Jahon sivilizasiyasida Nasaf allomalari ilmiy merosining tutgan o’rni - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	327.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Jahon sivilizasiyasida Nasaf allomalari ilmiy merosining tutgan o’rni

Купить

Jahon sivilizasiyasida Nasaf allomalari ilmiy
merosining tutgan o rni’
MUNDARIJA:
Kirish
…………………………………………………………………
I BOB. Nasaf Qarshi tarixi manbalarda
–
1.1. Nasaf Qarshi shahri: o tmishi va kechmishi ..
– ‘ ………
1.2. Qarshi vohasi tarixi manbalarda ………………………
II BOB. Nasaf allomalarining jahon tamaddunida tutgan orni
‘
2.1. Nasaf allomalari ilmiy muhitini va xorijiy
mamlakatlarda saqlanayotgan qolyozmalarini
‘
organishga doir manbalar xususida..
‘ …………………
2.2. Nasaf shahrida ilm fan ravnaqi ..
– ……………………
Xulosa …………………………………………………………………
Foydalanilgan manba va adabiyotlar royxati
‘ ... ………………………
Ilovalar ...
………………………………………………………………

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Qadimda Naxshab, Nasaf nomlari bilan atalgan
bugungi Qarshi tarixi Orta Osiyoning boqiy shaharlari Samarqand, Buxoro,‘
Xiva singari qadimiydir. Nasaf shahri va vohasi madaniy hayotida koplab olimu
‘
fuzalolar samarali ijod qilishgan.
Nasaf vohasidan yetishib chiqqan olimlar ijodi va faoliyati shu davrgacha
Movarounnahrning boshqa markazlari - Buxoro, Samarqand, Xorazm,
Farg ona bilan bog liq holda o rganilib kelindi.
‘ ‘ ‘ Lekin, VIII-XIII asrlar
davomida Nasafni alohida mustaqil ilm markazi sifatida qarovchi tadqiqot
hozirgacha olib borilmadi.
Shu boisdan ham IX-XII asrlarda ma naviy uyg onish davrida samarali
’ ‘
ilmiy faoliyat ko rsatib jahon tamadduniga (sivilizatsiyasiga) o z hissasini
‘ ‘
qo shgan Nasaf vohasi olimu fuzalolarining boy ilmiy va ma naviy merosini
‘ ’
xolisona o rganish, aholining barcha qatlamlariga, ayniqsa yoshlar ongiga
‘
yanada chuqurroq singdirish nihoyatda dolzarb vazifaga aylandi. Tabiiyki
ajdodlarimiz boy manaviy sarchashmasidan tolaqonli bahramand bolish
’ ‘ ‘
mustaqil yurtimizning har bir fuqarosida fahr-iftihor tuygusini uygotadi va bu
‘ ‘
barkamol avlodni voyaga yetishiga yaqindan yordam beradi.
Mavzuning organilganlik darajasi
‘ . X1X asr birinchi yarimidan etiboran ’
Rossiya Turkistonni mahv etish nuktai nazaridan organish uchun keng qamrovli
‘
ishlar olib borgan. Rus sharqshunosi akademik V.V.Bartold Turkiston tarixini
birlamchi manbalar asosida organgan. Uning «Turkistonning sugyurilish tarixiga
‘ ‘
doir» asarining VIII bobi «Qashqadaryo» deb nomlangan. Shuningdek, olimning
«Islom qomusi» turkumiga kiruvchi «Qarshi» sarlavhali kichik tadqiqoti ham
oziga xos ilmiy qimmatga ega. Muallifning «Turkiston mugullar bosqini
‘ ‘
davrida» nomli salmoqli ilmiy ishida Qashqadaryo vohasining shaharu
qishloklari, xususan Nasaf tarixiga doir qolyozma manbalar asosidagi teran
‘
fikrlarini muhim ahamiyatga molik, deb hisoblash mumkin 1
.
1
Бар тольд В. В . Туркистан в эпохи монгольоского нашествия Соч. в 9 томах. М. 1963.
2

Turkiston istilo etilgandan so ng xalqimizning asori atiqalarini‘
o rganish ishlari yanada jadal davom ettirildi. Turkiston arxeologiya havaskor-
‘
lari to garagi a zolaridan L.A.Zimin, I.Kastanelar 1916 yilda Qarshiga
‘ ’
kelishadi. I.Kastane shahar hududidagi Zahhoki Maron qal asi, Yerqo rg on
’ ‘ ‘
obidalari haqida ma lumot bergan.
’ L.A. Zimin esa Shulluktepani organgan. ‘
«Turkestanskiye vedomosti» gazetasining 1879 yil 24-25 sonlarida
«Qarshi» maqolasi bosilib chiqadi. 1910 yilda B.L. Litvinovning «Qarshi»
maqolasi mazkur gazetaning 114-116 sonlarida bosilgan. 1927 yilda akademik
V.V.Bartoldga bagishlangan toplamda L.A.Ziminning «Naxshab, Nasaf, Qarshi:
‘ ‘
tarixi va qadimiyligi» maqolasi orin olgan. 1928 yilda V.L.Vyatkin Qarshi
‘
okrugi qoshinlarining tashkil etilishiga bagishlangan maqolasini yozgan.
‘ ‘
Qarshi shahrining turli davrlardagi tarixiga oid ma lumotlar Buxoro
’
xonligiga kelgan N.V.Xannikov va Abdurauf kabi sayyohlarning kundaliklarida
ham mavjud. Tanikli rus elshunos olimasi O.A.Suxarevaning «Buxoro xonligi
shaharlari tarixiga doir» salmoqli asarida ham alohida bob sifatida Qarshi
shahrining otmishi, kechmish tarixi, topografiyasi, aholisining etnik tarkibi,
‘
tili, savdo, hunarmandchiligi kabilarga etibor qaratilgan
’ 2
.
Ikkinchi jahon urushidan so ng voha obidalarini tadqiq etish boshlangan.
‘
Taniqli qadimshunos S.K.Kabanovning 30 dan ziyod maqolalari, risolalari
e lon qilindi.
’ Olim «Naxshab qadim va orta asrlar oraligida (III-VII asrlar)» ‘ ‘
(1977), «III-VI asrlarda Janubiy Sugd qishloq manzilgohlari madaniyati» (1981)
‘
kabi asarlarini yaratdi. 60- yillarning boshlarida voha o tmishini M.YE.
‘
Masson, S.B. Lunina, L.Y.Mankovskayalar o rganishgan.
‘ 1963-1964 yillarda
Toshkent Davlat universiteti (hozirgi OzMU) qoshida prof. M.YE.Masson
‘
rahbarligida Kesh arxeologiya-topografiya ekspeditsiyasi (KATE) tashkil etildi
va ancha samarali faoliyat yuritdi 3
.
70-yillarda Qashqadaryo vohasini arxeologik tadqiq etishda tub burilish
sodir bo ldi.
‘ Naxshab, Zahhoki Maron qalasi, Shulluktepa, Subax, Bazda, ’
2
Сухарева О.А. К.Истории городов Бухарскогоханства. Т., 1958. т.1.с.124
3
Массон М.Е.Столичные города в низовьях Кашкадарьи с древнейших времен до наших дней.
Т.: Фан, 1973.
3

Kasbi hududlaridagi yodgorliklar organildi. Bu tadqiqotlar 80-90 yillarda ham‘
izchil davom ettirilib S.B.Lunina, R.X.Sulaymonov, M.H.Isomiddinov,
A.Sagdullayev M,Torabekov, A. Raimqulov kabi arxeologlar samarali
‘
izlanishlar olib bordilar. Taniqli qadimshunos olim R.H.Sulaymonovning
«Qadimiy Naxshab» nomli yirik salmoqli monografiyasining yaratilishi voha
otmish tarixini organishga sezilarli hissa bolib qoshildi.
‘ ‘ ‘ ‘
O rta Osiyo hududida jumladan vohada yashagan turkiy qavmlarga doir
‘
manbalarga «Avesto», Firdavsiy, M.Qoshg ariy, Alisher Navoiy, Hasan Ato
‘
Abushiy, S.P. Tolstov, YE. E. Bertels, B.D. Grekov, A.Y. Yakubovskiy, N.Y.
Bichurin, V.V.Radlov, L.N.Gumilyov, A.N. Kononov, S.N. Ivanov,
B.G ofurov, B. Ahmedov
‘ 4
, K.Shoniyozov 5
, O.Bo riyev kitoblarini kiritish ‘
mumkin.
Tadqiqotning geografik va xronologik davri. Tadqiqotning xronologik
davri miloddan avvalgi VIII asrdan to milodning XIII asrgacha bolgan davrni oz
‘ ‘
ichiga oladi.
Tadqiqot maqsadi. Nasaf shahri tarixi, shu vohadan yetishib chiqqan
olimu fuzalolarga doir manbalar va ular qalamiga mansub xorijiy mamlakatlarda
saqlanayotgan qolyozmalar haqida malumot berish. Nasaf allomalarining jahon
‘ ’
tamadduniga qoshgan manaviy sarchashmasini korsatib berish.
‘ ’ ‘
Tadqiqotning asosiy vazifalari.
-Markaziy Osiyo xalqlari hayotida chuqur iz qoldirgan zardushtiylik
ta limotini yoyilishi, etiqod va ma naviyat, diniy marosimlarni qadimgi
’ ’
Yerqo rg on topilmalari qiyosida izohlash.
‘ ‘
-Mustaqillik tufayli xalqimizning moddiy va ma naviy xazinasiga, o zi
’ ‘
egalik qilishi, vohamizdagi aziz avliyolar, muqaddas ziyoratgohlar va
qadamjolar, shu tabarruk zaminda yashab o tgan Naxshabiy, Nasafiy, Qarshiy
‘
taxalluslari bilan shuhrat qozongan allomalar siymosi, ular tomonidan yaratilgan
ma naviy sarchashmani yangidan tadqiq etish davrlarini ochib berish;
’
4
Ahmedov B. O‘zbekiston tarixi manbalari. T., 2001.B.31
5
Shoniyozov K. Sh. Qarluq davlati va qarluqlar. T., 1999; O‘zbek xalqining shakllanish jarayoni. T.,
2001. B.54.
4

-Buyuk allomalarimizning ibratli hayoti va boy merosini har tomonlama
chuqur o rganish hamda keng ko lamda targ ib qilish‘ ‘ ‘
-Markaziy Osiyo xalqlarining haqqoniy tarixini jumladan, Naxshab-
Qarshi shahri tarixi misolida xolisona yoritish, vohamiz aholisining jahon
sivilizatsiyasiga nechog lik bebaho hissa qo shganligini yangi dalillar bilan
‘ ‘
isbotlash, o zbek davlatchilik tarixini yangi to laqonli sahifalar bilan boyitish.
‘ ‘
Tadqiqotning manbaviy asoslari. Tadqiqotda miloddan avvalgi VIII
asrdan to milodiy XIII asrlargacha bolgan davrda Nasaf vohasi tarixi va Nasafiy
‘
allomalar ilmiy muhiti va ularning manaviy sarchashmasi togrisida malumot
’ ‘ ‘ ’
beriladi. Tadqiqotda manbaviy asos bolib, qadimgi Yerqorgon, Zahhoki Maron,
‘ ‘ ‘
Naxshab-Nasaf (Shulluktepa) va boshqa kopgina hududlardan topilgan
‘
arxeologik topilmalar, ilmiy dalillar, voha tarixi, olimu fuzalolariga oid yunon,
xitoy, arab sayyohlari solnomalari va yozma manbalari (asarlari) qimmatli
ahamiyatga ega bolgan.
‘
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi.
-Nasafiy allomalar tomonidan yaratilgan boy ma naviy merosga,
’
ularning serqirra ijodiy faoliyatiga qarashlar o zgarganligi tarixshunoslik nuqtai
‘
nazaridan tahlil etildi;
-Nasaf-Qarshi shahri tarixi va umuminsoniy taraqqiyotining yuksalishiga
benazir hissa qo shgan alloma ajdodlarimizning ilmiy - ma naviy merosi
‘ ’
to g risidagi bugungi kundagi yangicha qarashlar o z ahamiyatiga ko ra
‘ ‘ ‘ ‘
tariximizni sun iy o zgartirilgan sahifalarini qayta tikladi;
’ ‘
-Voha tarixi, arxeologiyasi, etnografiyasi, me moriy yodgorliklari,
’
ziyoratgohlari va muqaddas qadamjolarini o rganish bo yicha keng ko lamli
‘ ‘ ‘
ilmiy izlanish va tadqiqotlar taxlil qilindi;
-Voha hududida olib borilgan arxeologik qazishma ishlari, yozma
manbalarda qayd etilgan ma lumotlarning to g riligini tasdiqlashi haqida
’ ‘ ‘
ma lumotlar berildi;
’
5

-qadimgi So g d madaniyatining o ziga xos xususiyatlari‘ ‘ ‘
Yerqo rg on topilmalari asosida jahon xalqlari asotirlari (mifologiyasi) va
‘ ‘
madaniyatlarining o zaro aloqadorligi sifatida talqin qilindi;
‘
-Voha tarixi, etnogenezisi va etnomadaniy jarayonlar, ajdodlarimiz
dunyoqarashi, e tiqodi haqida ma lumot berildi;
’ ’
-Qadimgi Yerqo rg on Naxshab - Nasaf misolida O rta Osiyoda
‘ ‘ – ‘
shahar madaniyati uzluksiz va jadal sur atlar bilan rivojlanib borganligi yoritib
’
berildi;
-Yerqo rg on - Naxshab misolida Markaziy Osiyoda, qadimgi Misr,
‘ ‘
Bobil, Eron, Hindistondan farqli, alohida tamaddun bo lganligi ilmiy dalillar,
‘
arxeologik va yozma topilmalar yordamida qiyosiy taxlil qilib, xulosalar qilindi.
Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati. Toplangan va tahlil
‘
qilingan manbalar Nasaf allomalarining jahon tamaddunida tutgan orni,
‘
ajdodlarimiz yaratgan manaviy meros haqida kengroq va tola tushuncha beradi.
’ ‘
BMIdagi malumotlar vatan tarixi ruknida oliy va orta maxsus talim muassasalari
’ ‘ ’
talabalari, umumtalim orta maktablar oquvchilari uchun maruza sifatida
’ ‘ ‘ ’
foydalanish mumkin.
BMIning tuzilishi. Tadqiqot kirish, ikki bob, tort bolim, xulosa,
‘ ‘
foydalanilgan manba va adabiyotlar royxati hamda ilovadan iborat. BMI ning
‘
umumiy hajmi 63 betni tashkil etadi .
6

I BOB. NASAF QARSHI TARIXI MANBALARDA–
1.1 -§ . Nasaf Qarshi shahri: otmishi va kechmishi.
– ‘
O zbekistonning janubiy sarhadlaridagi Qashqadaryo vohasining ikki
‘
yirik shahri qadimda Naxshab, Nasaf nomlari bilan atalgan bugungi Qarshi
hamda Kesh nomi bilan mashhur bo lgan Shahrisabz tarixi O rta Osiyoning
‘ ‘
boqiy shaharlari Samarqand, Buxoro, Xiva singari qadimiydir. Jahonda 2700
yillik tarixga ega bolgan shaharlar uncha kopchilikni tashkil etmaydi.
‘ ‘
Viloyatning asrlarga boylashgan bu ikki muazzam shahrining olis kechmishiga,
‘
boy tarixi va zafarlarga toliq bugungi kuni uning har bir farzandi qalbida yuksak
‘
milliy gurur tuygusini uygotishi tabiiydir.
‘ ‘ ‘
O zbekiston allomalar yurti degan iborani barchamiz ko p
“ ‘ – ” ‘
eshitamiz, kezi kelganda, o zimiz ham g urur bilan aytamiz.
‘ ‘ Zero, ushbu
sozlar zamirida, shunday ulkan haqiqat va ibratli etirof yotadiki, ularga sazovor
‘ ’
bolish dunyodagi sanoqli olkalargagina nasib etgan, xalos.
‘ ‘
Mustaqillik tufayli xalqimiz moddiy va ma naviy xazinasiga, o zi
’ ‘
egalik qilmoqda. Nafaqat musulmon olamining ravnaqi, balki umuminsoniy
taraqqiyotining yuksalishiga benazir hissa qoshgan alloma ajdodlarimizning
‘
asarlarini yangidan nashr etishga kirishildi.
Milodiy VIII asrgacha bo lgan yozma manbalar Qashqadaryo vohasi
‘
shaharlari haqida nihoyatda kam ma lumotlar saqlangan.
’ Voha tarixiga oid
yunon, xitoy, arab sayyohlari solnomalarida bazi malumotlar uchraydi.
’ ’
Markaziy Osiyo xalqlari hayotida chuqur iz qoldirgan zardushtiylik talimotini
’
yoyilishi, Spitamen va Muqanna kabi ozodlik kurashchilarining faoliyati ham
shu zaminda kechgan.
Vohada ikkinchi jahon urushidan to bugungi kungacha 120 dan ziyod
qadimgi va o rta asr shaharlari, qishloq va qal alari tadqiq qilindi.
‘ ’
Mustaqillikdan keyin esa Yerqorgon, Qalai Zahhoki Maron, Shulluktepa, Kohna
‘ ‘ ’ ‘
Fazli, Uzunqir, Sangirtepa kabi yodgorliklar organilib, vohaning bir necha ming
‘
yillik tarixi qayta tiklandi.
7

VIII asr oxiri IX asr boshlarida Nasaf va Keshda yirik hadisshunoslik–
va fiqhshunoslik maktablari vujudga kelgan. Bu maktablarda islom olamining
turli mamlakatlaridan kelgan talabalar saboq olishgan, olimlar ilmiy anjumanlar
otkazishgan.
‘
Sohibqiron Amir Temur va temuriylar davrida Qashqadaryo vohasida ilm-
fan, madaniyat va san at gurkirab rivojlangan.
’ Gozal memoriy obidalar barpo ‘ ’
etilgan, obodonchilik va farovonlikni taminlash yolida keng qamrovli
’ ‘
bunyodkorlik ishlari amalga oshirilgan. Bunda jahonning turli mamlakatlaridan
kelishgan ilm va sanat ahlining ham hissasi katta bolgan. Nasaf va Keshliklar
’ ‘
Amir Temur qoshinining ozagini tashkil etish bilan birga ilm-fan, adabiyot va
‘ ‘
sanat va diplomatiya ravnaqiga ham munosib hissa qoshganlar.
’ ‘
Mustaqillik bizga o z tariximizni yanada chuqurroq o rganish, boy
‘ ‘
madaniy merosimizdan to la bahramand bo lish imkoniyatini berdi.
‘ ‘ Onlab ‘
mashhur allomalarimizning maqbaralari obodonlashtirildi, nomlari va asarlari
xalqimizga qaytarildi. Shular qatori Nasaf va Kesh shaharlari tarixiga ham
qiziqish tobora ortib bormoqda.
Prezident I.A.Karimov rahnamoligida tarixiy qadriyatlarimiz, ulug
‘
ajdodlarimizning xalqimiz ma naviyatiga qo shgan bebaho merosini chuqur
’ ‘
ilmiy tadqiq etish va targ ib qilish, muqaddas ziyoratgohlarni obodonlashtirish,
‘
me moriy yodgorliklarni ta mirlab ko z qorachig idek asrab-avaylash
’ ’ ‘ ‘
davlat siyosati darajasiga ko tarildi
‘ 6
.
Yurtboshimiz viloyatimizga qilgan tashriflarida doimo qadimiy
Qashqadaryo vohasidagi aziz avliyolar, muqaddas ziyoratgohlar va qadamjolar,
shu tabarruk zaminda yashab o tgan Naxshabiy, Nasafiy, Qarshiy, Keshiy,
‘
Shahrisabziy taxalluslari bilan shuhrat qozongan allomalarni alohida g urur
‘
bilan tilga oladilar hamda Sohibqiron Amir Temurdek buyuk siymo yetishib
chiqqanligini alohida ta kidlaydilar.
’
6
Nasaf va Kesh tarixi manbalarda mavzusidagi Respublika ilmiy – nazariy konferensiya materiallari //
Qarshi. 2010. 3 –bet.
8

Manbalarga ko ra, VIII-XII asrlarda Movarounnahrda 3000 dan ziyod‘
muhaddis faoliyat ko rsatishgan bo lsa, ularning 400 dan ortig i Nasafda, 60
‘ ‘ ‘
dan ziyodi Keshda umrguzaronlik qilishgan.
Mamlakatimiz rahbarining Yuksak ma naviyat yengilmas kuch
“ ’ – ”
kitobida ta kidlaganidek: ...biz o z tariximizni xolisona va haqqoniy
’ “ ‘
baholab, ma naviy merosimizni boyitish va rivojlantirishga o z hissamizni
’ ‘
qo shishimiz, shu asosda bugungi jahon ilmu fani va madaniyatining yuksak
‘
cho qqilarini egallashdek buyuk vazifaga har tomonlama munosib va qodir
‘
bo lmog imiz darkor
‘ ‘ 7
”.
Qashqadaryo viloyatida jami 894 ta madaniy obidalar ro yxatga olingan
‘
bo lib, shundan 216 tasi respublika, 678 tasi esa mahalliy ahamiyatga molik
‘
yodgorliklar hisoblanadi. Vohadagi 400 dan ziyod arxeologik yodgorliklardan
100 tasi antik davrga, 120 dan ziyodi qadimgi va orta asrlarga oiddir. Qarshi
‘
shahri atrofidagi 123 yodgorlik miloddan oldingi va milodning boshlariga
taaluqlidir.
1999 yil 27-30 noyabrda YUNESKO qaroriga asosan, Shahrisabzning
tarixiy markazi jahon merosi ro yxatiga kiritildi.
‘ 2000 yil 15 dekabrda shu
tashkilot qaroriga kora, Shahrisabz shahri Butunjahon yodgorlik shaharlari
‘
royxatidan joy oldi. 2000 yilda Shahrisabzning, 2006 yilda esa Qarshi
‘
shahrining 2700 yilligi keng jamoatchilik tomonidan xalqaro miqyosda
nishonlandi. Qarshi, Shahrisabz, Kitob, Muborak tumanlaridagi bir necha
yodgorliklar YUNESKOning Umuminsoniy qadriyatlar royxatidan orin oldi.
“ ” ‘ ‘
Buyuk allomalarimizning ibratli hayoti va boy merosini har tomonlama
chuqur o rganish hamda keng ko lamda targ ib qilish maqsadida
‘ ‘ ‘
Qashqadaryo viloyati hokimi, O zbekiston Oliy Majlisi Senatining a zosi
‘ ’
N.Zayniyevning tashabbusi bilan 2007 yil 3 martda Nasafiy va Keshiylar
“
merosini o rganish ilmiy markazi ning tashkil etish to g risida gi qarori
‘ ” ‘ ‘ ”
qabul qilingan edi. Qarorga kora mazkur ilmiy markaz universitetimiz qoshida
‘
tashkil etilib, unga taniqli manbashunos olim tarix fanlari doktori, professor
7
Islom Karimov. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. - T., “Ma’naviyat”, 2008. B.52.
9

