Jahon tarixida Amir Temur va Temuriylar davlatining tutgan o‘rni

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	164.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Jahon tarixida Amir Temur va Temuriylar davlatining tutgan o‘rni

Купить

Mundarija
Kirish……………………………………………………………..3
I.Bob. Sohibqiron Amir Temur Markaziy Osiyoda barpo
etilgan markazlashgan davlatning asoschisi.
I .1 Amir Temur davri tarixnavisligi ……………………………..6
I .2 Amir Temur Movaraunnahir xukumdori ……………………..26
II. Bob. Jahon tarixida Soxibqiron Amir Temur va Temuriylar
davlatining tutgan urni.
II.1 Amir Temur va Temuriylar davlatining jahon tarixida tutgan
urni … ……………………………………………………………44
II.2 Amir Temur va Temuriylarning tashqi savdo va elchilik
aloqalari … ……………………………………………………....48
Xulosa……………………………………………………….....56
Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………….58
Ilova……………………………………………………………..60
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi Milliy istiqlol O‘zbek xalqining asriy orzusi
armoni edi. O‘zbekiston mustaqilligining qo‘lga kiritilishi eng ulkan g‘alaba,
uning qadriga yetish, mustaxkamlash, avaylab saqlab qolish muxim vazifa.
Yurtboshimizning “Tarixiy xotira tuyg‘usi to‘laqonli ravishda tiklangan xalq
bosib o‘tgan yo‘l o‘zining barcha muvofaqqiyat va zafarlari, yuqotish va
qurbonlari, quvonch va istiroblari bilan xolis va xaqqoniy o‘rganilgan
taqdirdagina chinakam tarix bo‘ladi.” 1
deb aytgan fikirlari nixoyatda katta
axamiyatga egadir. Mustaqillik sharofati bilan o‘zligimini anglash, o‘z
tariximizni xolisona o‘rganishga ega bo‘ldik. Ayniqsa sovetlar xukumronligi
yillarida qoralanib kelgan Amir Temur va Temuriylar davri tarixini yangi
manbalar asosida va mustaqillik ruhi bilan o‘rgansh dolzarb mavzulardan biridir.
Amir Temur va Temuriylar davrida Movaraunnahir va Xuroson O‘rta Osiyo
madaniy hayotida juda katta yuksalish ruy berdi. Bu davir o‘z mohiyati bilan
sharq o‘yg‘onish davrining o‘ziga xos bosqichi bo‘ldi. Bu davirda madaniy
xayotning kuchayish darajasi IX-XII asrlar orasidagi ilk musulmon
renescansidan qolishmaydi. Amir Temur va Temuriylar mamlakat mustaqilligi,
el-yurt osoyishtaligi, uni obod etishda bunyodkorlik ishlariga katta axamiyat
berdilar. Amir Temur zabt etgan mamlakatlarida xam bunyodkorlik ishlarini
amalga oshirgan, davlatlar o‘rtasida savdo va madaniy aloqalar olib borgan shu
boisdan xam Amir Temur va Temuriylar davridagi tarixini xar tomonlama
xolisona o‘rganish dolzarb mavzu xisoblanadi.
Mavzuning o’rganilganlik darajasi : Mustaqillik shamoli esishi tufayli
Amir Temur to‘g‘risida noma’lum bo‘lib kelayotgan va sir saqlab kelingan
tarixiy-ilmiy va badiiy asarlar, monografiyalar, risolalar endilikda nashr qilina
boshladi.
Amir Temurga bag‘ishlab yozilgan asarlarni, maqolalarni bir xil tarzda
qabul qila olmaymiz. Chunki, turli davr va sharoitlarda yozilgan asarlar
mualliflarning dunyoqarashlariga, bilim saviyalariga ko‘ra bir-biridan keskin
1
Karimov I.A Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch. T. Ma’naviyat. 2008. B-97
3

