bundan tashqari, Bank qurolli guruhlarning sobiq a'zolarini
qurolsizlantirish, demobilizatsiya qilish va fuqarolik hayotiga
reintegratsiya qilish, shuningdek, minalarni aniqlash va aholini ularning
mavjudligi haqida ogohlantirish tashabbuslarini qo'llab-quvvatlaydi. Bank
tomonidan moliyalashtiriladigan keng ko lamli va innovatsion loyihalar
ʻ
Afg onistonda infratuzilmani qayta qurish va mahalliy imkoniyatlarni
ʻ
kengaytirish, Kongo Demokratik Respublikasida ko chada qolgan
ʻ
bolalarni qayta o qitish, Serbiya janubidagi mahalliy rivojlanish loyihalari,
ʻ
Sharqiy Timorda yangi davlat xizmatchilarini tayyorlash va Gaitidagi
dasturlar, ularning maqsadi jamoatchilik roziligiga erishish va mamlakat
fuqarolari ishtirokida amalga oshiriladi.
Jahon banki kam ta'minlanganlar ehtiyojlariga javob beradi
60 ta davlatdagi 60 000 kambag'al odamlar bilan suhbatlar,
shuningdek, kundalik ishimiz tajribasi bizga qashshoqlik daromadlar
tengsizligi yoki ijtimoiy rivojlanishning past sur'atlaridan ham ko'proq
ekanligini o'rgatdi. Qashshoqlik - bu kambag'allarning o'z fikrini bildirish
imkoniyati, saylov huquqidan mahrum bo'lishi yoki o'z manfaatlarini
himoya qilish qobiliyati, ular suiiste'mol va korruptsiyadan
himoyalanmaganligi. Qashshoqlik - bu harakat erkinligi, tanlash erkinligi,
imkoniyatning etishmasligi kabi elementar erkinliklarning yo'qligi. Bizning
fikrimizcha, qashshoqlikda yashovchi shaxsga yuk yoki majburiyat sifatida
emas, balki qashshoqlikni tugatishga boshqalardan ko‘ra ko‘proq hissa
qo‘sha oladigan ishlab chiqarish boyligi sifatida qarash kerak.
Qashshoqlikni qisqartirish bo'yicha ijtimoiy-iqtisodiy imkoniyatlarni
kengaytirish yondashuvi kambag'allarni rivojlanish jarayonining markaziga
qo'yadi va kambag'al erkaklar va ayollar o'z hayotlari uchun javobgarlikni
30

o'z zimmalariga olish, ularga ma'lumot olish imkoniyatini berish va
kambag'allarni jalb qilish imkonini beradigan muhitni yaratadi. ishlab
chiqishda va uning jarayonda faol ishtirokini ta’minlash, sohada mas’uliyat
va salohiyatni oshirishni ta’minlash. Bank hozirda 2,2 milliard dollardan
ortiq mablag' bilan jamiyat tomonidan boshqariladigan rivojlanish
loyihalarini moliyalashtirmoqda. Indoneziyada 15 000 qishloq va jamoalar
mahalliy moliyalashtirish bo'yicha o'z takliflarini birlashtirmoqda, Beninda
esa ayollar o'rmonlarni nafaqat yoqilg'i, balki daromad manbai sifatida
ishlatish uchun himoya qilish uchun kuchlarini birlashtirmoqda.
Dunyodagi eng nufuzli tashkilot Jahon bankidir. Bu qanday, uni kim
boshqaradi, qaysi davlatlarga va qanday shartlarda moliyaviy yordam
beradi, Jahon banki Rossiyada nima qiladi?
So'nggi olti yil ichida Jahon banki global qashshoqlikka qarshi
kurashda keng ko'lamli hamkorlar bilan ishlamoqda, masalan, o'rmonlarni
saqlash uchun Jahon yovvoyi tabiat jamg'armasi va davlat va xususiy
sektorlar prototip uglerod fondini yaratishda yordam beradi. global isish
oqibatlarini yumshatish. Bundan tashqari, Bank Birlashgan Millatlar
Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi tashkiloti (FAO) va
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot Dasturi (BMTTD) bilan
hamkorlikda, to'yib ovqatlanmaslik va oziqlanishni kamaytirish uchun ilm-
fanning eng so'nggi yutuqlaridan foydalanadigan Xalqaro qishloq xo'jaligi
tadqiqotlari bo'yicha yuqori maqtovga sazovor bo'lgan maslahat guruhiga
homiylik qiladi. qashshoqlik, ovqatlanish va aholi salomatligi va atrof-
muhitni muhofaza qilish holatini yaxshilash.
Eng kambag'allarga yordam berish bo'yicha maslahat guruhi (CGAP)
orqali Jahon banki donorlar va xalqaro moliya institutlari bilan
mikromoliya institutlarining eng kambag'al odamlarga moliyaviy xizmatlar
ko'rsatish imkoniyatlarini kengaytirish uchun ishlaydi.
31