U.Uvatov rahbar etib tayinlandi. Shuningdek, markaz ishchi guruhiga yetakchi
tarixchi, qadimshunos, elshunos, manbashunos, adabiyotshunos olimlar, taniqli
adiblar va din ulamolari ham jalb etildi.
Qashqadaryo vohasining Nasaf (Qarshi), Kesh (Shahrisabz) viloyatlarida
hamda jahonning boshqa mintaqalarida yashab o tgan buyuk ajdodlarimiz‘
merosini nashrga tayyorlab xalqimizga yetkazish, voha tarixi, arxeologiyasi,
etnografiyasi, me moriy yodgorliklari, ziyoratgohlari va muqaddas
’
qadamjolarini o rganish bo yicha keng ko lamli ilmiy izlanishlar olib borish
‘ ‘ ‘
va jamoatchilikni xabardor qilish ilmiy markazning eng asosiy vazifasi
hisoblanadi.
O tgan davrda mazkur ilmiy markaz xodimlari vohamizda yashab
‘
o tgan allomalar merosini o rganish va targ ib qilish, voha aholisi etnik tarixi
‘ ‘ ‘
va sodir bo lgan etnomadaniy jarayonlar, vohamiz muqaddas ziyoratgohlarini
‘
o rganish bo yicha ilmiy tadqiqotlarini e lon qilishdi.
‘ ‘ ’
Professor U.Uvatov 2007 yil bahorida Angliyaga qilgan ilmiy safarida
Britaniya muzeyi kutubxonasida 100 dan ziyod nasaf va keshlik allomalarning
bizga noma lum asarlarini izlab topishga muvaffaq bo ldi.
’ ‘ Olim 2008 yilda
Saudiya Arabistonida ham bolib, nasafiylar va keshiylar ilmiy merosini tadqiq
‘
etish bilan jiddiy shugullandi.
‘
Olim shayx Abdusalom Muborak Furiyning arab tilidagi Siyrat al-Imom
“
al-Buxoriy kitobini Imom al-Buxoriy nomi bilan o zbek tiliga tarjima
” “ ” ‘
qilib, nashr ettirdi. Shuningdek olimning Hadis ilmining sultoni nomli risolasi
“ ”
ham chop etildi.
Markaz tashabbusi bilan 2008 yil iyunda Nasaflik allomalarning jahon
“
madaniyatida tutgan o rni , 2010 yil may oyida Nasaf va Kesh tarixi
‘ ” “
manbalarda mavzusida Respublika ilmiy-nazariy konferensiyasi o tkazildi
” ‘
va to plam nashr etildi.
‘
Toshkent Islom Universiteti axborotnomasida professor U.Uvatov bosh
muharrirlik qilayotgan Imom al-Buxoriy saboqlari jurnali sahifalarida ham
“ ”
Qashqadaryo vohasi tarixiga oid ilmiy maqolalar bosilib chiqmoqda.
10

Ilmiy markaz tomonidan vohamiz ziyoratgohlari va arxeologik
yodgorliklari, muqaddas qadamjolarining mukammal ruyxati tuzilib,
bosqichma-bosqich tadqiq etish ishlari boshlab yuborilgan. Shuningdek, markaz
xodimlari Xalqaro, Respublika va mintaqaviy ilmiy anjumanlarda faol
qatnashmoqdalar. Oquv yurtlari, korxona, muassasalar va mahallalarda marifiy‘ ’
tadbirlar otkazilmoqda.
‘
O zbekiston Respublikasi Prezidentining Barkamol avlod yili davlat
‘ “ ”
dasturi to g risida gi qarorida ta kidlanganidek; ilm-fanni yanada
‘ ‘ ” ’
rivojlantirish, iqtidorli va qobiliyatli yoshlarni ilmiy faoliyatga keng jalb etish,
ularning o z ijodiy va intellektual salohiyatini ruyobga chiqarish uchun sharoit
‘
yaratishga doir kompleks zarur chora tadbirlarni ishlab chiqish belgilab
”
berildi.
Ma lumki tarixda miloddan avvalgi II ming yillik oxiri va I ming yillik
’
boshlari O rta Osiyoda qabila va xalqlarning keng ko lamli ko chishi, ilk
‘ ‘ ‘
temir davrining boshlanish davri bo lgani bilan e tiborlidir.
‘ ’
Bu davrda O rta Osiyoning asosiy tarixiy-madaniy hududlari - Baqtriya,
‘
Marg iyona, So g d, Xorazm shakllangan.
‘ ‘ ‘ Bu davrda ushbu mintaqada
dastlabki shaharlar - dehqonchilik vohalarining markazlari paydo boladi, ilk
‘
davlatlar tashkil topadi. Shu davrdan boshlab Orta Osiyoda shahar madaniyati
‘
uzluksiz, jadal suratlar bilan rivojlanib boradi.
’
Sirdaryo va Amudaryo oralig ida, Zarafshon va Qashqadaryo vohalarida
‘
qadimgi so g d elati va o troq dehqonchilik madaniyati shakllanadi.
‘ ‘ ‘
Qashqadaryoda miloddan avvalgi birinchi asrning boshidan ikkita asosiy voha -
Qarshi va Shahrisabz vohalari shakllanadi. Aleksandr Makedonskiy bilan birga
yurtimizga kelgan yunon tarixchilari milodning IV asri oxirida Qashqadaryo
vodiysidagi ikkita tarixiy-madaniy viloyat - Nautaka va Nikshapani eslab
otishadi.
‘
Qarshi vohasining qadimiy poytaxti - Yerqo rg on shahristoni hozirgi
‘ ‘
Qarshi shahri Shayxali mahallasidan 2 km. shimolda joylashgan tuproq qal a
’
bo lgan. Yerqo rg on 50-60-yillarda dastavval S.Kabanov va M.Masson
‘ ‘ ‘
11

tomonidan o rganilgan. XX asrning 70-90-yillarida esa O zbekiston Fanlar‘ ‘
akademiyasi Arxeologiya institutining ekspeditsiyasi va R.Sulaymonov
tomonidan bu yerda ilmiy arxeologik tadqiqotlar olib borilgan. Yerqorgon
‘ ‘
hududi turli hajmdagi tepaliklar bilan qoplangan bolib, ular sobiq shahar
‘
vayronalaridir. Eng yirik tepalik hukmdor saroyi ekani aniqlangan. Shuningdek,
qazuv ishlari davomida shahar butxonasi, maqbara, zardushtiylik dahmasi,
hunarmandlar mahallalari topilgan. Yerqorgondagi shahar taxminan VI asrning
‘ ‘
ikkinchi yarmida Turk xoqonligi va Sosoniylarning birlashgan kuchlari
tomonidan eftalitlar davlatini yakson qilish paytida vayron qilingan.
Miloddan avvalgi birinchi ming yillikning o rtalarida shahar kengayib
‘
boradi. U 35 gektarlik maydonni egallaydi. Taxminan miloddan avvalgi VI
asrda qurilgan yangi mudofaa devorining balandligi 8 metr, poydevori 3 metr
kenglikda bolgan. U shaharni sak chavandozlaridan himoya kilgan. Vaqt otishi
‘ ‘
bilan u bir necha marta tamirlangan va kengaytirilgan, IV asrning ortalariga
’ ‘
kelib, uning qalinligi 20 metrga yetgan.
Miloddan avvalgi III-II asrlarda Yerqo rg on o rnidagi shahar
‘ ‘ ‘
rivojlanib borgan, buni arxeologik topilmalar tasdiqlaydi. Jumladan, sopol
buyumlarning shakli ozgara boshlagan. Bular nafis jomlar, ovqat solinadigan
‘
idishlar, laganlardir. Ayni paytda bu davrda vohada qoraplastika sanati vujudga
’
kela boshlaydi. Bu davrdagi noyob terrakota rasmlar va bezaklar ellincha usulda
yasalgan. Qazilmalar mobaynida momaqaldiroq xudosi Zevs tasviri tushirilgan
etrusk topilgan davr ham miloddan avvalgi V-IV asrlarga oiddir. Soqolli
yalangoch mavjudot yarim burilgan holda chap qolida Zevsning hamrohi -
‘ ‘
burgut qongan asoni ushlab turgan tarzda tasvirlangan.
‘
Miloddan avvalgi II asrning birinchi yarmida Qarshi vohasi Sharqiy
Orolbo yi hududidan chiqqan saklar sulolasi hukmronligi ostida qolgan.
‘ Osha ‘
davrda Yerqorgondan 15 kilometr janubda qala shaklidagi yangi shahar - Qalai
‘ ‘ ’ ’
Zahhoki Moron barpo etilgan. U yagona arxitektura inshooti sifatida qurilgan.
Uning markazida tomonlari yuzga yuz metr bolgan, 15 metrgacha balandlikdagi
‘
ulkan minora joylashgan. Ushbu inshootni uch qator devor qurshab olgan.
12

Qal ai Zahhoki Moron va uning o n metr qalinlikdagi devorlari’ ‘
Yerqo rg on kabi bir necha marotaba qayta qurilgan.
‘ ‘ Devor tarkibini organish ‘
ularning eng dastlabkilari miloddan avvalgi II-I asrlarga mansubligini korsatdi.
‘
Milodning IV-V asrlarida shahristonni qayta tiklash paytida devor ichidagi
yolaklar barpo etilgan. Milodning VIII asriga kelib shaharning asosiy qismida
‘
hech kim yashamay qoygan, markaziy minoraning tepasida kichik qorgon
‘ ‘ ‘
bunyod etilgan.
Miloddan avvalgi dastlabki asrlarda Yerqo rg on o rnidagi shahar
‘ ‘ ‘
kengaytirilgan hamda 150 gektarlik maydon tashqi devor bilan o ralgan.
‘
Yerqorgonning tashqi devori ichki yolkalari bor mustahkam mudofaa inshooti
‘ ‘ ‘
bolib, uning hududida har 60 metrdan song minoralar ornatilgan.
‘ ‘ ‘
Miloddan avvalgi II-I asrlarda Yerqo rg onning ichki shahrida VIII-VII
‘ ‘
asrlarga mansub eng qadimgi devor xarobalari o rnida kulollar mavzesi barpo
‘
etilgan, tashqi shaharda esa - Samarqand tomonga olib boruvchi qadimgi yo l
‘
yoqasida - temirchilar mavzesi bo lib, ular VI asrda shahar vayron etilishiga
‘
qadar mavjud bo lgan
‘ 8
.
Yerqo rg onning bu davrga oid sopol idishlari ko pincha
‘ ‘ ‘
qo ng iroqsimon oyoqli nafis jomlar sifatida ishlangan.
‘ ‘ Idishlar bilan bir
qatorda kulolchilik ustaxonalarida turli mabudalar, harbiylar, otliqlar,
’
shuningdek, ot, qoy, echki, kamdan-kam holatda esa yovvoyi yirtqich hayvonlar
‘
haykalchalari yasalgan. Qazilgan madaniy qatlamlarni organish davomida
‘
Yerqorgonda faol bunyodkorlik ishlari milodning III asrigacha davom etgan.
‘ ‘
Yerqo rg on-Naxshabning yangi rivojlanish davri milodning III-IV
‘ ‘
asriga to g ri keladi.
‘ ‘ Bu davrda yirik bunyodkorlik ishlari amalga oshirilgan,
shahar ibodatxonasining muhtasham binosi, hukmdor saroyi, maqbara binolari
barpo etilgan, tashqi va ichki mudofaa devorlari tubdan tamirlangan, kulollar va
’
temirchilar mavzelari kengaytirilgan.
Xioniylar va eftalitlar davri - IV-VI asrlarda Yerqo rg on Markaziy
‘ ‘
Osiyoning eng yirik va gullab-yashnagan shaharlaridan biri bo lgan.
‘ Poytaxt
8
Исамиддинов М.Х., Раимкулов А.А. Квартал керамистов на Еркургане VI - VII вв.н.э. С. 1991.
с.20
13

shahar atrofida keng kolamli qurilmalar qaror topgan. Shahar infratuzilmasi‘
alohida tarmoqlarga birlashgan murakkab tusga ega bolgan. Kochalar
‘ ‘
ibodatxonaga, saroy va maqbaraga olib borgan.
III-IV asrlarda Yerqo rg on ikki qavat baland devor bilan o ralgan
‘ ‘ ‘
bo lib, diniy marosimlar o tadigan monumental binolarni o z ichiga olgan.
‘ ‘ ‘
Ular shahar jamoatchiligi hayotida hududiy belgilar sifatida xizmat qilgan,
vazifasiga kora mamuriy, diniy marosimlar otadigan joy va mudofaa markazi
‘ ’ ‘
rolini otagan.
‘
Yerqo rg onning kulollar va temirchilar mavzelarining so nggi ustki
‘ ‘ ‘
qatlamiga ko ra, milodning V asrida shaharda yong in va halokat sodir
‘ ‘
bo lgan, keyinchalik hayot yana o z iziga tushgan.
‘ ‘ Milodning VI asrida shahar
butkul vayron bolgan, bu hol Turk xoqonligi va Eron Sosoniylarining birlashgan
‘
harbiy koalitsiyasi hujumi ostida Eftalitlar davlatining yemirilishi bilan boglik
‘
bolsa kerak. Shundan song milodning VI asri oxiri va VII asrning boshida
‘ ‘
shahriston ustida, bir paytlar yirik kulollar mavzesi bolgan joyda kichik kulollar
‘
korgoni tiklangan. Shaharning huvillagan ibodatxonasidagi bir paytlar ilohiy
‘ ‘
mabuda ornatilgan joyda togri burchakli otashkada ornatilgan. Ibodatxonaning
’ ‘ ‘ ‘ ‘
ushbu songgi davri VII asrning ortalariga mansub Kesh tangasida ham oz aksini
‘ ‘ ‘
topgan.
Yozma manbalarda ma lumki, Qarshi shahri XIV - asrda Chig atoy
’ ‘
ulusidan bo lgan Kebekxon saroyi atrofida vujudga kelgan.
‘ Shaxar mudofaa
devori bilan hali yosh Amir Temur endigina tarix sahnasiga tushayotgan
paytlarda orab olingan edi. Keyinchalik Qarshi Shayboniylar, Ashtarxoniylar va
‘ –
Buxoro amirlari davrida vohaning yirik savdo, hunarmandchilik markazi sifatida
faoliyat yurgizib keldi.
Ma lumki, voxaning qadimda poytaxt shahri hozirgi Qarshi shahridan 5
’
km janubda joylashgan bo lib, qadimda Naxshab (arabcha Nasaf) deb atalgan
‘
va bu shahar XIII asrda Chingizxon tomonidan kuydirilib yo q qilingan.
‘ Lekin
uning nabirasi Kebekxon Nasafga yaqin yerda Qarshi shahriga asos soldi.
14

Nasaf shahri o rta asrlarda gullagan va rivojlangan shahar edi. ‘ Yozma
manbalarda bu shahar VII - VIII asrlardagi suronli yillar davrida mudofaa
devorlari bilan mustahkamlangan shahar sifatida tilga olinadi.
Shahar hududida olib borilgan qazishma ishlari yozma manbalardagi
ma lumotlarning to g riligini tasdiqladi.
’ ‘ ‘ Nasaf shahri milodning IV - V
asrlarida Qashqadaryo suvining butun vohaga tarqaladigan yerida
mustahkamlangan qala sifatida paydo bolib, VII-VIII asrlarda vohaning
’ ‘
poytaxtiga aylangan. Qarshi vohasida VI-VII asrlargacha shaharlar bolganmi,
‘
yoki yoqmi, yozma manbalar bular togrisida bizga biron - bir malumot
‘ ‘ ‘ ’
bermaydi.
Lekin, XIX asrdayoq vohada bo lgan olimlar Buxoroga boradigan
‘
yulning 8 - 9 km da qadimgi yirik shaharning xarobalari borligini yozib
qoldirishgan. Bu shaharning tarixi yaqin kunlargacha malum emas edi. Mahalliy
’
aholining xotirasida bu shahar togrisida aniq bolmagan afsonalardan tashqari
‘ ‘ ‘
hech narsa saqlanmagan va bu shahar xarobalari Yerqorgon deb atalgan.
‘ ‘
O zining yirik hududi buyuk qadimgi Baqtriyadagi Balx va
‘
Mesopotamiyadagi Suza shaharlari bilan bemalol bellasha oladigan bu shahar
xarobalari A. I. Terenojkin, S. K. Kabanov, M. YE. Masson kabi arxeolog
olimlar tomondan organildi. Lekin, bu arxeologlarda katta qazishma ishlari olib
‘
borish imkoniyati bolmaganligi sababli shaharning yoshi va uning rivojlanish
‘
jarayoni masalalari noaniqligicha qoldi. Shunga qaramay bu shahar xarobasining
oziyoq, uning Qarshi vohasida eng qadimgi poytaxt shahri ekanligidan darak
‘
berar edi.
1970 yillarning o rtalaridan O zbekiston Fanlar Akademiyasining
‘ ‘
Arxeologiya Institutida Yerqo rg on xarobalarini o rganish uchun maxsus
‘ ‘ ‘
ekspeditsiya tashkil etildi va bu yerda muntazam ravishda qazishma ishlari
boshlab yuborildi. Yerqorgon xarobalarining fan oldidagi xizmati shundaki, u
‘ ‘
VI asrda tashlab ketilgandan buyon XX asrgacha buzilmay saqlanib kelgan.
Shuni aytish kerakki, Yerqo rg on eramizning VI asrigacha Janubiy
‘ ‘
So g dnnng poytaxt shahri edi.
‘ ‘ Sogdiyona - janubda Baqtriya va shimolda ‘ ‘
15

skiflar yashashgan xududlar ortasida joylashgan Markaziy Osiyoning yuragi"‘ “
deyishadi. Qadimgi Sogdiyona mamlakati tarkibiga asosan Zarafshon va
‘ ‘
Qashqadaryo vohalari kirgan va bu yerda yashagan xalqlar arablar kelib bu
yerda islom dini tarqalgunga qadar ozlarinn sogdlar deb aytishgan. Sogdiylar
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
(ozbeklar va tojiklarning qadimgi avlodlari) oziga xos qadimgi sivilizatsiya
‘ ‘
tuzgan, ozining erki, mustaqilligi uchun kurashgan xalq hisoblanadi.
‘
So g d va so g diylar to g risidagi dastlabki ma lumotlar
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ’
otashparastlarning muqaddas kitobi avestoda va yirik imperiya tuzgan Eron
shohi Doroning qoyatoshlarda qoldirgan yozuvlarida uchraydi.
Aleksandr Makedonskiy xarbiy yurishlari ishtirokchilarining guvohlik
berishlaricha, Yaqin Sharq, shimoliy Afrika va Eronni bosib olgan Aleksandr
qo shinlari So g diyona hududida birinchi marotaba Spitamen
‘ ‘ ‘
boshchiligidagi mahalliy aholining qattiq qarshiligiga duch kelishgan. Shunga
qaramasdan kuchlar teng emas edi va xuddi shunday paytda amalga oshirilgan
xiyonat ortadagi jang taqdirining hal bolishida asosiy rol oynadi. Ayrim
‘ ‘ ‘
malumotlarga qaraganda, janglardan va kurashlardan charchagan Spitamenning
’
xotini ozi, hamda bolalarini saqlab qolish maqsadida erining boshini olib, uni
‘
Aleksandrga jonatgan. Boshqa bir malumotlar buyicha esa, Spitamenni uning
‘ ’
sobiq ittifoqchilari - skiflar tutib berishgan.
Aleksandr buyuk daho sifatida qat iylik va mardlikni baholay bilgan.
’
Shuning uchun bolsa kerak, kop otmay Spitamenning qizi Apamani mashhur
‘ ‘ ‘
sarkarda Selavk oziga xotinlikka olgan. Aleksandr olimidan keyin Selavk
‘ ‘
Sugdiyonadan to Messopotamiyagacha bolgan xududlarni egallagan selavkiylar
‘ ‘
davlatini tashkil etgan va oz mamlakatidagi eng yirik shaharlardan birining
‘
nomini xotini Apama nomi bilan atagan.
Bundan tashqari Aleksandrning o zi ham so g diylar bilan uzoq va
‘ ‘ ‘
og ir janglardan faqat diplomatik chekinish yo li bilan Roksanaga (Ruxshona)
‘ ‘
uylanib, uning otasi Oksiart (Vaxshunvar) yordamida mamlakatda tinchlikni
o rnatishga muvaffaq bo lgan.
‘ ‘ Aleksandr tarixchilaridan birining xabar
berishicha yosh Iskandar saroyida uyushtirilgan bayram tantanalar davrida gozal
‘
16