farq qiladi. Amir Temur haqida yozilgan asarlarni bir necha guruhga bo‘lib
o‘rganish zarur.
Birinchi guruhda: Amir Temur davrida yashagan muarrixlarning asarlari
− Sharofuddin Ali Yazdiy, Nizomiddin Shomiy, G‘iyosiddin Ali, Hofizu Abro‘,
Xondamir, Mirxond 1
va boshqalarning asarlari.
Ikkinchi guruhga turli mamlakatlar olimlari, tarixchilari, adiblari yozgan
asarlardir. Bu guruhdagi kishilar Ibn Arabshoh, Lui Gonsales de Klavixo, Ibn
Xaldun, Silvestr De-Sosi Sharida, Eyms Feymor va boshqalar.
Uchinchi guruhga − Rossiya mustamlakachiligi va sho‘rolar istibdodi
davrida yaratilgan adabiyotlar − M.Ivanin, V.V.Bartold, A.Y.Yakubovskiy,
G.Hidoyatov va boshqalarning asarlari.
To‘rtinchi guruh adabiyotiga − mustaqillik davrida Amir Temur shaxsini
oqlanib, tozalanib, asl haqiqat yozilgan asarlar kiradi.
Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari : Ushbu bitiruv
malakaviy ishning asosiy maqsadi Amir Temur va Temuriylar davri tarixini
tarixiy va yozma manbalar asosida xolisona tadqiq etish. Ushbu maqsaddan
kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi
Birinchidan: XIV asrning ikkinchi yarimida Movaraunnaxrdagi ijtimoiy-
siyosiy vaziyatni tahlil etish.
Ikkinchidan: Amir Temur davlatidagi siyosiyo, ijtimoiy-iqtisodiy
munosabatlar tarixini o‘rganish.
Uchinchidan: Amir Temur va Temuriylar davridagi tashqi savdo
munosabatlarini tahlil etish.
To`rtinchidan: Temur va Temuriylar davridagi ilm-fan va madaniy
xayotni ko‘rib chiqish.
Beshinchidan: Amir Temur va Temuriylarning Jahon tarixida tutgan
o‘rnini o‘rganishdan iborat.
1
Sharofuddin Ali Yazdiy. “Zafarnoma”, T.: “Sharq”, 1997. Nizomiddin Shomiy. “Zafarnoma.
G‘iyosiddin Ali. “Temurning Hindistonga yurishi kundaligi. Hofizu Abro‘. “Tarixlar silsilasi”.
Xondamir. “Habib as-siyar”. Mirxond. “Ravzat us-safo”.
4

BMIning nazariy-uslubiy asosi : O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi 1996 yilning oktabrida Amir Temur tavalludning 660 yilligini keng
nishonlash to‘g‘risida maxsus qaror qabul qildi. Ushbu qarorda “O‘zbekiston
Respublikasi Davlat Matbuot qo‘mitasi Amir Temur va uning davri fani, va
san’atiga oid yangi asarlarni, shu jumladan chet ellarda nashr etilgan
adabiyotlardan namunalarni nashr etishni o‘z rejasiga kiritsin» 1
deyiladi.
Mavzuning manbalari
Mavzuni o‘rganish jarayonida quyidagi manba va adabiyotlardan
foydalandim: “Sharofuddin Ali Yazdiy “Zafarnoma” 2
, Ibn Arabshoh “Ajoyib al
maqdur”, “Temur tuzuklari” 3
, Yevgeniy Bereznikov “Buyuk Temur”,
B.Ahmedov “Amir Temur”; “Temur va Ulug‘bek davri tarixi”, M.Ivanin “Ikki
buyuk sarkarda − Chingizxon va Amir Temur”, A.Muhammadjonov “Temur va
temuriylar saltanati”, B.Ahmedov va boshqalar “Sohibqiron Temur”, H.Sattoriy
“Amir Temur sevgan yurt”, “Olti asr adolati” va boshqa ko‘plab Amir Temur
tarixiga bag‘ishlangan asarlar ilmiy maqolalar, ilmiy to‘plamlardan foydalandim.
Mavzuning ilmiy ahamiyati va yangiligi
Mavzuni yoritish jarayonida ko‘plab manbalarga duch kelindi va Amir
Temurning dunyo mamlakatlari bilan olib borgan do‘stona munosabati tadqiq
qilingan. Shuning uchun bu bitiruv malakaviy ishdan qo‘llanma sifatida
foydalanish mumkin.
Bitiruv malakaviy ishda Amir Temurning boshqa davlatlar bilan olib borgan
siyosiy iqtisodiy va madaniy aloqalarni manba va ilmiy adabiyotlarni tahlil
etgan holda umulashtirib izchil tarzda o‘rganildi. Mavzu xali to‘liq
o‘rganilmagan bo‘lib birinchi marta bitiruv malaviy ish sifatida tadqiq etildi.
BMIning tuzilishi : Kirish, 2 ta bob,4 fasl, foydalanilgan manba va
adabiyotlar ro’yxati, ilovalardan iborat.