XULOSA
Xalqaro savdoni liberallashtirish, savdo bitimlarining odilligini
ta minlash, iqtisodiy o sish va xalq farovonligini oshirish JSTning asosiyʼ ʻ
funksiyalari sirasiga kiradi. JST unga a zo bo lgan mamlakatlardan ichki
ʼ ʻ
bozorni erkinlashtirishni qat iy talab qiladi. Ushbu vazifani bajarish esa
ʼ
unchalik oson kechmaydi. Sababi arzon va sifatli mahsulotlar ishlab
chiqaruvchi chet el korxonalariga raqobat qila olmagan milliy korxonalar
tanazzulga uchrashi ayni haqiqatdir.
Shunday ekan, O zbekiston uchun kutiladigan natija nima bo ladi?
ʻ ʻ
Albatta, har bir ishning samaradorligi o sha -davlat, muhitdagi yaratilgan
ʻ
sharoitlar va tayyorgarlik darajasiga chambarchas bog liq kechadi. Buning
ʻ
uchun:
— iqtisodiyotni erkinlashtirish va sanoat tarmoqlari baravar
rivojlanishini tartibga solish;
— narx-navoni tartibga solish va maqbul soliq tizimini vujudga
keltirish;
— alohida sektorlar va ishlab chiqarishda subsidiyalarni saqlash;
— tovarlarni standartlash va sertifikatsiya qilish tizimini tartibga
solish;
— xorij sarmoyalari jozibadorligini oshirish;
— import va eksport boj to lovlari tarifini tartibga solish talab
ʻ
qilinadi.
Har bir davlatning bu tashkilotga a zo bo lish jarayoni o rtacha 8 —
ʼ ʻ ʻ
10, ba zi davlatlar uchun esa 10 — 15 yilni tashkil etadi. O zbekiston
ʼ ʻ
1995-yilda ariza topshirgan bo lishiga qaramasdan, faqat 2017-yildan
ʻ
boshlab, ijobiy siljish kuzatilyapti. Lekin ustuvor sohalarning boshqaruvi
30 yildirki, monopolistlarning qo lida turibdi. Masalan, transport sohasida
ʻ
32

yagona aviakompaniya, temir yo l kompaniyasi xohlagan narxini o rnatadi,ʻ ʻ
jamiyat, -davlatchilik ular bilan samarali kurasha olmaydi. Bundan
O zbekiston
ʻ iqtisodiyoti ko p ʻ yildirki, aziyat chekmoqda.
Jahon banki sog'liqni saqlash dasturlarini moliyalashtirishning eng
yirik xalqaro manbalaridan biridir.Bundan tashqari energetika, talim sohasi
ishlab chiqarish, qurilish kabi sohalarni moliyalashtiradi.Jahon banki
asosan rivojlanayotgan mamlakatlardagi iqtisodiy-ijtimoiy dasturlarni va
islohotlarni moliyalashtiradi.
Bankning rivojlanish haqidagi maqsadi doimo mijoz davlatlarga
yordam berish bo‘lgan. Bosh iqtisodchi tomonidan boshqariladigan
bankning iqtisodiy taraqqiyot guruhi bank faoliyati haqidagi axborotlarni
tekshiradi hamda dolzarb masalalar hisoblangan investitsion muhitning qay
darajada ekanligini o‘rganadi. Bank xodimlari bankning asosiy vazifasi
hisoblangan iqtisodiy tahlil ishlarini har bir davlatda olib boradilar.
SHunday qilib Jahon Banki nafaqat moliyaviy tomondan ko‘maklashish
balki qay tarzda rivojlanish haqidagi axborotlarni beruvchi manba
hisoblanadi. Mijoz davlatlar orasida bunday axborotlarning tarqalishi bank
ishining asosiy prinsiplaridan biri hisoblanadi. Jahon banki, ikkinchi jahon
urushidan so‘ng uning talofatlarini tugatishga qaratilgan faoliyatini
boshlagan paytda uning tarkibiga 38 ta davlat kirgan. Hozirga kelib bunday
davlatlar soni 184 taga etgan. Jahon banki bu hamma tushunadigan “bank”
emas, bu ijrochi direktorlar kengashida o‘z vakillari bo‘lgan davlatlar yoki
xalqaro “aksionerlar” uyushmasidir. Ana shu vakillar bank siyosatini olib
boradilar va bank faoliyatini nazorat qiladilar. Jahon banki dunyoning 100
ta davlatida o‘z vakolatxonalariga ega va butun jahon bo‘ylab uning
ishchilari soni 10600 kishiga etadi.

33

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Sh.M.Mirziyoevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. - Toshkent:
O‘zbekiston, 2018.
2. Sh.M.Mirziyoevning. Konstitutsiya — erkin va farovon hayotimiz,
mamlakatimizni yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir. –
Toshkent: O‘zbekiston, 2018.
3. Sh.M.Mirziyoevning Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini
ta'minlash - yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi.
4. Sh.M.Mirziyoevning. Oliy Majlisga Murojaatnomasi. - Toshkent:
O‘zbekiston, , 2018
5. Авдокушин Е.Ф. «Международные экономические отнашения».
Учебное пособие – М.: 1997
6. Шруипер X. А. «Международные Экономические Организации»
(М.: «Международные Отнашения», 1999)
7. Abdullayeva Sh .Z. , “Halqaro valyuta munosabatlari ” . Т.2005
8. Rasulov T . S . «Халқаро валюта муносабатлари назарияси» Т.2008
9. Tojiyev R.R “Halqaro valyuta-kredit munosabatlari ” Т .2005
10. Nazarova G.G. , Haydarov N.X. “Halqaro iqtisodiy
munosabatlar ” :TDIU, 2007
11. http://fayllar.org/
12. http://arxiv.uz/
13. http://ziyonet.uz/ru
14. http://referat.arxiv.uz/
15. http://aim.uz/
34

JAHON SAVDO TASHKILOTI VA JAHON BANKI

Купить