Ruxshonani sevib qoladi. Aleksandr bir guruh sogdiylarni olimga mahkum‘ ‘ ‘
qilganida uni xayron qoldirgan bir holat sodir bolgan. Tarixchining yozishicha
‘
jallod kundasiga borayotgan sogdiylar ruhlangan holda qoshiq aytib borishadi.
‘ ‘ ‘
Bundan nihoyatda hayratlangan Aleksandr tarjimondan asirlarning qoshiq
‘
aytishini sababi nimada deb soraganda, ular olim tufayli asirga tushib sharmanda
‘ ‘
bolishlikdan qutulishganlariga xursand bolishayotganliklarini tushuntiradi.
‘ ‘
Bunday oliyjanoblikdan ruhlangan Aleksandr asirlarni ozod qilibgina
qolmasdan, ularni ozining eng yaqin odamlariga aylantiradi.
‘
Keyinroq, milodning I ming yilligi birinchi yarmi va o rtalarida
‘
so g diylar tarix sahnasida yirik savdogarlar sifatida namoyon bo lishadi.
‘ ‘ ‘
Ular qitalararo ipak savdosini oz qollariga olishadi. Sogdlarning savdo yolidagi
’ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
turar joy makonlari sharqda Koreyadan garbda Konstantinopolgacha bolgan
‘ ‘
hududlarni egallaydi. Hatto Vetnamda tugilgan sogdiylar bolgan. Qora
‘ ‘ ‘ ‘
dengizning shimolida joylashgan orta asrlarga mansub Sudak shahrining nomi
‘
Sogd etnonimi bilan bogliq va Sogdak shaklida saqlangan. Buyuk Ipak yolidagi
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Xitoyda ham bir qator sogd shaharlari bolganligi yozma manbalardan malum.
‘ ‘ ‘ ’
Ularning biridan arxeologlar birinchi asrlarga oid vafot etgan pochtalion
suyaklarini topishgan. Uning yonidagi sumkasidan sogdiylarning
‘ ‘
Samarqanddagi qarindoshlariga yozgan xatlari topilgan. Ularning ichida yosh
sogdlik juvonning oz onasiga yozgan xati diqqatni tortadi va bu sogdlik
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ayollarning madaniyati naqadar yuqori bolganligidan dalolat beradi. Bu nodir
‘
topilmalar Xitoyning Dunxuan (aslida bu sogd shahri bolib Druan deb atalgan)
‘ ‘ ‘
shahridan ekanligi malum. Sogdlar budda dinining Hindistondan Xitoyga va
’ ‘ ‘
undan Koreya va Yaponiyaga tarqalishi jarayonida ham muhim rol
oynaganliklari malum.
‘ ’
Qadimgi so g dlar, baqtriyaliklar, xorazmliklar sharqiy Eron tillari
‘ ‘
guruhiga mansub bo lib, fors tojik tilidan katta farq qilgan.
‘ – Orta Osiyoga ‘
fors tojik tillari VIII - IX asrlardan boshlab arablarning siquvi ostida koplab
– ‘
forslarning Xurosonga kochishi jarayonidan boshlab tarqalgan.
‘
17

Fanda O rta Osiyoning ko chmanchi - chorvador qabilalari, saklar va‘ ‘
Qora dengizining shimoliy xududlarida tarqalgan skiflar sharqiy eron tillarining
turli lahjalarida so zlashishgani ma lum.
‘ ’ Orta asrlardan boshlab bu ‘
xududlarda turkiy tillarning tarqalishi oqibatida sharqiy eron tillari "olik tillar
‘ ”
qatoridan orin oladi. Hozirgi paytda bu tillarga mansub xalqlar juda ham kam
‘
qolgan bolib, ular qisman Pomir toglaridagi bir qancha qishloqlarda,
‘ ‘
Afgonistondagi pushtunlarda va shimoliy Kavkazdagi osetinlarda qolgan.
‘
XX asrning o rtalarigacha qadimgi so g dlarning san atini o ziga
‘ ‘ ‘ ’ ‘
xos tomonlari va uning moddiy - madaniyati tarixi hususiyatlari to g risida
‘ ‘
ma lumotlar fanda juda kam edi.
’ Sogdning qadimgi madaniyatini ananalarini ‘ ‘
yoqolishiga sabab mamlakatning arablar tomonidan bosib olinishi va uning
‘
xalqini islomlashtirilishi sabab boldi. Islom qadimgi dinlar ornini egalladi.
‘ ‘
Mamlakat esa, Movaraunnahr deb atala boshlandi va VIII - IX asrlardan boshlab
sogd tili ornini fors - tojik tili egalladi. Bu jarayonda qadimgi madaniy
‘ ‘ ‘
qadriyatlar tasviriy sanat, kop xudolilik mafkurasi endilikda gunoh hisoblangan.
– ’ ‘
Lekin Sugdiyona nomi xalq xotirasida kop vaqt saqlanib qolgan. X asr geografi
‘ ‘
Ibn Xavqalning yozishicha, "Sogd - olloh, yaratgan eng hosildor yurt bolib,
‘ ‘ ‘
unda eng yaxshi daraxtlar va mevalarni, barcha qishloq va shaharlarda boglar,
‘
hovuzlar va oqar suvlarni uchratish mumkin". Lekin bu davrda Sogd deganda
‘ ‘
faqat Samarqand vohasi tushunilar edi.
Qadimgi So g d madaniyatining yodgorliklari yaqin vaqtlargacha
‘ ‘
o rganilmay kelindi.
‘ Buning sababi Sogdning eng yirik shaharlari Samarqand ‘ ‘
va Buxoro ming yillar davomida ozining ornini ozgartirmasdan rivojlanadi va bu
‘ ‘ ‘
shaharlarning orta asrlardagi muntazam rivojlanishi jarayoni koplab antik davrga
‘ ‘
oid ostki qatlamlarning keyingi davrlar arxitektura qoldiqlari va madaniy
qatlamlar tagida qolib yoq bolib ketishiga olib keldi.
‘ ‘
O zining qimmati jihatidan Italiyaning Gerkulanum va Pompey
‘
shaharlaridan topilgan tasviriy san at asarlaridan qolishmaydigan So g dning
’ ‘ ‘
VI - VIII asrlarga oid devoriy suratlarni uning biroz chetroqdagi shaharlari
Panjikent va Varaxsha shaharlari xarobalaridan topildi. Sogdning orta asrlarga
‘ ‘ ‘
18

kelib keskin rivojlanishining asosiy sabablaridan biri, qadimgi Sogd madaniyati‘ ‘
rivoji nihoyatda yuksak bolganligidadir. Keyingi yillarda Sogdning qadimiy
‘ ‘ ‘
yirik poytaxtlarida olib borilgan arxeologiya ishlari natijasida Sogd
‘ ‘
madaniyatining yerlari biroz ochilganday boldi. Bunday muvaffaqiyatlardan biri
‘
VII - VIII asrlarga oid Samarqand hukmdorlaridan biri Varxuman saroyi
devorlariga chizilgan suratlarning topilishidir. Lekin asosan qadimgi Sogd
‘ ‘
madaniyatining oziga xos xususiyatlari Yerqorgon xarobalarini organish
‘ ‘ ‘ ‘
jarayonida aniqlandi.
Aleksandr Makedonskiy tarixchilari Qashqadaryo vodiysida ikkita
viloyatni - Ksenippa va Nautakani tilga olinadi. Ularning biri Qarshi voxasiga
togri kelsa, ikkinchisi Keshga togri keladi. Lekin olimlar ortasida bu
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
shaharlarnnng qaysi biri Nautaka va qaysi biri Ksenippa ekanligi ustida yaqin
100 yildan buyon bahs ketmokda.
Qarshi vohasining yoki qadimgi Naxshabning eng qadimgi shahri
Yerqo rg on xarobalari o rnida bo lgan.
‘ ‘ ‘ ‘ Bu shahar,ikki qator maxobatli
mudofaa devorlari bilan orab olingan. Kup yillik qazishma ishlari natijasida shu
‘
narsa aniq boldiki, shahar mudofaa devorining ichkaridagisi miloddan avvalgi
‘
VI - asrlarda qurilgan, yoki bu shaharning paydo bolganiga 2700 yildan kam
‘
bolmagan. Aleksandr Makedonskiy davridan song shahar ikkinchi mudofaa
‘ ‘
devori bilan orab olinadi va uning maydoni 150 ga atrofida bolgan. Kop yillik
‘ ‘ ‘
qazishma ishlari natijasida shahar va voha hokimining saroyi, shahar
ibodatxonasi, daxma, kulollar, hamda temirchilar mahallalari, maqbara
(mavzoley) kabi koplab inshootlar ochildi. Yuqorida eslatilgan binolarning
‘
koplari shahar xarobalarining faqat yuqori qatlamlarida ochilgan. Lekin alohida
‘
shurflar yordamida aniqlangan qoyi qatlamlarning xarakteri shuni
‘
korsatadiki, yuqori qatlamlarda aniqlangan shahar strukturasining
‘
shakllanishi uning eng dastlabki etaplaridayoq vujudga kelgan.
Shaharning qadimiy aholisining madaniy aloqalari kishi diqqatini o ziga
‘
jalb qiladi. Undagi memoriy inshootlari, sanat asarlarining nusxalari va shularga
’
oxshash asori - atiqalar goyat ulkan tarixiy mintaqalarda tarqalgan.
‘ ‘
19

Qazishmalarda garbda etruslar va greklardan boshlab, sharqda Hindiston va‘
Sibirgacha bolgan hududlardagi qadimgi madaniyatlar bilan aloqada
‘
bolganliklaridan dalolat beruvchi koplab faktlar qolga kiritildi. Qadimgi
‘ ‘ ‘
sogdlarning keng savdo va diplomatik aloqalarini olib borganliklari togrisidagi
‘ ‘ ‘ ‘
yozma manbalaridagi malumotlarni Yerqorgondan topilgan arxeologik ashyolar
’ ‘ ‘
bilan ham tasdiqladilar. Qadimgi shahar hududida topilgan eng qadimgi
arxitektura yodgorligi daxma bolib, u ikki zinali piramida korinishiga oxshab
‘ ‘ ‘
ketuvchi burj sifatida kotarilib, gardishi kungra bilan bezalgan. Umuman daxma
‘
qadimgi Sharq, arxitektura ananalariga toliq, amal qilgan holda bunyod etilgan.
‘
Shaharning eng yirik ibodatxonasi esa ikki ustunli qilib qurilgan asosiy
sajdagoh, to rt ustunli peshayvon va hovlidan iborat bo lgan.
‘ ‘ Ibodatxona
tarxining kelib chiqishini ildizlari megaron tipidagi qadimgi yunon
ibodatxonalariga borib taqaladi.
Yerqo rg on hukmdorlarining maqbarasi III asrlarda zinapoyasimon
‘ ‘
piramida shaklida, o n metr balandlikda ko tarilgan inshootdir.
‘ ‘ U ozining ‘
memoriy tarixi jihatidan Afgonistondagi kushonlar davriga oid Surx Kotal
‘
ibodatxonasini eslatadi. Bu yerdan topilgan amaliy sanat asarlari Naxshab
’
aholisining boshqa xalqlar bilan ham keng aloqalar olib borganligidan darak
beradi. Ayniqsa bu shahardan topilgan muhrlar - gemmalarda saqlangan tasvirlar
shular jumlasiga kirib, ularning biri qadimgi etrussklar tomonidan V asrlarda
yasalgan va unda Zevsning tik holda burgut ushlab turgan holati tasvirlangan.
Ikkinchi gemmada kushon podshosining filda ketayotganligi tasvirlangan
(Kushon imperiyasi Surxondaryo vodiysidan to Janubiy Hindiston va
Qashqargacha bolgan xududlarni egallagan).
‘
Turli dinlardagi ma budalarning sopoldan yasalgan ko plab
’ ‘
haykalchalari, afsonaviy qahramonlar, mashhur kishilarning tasvirlari, ayniqsa
ularda tasvirlangan liboslar modalarining o zgarishi, tasvirlardagi sochning
‘
holati va boshqa belgilarni hammasi qadimgi so g dlarning grek, skif,
‘ ‘
fors va Hindiston kabi mamlakatlarning xalqlari bilan keng aloqalar olib
borilganliklari to g risida darak beradi.
‘ ‘
20

Yerqo rg ondagi qazishma ishlari Qarshi shahri va Qashqadaryo‘ ‘
viloyati hokimlarining har tomonlama yordami tufayli qayta olib borildi.
Qazishma ishlarini otkazishdan asosiy maqsadlardan biri, Yerqorgon ornida
‘ ‘ ‘ ‘
vujudga kelgan shaharning yoshini aniqlashdan iborat boldi. Qashqadaryo
‘
ekspeditsiyasi qazishmalarining birinchi yillaridayoq Yerqorgon ornidagi
‘ ‘ ‘
shaharning ichki mudofaa devori ichidan togri burchakli gishtda kotarilgan va
‘ ‘ ‘ ‘
miloddan avvalgi VI asrlarga oid mudofaa devori topilgan edi. Shu devor
atrofidagi madaniy qatlamlardan miloddan avvalgi ming yillikning ortalariga
‘
oid sopol idishlarning parchalari topildi. Lekin shaharning bir necha joyida olib
borilgan qazishma ishlari shuni korsatgan ediki, ushbu mudofaa devori
‘
qurilguniga qadar bu yerda ilk temir davriga oid dehqonlarning turar - joy
makonlari mavjud bolganligi malum boldi. Orta Osiyoning deyarli barcha
‘ ’ ‘ ‘
vohalarida tarqalgan bu kabi sopol buyumlar kulolchilik charxisiz qolda
‘
tayyorlanar va uni oftobda qoritib, xumdonda pishirishdan avval idishning tashqi
‘
yuzasiga jigarrang buyoqlarda uchburchak, rombasimon yoki geometrik
naqshlar bilan bezatilgan. Bunday idishlar Kesh va Naxshab vohalari bilan
birga Samarqand hududida ham koplab topilgan.
‘
Shu paytgacha Yerqo rg on o rnidagi shahar miloddan avvalgi VIII -
‘ ‘ ‘
VII asrlarga oid qishloq o rnida, miloddan avvalgi VI asrda shahar paydo
‘
bo lgan degan tasavvur mavjud edi.
‘ Ammo 1999 yili bahor oylarida
Yerqorgonda olib borilgan ishlar natijasida bu shaharning eng qadimgi biz
‘ ‘
bilmagan devori qoldiqlari topildi. Ushbu topilgan devor shaharning birinchi
muhofaza inshooti bolib chiqdi hamda Yerqorgonning shahar sifatidagi yoshi
‘ ‘ ‘
2700 yil ekanligi fanda ilmiy isbotlandi.
Bundan kelib chiqadigan xulosa shuki, Qarshi shahri Kepekxon
tomonidan qurilganligiga qaramasdan uning qadimgi tarixi uzoq asrlar qa riga
’
borib taqaladi. Yerqorgon, Nasaf, Qarshi shaharlari vohaning markazida bir -
‘ ‘
biriga yonma - yon holda, va eng muhimi dastlabki rivojlanish jarayonida
biridan keyin ikkinchisi paydo bolgan. Bu shaharlar turli davrlarda turli nomlar
‘
21

bilan atalishiga qaramasdan vohaning asosiy poytaxt sifatida shahar rivojining
uch bosqichini tashkil etadilar.
Tarixda bunday o rni o zgarib turuvchi shaharlar to g risida ko plab‘ ‘ ‘ ‘ ‘
misol keltirish mumkin. Toshkent shahri bundan ikki ming yil avval vokzal
yaqinidagi Mingorik istehkomi atrofida vujudga kelgan bolishiga qaramasdan
‘ ‘
arab istilosidan keyin hozirgi Yunusobod atrofidagi Oqtepa, keyinrok Chorsu
atrofida paydo bolgan Binket shahri orniga otib, ularning har biri oz davrida
‘ ‘ ‘ ‘
vohaning siyosiy va iqtisodiy markazi vazifasini otaganlar. Qadimiy dunyo va
‘
orta asrlarda shu kabi katta va kichik shaharlarning vaqti-vaqti bilan oz joylarini
‘ ‘
ozgartirib turganliklarini kuzatish mumkin.
‘
1.2 -§ . Qarshi vohasi tarixi manbalari
Qashqadaryo vohasi dunyo madaniyati taraqqiyotining oltin belbog i
‘
bo lmish Buyuk Ipak yo lining eng muhim nuqtalaridan birida joylashganini
‘ ‘
hammamiz yaxshi bilamiz. Bu serfayz zamin ozining beqiyos moddiy va
‘
manaviy nematlari bilan mashhurdir. Qadimiy Nasaf va Shahrisabz, Kitob va
’ ’
Yakkabog Markaziy Osiyo xalqlari madaniyati taraqqiyotida alohida orin
‘ ‘
tutadi 9
.
Ҳозирги Ўзбекистон Республикаси жанубий сарҳадларидаги
Қашқадарё вилоятининг қуйи қисмида Қизилқум кенгликлари билан
туташиб кетадиган Нахшаб ( Қарши ) воҳасининг бепоён кенгликлари
ястаниб ётади . Милоддан аввалги IX-VIII асрларда Кешкурд (Қашқадарё)
нинг ўрта оқимида вужудга келган манзилгоҳ ривожланиб, шаҳар
мақомини олади ва дастлаб Нахшаб, Насаф, сўнгра эса Қарши каби номлар
билан аталган.
O‘rta asrlarda Naxshab - «Nodirlar shahri» deb atalib, alohida viloyatning
eng asosiy bosh shahri - poytaxti hisoblangan 10
. Sugd davlati, Yunon-Baqtriya
‘
saltanati tarkibiga kirgan bu viloyat otmishi mamlakatimizning ulkan tarixida
‘
sodir bolgan dolgali voqealar tizimida oziga xos salohiyatli oringa egadir. Bu
‘ ‘ ‘ ‘
9
Islom Karimov Bunyodkorlik yo‘lidan. 4-tom T.: “O‘zbekiston”, 1996. B. 132.
10
Boyqobilov B. Nodirlar shahri. //“O‘zbekiston ovozi” 2004 yil 22 iyun.
22

azim shaharning tarjimai holi ona yurtimiz otmishida kechgan voqealar bilan‘
mushtarak bogliqdir.
‘
Naxshab tarixi haqida qo lyozma manbalarda, xitoy muarrixlari
‘
asarlarida, qadimshunos, elatshunoslar tadqiqotlarida qimmatli ma lumotlar
’
uchraydi. Masalan, 1807-1821 yillarda Xitoyda yashab, bu xalqning
ma naviyatini chuqur o rgangan rus tarixnavisi N.I.Bichurin qadimgi Xitoy
’ ‘
solnomalariga asoslanib "Qadimgi davrda O rta Osiyoda yashagan xalqlar
‘
haqida ma lumotlar" nomli ko p jildlik salmoqli asarida Xitoy manbalarida V
’ ‘
asrda tilga olingan Nashebo - Naxshab ekanligini, Nashebolo hukmdorining
qarorgohi Bolo shahri ekanligini yoritgan. Qomusiy olim Abu Rayhon Beruniy
takidlaganidek - "Dunyo yetti iqlimidagi" beshinchi iqlimda joylashgan
’
Sugdning chegarasidagi Naxshab, Nasaf shahri nafaqat Markaziy Osiyoda, balki
‘
Sharq dunyosida ham nufuzli orinda turgan
‘ 11
.
Markaziy Osiyoning marvarid shaharlaridan biri Naxshab qadimgi
Turonzaminning miloddan avvalgi davrlarda vujudga kelgan shaharlaridan
hisoblanib, unda shakllangan va rivojlangan madaniyat o zbek xalqining uzoq
‘
asrlik tarixi va ma naviy merosida o ziga xos salmoqli bob sifatida uning
’ ‘
ajralmas va mushtarak bir qismini tashkil etadi.
Taniqli muarrix P.Ravshanov to g ri ta kidlaganidek, Qashqadaryo
‘ ‘ ’
vohasi tabiatan shunday qulay mintaqada joylashganki, Markaziy Osiyo
madaniyatining beshigi bo lmish Samarqand yoxud Buxoroni ko zlagan
‘ ‘
karvon u Balxdan yoki Marvdan chiqqanmi, baribir Naxshabni chetlab o ta
‘
olmagan. Qadimda Turon olkasi janubi, uning asosiy shaharlari bolmish
‘ ‘
Naxshab va Kesh Sugd davlatining poytaxti Samarqand yolidagi oziga xos
‘ ‘ ‘
qalqon shaharlar hisoblangan 12
.
Бу fikrni Buxoro shahriga ham to‘la talluqli deyish joizdir. Dushman
Buxoroga faqat Naxshabni mag‘lub etgan taqdirdagina o‘ta olgan. Shu boisdan
ham o‘tmishda yuz bergan jangu jadallarning aksariyati Qashqadaryo vohasi
tuprog‘ida kechgani ayon. Miloddan avvalgi davrda sodir bolgan Eron
‘
11
Abu Rayhon Beruniy. Qonuniy Mas’udiy. TA. V. Tom, 1-q. T., 1973. B.67.
12
Ravshanov P. Naxshab va Kesh tarixi manbalarda. Qarshi: “ Nasaf” 2005. B.35.
23

podshohlari bosqinlari, Makedoniyalik Iskandar tajovuzlari, eftaliylar,
kidariylar, turkiylar yurishlari, arablar va mogullar hujumlarining asosiy‘ ‘
yonalish ham Naxshab zamini hisoblangan.
‘
Qashqadaryo vohasida qadimgi davrda shakllangan kishilik
manzillarining tarixiy bosqichi milodning boshlarida o z nihoyasiga yetadi,
‘
yana bir qismi esa VIII asrgacha yetib boradi. Aksariyat qismi esa XIII asrda
xarobaga aylanadi. Malumki, qadimshunoslik ilmi Naxshab zamonidagi bir qism
’
obidalarni aniqlash va organishda muayyan yutuqlarga erishdi. Tarixshunoslik
‘
ilmi ham bu sohada diqqatga sazovor tadqiqotlarni amalga oshirdi. Koplab
‘
qolyozmalar ifoda etildi, xorijiy mualliflar asarlaridagi malumotlar jamlanib,
‘ ’
qadimgi manzilgohlar tarixini yaratish uchun yetarlicha asoslar shakllandi.
Makedoniyalik Iskandarning O rta Osiyoga yurishlari Arrian Flaviyning
‘
"Iskandarning yurishlari", Kvint Kursiy Rufning "Buyuk Iskandarning tarixi"
asarlarida Navtaka vohasidagi voqealar yoritilgan. Muarrix Strobonning
malumotlaricha Iskandar ozi bosib olgan shaharlarni, jumladan janubiy
’ ‘
Sogddagi hozirgi Yerqorgon ornidagi Navtakani ham vayron qilgan.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Xitoy manbalarida Naxshab yerlari tekis bo lib, sholi va bug doy
‘ ‘
ekiladi, turli mevalar o stiriladi, deb bayon etilgan.
‘ Shahar atrofidagi
hududlarda paxta ham yetishtirilganligi manbalarda yoritiladi. Bu Nasaf
zaminida qadimdan dehqonchilik rivojlanganligidan dalolat beradi.
Yurtimiz shaharlari madaniyati tarixi o rta asrlardanoq tadqiqotchilarni
‘
o ziga jalb etganligi bejiz emas, albatta.
‘ Jumladan, Nasaflik muarrix Abu-l-
Haras Asad ibn Hamduvayx al-Varsiniy an-Nasafiyning (X asr) Nasaf va Kesh
tarixiga doir «Kitab mufaxarat ahl Nasaf va Kashsh» asari mazkur shaharlar va
mashhur shaxslarga bagishlangan edi. Bu asardan oz vaqtida arab muarrixlari,
‘ ‘
xususan Samoniy ham samarali foydalangan. Shuningdek, alloma Abul Abbos
’
Jafar ibn Muhammad al-Mustahfiriy an-Nasafiy (961-1041) «Nasaf va Kesh
’
tarixi» nomli ikki jildli salmoqli kitob yozishga muvaffaq bolgan. Muarrix
‘
Samoniyning yozishicha bu asarda Nasafda X-XII asrlarda yashagan mashhur
’
olimu shoirlar va din arboblari haqida mufassal malumot berilib, ularni 80
’
24

toifaga bolib organgan. Samoniy ushbu kitoblarga asoslanib, 18 nafar ustozlar‘ ‘ ’
va 8 nafar shogirdlar haqida hikoya qilgan.
Abu Ishoq Ibrohim ibn Muhammad al-Forsiy al Istahriy (850-934) "Kitob
moslik-ul mamolik" ("Mamlakatlarga boriladigan yo llar") nomli arab tilidagi
‘
asarida Nasaf haqida shunday ma lumotlar yozib qoldirgan: "Qal a va devori
’ ’
bo lgan shahar, u tekis yerga joylashgan bo lib, 4 ta darvozasi bor.
‘ ‘ Kesh
tomondan toglar Nasafdan ikki manzillik yoldir." Muallif Nasaf zamini hosildor
‘ ‘
bog, ekinzorlar, buloqlardan suv ichishi tasvirlagan. Arab sayyohlari esa Nasaf
‘
atrofida uzumzorlar yaratilganligini takidlashgan.
’
Arab forsiy tilidaga asarlar, jumladan Abu Ja far Muhammad ibn Ja far
’ ’
at-Tabariyning (839-923) "Tarix ar-musul va-l-muluk" ("Payg ambarlar,
‘
podshohlar tarixi"), Abu Bakr Muhammad ibn Ja far Narshaxiyning (899-959)
’
"Buxoro tarixi" asarlarida arablarning Movarounnahrga bostirib kirishi Naxshab
(Nasaf) tarixi bilan bog liq voqealar, Nasafliklarning Qutaybaga qarshi
‘
kurashlari, Muqanna boshchiligidagi qo zg olon haqida qiziqarli
‘ ‘
ma lumotlar keltirishgan.
’
Nasaf vohasi tarixi haqida X asrlarda salmoqli tarixiy asarlar yaratilgan
bo lsada, ammo keyingi davrlarda bu sohada sezilarli ishlar qilinmagan.
‘ Voha
tarixi haqida arab sayyohlari va tarixnavislari ham yol-yolakay fikr yuritganlar
‘ ‘
xolos.
Mo g ullar va temuriylar davriga oid tarixiy asarlarda aksariyat hollarda
‘ ‘
vohada kechgan jarayonlar chetlab o tilgan yoki umuman tilga ham olinmagan.
‘
Bu otmish moddiy va madaniy merosimizni organishda malum qiyinchiliklar
‘ ‘ ’
tugdiradi, albatta. Shuningdek, zamonlar evrilishlari, saltanat va sulolalarning
‘
almashinuvi, urushlar, tabiat qiyinchiliklari oqibatida kopgina tarixiy obidalar
‘
unutilish darajasiga yetdi. Vaholanki Samoniyning «Kitob al-ansob» asarida
’
Nasaf vohasidagi 70 dan ziyod yirik qishloqlar va qasabalar tilga olingan, hamda
birgina Nasaf tegrasida X-XII asrlarda 53 ta qishloq mavjud bolganligi
‘
takidlangan
’ 13
.
13
Камалиддинов Ш.С. «Китаб ал- Ансоб» Абу Саъда Абдалкарима ибн Мухаммадда ас-
Самъани как источник по истории и культур ы Средней Азии. Т. 1993, с. 100-101 .
25

Nasafning qadimiyati o rganilishiga e tibor beradigan bo lsak‘ ’ ‘
tarixnavislik nuqtai nazaridan eng avvalo Naxshab shahri o tmishiga oid yirik
‘
asarlarga to xtalish mumkin.
‘
Qashqadaryo vohasining ko p asrlik siyosiy, ijtimoiy tarixi, uning
‘
miloddan oldin boshlanuvchi madaniy merosi yurtimiz mustaqilligiga qadar
maxsus o rganilmagan edi.
‘ Orta asr muarrixlari Varsiniy va Mustah- ‘
firiylarning bizgacha yetib kelmagan asarlarini hisobga olmaganda, turkiy
mualliflardan faqat Zahiriddin Muhammad Boburning «Boburnoma»sidagina
vohaning ayrim shahar va qishloqlari haqida malumotlar uchraydi.
’
«Abdullanoma», «Muqimxonlar tarixi», «Shayboniynoma» kabi tarixiy-badiiy
asarlarda ham Qarshi shaxri haqida yul-yulakay soz yuritilgan, xolos.
‘
Shoir va olim Malexr Samarqandiy Qarshi shahrini Abdullaxon davridagi
ahvolini "Muzakkir al-asxrb" ("Do stlarini eslatuvchi kitob") asarida shunday
‘
tasvirlagan: "Nasaf obod viloyat. Uning obodonligi shu darajadagi, tarif va
’
tavsifga muxtoj emasdir. Masjid va sardobadan tashqari bu shaharda Abdullaxon
tomonidan kop imoratlar bunyod etilgan. Amir Boqiybiy Abdullaxonning
‘
korsatmasi bilan shaharda madrasa, karvonsaroy, xammom (marmar), toshdan
‘
timsol qurdirgan".
X1X asrning birinchi yarimlaridan e tiboran Rossiya Turkistonni mahv
’
etish nuktai nazaridan urganish uchun keng qamrovli ishlar olib borgan. Rus
sharqshunosi akademik V.V.Bartold Turkiston tarixini birlamchi manbalar
asosida organgan. Uning «Turkistonning sugyurilish tarixiga doir» asarining
‘ ‘
VIII bobi «Qashqadaryo» deb nomlangan. Shuningdek, olimning «Islom
qomusi» turkumiga kiruvchi «Qarshi» sarlavhali kichik tadqiqoti ham oziga xos
‘
ilmiy qimmatga ega. Muallifning «Turkiston mugullar bosqini davrida» nomli
‘
salmoqli ilmiy ishida Qashqadaryo vohasining shaharu qishloklari, xususan
Nasaf tarixiga doir qolyozma manbalar asosidagi teran fikrlarini muhim
‘
ahamiyatga molik, deb hisoblash mumkin 14
.
14
Бар тольд В. В . Туркистан в эпохи монгольоского нашествия Соч. в 9 томах. М. 1963.
т.1.с.124 .
26

Ma lumki, Turkiston istilo etilgandan so ng xalqimizning asori’ ‘
atiqalarini o rganish ishlari yanada jadal davom ettirildi.
‘ Albatta, bunda ilmiy
manfaatlardan tashqari boshqa garazli, yani mustamlakachilik siyosatini
‘ ’
kozlaganligini zinhor unutmaslik lozim. Turkiston arxeologiya xavaskorlari
‘
tugaragi azolaridan L.A. Zimin, I.Kastanelar 1916 yilda Qarshiga kelishadi. I.
’
Kasatane shahar hududidagi Zahhoki Maron kalasi, Yerqurgon obidalari haqida
’
malumot bergan. L.A. Zimin esa Shulluktepani organgan.
’ ‘
«Turkestanskiye vedomosti» gazetasining 1879 yil 24-25 sonlarida
«Qarshi» maqolasi bosilib chikadi. 1910 yilda B.L. Litvinovning «Qarshi»
maqolasi mazkur gazetaning 114-116 sonlarida bosilgan. 1927 yilda akademik
V.V.Bartoldga bagishlangan tuplamdan L.A.Ziminning «Naxshab, Nasaf,
‘
Qarshi: tarixi va qadimiyligi» maqolasi orin olgan. V.L.Vyatkin Qarshi okrugi
‘
qushinlarining tashkil etilishiga bagishlangan maqolasini yozgan (1928).
‘
Qarshi shahrining turli davrlardagi tarixiga oid ma lumotlar Buxoro
’
xonligiga doir adabiyotlarda hamda XIX-XX asr boshida Turkiston o lkasiga
‘
kelgan xorijiy sayyohlarning esdaliklarida uchraydi. Masalan, rus sharqshunosi
akademik V.V. Bartold shaharning nomi va topografiyasi bilan bogliq.
‘
dalillarni, L.A.Zimin va V.L. Vyatkinlar esa uning qadimiy orni hamda XX
‘
asrgacha bolgan tarixining ayrim tafsilotlarini yozib qoldirishgan.
‘
Shuningdek, N.V.Xannikov va Abdurauf kabi sayyohlarning
kundaliklarida ham bu haqida ba zi ma lumotlar mavjud.
’ ’ Ayniqsa, tanikli rus
elshunos olimasi O.A.Suxarevaning «Buxoro xonligi shaharlari tarixiga doir»
salmoqli asarida ham alohida bob sifatida Qarshi shahrining otmishi, kechmish
‘
tarixi, topografiyasi, aholisining etnik tarkibi, tili, savdo,
hunarmandchiligi kabilarga etibor qaratilgan
’ 15
. Bularning barchasi shahar
tarixini organishda eng muhim va noyob manbalardan hisoblanadi.
‘
XX asrning 20-yillari oxirlarida yozilgan atigi 2-3 manbadan tashqari
Qashqadaryo vohasi madaniy obidalari haqida boshqa tadqiqotlar olib
15
Сухарева О.А. К.Истории городов Бухарскогоханства. Т., 1958. с.98.
27

borilmagan. Albatta bunga 30- yillardagi mustabid shoro tuzumi qatagonlari oz‘ ‘ ‘
salbiy tasirini korsatmay qolmagan.
’ ‘
Ikkinchi jahon urushidan keyin, to g rirog i 1946 yilda voha
‘ ‘ ‘
obidalarini tadqiq etish boshlangan. Bu taniqli qadimshunos S.K.Kabanov
samarali faoliyati bilan bogliq bolib, olimning 30 dan ziyod maqolalari,
‘ ‘
risolalari elon qilindi
’ 16
. Olim «Naxshab qadim va orta asrlar oraligida ( III-VII ‘ ‘
asrlar)» (1977), «III-VI asrlarda Janubiy Sugd qishloq manzilgohlari
‘
madaniyati» (1981) kabi asarlarini yaratdi. 60- yillarning boshlarida voha
otmishini M.YE. Masson, S.B. Lunina, L.Y. Mankovskayalar organishgan.
‘ ‘
1963-1964 yillarda Toshkent Davlat universiteti (hozirgi OzMU) qoshida prof.
‘
M.YE.Masson rahbarligida Kesh arxeologiya-topografiya ekspeditsiyasi
(KATE) tashkil etildi va ancha samarali faoliyat yuritdi 17
.
70-yillarda Qashqadaryo vohasini arxeologik tadqiq etishda tub burilish
sodir bo ldi.
‘ Ilmiy tadqiqotlarning salmogi va sifat darajasi ham yuqori ‘
pogonaga kotarildi. Naxshab, Zahhoki Maron qalasi, Shulluktepa, Subax, Bazda,
‘ ‘ ’
Kasbi hududlaridagi yodgorliklar organildi. Bu tadqiqotlar jarayoni esa 80-90
‘
yillarda ham izchil davom ettirildi. S.B.Lunina, R.X.Sulaymonov,
M.H.Isomiddinov, A.Sagdullayev M.Torabekov, A. Raimqulov kabi arxeologlar
‘
samarali izlanishlar olib bordilar. Ayniqsa, taniqli qadimshunos olim
R.H.Sulaymonovning songgi chorak asr mobaynidagi tadqiqotlari natijasi
‘
hisoblangan koplab maqolalari va risolalari, xususan «Qadimiy Naxshab» nomli
‘
yirik salmoqli monografiyasining yaratilishi voha otmish tarixini organishga
‘ ‘
sezilarli hissa bolib qoshildi, deyilsa mubolaga bolmaydi
‘ ‘ ‘ ‘ 18
.
Voha madaniyati tarixining manbalariga asoslanib, Naxshabda miloddan
avvalgi asrlarda nafis san at, haykaltaroshlik, badiiy bezak, hunarmandchilik
’
ancha taraqqiy etganligiga guvoh bo lish mumkin.
‘ Naxshab tegrasidagi Kojor,
Ofuron (Obron), Koson, Subax (Guzor), Bazda (Fazli), Kasbi singari kentlarda
‘
16
Кабанов С.К. Нахшеб на рубеже древности и средневкоья ( III – VII вв.) Т., «Фан», 1977. с.48.
17
Массон М.Е.Столичные города в низовьях Кашкадарьи с древнейших времен до наших
дней. Т.: Фан, 1973.
18
Сулейманов Р.Х. Древний Нахшаб С.-Т. , «Фан», 2000.
28

ham ilm-fan, madaniyat rivoj topgan, taniqli olimlar, shoirlar, fiqhshunoslik,
hadis kabi ilmlarning yirik vakillari yetishib chiqqan.
Arablar istilosidan so ng IX-XII asrlarda Qashqa vohasida ilm-fan va‘
badiiy ijodiyotda taraqqiyot bosqichi boshlangan. IX asrda Abu al Makhul an-
Nasafiy, Shahobiddin Nasafiy kabi alloma ijodkorlar yetishib chiqadi.
Najmiddin Nasafiy, Hofiziddin Nasafiy kabi qomusiy olimlarning dovrugi butun
‘
Orta Osiyoga yoyiladi. Badiiy adabiyot sohasida keyinchalik Ziyouddin
‘
Naxshabiy, Mavlono Mir Qarshiy, Mavlono Soyiliy, Sayido Nasafiy, Tohira
Nasafiy singari koplab shoirlar samarali ijod qilishgan.
‘
Qashqa voxasi ijodkorlari merosini o rganish XX asrning 50- yillarida
‘
qo shni Tojikistonda boshlangan edi.
‘ Kitob vohasidan yetishib chiqqan olim
A.Mirzoyevning 1954 yilda Sayido Nasafiy ijodi haqidagi monografiyasi
Dushanbe shahrida nashr etilgan.
Toshkentda 1957 yilda «Qashqadaryo viloyati» nomli iqtisodiy-geografik
yo nalishdagi ikki jildli kitobda ham ba zi tarixiy ma lumotlar mavjud.
‘ ’ ’
Qashqadaryo vohasi aholisi shevalari, adabiyoti va tarixini izchil o rganish XX
‘
asrning 60- yillari o rtalaridan boshlanib, taniqli tilshunos A.Shermatovning
‘
quyi Qashqadaryo shevalariga, T.Nafasovning esa voha toponimikasiga
bag ishlangan asarlari nashr etildi.
‘
Bu davrda P.Ravshanovning «Adabiy sahifalar» (1985), «Tarix badiiyati»
(1989) kitoblarida vohada yashagan 30 ga yaqin ijodkorlarning adabiy merosi
to laqonli yoritilgan. Shuningdek, S.Zaxarov, Q.O ljaboyev, M.Ochilov,
‘ ‘
A.Choriyev, O. Jo raqulov, V.Sosnin S.Po latov, O.Bo riyev,
‘ ‘ ‘
Q.N.Nasriddinov kabi mualliflarning voha tarixiga oid asarlarini ham qayd etish
lozim.
Antik davr muarrixlari Arrian, Gerodot, Plutarx, Kvint Kursiy Ruf,
Konstantin Bagryanarodniy kabilarning asarlari, Sharq tarixiga doir
(V.I.Abayev, A.M.Belenitskiy, I.B.Bentovich, I.M.Dyakonov, P.P.Ivanov)
turkiy xalqlar etnogenezi va etnik tarixiga oid (V.V.Bartold, N.A.Aristov,
S.Y.Malov, A.N.Bernshtam, N.Y.Bichurin, L.N.Gumilev, B.Ahmedov,
29

K.Shoniyozov, O.Bo riyev) hamda antropologiya, san atshunoslik,‘ ’
tilshunoslik kabi fanlar sohalaridagi yirik tadqiqotlarida Qarshi shahri tarixiga
oid ma lumotlar mavjud.
’
Voha tarixiga oid manbalarni yoritishda IX-X asrlardan boshlab arab
tilida yozilgan tarixiy-geografik asarlarga e tibor berish lozim.
’ XX asrning 50-
yillaridan boshlab qolyozma asarlarini nashr etish boshlangan. Jumladan
‘
Abdurahmon Davlat Toliyning Abulfayzxon tarixiga bagishlangan kitobi, Abu
‘
Rayxon Beruniyning kop jildliklari, N.Y. Bichurinning Markaziy Osiyoda
‘
yashagan qadimgi xalqlar tarixiga doir asarlari, Zayniddin Vosifiyning «Badoye
’
ul-vaqoye»si, Mir Muhammad Amin Buxoriyning Ubaydullaxon saltanatiga doir
qolyozmasi, Giyosiddin Alining Amir Temurning Hindistonga qilgan yurishlari
‘ ‘
kundaligi, Muhammad Yusuf Munshiyning Muqimxon tarixiga bagishlangan
‘
kitoblari va boshqa asarlar nashr etilgan.
60-yillarda tarixiy asarlarni nashr qilishda muayyan siljishlar ko zga
‘
tashlandi. Abulfazl Bayhaqiyning «Tarixi Masudiy» («Tarixi Bayhaqiy»),
’
Zahiriddin Muhammad Boburning «Boburnoma», Narshahiyning «Buxoro
tarixi», Hofiz Tanish Buxoriyning «Abdullanoma» (2 jildlik), Mahmud
Qoshgariyning «Devonu lugatit turk» asari, shuningdek, «Vaqfnoma»,
‘ ‘
Muhammad Solihning «Shayboniynoma», Nizomiy Aruziy Samarqandiyning
«Chahor maqolat», Mirzo Abduazim Somiyning «Tarixi salotini Mangitiya»
‘
singari noyob asarlarida Qashqadaryo vohasi kechmishi haqida qimmatli
malumotlar mavjud.
’
70-yillarda tarixga oid asarlarni tarjima qilish va nashr etishda turg unlik
‘
holati hukm surgan. Chunki mashum antiistorizm siyosati bunga ozining salbiy
’ “ ” ‘
tasirini korsatmay qolmadi, albatta. Shunga qaramasdan Yusuf Xos Hojibning
’ ‘
«Qutadgu bilik», Abu Manzur as-Saolibiyning «Yatimat ud-dahr», Sauddin
‘ ’
Muhammad Avfiyning «Javomi ul hikoyat» («Nodir hikoyalar»), Mahmud ibn
’
Valining «Baxr ul-asror» kabi asarlari nashr etildi.
Moskvada esa Xoja Samandar Termiziyning «Dastur ul-muluk»,
("Podshohlarga qo llanma") Fazlullo ibn Ro zbexonning «Mehmonnomai
‘ ‘
30

Buxoro» kitoblari bosilib chiqdi. Keyinchalik Hoja Samandar Termizining asari
ozbek tilida nashr etildi. (1997). Chunki Xoja Samandar Termiziy XVII asrning‘
oxirlarida ikki marta Qarshida din raisi lavozimida faoliyat yuritdi. 1702 yilda
istefoga chiqqan. Adib bu davrda oz asariga tartib bergan va yozib tugatgan.
’ ‘
Mazkur asarda ham Qarshi tarixiga oid malumotlar mavjud.
’
80-yillarda Markaziy Osiyo madaniyatiga bag ishlangan tarixiy, badiiy
‘
qo lyozmalarini tarjima qilish va nashr etish bobida aytarli ko zga ko rinarli
‘ ‘ ‘
ishlar amalga oshirilmadi. Faqatgina Fasih Ahmad Xavofiyning «Mujma-i
Fasihiy», Tabariyning «Tarixi Tabariy» asarlari bosilib chiqqan, xolos. Lekin bu
davrda Nizomulmulkning «Siyosatnoma», Beruniyning «Osor ul-boqiya»
asarlari Dushanbe shahrida chop etilgan.
90-yillarning boshlarida Abulg oziy Bahodirxonning «Shajarayi turk»,
‘
Ibn Arabshohning «Amir Temur tarixi», Abu Tohirxo janing «Samariya»,
‘
Narshahiyning «Buxoro tarixi», Bayoniyning «Shajarai Xorazmshohiy»,
Ibratning «Farg ona tarixi», H. Vamberining «Buxoro yoxud Movarounnahr
‘
tarixi» asarlari o zbek tilida bosilib chiqdi.
‘ Istedodli tarixchi olim Sh. ’
Kamoliddinovning arab muarrixi Samoniyning arab tilidagi «Kitob al-ansob»
’
asarini sharhlovchi va tahlil etuvchi salmoqli tadqiqoti elon qilindi.
’
Shuningdek, bu davrda Hasan Ato Abushiyning «Turkiy qavmlar tarixi»,
XX asrning boshlarida Salohiddin Hoji tartib bergan «Temurnoma» ning
nashr etilishi va ularning Qarshi vohasi aholisi tarixini yoritishdagi o rnini
‘
muhim ekanligini ta kidlash lozim. Amir Temur tarixiga oid Mu inuddin
’ ’
Natanziy, Sharofuddin Ali Yazdiy, Hofiz Abrularning asarlarida hamda islom
tarixiga oid V.V.Bartold, I.Y.Krachkovskiy, Y.E.Bertels, V.I.Belyayev,
L.S.Vasilev, N.V.Pigulevskaya, F.Rouzental kabi taniqli mualliflarning
asarlarini keltirilishi ham noyob manbalar sirasiga kiritsa bo ladi.
‘
Qarshi tarixiga oid qo shimcha adabiyotlar muhim o rinda turadi.
‘ ‘
Qadimgi Turonzamin tarixida nufus muammosi birlamchi orinni egallaganligi
‘
sababli miloddan oldingi asrlarda hozirgi Ozbekiston janubidagi hududlarda
‘
yashagan qavmlar haqidagi masalasini yorituvchi B. Gofurovning «Tojiklar» (2
‘
31

jildlik), Y.V. Bromleyning «Etnos va etnografiya», V. Ginzburg, T.A.
Trofimovaning «Orta Osiyo paleantropologiyasi» asarlari, shuningdek‘
«Onomastika», «Orta Osiyo onomastikasi», «Toponimikaga kirish», «Tarixiy-
‘
geografik etnografiyada toponimika», «Sharq toponimikasi» kabi toplamlardan
‘
Qarshi vohasi tarixini organishda samarali foydalanish mumkin.
‘
Ma lumki, Rossiya imperiyasi Turkistonni bosib olishidan burun bu
’
o lkani chuqur o rgangan hamda keng ko lamli josuslik ishlarini ham amalga
‘ ‘ ‘
oshirgan edi. Mazkur jarayon Qashqadaryo vohasini oz tarkibiga kiritgan
‘
Buxoro xonligida ham sodir bolgan. Bu yonalishdagi asarlarga N.V. Xanikov,
‘ ‘
I.L. Yavorskiy, A.G. Serebrennikov, D.N. Logofet, I.Kastane kabi mualliflar
asarlarini kiritish mumkin.
Shu o rinda Rossiyalik va boshqa xorijiy sayyohlarning Qarshi shahri
‘
bilan bog liq faoliyatlariga to xtab o tish joizdir.
‘ ‘ ‘ Qarshi shahrida 1813 yilda
bolgan Angliyalik Mir Izzatulla shahar qorgoni, bozori, memoriy obidalari,
‘ ‘ ‘ ’
boglari, Beshkent arigi haqida malumot bergan.
‘ ‘ ’
Buxorodagi rus elchixonasi xodimi Meydendorf 1820 yilda Qarshi
xonlikning yirik aholi maskani va xalqaro savdo yo lidagi shahar sifatida
‘
ta riflangan.
’ Muallifning yozishicha Hirot va Kelifdan kelayotgan karvonlar
eng avvalo Qarshi shahrida toxtashib, bozordan turli qorakol terilari, quruq
‘ ‘
mevalar, paxta xom ashyosi, tolalari mahsulotlarni sotib olishgan. Bu Qarshi
xonlikning muhim strategik ahamiyatga molik shahri hisoblanganligi uchun
shahar garnizonida ikki uch ming kishi doimo xizmatda bolishgan
‘ 19
.
Ost-Indiya kompaniyasi vakili A.Byorns 1831-1873 yillarda Hindiston
Afg onistonga, so ngra Buxoroga kelgan.
‘ ‘ U Ozining "Buxoroga sayohat" ‘
asarida 1832 yil iyunida Qarshida tort kun bolganligi haqida malumotlar
‘ ‘ ’
bergan.
1842 yilda Qarshiga kelgan rus missoneri N.Xanikov shahar haqidagi o z
‘
taassurotlarini "Buxoro xonligining tafsiloti" asarida batafsil yozgan.
"Shahar uch qismga bolinib, uchta qalin devor bilan oralgan". Shuningdek,
‘ ‘
19
Мейендорф Е.К. Путешествие из Оренбурга в Бухару. М.: Наука. 1975. с. 68-69.
32

muallif shahar ikki - yangi va eski qismga ajartilganligi, markaziy bozor yangi
shaharning janubiy tomonida joylashganligi, hamda bozorda yakshanba va
shanba kunlari savdo qilinishi haqida malumotlar bergan. Qarshida kuz’
fasli oxiri va qishning boshlarida chorva mollari bilan savdo qiladigan
turkmanlar bozorga gilam va otlar keltirib sotishgan, Qarshiliklar chetga asosan
tamaki, yarim ipak mato olacha chiqarishgan.
“ ”
N.Xanikov ma lumotiga ko ra to rtta darvozasi, uchta karvon saroyi,
’ ‘ ‘
to rtta madarsasi, bitta yirik jome masjidi va bir necha mahalla masjidlari
‘ ’
mavjud bo lgan.
‘ U Qashqadaryo koprigi haqida ham toxtalgan. ‘ ‘
Taniqli major sayyohi H.Vamberi Qarshiga 1863 yilda keladi va
taasurotlarini "Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi" asarida bayon etgan. U
Qarshi shahri aholisining aksariyat qismini ozbeklar tashkil etishini, shuningdek
‘
shaharda tojiklar, afgonlar, hindular, yahudiylar ham istiqomat qilganliklar
‘
haqida toxtalgan. Yahudiylar Qarshida deyarli xuquqga ega bolishgan.
‘ ‘
Qarshi shahri Buxoro xonligining Afg oniston va Hindiston bilan olib
‘
boriladigan xalqaro savdosida tranzit vazifasini o tagan va bu davrda shaharda
‘
10 ta karvonsaroy faoliyat ko rsatgan.
‘
1874 yilda Qarshiga kelgan N. Mayev Qarshi shahrining rivojlanganligi,
10 ta masjid mavjud ekanligini qayd etgan.
Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda B.D.Grekov, A.Y.Yakubovskiy,
A.A.Semenov, A.P.Okladnikov kabi yirik olimlarning yaratgan asarlari ham
voha tarixi uchun zarur manba bo lib xizmat qiladi. XX asrning 60-yillarida va
‘
undan keyingi davrda tarix va qadimshunoslik sohasida L.I.Albaum,
P.B.Denike, A.Jalilov, O .Islomov, H.Muhamedov va boshqalar tomonidan
‘
samarali ilmiy izlanishlar olib borilgan.
Muarrix P.Ravshanovning «Qashqadaryo tarixi» (1995) kitobini
yaratishda eng asosiy tayanch rolini o tagan hamda Sohibqiron Amir Temur va
‘
uning davri to g risidagi yirik asarlar ham voha tarixini o rganishda muhim
‘ ‘ ‘
manba hisoblanadi. Zero Amir Temurning Qashqa vohasida tavallud topganligi,
uning buyuk siyosat maydoniga chiqishi ham Qarshi shahri bilan uzviy
33

bogliqligi ayniqsa diqqatga sazovordir. Amir Temur shaxsiga mustabid Shoro‘ ‘
tuzumi davrida tazyiqlar otkazildi, kamsitishlar va nohaqliklar sodir etildi.
‘
Yurtimiz istiqlolidan keyingina Sohibqironning tabarruk nomi yana oz
‘
avlodlariga qaytarilganligi muallif tomonidan alohida takidlangan. 1996 yilda
’
Amir Temur tavalludining 660 yilligi, 2002 yilda Shahrisabz, 2006 yilda Qarshi
shahrining 2700 yilligi tantanalari xalqaro miqyosda keng kolamda nishonlandi.
‘
Shuningdek, xorijda va Vatanimizda Amir Temur hayoti va faoliyati haqida
yaratilgan asarlar ham mavjud. (I.Shiltberger, M.Ivanin, R.G.Klavixo,
L.Lyangle, F.Motsatskiy, Giyosiddin Ali, I. Mominov, G.A. Pugachenkova va
‘ ‘
boshqalar).
Mustaqillikdan so ng Qashqadaryo vohasi qadimiyati, ilmu fani
‘
taraqqiyotiga oid ko plab manbalar, risolalar va to plamlar nashr etildi.
‘ ‘
Shuningdek, vohaning yirik qishloqlari, tumanlari va shaharlari tarixi haqida
alohida kitoblar bosilib chiqqanligi ham istiqlol sharofatidir.
Nasaf vohasidagi nufus va qabilalar, O rta Osiyo hududida yashagan
‘
aholi haqidagi eng asosiy manbalarga, jumladan «Avesto», Firdavsiy, Alisher
Navoiy, Hasan Ato Abushiy, S.P. Tolstov, YE. E. Bertels, B.D. Grekov, A.Y.
Yakubovskiy, B.G ofurov, K.Shoniyozov kitoblarini kiritish mumkin.
‘
Shuningdek voha aholisi togrisida malumot beruvchi qadimshunoslik boyicha
‘ ‘ ’ ‘
yangi ilmiy tadqiqotlar ham mavjud. (M.YE. Masson, S.K.Kabanov, M.H.
Isomiddinov, R.H. Sulaymonov, A.Raimqulov va boshqalar).
O rta Osiyo hududida jumladan vohada yashagan turkiy qavmlarga doir
‘
manbalar, adabiyotlar talay adabiyotlar, xususan, M.Qoshg ariy, A.Navoiy,
‘
shuningdek qadimgi turkiy qavmlar tarixi va etnografiyasi bilan shug ullangan
‘
N.Y.Bichurin, V.V.Radlov, Hasan Ato Abushiy, V.V.Bartold, L.N.Gumilev,
A.N.Kononov, S.P.Tolstov, S.N.Ivanov, B.G ofurov, B.Ahmedov,
‘
K.Shoniyozov, O.Bo riyev kabi yirik olimlar asarlarida mazkur qavmlarning
‘
etnik tarixi mufassal bayon etilgan.
Qashqadaryo vohasida umrguzaronlik qilgan turkiy qavmlarning ajdodlari
o tmish tarixi Turon, Sug d, Yunon-Baqtriya, Qang davlatlari kechmishi
‘ ‘ ‘
34

misolida yanada yaqqolroq gavdalanishi sababli Qashqadaryo vohasi aholisining
ham olis moziydagi hayoti va turmushi ana shu davlatlar siyosiy, iqtisodiy va
ijtimoiy tarixi bilan chambarchas mushtarakdir.
Mustabid sho rolar tuzumi davrida O zbekiston tarixi manbalarini‘ ‘
xolisona o rganishga e tibor nihoyatda sust darajada edi.
‘ ’ Bu davrda yaratilgan
Toshkent, Samarqand, Buxoro, Xorazm tarixiga oid kitoblar ham hukmron
mafkura tasirida yozilgan. Viloyatlar va boshqa yirik shaharlar tarixi manbalari
’
esa umuman tadqiq etilmagandi.
Taniqli muarrix P. Ravshanov yurtimiz mustaqilligidan so ng viloyatlar
‘
tarixi o rgangan olimlardan birinchilardan bo lib, nihoyatda salmoqli
‘ ‘
«Qashqadaryo tarixi» (1995) kitobini yaratdi. Chunki Qarshi vohasi tarixi
manbalari haqidagi malumotlar ham barcha qatlamdagi kitobxonlarni qiziqtirishi
’
tabiiydir. Lekin voha tarixiga asos bolgan birlamchi manbalarni umumlashtirgan
‘
tolaqonli asar hanuzgacha yaratilmagan edi. P. Ravshanovning navbatdagi
‘
«Naxshab va Kesh tarixi manbalari» kitobi bu yonalishdagi mavjud boshliqni
‘ ‘
toldirishga yaqindan xizmat qiladi
‘ 20
.
1999 yil 21-22 aprelda Qarshi shahrida «Qadimiy Qarshi, O rta Osiyo
‘
shaharsozligi va madaniyati tarixi» mavzusida, 2008 yil iyunda Nasaflik
“
allomalarning jahon madaniyatida tutgan o rni mavzusida hamda , 2010
‘ ”
yilning 28-29 mayda Nasaf va Kesh tarixi yozma manbalarda mavzusida
“ ”
xalqaro va respublika ilmiy nazariy konferensiyalari o tkazilib, alohida
– ‘
to plamlar nashr etildiki, bu shahar tarixini o rganishga salmoqli hissa bo lib
‘ ‘ ‘
qo shildi.
‘
Xullas, O rta Osiyo xalqlarining haqqoniy tarixini jumladan, Naxshab-
‘
Qarshi shahri tarixi misolida xolisona yoritish ham muhim ilmiy ahamiyatga
egadir. Naxshab-Qarshi vohasi aholisining jahon sivilizatsiyasiga nechoglik
‘
bebaho hissa qoshganligini yangi dalillar bilan isbotlash, Vatan tarixi va
‘
etnologiyasini yangi tolaqonli sahifalar bilan boyitishi shak-shubhasizdir.
‘
20
Ravshanov P. Qarshi va Kesh tarixi manbalari.. Qarshi, «Nasaf», 2005.B.29.
35

I I Bob. Nasaf allomalarining jahon tamaddunida tutgan orni.‘
2.1 -§ . Nasaf allomalari ilmiy muhitini va xorijiy mamlakatlarda
saqlanayotgan qolyozmalarini organishga doir manbalar xususida
‘ ‘
Nasaf vohasidan yetishib chiqqan olimlar ijodi va faoliyati shu davrgacha
Movarounnahrning boshqa markazlari - Buxoro, Samarqand, Xorazm,
Farg ona bilan bog liq holda o rganilib kelindi.
‘ ‘ ‘ Lekin, VIII-XIII asrlar
davomida Nasafni alohida mustaqil ilm markazi sifatida qarovchi tadqiqot
hozirgacha olib borilmadi.
Shubhasiz, Nasafda bir necha asrlar davomida boy intellektual hayot
qaynadi. Lekin bu jarayonni aks ettiruvchi manbalar saqlanib qolganligini
aniqlash, ularni kodikologiya fani jihatidan organib, ilmiy taomilga kiritish
‘
muhim masaladir. Nasaf ilmiy muhiti haqida malumot berishi mumkin bolgan
’ ‘
manbalarni profesor. U.Uvatov ikki guruhga bolib organish mumkinligini
‘ ‘
takidlaydi
’ 21
.
1) shahar intellektual hayoti haqidagi umumiy ma lumotlarni o zida jo
’ ‘
qilgan manbalar. Ular safiga birinchi navbatda tarixiy-biografik asarlarni
kiritishimiz mumkin.
2) alohida olingan olimlarning turli janrlarda yozgan asarlari.
Birinchi guruh asarlar qatoriga Somoniylar davrida faoliyat ko rsatgan
‘
Abu Muti Makhul ibn al-Fadl an-Nasafiyning (vafoti 318/930 yil) «Kitob ar-
’
radd alo-l-bida » asarini kiritish mumkin.
’ ’ Bu asar fransuz tadqiqotchisi M.
Bernan tarafidan Bodlean kutubxonasining yagona qol yozma nusxasi asosida
‘
toliq nashr qilingan. Bu asarda osha davrda mavjud bolgan 72 islomiy firqalar 6
‘ ‘ ‘
guruhga bolingan holda tavsif qilinadi. Asar tigi mutaziliylar va ashariylarga
‘ ‘ ’ ’
qarshi qaratilgan. Aksincha, karromiy va sufiylar himoya ostiga olinadilar. Bu
firqalar orasidan anchalari Nasafda ham faoliyat olib borganlar.
21
Nasaflik allomalarning jahon madaniyatida tutgan o rni // mavzusi respublika ilmiy nazariy
‘ –
konferensiya materiallari. Qarshi. 2008 y. 28 may. B.7,8.
36

2. Abul Abbos Ja far ibn Muhammad ibn al-Mu tazz al-Mustag firiy’ ’ ‘
an-Nasafiy (vaf. 432/1041 y. Nasafda) «az-Ziyodot fi kitob al-mu talaf va-l-
’
muxtalaf» asarida muhaddislar tarjimai hollarini jamladi. Mazkur asar Makkiy
ibnAbd ar-Razzoq al-Kushmayhaniy, al-Hasan ibn Ahmad as-Samarqandiy,Abd
’ ’
al-Aziz al-Osimiy, Yusuf ibn Mansur as-Sayyoriy risolalari bilan birgalikda bir
’ ’
nodir qolyozma kitob tarkibida bizgacha yetib kelgan. Bu qolyozma Suriyaning
‘ ‘
Damashq shahrida joylashgan «Dor al-kutub az-zahiriya» kutubxonasida «al-
Hadis 525» raqami ostida saqlanadi4. Al-Mustagfiriyning mazkur asari bu
‘
qolyozma kitob ichida 45a-67a varaqlarni egallaydi. Bu qolyozmaning
‘ ‘
mikrofilmi Misrning Qohira shahrida «Arab qolyozmalari instituti»da «at-Tarix
‘ ’
694» raqami ostida ham saqlanadi5. Al-Mustagfiriy mazkur asarida bir qancha
‘
nasaflik muhaddislarning biografiyalarini keltiradi. Bu qimmatli asarni nashr
etish birinchi galda bajarilishi lozim bolgan masalalar qatorida turibdi.
‘
3. Abu Hafs Umar ibn Muhammad an-Nasafiyning «Kitob al-qand fi
zikr ulamo Samarkand» asari keyingi yillarda 2 marotaba nashr etilgandan
’ ‘
(Saudiylar Arabistoni, 1991 yil; Tehron, 1999) so ng keng ilmiy jamoatchilik
‘
nazariga tushdi. Asar bilan bevosita tanishish uning faqat Samarqand ulamolari
emas, balki butun «Sugd-i Samarqand», yani «Kata Sogdiyona»
‘ ’ ‘ ‘
muhaddislariga bagishlanganligini korsatdi. Nasaf Sogdiyonaning Samarqand-
‘ ‘ ‘ ‘
dan keyingi ikkinchi yirik markazi hisoblanganligi mutaxassislarga yaxshi
malum. Darhaqiqat, Abu Hafs an-Nasafiy koplab nasaflik muhaddislar
’ ‘
biografiyalarini (400 dan oshiq) oz asarida keltiradi. U bunda bizgacha yetib
‘
kelmagan Abul Horis Asad Hamduvayh al-Varsiniy an-Nasafiyning (vaf.
315/927 y.) «Kitob mufoxarot ahl Kac va-Nasaf», al-Mustagfiriyning «Kitob at-
‘
tarix li-Nasaf», Abu MuhammadAbd al-Aziz Muhammad al-Hofiz an-
’ ’
Naxshabiyning (vaf. 450/1058-59 yildan song) «Mudjam ash-shuyux» nomli
‘ ’
asarlaridagi malumotlarni ham ozida saqlab qolgan.
’ ‘
4. «Kitob al-qand» to lig icha yetib kelgan emas, balki hozir bizning
‘ ‘
ixtiyorimizda uning uchdan ikki qismigina mavjud. Noqis qismlarni tiklashda
Abu Hafsning bu kitobidan keng foydalangan Abu Sad as-Samoniyning (vaf.
’ ’
37

1167 y.) «Kitob al-ansob» va Muhammad ibn Abd al-Jalilning (XII asr)
«Muntaxab kitob al-qand» asarlari foydalidir. Sharqshunos olim Durbek
Rahimjonov bu asarning original matnini Parijda «Fransiya Milliy
kutubxonasi»da saqlanadigan yagona nusxa asosida nashrga tayyorladi.
Ikkinchi guruhni esa nasaflik alohida olimlarning aniq fanlar sohasida
yozgan asarlari tashkil etadi. Ular qatorida AbuAli al-Husayn ibn al-Xidr an-’
Nasafiy (vaf. 1024 y.), Abu Turob an-Naxshabiy, Abu Jafar al-Mustagfiriy (vaf.
’ ‘
432/1041y.) «Fado il al-Qur on» asari, Faxr al-islom Ali ibn Muhammad al-
‘ ’
Pazdaviy (vaf.1089 y.) «Kanz al-vusul ilo marifat al-usul» va boshqa asarlari),
’
Abu-l-Yusr al-Pazdaviy (vaf. 1100 y.) «Usul ad-din», «Marifat al-hujaj ash-
’
shariya», «Risola fi samt al-Qibla» nomli asarlari, Abu-l-Muin Maymun ibn
’ ’
Muhammad an-Nasafiy (vaf. 1115 y.) kalom sohasidagi 4 shoh asari, Abu Hafs
an-Nasafiy (vaf. 537/1142 y.) 10 dan oshiq asarlari, Aziz ad-din an-Nasafiy (vaf.
661/1263 y.) tasavvuf boyicha qimmatli asarlari va Abu-l-Barakot an-
‘
Nasafiylarni (vaf.1310 y.) 10 dan oshiq asarlari keltirilishi mumkin.
Bundan tashqari birinchi guruh asarlarida eslatilgan nasaflik muhaddis
olimlar - al-Kasbaviylar, al-Kosaniylar, al-G ubdiniylar, al-Ibsaniylar, al-
‘
Pazdaviylar, al-Moymarg iylar naql etgan yuzlab hadis matnlari Nasaf
‘
intellektual hayoti tarixi bo yicha qimmatli manba sanaladi.
‘
Demak, Nasafga aloqador qo lyozma manbalarni paleografik o rganish,
‘ ‘
ularni nashr etish bu xayrli ishda faqat birinchi qo yilgan qadamdir xolos.
‘
Ularni chuqur organish, jiddiy kompleks tadqiqotlar otkazish kelajakda bu diyor
‘ ‘
manaviy hayoti tarixini tolaqonli yoritish imkonini yaratadi.
’ ‘
Proffessor U.Uvatov 2007 yil bahorida Angliyaga qilgan ilmiy safarida
Britaniya muzeyi kutubxonasida 100 dan ziyod nasaflik va keshlik
allomalarning bizga noma lum asarlarini izlab topishga muvaffaq bo ldi.
’ ‘
Olim joriy yilda Saudiya Arabistonida xam bolib, nasafiylar merosini tadqiq
‘
etish bilan jiddiy shugullandi.
‘
Saudiya Arabistonining poytaxti Er-Riyod shahrida bo lgan prof. U.
‘
Uvatov, shahardagi podshoh Faysal nomidagi islom tadkiqotlari markazidagi
38

qo lyozmalar bilan tanishish jarayonida nasaflik allomalarning qo lyozmalari‘ ‘
haqidagi ma lumotlar to pladi.
’ ‘ Bu markazning xazinasidan nasaflik
olimlarning ikki guruhga mansub qolyozmalari hakida toliq malumot olish
‘ ‘ ’
mumkin boldi. Birinchi guruhga ushbu markazda saqlanadigan nasaflik
‘
olimlar asarlarining qolyozmalari bolsa, ikkinchi guruhga xorijiy
‘ ‘
mamlakatlarda saqlanadigan nasaflik olimlar asarlari qolyozmalari haqidagi
‘
mukammal malumotlar boldi.
’ ‘
Markazda saqlanadigan qo lyozmalar haqidagi ma lumotnoma 106
‘ ’
-sahifadan iborat bo lsa, nasafiylarning xorijiy mamlakatlarda saklanadigan
‘
qo lyozmalari haqidagi ma lumotnoma esa 225 sahifani tashkil qiladi.
‘ ’ Bu
mamlakatlar jumlasidan Angliya, Germaniya, Fransiya, Irlandiya, AQSH,
Ispaniya, Rossiya, Turkiya, Italiya, Hindiston, Misr, Livan, Suriya, Kuvayt,
Qatar, Tunis, Pokiston, Yugoslaviya, Avstriya, Shvitsariya, Saudiya Arabistoni,
Bahrayn va Ozbekiston kabi mamlakatlar kiradi.
‘
Ushbu ma lumotlarda asarning nomi, uning muallifi, hajmi,
’
ko chirilgan xati, eng muhimi mana shu asar haqida keyingi davrlarda
‘
qanday olimlar tomonidan ilmiy tadqiqotlar olib borilganligi haqida
mufassal (kitobning nomi, sahifalari va hokazo) ma lumotlar keltirilganligi
’
juda katta ilmiy ahamiyatga egadir. Ushbu Markazdan keltirilgan mazkur
malumotnomalar ustida dastlabki izlanishlar olib borish natijasida nasaflik bir
’
necha mashhur olimlar asarlarining qolyozmalari haqida qisqacha malumotlar
‘ ’
tayyorlandi.
Nasaflik mashhur olim Najmiddin Umar Abu Hafs an-Nasafiy (1068-
1142) ning merosidan o n beshdan ortiq asarlarining qo lyozmalari
‘ ‘
saqlanishi ma lum bo ldi.
’ ‘ Ulardan; "Al-qand fi zikri ulamoi Samarqand",
"At-taysiyr fi ilm at-tafsir", "Tilbat at-talaba", "Tuxfat al-.muluk", "Risola
fil-firok al- islomiyya", "Risola fi bayon mazax,ib al-mutasavvifa", "Vaz va
’
irshod", "Tatviyl al-asfor li tahsiyl al-axbor", "Al-avoqiyt fil-mavokiyt"
kabilarni korsatish mumkin.
‘
39

Nasaflik allomalarning eng buyuklaridan biri shubhasiz buyuk
mutakallim Imom Abu Mansur al-Moturidiy ta limotining davomchisi Abul’
Mu nyn an-Nasafiy (1027-1114) xisoblanadi.
’ Uning boy ilmiy - manaviy ’
merosida aqidaviy masalalarning talqini salmoqli orin egallaydi. Binobarin
‘
uning ilm ahllariga yaxshi tanish bolgan "Bahr al-kalom", "Tabsirat al-adilla",
‘
"At-tamxid li kavoid at-tavxid" kabi asarlari bilan bir qatorda "Al- umda fi usul
ad-din", "Kitob fi-t-tavhid", "Tasayyud al-qavoid fi ilm al-aqoid", "Mukaddimat
fi odob al-baxs" kabi asarlari bilan bir katorda olimning "Al-olim val-
mutaallim" (Ustoz va shogird bu 757 varaqdan iborat qolyozma Rossiyaning
“ ” ‘
Sankt-Peterburg shaxridagi "Osiyo muzeyi" da saklanishi qayd etilgan) nomli
asari borligi haqidagi malumotdir.
’
Nasafdan chiqqan yirik olimlardan biri Hofiz ad-din Abdulloh ibn Axmad
Abul Barakot an- Nasafiy (vafoti 1310 y) bo lib, Faysal nomidagi ushbu
‘
Markaz ma lumotnomalarida olimning o n beshga yakin asarlarining
’ ‘
qo lyozmalari xaqida ma lumotlar keltirilgan.
‘ ’ Ulardan eng muhimlari sifatida
"Kanz ad-dakoiq", "Kashf al-asror", "Madoriq at-tanzil va hakoiq at- tavil",
’
"Al-umda fil-aqoid", "Fazoil al-amol", "Sharh al-manor", "Sharx bad-al-omoliy"
’ ’
kabi asarlari va koplab sharhlari haqida malumotlar berilgan. Nasafiylar
‘ ’
sulolasidan chiqqan taniqli olimlardan yana biri Makxul an-Nasafiy (vafoti
930 y) bolib, uning turli bidatchi firqalarga raddiya sifatida yozgan "Ar-raddiya
‘
ahl al-bida" nomli muhim asarining yagona kolyozmasi Angliyaning Oksford
’ ‘
shahridagi "Islom tadqiqotlari" Markazida saqlanishi xabar qilingan.
Shuningdek, Makxul an-Nasafiyning "Kitob fit-tasavvuf", "Fazoil al-amol",
’
"Kitob fi-d aqoiq al-tariqat al-muhaddisiyn" kabi asarlarining qolyozmalari
‘
haqida malumotlar keltirilgan.
’
Nasafdan chikkan yirik olimlardan biri Ja far ibn Muhammad Abul
’
Abbos al-Mustag firiy an-Nasafiy haqida aytish kerakki, al-Mustag firiy
‘ ‘
milodiy 961 yilda Nasafda tavallud topgan va 1041 yilda shu shaharda vafot
etgan. U dastlabki bilimni oz ona shahri Nasafda olib songra uzoq yillar
‘ ‘
davomida Xuroson va Movarounnahrning turli shaharlariga borgan, jumladan, u
40

Marv, Saraxs, Nishopur, Buxoro va Samarkandda yashab, kop taniqli olimlardan‘
saboq olgan. Mana shu ilm yolidagi sayi harakatlari natijasi olaroq al-
‘ ’ ‘
Mustagfiriy oz davrining mashhur fiqh olimi, muhaddisi, tarixchisi va filologi
‘ ‘
sifatida mashhur bolgan. U yigirma yetti yoshidan boshlab Nasaf shahridagi
‘
Jome masjidida maruzalar qilgan. Umrining oxirlarida esa Nasaf shahrining
’ ’
bosh imom xatibi lavozimida faoliyat korsatgan. U hakida malumot bergan
‘ ’
tarixnavislarning aksariyati al-Mustagfiriyni «sohib at-tasoniyf al-kasira»
‘
(«kopdan-kop asarlarning muallifi) deb takidlagan bolsalarda, hazircha alloma
‘ ‘ ’ ‘
qalamiga mansub onga yaqin asarlar nomma-nom aniklangan. Podshoh Faysal
‘
Markazidagi malumotlarga kora, uning qalamiga mansub "At-tibb an-nabaviy"
’ ‘
(Paygambarona tabobat), "At- tamhid fi-t-tajvid", "Ziyodat al-mutalif val-
‘ ’
muxtalif fi asmoi ar- rijol", "Adab al-mutaallim fi tarik at-taallum" kabi
deyarli nomalum bolgan asarlarining qolyozmalari haqida malumotlar
’ ‘ ‘ ’
keltirilishi goyatda diqqatga sazovordir.
‘
Nasaflik olimlardan yana biri Muhammad ibn Muhammad an-Nasafiydir
(vafoti 1288 y.). Uning qalamiga mansub asarlardan "Al-fusul fi ilm al-
jadal", "At- Tarojiyx", "Sharh asmo al-husna", "Risola fi usul ad-din", "Kanz
al-abror", "Daf al-nusus van-nuqud", "Al-kavodix al-jadaliyya" kabi asarlarni
’
aytish mumkin. Mazkur asarlarning aksariyati mantiq (logika) ilmiga oid
ekanligi korsatilgan. Nasaflik olim Lutfulloh an-Nasafiy al-Kaydoniy (vafoti
‘
1494 y)ning ilmiy-manaviy merosiga oid "Muqaddimat as-solat" "Sharh al-
’
hidoya", "Risola fi bayon anvo al-mashruot" kabi asarlari zikr etilgan.
‘
Biz yuqorida zikr qilgan mualliflar ilm ahllariga yaxshi ma lum bo lgan
’ ‘
taniqli olimlar hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan Podshoh Faysal islom
tadqiqotlari markazidan olingan ma lumotlardan bir qator nasaflik olimlarning
’
asarlari hususida ham ma lumotlar berilganki, masalan shular jumlasidan,
’
Ahmad ibn Sayfiddin an-Nasafiy (vafoti 1441 y)ning Imom Abu Hanifa
tomonidan yozilgan "Al-fiqh al-akbar" asariga yozilgan sharh, Burhoniddin an-
Nasafiyning (vafoti 906 y) "Risola fil-ishq" yoki bo lmasa Muhammad ibn
‘
Dehkon an-Nasafiyning (vafoti 1318 y) "Sharh Lomiyat al-af ol", Ali ibn
’
41

Muhammad ibn Ali an-Nasafiyning (vafoti 1319 y) "Sharh Miftoh al-ulum"
shuningdek, Ahmad ibn al-Muayyyad an- Nasafiyning (vafoti 1125 y.) "Nazm
al-Jome al-kabir lish-Shayboniy" kabi asarlarning qo lyozma-lari haqida’ ‘
keltirilgan ma lumotlar e tiborga molikdir.
’ ’
Arab tilida yozilgan mazkur asarlar islomiy ilmlar - tafsir, hadis, fiqh va
aqida masalalariga doir bo lib, bu holat o sha asrlarda islom dini
‘ ‘
ta limotlarining keng xalq ommasi tomonidan chuqur o rganish, to g ri va
’ ‘ ‘ ‘
sog lom e tiqod asosida talqin qilish sharoitidan kelib chiqqan.
‘ ’ Nasaflik
olimlarning bu qimmatli asarlarini ilmiy asosda har tomonlama chuqur
organib, keng xalq ommasiga yetkazish olimlarimiz oldida turgan muhim
‘
vazifalardan hisoblanadi.
Hozirgi vaqtda Toshkent Sharqshunoslik va islom universitetlarida
nasaflik olimlarning hayoti va ularning ilmiy-ma naviy meroslarini o rganib
’ ‘
tadqiq etishga katta e tibor berilmokda.
’ Jumladan Najmiddin Umar Abu Hafs
an-Nasafiyning "Kitob al-qand fi zikri ulamoi Samarqand" nomli muhim asari
boyicha nomzodlik dissertatsiyasi, alloma Abul Muiyn an-Nasafiyning
‘ ’
"Tabsirat al-adilla fi usul ad-din ala tariqat Abu Mansur al-Moturidiy " asari
asosida ham nomzodlik dissertatsiyasi yoqlangai. Yana bir nasaflik yirik olim
Abul Barakot an-Nasafiyning hayoti va uning Quroni karimga bagishlangan
’ ‘
"Madorik at-tanzil va haqoik at-tavil" nomli tafsirining ilmiy asosdagi tadqiqoti
’ ’
tarix fanlari nomzodi ilmiy darajasi uchun dissertatsiya himoyasi boldi
‘ 22
.
Qashqadaryo viloyati hokimi N. Zayniyevning qo llab - quvvatlashi
‘
natijasida Qarshi Davlat universiteti qoshida o z faoliyatini boshlagan
‘
"Nasafiylar va Keshiylar merosini o rganish ilmiy markazining" asosiy
‘
vazifalaridan biri ham Qashqa vohasidan chiqqan allomalarning hayoti va
ilmiy-ma naviy meroslarini o rganib keng xalq ommasiga yetkazishdan
’ ‘
iborat.
2.2-§. Nasaf shahrida ilm-fan ravnaqi
22
Nasaflik allomalarning jahon madaniyatida tutgan o rni // mavzusi respublika ilmiy nazariy
‘ –
konferensiya materiallari. Qarshi. 2008 y. 28 may. B.9.
42

Asrlarga bo ylashgan Turkistonning muazzam o tmish tarixi boy ilmiy‘ ‘
va madaniy merosga ega ekanligi bilan umumbashariy tamadduni taraqqiyotida
o ziga xos muhim o rinda turadi.
‘ ‘ Xususan orta asrlardagi oltin davr - IX- XII ‘ “ ”
asrlar madaniyatimiz taraqqiyotida muhim ahamiyat kasb etganligi tarixiy
manbalarda zikr etilgan. Bu muhim davr nafaqat yurtimiz, Markaziy Osiyo,
balki musulmon Sharq olami xalqlarining jahon madaniyati taraqqiyotiga
beqiyos hissa qoshgan davr sifatida moziy sahifalarida muhrlanib qolganligi
‘
ham bejiz emas. Turkistonda asos solingan boy madaniy ananalar nafaqat shu
’
zamin, balki boshqa hududlardagi musulmon madaniyati taraqqiyotiga ham
salmoqli ijobiy tasir korsatganligi ham diqqatga sazavordir. Buxoro, Samarqand,
’ ‘
Shosh, Kesh , Nasaf, Termiz, Xiva, Margilon kabi yirik shaharlar butun
‘
musulmon Sharqidagi madaniy markazlar sifatida jahonda tan olingan.
O zbekiston janubiy sarhadlaridagi Qashqadaryoning quyi oqimidagi eng
‘
qadimiy shajaraga ega bo lgan Nasaf viloyati va uning poytaxt shahri Nasaf
‘
Markaziy Osiyodagina emas, balki Sharq olamida, shuningdek umumbashariy
tamaddunida ham salmoqli o ringa egadir
‘ 23
.
Miloddan avvalgi IX-VII asrlarda Keshk rudining o rta oqimida
‘
shakllangan manzil taraqqiy etgan va shahar maqomini olib, Naxshab deb
atalgan. Naxshab tegrasida turli madaniyatlar toqnashgan. Istilolar oqibatida
‘
tanazzulga yuz tutgan Naxshabdan song uning vorisi Nasaf vohaning eng asosiy
‘
poytaxt shahri sifatida qad rostlaydi. Sugdiyonaning Samarqanddan keyingi
‘
ikkinchi poytaxt sifatida Nasafni tan olinganligi ham bejiz emas. Mogullar
‘ ‘
istibdodiga qadar bu shahar musulmon dunyosida yirik siyosiy, iqtisodiy va
madaniy markazlardan biriga aylangan.
Movarounnahr Arab xalifaligi tarkibiga kirgach Nasaf viloyatining
iqtisodiy, strategik ahamiyati oshgan, chunonchi bu viloyat Xuroson va ikkinchi
tarafdan Xorazm, Movarounnahrdagi eng yirik arab garnizoni joylashgan
Buxoro, Sug diyonaning asosiy iqtisodiy markazi Samarqand, quyi Tohariston
‘
poytaxti Balxni bir-biriga bog lovchi muhim maskanga aylangan.
‘ Natijada
23
Qarshi shahriing jahon sivilizatsiyasi tarixidagi o rni Qarshi shahrining 2700 yillik yubileyiga
‘
bag ishlangan Xalqaro ilmiy anjuman materiallari T- Q., 2006.B. 3.
‘
43

mogullar istilosiga qadar har tomonlama rivojlangan Nasafda hamda kop sonli‘ ‘ ‘
katta-kichik shaharlarda ilmiy va madaniy hayot barq urib rivojlangan.
Nasaf vohasida boshqa ilmlar qatori islomiy ilmlar yuqori taraqqiyotga
erishib, bu muhitda qur onshunoslik, hadisshunoslik, islom huquqi, filologiya,
’
tarixnavislik an analari qaror topgan.
’ Bu davrda Nasafda intellektual hayot
ham joshqin tarzda kechgan.
‘
Iqtisodiy rivojlanish fiqh, hadis, gumanitar fanlar, Qur on mutoaalasi
’
bo yicha ko plab olimlar yetishib chiqishiga sabab bo lgan.
‘ ‘ ‘ Somoniylar
sulolasi davrida (819-1005) Nasaf shahri ancha rivojlangan va oziga xos
‘
madaniy markazlardan biriga aylangan. Somoniylar davlati toju-taxt
davogarlarining Nasafda turishi ham buning yaqqol isbotidir. Bu shahar
’
Somoniylar davrida yirik shaharlar darajasiga kotarilgan va katta aholi
‘
manzillarida amal qiladigan alohida, xos lavozimlar unda ham joriy etilgan.
Masalan, Abu Ali Muxammad ibn Jafar al- Vazariy (X asr), Abu Ishoq ibn
’
Muhammad al-Mastiniy (XI asr) lar hokimlik qilishgan. Shuningdek,
qonunshunos alloma Abu Bakr Muhammad ibn Sofyon al-Usbanikasiy (vafoti
‘
986 yil) ham Nasaf hokimi vazifasini bajargan.
Somoniylar davrida Nasafdan ilmli fozil kishilar va davlat arboblari
yetishib chiqishgan. Nasaf yaqinidagi Gubdin qishlogidan chiqqan Abu Bakr
‘ ‘
Muhammad al-Hasan al-Gubdiniy an-Nasafiy Samarqandning bosh noziri bolib
‘ ‘
turgan. Nasaf shahrida bu lavozimni ancha vaqt Abu Hamid Ahmad ibn
Muhammad al-Kamidodiy (903-904) egallagan edi. Undan song bosh qozi Abu
‘
Ishoq Ibrohim ibn Maqil an Nasafiy (X asr) bolib, u shikoyat va arizalarni ham
’ ‘
korgan va javoblar aytgan. Nasafda Abu Muhammad Abdulloh ibn Yahyo as-
‘
Saraxsiy ash-Shirazodiy (X asr) ham qonunchilikning bosh himoyachisi
vazifasini bajargan.
Somoniylar davrining so ‘ ngi yillarida Nasaf shahrida Abu Ahmad al -
Qosim ibn Muhammad al Qantariy an - Nasafiy ( vafoti 998 yil ) va Ali ibn al -
Husayn as - Sardoriy ( vafoti 980 yil ) bosh nozirlik lavozimida turishgan . Abu
Ahmad an-Nasafiy keyichalik Chagoniyonda ham shu lavozimni egallagan.
‘
44

Nasaflik ulamo, allomalar X-XII asrlarda Buxoro, Samarqand, Marv, Saraxs
kabi yirik shaharlarning bosh qozisi - sadrlik lavozimini bajarishgan. Nasaf
mulkida 182 avliyolar yashab otganligi manbalarda uchraydi. ‘
X asrda Nasaf shahri yirik ilmiy madaniy markazlardan biri darajasiga
–
ko tarilib, musulmon olamidagi 8 ta madina maqomini olgan - Bag dod,
‘ ‘
Balx, Isfahon, Nishopur, Marv, Buxoro, Samarqand, Nasaf shaharlardan biri edi.
Markaziy Osiyoda 4 ta hadisshunoslik maktabi mavjud edi: Marv, Buxoro,
Samarqand va Nasaf. Samoniy (XII asr) malumoticha hadisshunoslikning yana
’ ’
bir yirik markazi Nasafda Ahmad ibn Muhammad at-Tadyoniy, Hammad ibn
Shokir an-Nasafiy, Abdulmomin ibn Xalaf an-Nasafiy, Al-Lays ibn Nosir al-
‘
Kojariy, XI asrda Abdulaziz ibn Muhammad an-Naxshabiy, Muhammad ibn
Ahmad al-Baladiy, al-Hasan ibn Ali al-Hammadiy an-Naxshabiy va boshqalar
maktablari samarali faoliyat korsatib turgan
‘ 24
.
X-XI asrlarda Nasaf Movarounnahrda o ziga xos ilmiy-madaniy
‘
markazlardan biriga aylangan. Samoniy Orta Osiyo hadisshunoslik maktablari
’ ‘
vujudga kelganligi haqida sozlar ekan Marv, Buxoro, Samarqand kabi shaharlar
‘ –
qatorida Nasaf ham qayd etiladi.
Samoniy Movarounnahrda hadisshunoslik markazlaridan biri Nasafda X
asrda Axmad ibn Hammad ibn Shokir an-Nasafiy, Abul Mu min ibn Xalaf an-
’
Nasafiy, al-Laos ibn Nasr al-Kojariy, XI asrda Abdulaziz ibn Muxammad an-
Naxshabiy, Muxammad ibn Ahmad al-Baladiy , al-Xasan ibn Ali al-Hamadoniy
an-Naxshabiy kabi olimlar maktablari faoliyat ko rsatgan
‘ 25
.
IX-XII asrlarda Nasaf salohiyatli ilmiy markaz sifatida tanilgan. Al-
Muqaddasiyning (X asr oxiri) bu boradagi malumotlari muhimdir. X asrda
’
Nasaf shahrida musulmon ilmu fanida taomilda bolgan ilmiy kongress -Majlisi
‘ “
tadris otkazilgan. Al-Muqaddasiy islom olimlarinig oz ilmiy qarashlarini
” ‘ ‘
dalillash, asarlarini tarqatish va keng targib etishda qollaydigan ikki usul haqida
‘ ‘
toxtalgan. Odatga kora fiqhga oid suhbat, munozaralar masjidlarda otkazilgan.
‘ ‘ ‘
24
Камолиддинов Ш. « Китоб ал-ансаб” Абу Саъда Абдулкарима ибн Мухаммед ас-Саманий как
источник истории и истории культур ы Средней Азии. Т., 1993. с.1 64 .
25
Ko‘rsatilgan asar. 164 – bet.
45

Shuningdek, olimlar oz xonadonlarida, maxsus rabotlarda bahslar tashkil‘
etishgan. Majlisi tadris uzoq davom etib, bazan oylab ham davom etgan. Chet
’
ellardan, asosan arab davlatlari poytaxtlaridan kelgan olimlar malum bir
’
mavzuga bagishlab tadqiqotlarni muhokama qilishgan va bular amaliyot uchun
‘
qabul qilingan. Nasafdagi majlisi tadrisga Kabadan mutazaliylar yolboshchisi
’ ‘
Abul Qosim Kabaviy qatnashgan va u kishi Nasaf rabotlaridan birida toxtab vaz
’ ‘ ’
ham aytgan.
VIII asr oxiri - IX asr boshlarida Nasafda yirik fiqxshunoslar maktabi
shakllangan va toliblar islom huquqshunosligidan saboq olishgan. Osha davrda
‘
Nasaf va Keshda 43 olim, shoir va din ulamolari samarali ijod qilganliklari
manbalarda qayd qilingan.
X asrda musulmon olamida tasavvuf xam keng tarqalgan edi. Tasavvufga
oid hadislarni toplash, organish va ularga bagishlab asarlar bitish oz davrida
‘ ‘ ‘ ‘
taomilga kirgan edi. Samoniy Nasaf va uning mahallalari haqida soz yuritganda,
’ ‘
Shayx Abu Abdurahmon Muoz ibn Yaqub al-Kosoniy nomini keltirgan. Shayx
’
Kosonda tugilgan (vafoti 834). Alloma Nasafda al-Jamiu l-atiq jome masjidida
‘ “ ’ ” ’
robot qurdirgan. Shayx qurdirgan mahalladagi kocha uning nomi bilan atalgan.
‘
Keyinchaklik bu ko cha Sikkat-z-zuhhad ( Zohidlar ko chasi ) nomi
‘ “ ” “ ‘ ”
bilan o zgargan
‘ 26
.
Alloma o z davrining taniqli hadisshunos olimlaridan hisoblanib, asosan
‘
tasavvuf, zohidlik haqidagi hadislarni to plagan va ularga sharhlar bergan.
‘
Tasavvufga oid asarlar Nasaf yaqinidagi Pazda shahridagi maktabda xam
yaratilgan. Pazdaga Movarounnahrning poytaxt shaharlaridan olimlar kelib
saboq berganlar. Mashhur Sufiylardan Toxar ibn muxammad al-Buxoriy al-
Haddodiy (vafoti 1016 y.) Pazda qorgonida yashagan va toliblarga dars bergan.
‘ ‘
Allomaning Kitob uyuni-l- majlis va sururi-d-doris ( Yig inlar qaymog i
“ ” “ ‘ ‘
va o quvchilar quvonchi kitobi ) nomli asarini yaratgan.
‘ ”
Marvlik mashxur muarrix, sayyoh va hadisshunos olim Abu Sa id
’
Abdulkarim ibn Muhammad as-Sam oniy (1113-1167) 1155 yilda ikki oy
’
26
Бартольд В.В. Соч.т.1. Б.191-197.
46

Nasafda yashagan. o zining U xadis, fiqh, arab tilshunosligi tarixi, geografiya‘
sohalarida jami 50 dan ziyod ilmiy asarlar yaratgan. Alloma asarlari ichida
Turkiston tarixi boyicha eng qimmatlisi 8 ta qolyozma jilddan iborat bolgan
‘ ‘ ‘
Kitob al-ansob (Nasablar haqida kitob) asari hisoblanib, bizgacha bu asarning 6
“ ” “ ”
ta qolyozma nusxasi yetib kelgan, xalos.
‘
As-Sam oniy Nasaf va Kesh viloyatlarining 85 manzilini tilga olgan.
’ U
oz asarlarini yozishda Abul Abbos Jafar ibn Muhammad an-Nasafiyning 2
‘ ’
jildlik Nasaf va Kesh tarixi asaridan samarali foydalangan. Olim Nasafning 3
“ ”
maxallasi, 4 kochasi, 2 masjidi, 2 karvonsaroyi, 1 raboti, 1 minorasi va 1
‘
darvozasini hamda viloyatidagi 40 qishloq, 1 mavze, 1 qasr nomini qayd etgan 27
.
As-Sam oniy Nasaf haqida quyidagi ma lumotlarni qayd etgan: Nasaf
’ ’ “
Movarounnahr shaharlaridan biri bo lib, uni Naxshab deb ham ataydilar.
‘ Men
bu yerda ikki oycha yashab, ulomalardan hadis eshitdim. Nasafdan har bir ish
sohasida koplab olimlar yetishib chiqqan bolib, ularning sanogi yoq.
‘ ‘ ‘ ‘
As-Sam oniy o z asarida Nasafda samarali faoliyat ko rsatgan taniqli
’ ‘ ‘
olimlardan Abul Xoras Asad ibn Hamduvayx al-Varsiniy an-Nasafiy (vafoti 927
y.), Abu Nasr Ahmad ibn Ali ibn Tohir al-Jaubakiy ( vafoti 951-952y.), Abu
Usmon Sa id Ibrohim an-Nasafiy (vafoti 952 y.), Abu Nasr Ahmad ibn ash
’
Shayx al-Kosoniy (vafoti 954-955 y.), Abu Yalo Muhammad ibn Ahmad al-
Boboniy an-Nasafiy, Abu Tayyib Abdal-Malik ibn Ishoq al-Ofuroniy an-
Nasafiy (vafoti 998 y.), al-Lays ibn Nosr al-Kojoriy an-Nasafiy, Ahmad ibn
Hamid al Makriy an-Nasafiy, Axmad ibn Muhammad an-Nasafiy, Abu
Tammom Abd as-Salom ibn Ishoq al-Hamidiy al-Ofuroniy (X asr), Abul -
Muzaffar Muhammad al-Kasbiy al-Ushundiy an-Nasafiy (X asr), Aslam ibn
Maymun an-Naxviy al-Vorazjoniy , Abu-l Abbos Ja faribn Muhammad al-
’
Mustag furiy al-Nasafiy (961-1041), Abu Muhammad Abd ar-Raxim ibn Ali
‘
al-Yagnaviy an-Nasafiy (vafoti 1052-53), Abu Ishoq Mahfiz ibn Ali al-
Yagnoviy (XI asr), Muhammad ibn Ato as-Sokabadyozaviy an-Nasafiy (vafoti
1089 y.), Najmiddin Abu Xafs Umar ibn Muhammad al-Moturidiy an-Nasafiy
27
Kamoliddinov Sh. Ko‘rsatilgan asar. B. 100-107.
47

yoki an-Naxshabiy (1068-1142), Maxmud ibn ali an-Nasafiylar haqida qimmatli
ma lumotlar keltirilgan. ’
Arab muarrixi Yoqut al-Hamaviyning (1178-79 y. tug ilgan) Mu jam
‘ “ ’
ul buldon ( Shaharlar lug ati ) va Mu jam ul-udabo ( Adiblar
” “ ‘ ” “ ’ ” “
lug ati ) kabi asarlarida ham Nasaf olimu fuzalolari haqida fikr yuritilgan.
‘ ”
Allomaning Mu jam ul buldon asaridagi ma lumoticha Nasaf
“ ’ ” ’
shahrini Jayxun va Samarqand orasidagi yirik markaz bo lganligi va bu
‘
shahardan fanning barcha sohalari bo yicha ko plab allomalar yetishib
‘ ‘
chiqishib, ular Naxshabiy nisbasini qo llaganlar.
‘ Masalan, ulug alloma va ‘
muhaddis Abu Ishoq Ibrohim ibn Muqla ibn al-Hajjoj ibn Xudosh an-Nasafiy
’
(vafoti 1003 y.), al-Hofiz Abdulaziz ibn Muhammad ibn Abu Jafar ibn Abu
’
Bakr an-Nasafiy al-Osimiy (vafoti 1063 y.) Abu Ahmad Iso ibn al-Husayn ibn
ar-Robiul al-Kasbaviy, Imom Abu Bakr Muhammad ibn Abu Muhammad ( uni
yana Abdumalik ibn Muhammad ibn Sulaymon ibn Quraysh al-Kasbaviy (1047-
1100 yy.) ham deb atashgan), Abul Fazl Abdulqodir ibn Abduxoliq ibn
Abduraxmon ibn Koshi ibn al-Fazl an-Navkadiy (vafoti 1132 y.), Abu Nasr
Ahmad ibn Muhammad ibn al-Hasan ibn Hamid ibn Xorun ibn al-Manzar ibn
Abduljabbor an-Niyoziy al-Karminiy (Kesh va Nasaf oraligidagi Niyoziy
‘
qishlogidan, vafoti 1008 yil) kabilar samarali faoliyat yuritishgan.
‘
Yoqut al-Hamaviyning Mu jon ul-udabo asarida besh nafar
“ ’ ”
nasafiylarning nomlari tilga olinib, ulardan biriga alohida to xtalgan, qolganlari
‘
esa eslatib o tilgan, xolos.
‘ Alloma asarlarida Abul Husayn Muhammad ibn
Tolib an-Nasafiy (X asr), Abdulaziz ibn Muhammad an-Naxshabiy, Abu Yala
’
an-Nasafiy (X asr), Abul Muin Mamun ibn Muhammad an-Nasafiy (vafoti 1414
’ ’
y.), Umar ibn Muhammad an-Nasafiy al-Hofiz, Abu Hafs Umar an-Nasafiylar
( 1068-1142 yy.) nomlari qalamga olingan.
Allomaning «Mu jam al-buldon» asari yirik jug rofiy asardir.
’ ‘ Unda
dunyoning turli iqlimlarida joylashgan koplab shahar va qishloqlar
‘
haqida malumotlar toplangan. Asarda, Nasaf va uning tevarak-atrofidagi joylar,
’ ‘
48

u yerlardan chiqqan mashhur allomalar haqida ham quyidagi malumotlar’
uchraydi 28
:
NASAF – Samarqand va Jayhun oralig ida joylashgan aholisi ko p va
‘ ‘
obod shahar. U yerdan fanning barcha sohalari boyicha koplab allomalar
‘ ‘
chiqqan. Ular Naxshabiy nisbasini ham qollaydi. Istaxriyning aytishicha, Nasaf
‘
devor bilan oralgan, ortasida qorgoni va tortta darvozasi bor shahar. Buxoro va
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Balx yoli shu yerdan otadi. Joyi tekislik, Kesh bilan orasi ikki manzil. Jayhun
‘ ‘
bilan oraligida tog yoq. Shaharning ortasidan bitta daryo otgan. Bu suv Keshdan
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
oqib keladi. Uning qirgogida uylar va qishloqlar joylashgan.
‘ ‘
NAXSHAB Movarounnahr shaharlaridan, Jayhun va Samarqand
–
oralig ida, Buxoro yo lida emas.
‘ ‘ Buxorodan Samarqandga borishda Naxshab
chapda qoladi. Uni Nasaf deb eslatgandik. U bilan Samarqand orasi uch manzil
masofa.
KASBI - Nasafga qarashli qasaba. U yerdan chiqqan ilm ahli Kasbaviy
yoki Kasbiy nisbasi bilan ataladi. Nasaf bilan oraligi tort farsax. Jome masjidi va
‘ ‘ ’
bozori bor.
NAVQOD- katta qishloq. Nasaf bilan orasi 6 farsax.
NIYOZIY - Kesh va Nasaf o rtaligidagi katta qishloq.
‘ U yerlik allomalar
Niyoziy yo Niyoz yo Niyozaviy nisbasi bilan atalgan.
IX-XII asrlarda Nasaf ilm va madaniyat taraqqiyoti bobida Samarqand va
Buxoro bilan raqobatlashadigan darajaga ko tarilgan.
‘ Ofuron (Obron), Kojar,
Balad (Polati), Fudina singari yirik manzillardan taniqli olimlar, hadisshunos va
‘
fiqhshunoslar yetishib chiqqanlar.
Nasaf shahri IX- XII asrlarda ilm-ma rifat jihatidan Movarounnahrdagi
’
eng yirik ilmiy madaniy markazlar - Samarqand va Buxoroda keyin turib,
–
ko plab olimu muxaddislar samarali faoliyat ko rsatishgan.
‘ ‘ Sharqshunos olim
D. Rahimjonovning malumotiga kora VIII-XII asrlarda Movarounnahrda 3000
’ ‘
dan ortiq muhaddislar faoliyat korsatishgan. Ulardan 1000 dan ortigi
‘ ‘
28
Elmurodov I. O rta asr manbalarida Nasaf allomalari (Yoqut al-Hamaviy asarlari asosida).//
‘
Nasaflik allomalarning jahon madaniyatida tutgan o rni mavzusi respublika ilmiy konfer.
‘ ”
material. Qarshi., 2008 yil.
49

Samarqandda, 600 dan ziyodi Buxoroda, 400 dan oshigi Nasafda, 70 dan ortigi‘ ‘
Shoshda, 60 dan ziyodi Fargonada, yana shunchasi Keshda, 50 dan ortigi
‘ ‘
Termizda, 40 dan ziyodi Xorazmda, shuningdek qolgan qismi esa Ustrushona,
Dobusiya, Kushoniya va boshqa mintaqalarda faoliyat yuritishgan. Bu raqamlar
Nasaf shahrining Movarounnahrdagi nechogli ilmiy-madaniy salohiyatini
‘
yuksakligini yaqqol isbotlaydi 29
.
Nasaflik 400 dan ziyod ulamolarning aksariyati Nasaf vohasidagi
shaharlarga (Pazda, Kasbi va Kesh shaharlariga) mansub bo lganlar.
‘ Nasaflik
koplab ulamolar ilmiy faoliyatini Samarqand va Buxoro shaharlarida ham olib
‘
borishgan.
Nasafda boshqa ilmlar kabi hadis ilmi xam taraqqiy etgan. Buyuk
muhaddis olim Abu Abdulloh Muxammad ibn Ismoil Buxoriy (810-870) bir
muddat Nasaf shahridagi Boyon mahallasida istiqomat qilib, ozining Al jome
‘ “ ’
as-sahih kitobi uchun zarur malumotlarni toplagan va bu yerdagi hadis ilmi
” ’ ‘
rivojiga ham munosib hissa qoshgan. Alloma bu shaharda shogirdlariga ham
‘
saboq berib, Abu Zayd Tufayl ibn Zayd (vafoti 892 y.), Abu Ishoq Ibrohim ibn
Maqil ibn Nasafiy as-Sanjoniy (IX asr) kabi bir qancha taniqli muhaddislar
’
undan saboq olishgan. Allomaning eng yaqin yordamchi-laridan biri Ofuron
qishlogidan bolgan Jabroil ibn Ovan al-Ofuroniy hisoblanib, u kishining ozi ham
‘ ‘ ‘
zamonasining yetuk olimi va hadisshunoslik ilmining peshvolaridan biri
sanalgan. Nasaf fozilu ulamolari Ismoil al-Buxoriyni iliq va yuksak ehtirom
bilan kutib olishgan. Nasafliklar allomani oz xonadonlarida mehmon bolishini,
‘ ‘
ozlarini allomaning xizmatida bolishlarini sharaf deb bilganlar
‘ ‘ 30
.
Shuningdek, Nasafda tavallud topib Samarqandda ilmu fan bilan
shug ullangan Abu Hafs an-Nasafiy (vafoti 1142) 100 dan ziyod asarlar
‘
yaratib, unga al-Hofiz nisbasi berilgan edi. Ma lumki hofiz darajasiga
“ ” ’
erishish uchun 20 mingdan ziyod hadislarni matnu sharhlari bilan birgalikda
29
Rahimjonov D. VIIII XII asrlarda Samarqandda hadis ilmi taraqqiyoti. ( Abu Hafs an-
–
Nasafiyning Kitob al-qand fi ma rifati ulamoi Samarqand asari asosida ). Nomz. diss. B.14
“ ’ ”
30
Raximjonov D. Imom Buxoriy va Nasaf hadis maktabi. Imom al-Buxoriy saboqlari. 2000 yil. 2-
–
son. B.92.
50

to liq yod olish shart bo lgan. Abu Hafs Ismoil al-Buxoriyning Al-jome‘ ‘ “ ’
as-sahih asarini sharhlab, maxsus asar xam yozgan.
”
VIII-XII asrlarda Nasaf Movarounnahrdagi hadis ilmi markazlaridan biri
sifatida tan olingan. Nasaf shahrida butun viloyat ilm toliblari uchun markaziy
maktablar mavjudligi sababli, bu shaharga Pazda (Bazda) Kasbi, Koson, Varsin,
Yagna, Novqat, Quraysh, Ofuron, Zodak, Qalosiy, Muda, Sanjan, Fijkat,
Maymurg kabi shahar va yirik qishloqlardan olimlar ilm olish uchun tashrif
‘
buyurishgan. Shuingdek, Nasaf vohasida muxaddis olimlar al-Kasbaviy, al-
Kosoniy, al-G ubdiniy, al-Ibsoniy, al-Pazdaviy, al-Maymurg iy nisbalari bilan
‘ ‘
ham samarali ilmiy faoliyat yuritishgan.
IX asr oxirida Nasaf vohasidan yetishib chiqqan uch buyuk allomalarning
birgalikda olib borgan ilmiy faoliyatlari Samarqand shahri uchun o zining
‘
samarali ta sirini ko rsatdi.
’ ‘ Sadru-l Islom Abu-l Yosr Muhammad ibn ‘
Muxammad al-Pazdaviy an Nasafiy (vafoti 1100 y. Buxoroda), uning akasi
–
Fahru-l islom Abu-l Hasan Ali ibn Abdukarim al-Pazdaviy an-Nasafiy (vafoti
Keshda 1089y.) va Abul Muin an-Nasafiy (1046-1114 yy.) kabi mashhur
’
olimlarning Samarqandga kochib utishlari hanafiya talimotining rivojlanish
‘ ’
yonalishlarini sezilarli darajada ijobiy tarafga ozgartirdi. Ular shoafriiy
‘ ‘ ’ –
ashoriylarining xanafiylar talimotiga qaratilgan faoliyatini fosh qilishda
’ ’
jonbozlik korsatdilar
‘ 31
. Ushbu ulamolar Buxoroda xam ilm-fan ravnaqiga oz ‘
hissalarini qoshganlar.
‘
IX asrda Nasafda Qur onni tavsir qilishni keng yo lga qo ygan
’ ‘ ‘
Ibrohim ibn Ma qal as-Sanjoniy an-Nasafiy, Muhammad ibn Nasr al
’
Kallasiyan an-Nasafiylar umrguzaronlik qilishgan.
IX-X asrlarda Nasafda yozma adabiyot namunalari vujudga kela
boshlagan. Bu davrda yashab ijod etgan Abu al Muti an-Nasafiy arab tilida
ahloqiy - nasihatomuz ruhdagi asar yaratgan. Shahobiddin Nasafiy (Shahobiy)
(X asr) Saljuqiylar saltanatining shuhratli shoirlari qatoridan joy olgan. Bu davr
ananasiga kora Nasaf allomalari arab tilida, XI asr oxiri - XII asr boshlarida esa
’ ‘
31
Oqilov S. Abu-l-Mu in an-Nasafiy ilmiy merosi va Moturidiya ta limoti. T., 2008. B.23, 24.
’ ’
51

fors tilida ijod qilishgan. XIV asrdan etiboran, ayniqsa Sohibqiron Amir Temur’
saltanatidan boshlab esa turkiy tilda yozish urf bolgan. Yevropalik orta asr
‘ ‘
sayyohi Tavernyening yozishicha barcha Sharq mamlakatlarida arab tili Quron
– ’
va ilm tili, fors tili sheriyat va nafosat tili, turkiy til esa siyosat va harb tili
’
sifatida mashhur bolgan
‘ 32
.
VIII asr oxiri - IX asr boshlarida Nasafdagi hadisshunoslik va
fiqhshunoslik maktablarida islom olamining turli mamlakatlaridan kelgan
talabalar saboq olishgan.
Buxorolik mashhur muarrix olim Narshaxiy X-XII asrlarda Nasafda fan
va madaniyat gullab yashnaganligini bayon etib, olimlardan Najmiddin Abu
Hafs Umar an-Nasafiyni tilga olgan.
XII asrning o rtalarida Nasafda yashagan qomusiy olim Najmiddin an-
‘
Nasafiy (1068-1142 yy.) nomi manbalarda ko p tilga olinadi.
‘ Unga Moturidiy “ ”
nisbasi ham berilgan. Alloma tilshunoslik, tarix, fiqh ishlariga bagishlab 100 dan
‘
ziyod asarlar yozgan, shundan 10 tasi bizgacha yetib kelgan. Uning Aqidu-n
“
Nasafiy asari hozirgacha ham madrasalarda qollaniladi.
” ‘
Nasaflik olim Abu-l-Abbos Ja far ibn Muhammad al-Mustaxfuriy an-
’
Nasafiy (961-1041) o z davrining mashhur ulamolaridan sanalib Nasaf va
‘ “
Kesh tarixi asarini yozgan.
” Olimning ushbu asaridan Samoniy ozining al- ’ ‘ “
Ansob nomli asarida samarali foydalanib, bu ikki shahar odamlarini 80 toifaga
”
bolib naql qilgan. Nasaf va Keshda X-XI asrlarda yashagan 43 olim, shoir va din
‘
arboblari haqida hikoya qilgan. Mazkur asarda muallifning 4 ta ustozi va 2 ta
shogirdi haqida xam malumotlar berilgan.
’
Alloma Abul Mu yin an-Nasafiy (1046-1114) Al-Moturidiya kalom
’ “
maktabining himoya qilib turuvchi buyuk shaxs deb ta riflangan.
” ’ Alloma
dastlab talimni ona shahri Nasafda olib, Samarqandga, songra Buxoroga
’ ‘
kochgan. Damashq shahrida xam safarda bolgan. U Tabsirotu-l- adilla fil usuli-
‘ ‘ “
d-din al-tariqati-l- Imon Abu Mansur al-Moturidiy (Abu Mansur al-Moturidiy
”
tariqatiga binoan din ulomalarini aniq dalillar bilan sharhlash), Bahru-l- kalom (
’ ” “ ”
32
Nosir Muhammad. Nasaf va Kesh allomalari. T., 2001. B.4.
52

Kalom ilmi ulomasi), At-tamhid li qavon-t tavhid (Tavhid qoidalariga“ ” “ ” “
muqaddima) kabi asarlarini yozgan.
”
Alloma o z davrining mashhur mutakallim olimi bo lgan va
‘ ‘
Samarqanddagi hanafiy kalom maktabining yirik vakili Abu Mansur al-
Moturidiydan so ng shu maktabning peshqadam vakili hisoblangan.
‘ U nafaqat
kalom ilmining allomasi, balki oz davrining faqihi va usulchi olimi sifatida ham
‘
nom qozongan ulug siymolardan biri hisoblangan. Turkiyalik olim H.Otay
‘
yozganidek; Moturidiya talimotining eng mashhur mutakallim olimi Abu-l-
“ ’
Muin an-Nasafiydan keyin uning yolida va tizimida u kabi shaxs hali yetishib
’ ‘
chiqmagan.
Bu zotni Najmiddin Umar ibn Muhammad an-Nasafiy o zining Al-
‘ “
Qand fi-zikri ulamoi Samarqand ( Samarqand olimlari zikrida qanddek
” “
(shirin) kitob) nomli asarida shunday ta riflagan: Sharqu G arbning olimu
” ’ “ ‘
ulamolari Abul Mu yin an-Nasafiy ilmining dengizidan bahra topib, ul taratgan
’
ziyo nurlarini ko zlariga to tiyo qilib surtganlar
‘ ‘ ” 33
.
Allomaning Najmiddin Umar an-Nasafiy, Alouddin as-Samarqandiy, Abu
Bakr al-Kosoniy, Abul Muzaffar alal-Talaqoniy, Ahmad al-Pazdaviy (Buxoro),
Abul Hasan al-Balxiy, Abul Fath al-Hilmiy, Abdurashid al Valvolijiy, Mahmud
as-Sog orjiy, Ali ibn al-Husayn as-Sakalkandiy kabi shogirdlari samarali ijodiy
‘
faoliyat yuritishgan.
Moturidiya kalom maktabining mashhur vakili va targ ibotchisi
‘
Najmiddin an-Nasafiy (1069 1142-43 yy.) yoshligida Abu-l-Yusr Muhammad
–
al Bazdaviy, al- Hasan ibn Ayda al-Malik an Nasafiy, Ismoil ibn Muhammad
an-Nuhiy an-Nasafiy kabi yirik olimlardan saboq olib, Burhoniddin al-
Marg inoniyga ustozlik qilgan.
‘ Unga al-Moturidiy nisbasi qoshib aytilgan. ‘
Al-Moturidiyning islom olamidagi eng mashhur shogirdlaridan biri Abd
al-Karim al-Pazdaviy (vafoti 999 yil) hisoblangan 34
.
33
Uvatov U. Abul Mu yin an-Nasafiy. T., 2003 B. 23, 27.; Oqilov S. Abu-l-Mu in an-Nasafiy ilmiy
’ ’
merosi va Moturidiya ta limoti. T., 2008.
’
34
Ziyodov Sh. Mutakallim Abu Mansur al-Moturidiy va uning kalom ta limoti // O`zbekiston
’ “
tarixi ,
”
53

Shayx Aziziddin Nasafiy (1240-1300 yy.) komil inson ilmining
nazariyotchisi hisoblangan 35
. Bahouddin Naqshbandga Pudinalik Qusam Shayx
va Muboraklik Bahouddin Qishloqiylar ustozlik qilishgan.
O rta Osiyo madrasalarida Aqoidi Nasafiy darslik sifatida‘ “ ”
foydalanilgan. Shuningdek, madrasalarda Ar-risola ash-shamsiya fi qavoid al-
“
mantiq ash-shamsiya, yani mantiq fani darsligi muallifi Nosiruddin at-
” – ’
Tusiyning Dabiron taxallusli taniqli shogirdi Najmiddin Ali ibn Umar al-
Kazviniy al-Kotibi an-Nasafiy tomonidan yozilgan Hikmat ul-ayn risolasi ham
“ ”
madrasalarda darslik sifatida qollanilgan. Va madrasalarda zaruriy darslik
‘
sifatida Fiqhi Kaydoniy darsligi oquv dasturiga kiritilib, uning muallifi Abdulloh
“ ” ‘
an-Nasafiy al-Fozil al-Kaydoniy hisoblangan. Matlab as-Solih kitobi asosida
“ ”
xam talabalar oqitilgan
‘ 36
.
Sharqshunos olim Abdusattor Jumanazar XIII asrda yashab ijod etgan,
o z davrining mashhur hattotlaridan biri Ali an-Nasafiy haqida ma lumot
‘ ’
bergan. Shuningdek, Nasafda o rganilayotgan davrda hattot Muhammad ibn
‘
Sa d an-Nasafiy (XIII asr) ham samarali faoliyat ko rsatgan
’ ‘ 37
.
Ma lumki yurtimiz parokandalikka yuz tutgan davrlarda ajdodlarimiz-
’
ning boy merosi xorijiy mamlakatlarga tashib ketilib, Yevropa, Osiyo
qit alaridagi yirik davlatlar markaziy kutubxonalarida saqlanmoqda.
’
Istiqlol sharofati bilan ana shunday qimmatli qo lyozmalarni izlab
‘
topish, nashr ettirib xalqimizni bahramand qilish maqsadida Respublikamizda
ilk bor Qarshi Davlat universiteti qoshida 2007 yil martida taniqli manbashunos
olim professor U.Uvatov rahbarligida Nasaf va Kesh allomalari merosini
o rganish ilmiy Markaz tashkil etildi.
‘ Markazda Qashqadaryo vohasi tarixiy
qadriyatlarini tiklash, muqaddas ziyoratgohlarni, qadamjolarni va olamga dong
taratgan buyuk allomalarning boy merosini teran organish va xalqimizga
‘
chuqurroq yetkazish maqsadida keng qamrovli ilmiy tadqiqotlar olib
borilmoqda.
35
Komilov N.Tasavvuf. T., Yozuvchi , 1996, 147 bet.
“ ”
36
Solijonova G. O rta asrlarda O rta Osiyo madrasalarida o quv dasturi haqida // O`zbekiston
‘ ‘ ‘ “
tarixi , 2000 yil 3-son. B.30, 31, 33.
”
37
Nosir Muhammad. Nasaf va Kesh allomalari. T., 2001. B.55 .
54

Bu soha bo yicha professor U.Uvatov rahbarligida ilmiy izlanishlar‘
izchil davom ettirilmoqda. Mazkur ilmiy Markaz tashabbusi bilan 2008 yil
iyunida Nasaflik allomalarning jahon madaniyatida tutgan orni, 2010 yil may
“ ‘ ”
oyida Nasaf va Kesh tarixi manbalarda mavzularida Respublika ilmiy-nazariy
“ ”
konferensiyasi bolib otib, mamlakatimizning yetakchi olimlari ishtirok etishdi.
‘ ‘
Anjuman maruzalari ilmiy toplam shaklida nashr etildi.
’ ‘
Professor U.Uvatov Hindistonlik olim Shayx Abdussalom al-Muborak-
furiyning Imom al-Buxoriy hayoti va ilmiy merosiga bag ishlangan salmoqli
‘
kitobini arab tilidan o zbek tiliga tarjima qilib chop ettirdi.
‘ Sharqshunos olim
S.Oqilovning Abu-l-Muin an-Nasafiy ilmiy merosi va Moturidiya talimoti,
“ ’ ’ ”
O.Boriyev, M.Usmonovlarning Ozbeklar: etnik tarixi va etnomadaniy jarayonlar
‘ “ ‘ ”
kitoblari bosilib chiqdi. Nasaf-Qarshi vohasi ilm-fan va madaniyati tarixi keng
jamoatchilik ortasida qizgin targib qilinmoqda.
‘ ‘ ‘
Xullas, IX-XII asrlarda Movarounnahrning eng yirik ilmu fan
markazlaridan biri Sug diyonaning Samarqanddan keyingi ikkinchi poytaxti
– ‘
Nasaf shahri va vohasi madaniy hayotida bu kabi yanada ko plab olimu
‘
fuzalolar samarali ijod qilishgan. Chunki Buyuk Ipak yolining chorrahasida
‘
joylashgan bu salohiyatli shahar geografik jihatidan xam qulay, keng
imkoniyatlarga ega bolib, tabarruk zaminda islomiy ilmlar bilan birga ijtimoiy-
‘
madaniy sohaga oid nodir ilmlar, xususan dunyoviy bilimlar ham uygun tarzda
‘
rivojlangan.
Lekin ming afsuslar bo lsinki, yurtimizda umrguzaronlik qilgan ulug
‘ ‘
ajdodlarimiz boy merosidan aholining peshqadam qismi hisoblangan ilm
ahlining ham ma lum qismi behabardirlar.
’ Shu boisdan ham allomalarimiz boy
manaviy merosini aholining barcha qatlamlariga, ayniqsa yoshlar onggiga
’
yanada chuqurroq singdirish nihoyatda dolzarb vazifaga aylandi. Zero,
mamlakatimizda istiqlol davrida milliy-diniy qalriyatlarni tiklash sohasida keng
qamrovli tadbirlar amalga oshirilishi hamda ulug ajdodlarimizning islom
‘
madaniyatiga qoshgan beqiyos hissalarini yanada teran va tolaqonli organish
‘ ‘ ‘
uchun qulay sharoit yaratildi.
55

Ona zaminimizning eng muqaddas go shalarida biri sanalgan‘
Turkistonda IX-XII asrlarda ma naviy uyg onish davrida samarali ilmiy
’ ‘
faoliyat ko rsatib jahonga dong taratgan Nasaf vohasi olimu fuzalolari boy
‘
ilmiy merosini xolisona o rganish va xalqimizga to laqonli yetkazish eng
‘ ‘
dolzarb vazifalardan biriga aylandi. Tabiiyki ajdodlarimiz boy manaviy
’
sarchashmasidan tolaqonli bahramand bolish mustaqil yurtimizning har bir
‘ ‘
fuqarosiga fahr-iftihor tuygusini uygotadi va bu barkamol avlodni voyaga
‘ ‘
yetishiga yaqindan yordam beradi.
56

Xulosa
Yuqoridagilardan kelib chiqib xulosa qilib aytsak:
Birinchidan, mamlakatimiz prezidenti I.A.Karimov Qashqadaryo
vohasining tarixi haqida to xtalib: Bu serfayz zamin o zining beqiyos‘ “ ‘
moddiy va ma naviy ne matlari bilan mashhurdir. Qadimiy Nasaf va
’ ’
Shahrisabz, Kitob va Yakkabog Markaziy Osiy xalqlari madaniyati
‘
taraqqiyotida alohida o rin tutadi
‘ ” 38
, - deb aytganida bu zaminning jahon
sivilizatsiyasi ya ni tamaddunida katta o rin tutishini, uning Sharq va G arb
’ ‘ ‘
mamlakatlarini iqtisodiy va madaniy sohada bog lovchi o ziga xos ko prik
‘ ‘ ‘
ekanligini ko zda tutgan edi.
‘
Ikkinchidan, yurtboshimizning bu bashorati bejiz emas albatta. Chunki
Garbda shu paytgacha Markaziy Osiyoda - Qadimgi Misr, Bobil, Eron, Xitoy,
‘
Hindistondan farqli, alohida sivilizatsiya ( tamaddun ) bolmagan, degan fikr
‘
hukmron edi.
Uchunchidan, mustabid sho rolar tuzumi davrida O zbekiston tarixi
‘ ‘
manbalarini xolisona o rganishga e tibor nihoyatda sust darajada bo lib, bu
‘ ’ ‘
davrda yaratilgan Toshkent, Samarqand, Buxoro, Xorazm tarixiga oid kitoblar
ham hukmron mafkura ta sirida yozilgan.
’ Viloyatlar va boshqa yirik shaharlar
tarixi manbalari esa umuman tadqiq etilmagandi.
To rtinchidan, Prezidentimiz I.A.Karimov rahnamoligida tarixiy
‘
qadriyatlarimiz, ulug ajdodlarimizning xalqimiz ma naviyatiga qo shgan
‘ ’ ‘
bebaho merosini chuqur ilmiy tadqiq etish va targ ib qilish, muqaddas
‘
ziyoratgohlarni obodonlashtirish, me moriy yodgorliklarni ta mirlab ko z
’ ’ ‘
qorachig idek asrab-avaylash davlat siyosati darajasiga ko tarildi.
‘ ‘
Beshinchidan, Mustaqillik sharofati bilan Nasafning o tmishi va
‘
kechmishini o rganilishiga e tibor berilib, voha qadimiyati, ilmu fani
‘ ’
taraqqiyotiga oid ko plab manbalar, risolalar va to plamlar nashr etildi.
‘ ‘
38
Islom Karimov Bunyodkorlik yo lidan.
‘ 4-tom T.: Ozbekiston, 1996 “ ‘ ” .
57

Shuningdek, vohaning yirik qishloqlari, tumanlari va shaharlari tarixi haqida
alohida kitoblar bosilib chiqdi.
Oltinchidan, O rta Osiyo xalqlarining haqqoniy tarixini jumladan,‘
Naxshab-Qarshi shahri tarixi misolida xolisona yoritish ham muhim ilmiy
ahamiyatga egadir.
Yettinchidan, Naxshab-Qarshi vohasi aholisining jahon tamadduniga
nechog lik bebaho hissa qo shganligini yangi ilmiy dalillar, arxeologik
‘ ‘
topilmalar va yozma manbalar bilan isbotlash olimlarimizning vatanparvarlik
burchidir. Bu esa ozbek davlatchiligi tarixini yangi tolaqonli sahifalar bilan
‘ ‘
boyitishi shak-shubhasizdir.
Takliflar:
 Qashqadaryo vohasining Nasaf, Kesh viloyatlarida va dunyoning
boshqa mintaqalarida yashab ijod etgan buyuk ajdodlarimiz hayoti va boy
merosini yanada chuqurroq o rganish, nashrga tayyorlash, keng ko lamda
‘ ‘
targ ib qilish va xalqimizga yetkazish;
‘
 viloyat ta lim muassasalari, korxonalar, tashkilotlar va mahallalarda
’
Nasafiy va Keshiylar ilmiy merosini o rganishning ahamiyati, ularni ko z
‘ ‘
qorachig idek asrash bo yicha turkum ma ruzalar, davra suhbatlari, kechalar
‘ ‘ ’
uyushtirish, OAV larda chiqishlar qilish;
 Nasaf va Kesh allomalari merosini o rganishning dolzarb masalalari
‘
bo yicha Xalqaro, Respublika va mintaqaviy ilmiy anjumanlar tashkil etish;
‘
 Nasafiy va Keshiylar merosini ilmiy o rganishning nazariy va amaliy
‘
masalalari bo yicha maqolalar, to plamlar, uslubiy qo llanmalar, risola va
‘ ‘ ‘
monografiyalar chop ettirish;
 Respublika va xorijdagi ilmiy muassasalar nashrlarida ilmiy tadqiqot
natijalarini chop ettirish;
 internet tarmog i saytiga Nasafiy va Keshiylar ilmiy merosi haqida
‘
yangi tadqiqotlarni kiritish;
58

 Nasaf va Kesh allomalari ilmiy merosini o rganish bo yicha‘ ‘
to garaklar, o qishlar, ilmiy seminarlar, maxsus kurslar va seminarlar tashkil
‘ ‘
etish;
 vohadagi Nasaf va Kesh allomalari bilan bog liq me moriy
‘ ’
yodgorliklarni, qadamjolarni asrash, muhofaza qilish va ta mirlash bo yicha
’ ‘
mutasaddi tashkilotlarga amaliy tavsiyalar berish;
 Nasaf va Kesh allomalari bilan bog liq osori-atiqa va boshqa
‘
yodgorlik-larni to plab, muzey tashkil etish va turli ko rgazmalar uyushtirish;
‘ ‘
 O zRFA Tarix, Arxeologiya va Sharqshunoslik institutlari, Toshkent
‘
Islom universiteti, A.Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyi, O zbekiston tarixi
‘
Davlat muzeyi, viloyatlardagi tarix muzeylari, O zMU, SamDU, BuxDU,
‘
TermDU, ToshDSHI va boshqa ilmiy muassasalar hamda oliy uquv yurtlari
bilan hamkorlik aloqalarini o rnatish;
‘
 Nasaf va Kesh allomalari ilmiy merosini o rganish bo yicha Xalqaro
‘ ‘
va Respublika ilmiy ekspeditsiyalarini tashkil etish, yetakchi olimlar bilan
hamkorlik aloqalarini o rnatish;
‘
 Ma naviyat va ma rifat Markazi viloyat bo limi, viloyat
“ ’ ’ ” ‘
madaniyat va sport ishlari, arxiv boshqarmalari, Mahalla , Oltin meros ,
“ ” “ ”
Amir Temur jamg armalari viloyat bo limlari, Yozuvchilar uyushmasining
‘ ‘
viloyat bo limi va turli boshqa mutasaddi tashkilotlar va ilmiy muassasalar
‘
bilan hamkorlik qilish.
 Voha tarixini ilmiy o rganish faoliyatini yanada faollashtirish
‘
maqsadida homiylar izlab topish va ular bilan keng qamrovli hamkorlikni
yo lga qo yish.
‘ ‘
59

Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro yhati:‘
1. Islom Karimov Bunyodkorlik yo lidan.
‘ 4-tom T.: Ozbekiston, 1996. “ ‘ ”
2. Islom Karimov. Yuksak ma naviyat-yengilmas kuch. - T., Ma naviyat ,
’ “ ’ ”
2008.
3. Abdusattor Jumanazar. Nasaf, T., 2006.
4. Abu Rayhon Beruniy. Qonuniy Masudiy. TA. V. Tom, 1-q. T., 1973.
’
5. Ahmedov B. O zbekiston tarixi manbalari. T., 2001.
‘
6. Boyqobilov B. Nodirlar shahri. Ozbekiston ovozi 2004 yil 22 iyun.
“ ‘ ”
7. Maqsudov D. Movarounnahrlik mufassir olimlarning ilmiy merosi -
“
O zbekiston tarixi , 2007 yil 2-son,
‘ ”
8. Najmiddin Komilov.Tasavvuf. T., Yozuvchi , 1996.
“ ”
9. Nasaf va Kesh tarixi manbalarda mavzusidagi Respublika ilmiy nazariy
–
konferensiya materiallari // Qarshi. 2010 yil.
10. Nasaflik allomalarning jahon madaniyatida tutgan o rni. // mavzusi
‘
respublika ilmiy nazariy konferensiya materiallari.
– Qarshi. 2008 yil.
11. Nosir Muhammad. Nasaf va Kesh allomalari. T., 2001.
12. Oqilov S. Abu-l-Mu in an-Nasafiy ilmiy merosi va Moturidiya ta limoti.
’ ’
T., 2008.
13. Qarshi shahriing jahon sivilizatsiyasi tarixidagi orni Qarshi shahrining
‘
2700 yillik yubileyiga bagishlangan Xalqaro ilmiy anjuman materiallari. T-
‘
Q, 2006 yil.
14. Rahimjonov D. VIII - XII asrlarda Samarqandda hadis ilmi taraqqiyoti. (Abu
Hafs an-Nasafiyning Kitob al-qand fi marifati ulamoi Samarqand asari
“ ’ ”
asosida) Nomz. diss. 2005
15. Ravshanov P. Naxshab va Kesh tarixi manbalarda. Qarshi: Nasaf 2005.
“ ”
16. Ravshanov P. Qashqadaryo tarixi T., 2006.
17. Raximjonov D. Imom Buxoriy va Nasaf hadis maktabi. Imom al-Buxoriy
–
saboqlari. 2000 yil. 2-son.
18. Shoniyozov K. Sh. Qarluq davlati va qarluqlar. T., 1999
19. Shoniyozov K.SH. O zbek xalqining shakllanish jarayoni.
‘ T., 2001.
60

20. Solijonova G. O rta asrlarda O rta Osiyo madrasalarida o quv dasturi ‘ ‘ ‘
haqida O zbekiston tarixi , 2000 yil 3-son.
– “ ‘ ”
21. Sulaymonov R. Naxshab unitilgan tamaddun sirlari. T : «Ma’naviyat» 2004.
22. Uvatov U. Abul Mu’yin an-Nasafiy. T., 2003 .
23. Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. T., 1989.
24. Ziyodov Sh. Mutakallim Abu Mansur al-Moturidiy va uning kalom
ta’limoti// - “O‘zbekiston tarixi”, 2000 yil 3-son. .
25. Бартольд В.В. Туркистан в эпохи монгольоского нашествия. Соч. в 9
томах. М. 1963. т.1.
26. Бичурин Н.Я. (Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавщих в
Средней Азии а древние времена. В 3-х томах. Л. 1950-1953.
27. Исамиддинов М.Х., Раимкулов А.А. Квартал керамистов на Еркургане
VI-VII вв.н.э. С. 1991.
28. Кабанов С.К. Нахшеб на рубеже древности и средневкоья (III – VII вв.)
Т., «Фан», 1977.
29. Камолиддинов Ш. «Китоб ал-ансаб” Абу Саъда Абдулкарима ибн
Мухаммед ас-Саманий как источник истории и истории культуры
Средней Азии. Т., 1993.
30. Массон М.Е.Столичные города в низовьях Кашкадарьи с древнейших
времен до наших дней. Т.: Фан, 1973
31. Мейендорф Е.К. Путешествие из Оренбурга в Бухару. М.: Наука. 1975.
32. Сулейманов Р.Х. Древний Нахшаб С.-Т. , «Фан», 2000.
33. Сухарева О.А. К.Истории городов Бухарскогоханства. Т., 1958.
34. http://classics.mit.edu .
35. http://history.hanover,edu/texts.htm
36. http://www.kasu.uz
37. http://www.ziyonet.uz
61

Купить