1
“Xalq so‘zi” 199 6 y, 1 aprel.
2
Sh.Karimov, R.Shamsutdinov, “Sohibqiron Amir Temur va uning saltanati”, 1995 y. Andijon B-16
3
Ibn Arabshoh “Amir Temur tarixi” 1-kitob
5

I.Bob. Sohibqiron Amir Temur Markaziy Osiyoda barpo
etilgan markazlashgan davlatning asoschisi.
I.1. Amir Temur davri tarixnavisligi
Amir Temur hayoti va faoliyatini gavdalantirish uning zamoni mohiyati,
ruhi, muhitining tsvirlash uchun gapni tarix faniga tayanib kelgan va bundan
buyon ham tayanadigan asaszaminli eng muhim yozma manbaalrdan boshlash
maqbul. Amir Temur hayoti davrida zamondoshlari tomonidan vauning
homiyligida yoki Sohibqiron vafotidan keyin hali voqealarning ohiri to’kilmay
va salaflarning merosini etiborga olgan holda yaratilgan asarlar ilk manbalar
sifatida g’oyat qimmatlidir. O’sha davr taqozosiga ko’ra bu asarlar forsiy tilda
yozilgan. Buyuk olim G’iyosiddin Ali ibn Jamol al-Islom Yazdiyning
“Ro’znomai G’azovoti Hindiston” (“Hindistonga yurish kundaligi”) risolasi
A.Temur faoliyatiga oid ilk asar hisoblanadi. Bu risola A.Temurning shaxsiy
ko’rsatmasi bilan 1399-1403 yillar oralig’ida yozilgan 1
. Unda 1398-1399
yillardagi yurish batavsil tasvirlangan.
G’iyosiddin Ali risolasiga A.Temurning munosabati e’tiborga
sazovordir. Bu munosabat A.Temur shaxsiy xislatlarining ayrim jihatalrini
birmuncha yoritib beradi. Yuqorida takidlanganidek, bu asar ”G’ayritabiiy
iboralarsiz va kitobxon uchun tushunarli uslubda” yozilishi lozim edi. Shu
sababli G’iyosiddin Alining ko’pincha asosiy ishga aloqasi bo’lmagan va
bayon mavzuini xiralashtiradigan, tushinish qiyin bo’lgan dabdabali va
jimjimador tasvirlari Amir Temurga unchalik yoqmadi 2
.
Ammo shunday bo’lsa ham, G’iyosiddin Ali Yazdiyning risolasi unda
aniq ma’lumotlar bayon etilgani jihatidan qimmatli manba hisoblanadi.
A.Temur va Temuriylar davrida yozilgan tarixiy asarlar orasida
NizomiddinShomiy va Sharofiddin Ali Yazdiyning “ Zafarnoma” asarlari, o’ziga
xosligi va qimmatli dalillarga boyligi bilan , shubxasiz, birinchi o’rinda turadi.
1
Ibrohim Mo‘minov “Amir Temurning- O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli” 1968, T. B-18
2
“Temur tuzuklari” T. G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1991 y. B-25
6

Nizomiddin Shomiy(taxminan 1409-yilda vafot etgan) o’z asrini 1402-1404-
yillar orasida Amir Temurning topshirig’i bilan yozgan. Asarda Amir
Temurning hokimiyat tepasiga kelishida (1370) to uning G’arbiy Eron, Iroq,
Suriya, Kichik Osiyo va Turkistonga qilgan 7 yillik yurishi (1399-1404)
voqealari bayon etilgan.
Asarning oddiy til va sodda uslubda yozilganligi undan foydalanishni
yengillashtiradi. Nizomiddin Shomiyning “Zafarnoma” si bizgacha ikki tahrirda
yetib kelgan. 1-tahriri 1404-yil iyun oyida A.Temurning Erondagi
Movoraunnahrga qaytish paytida unga taqdim qilingan nusxa bo’lib, hali unga
nom berilmagan edi. II-tahriri o’sha paytlarda Ozarbayjon va Iroqni idora qilib
turgan Mirron shoning o’g’li Mirzo Umarga taqdim qilingan nusxadir. Muallif
uni bir qadar tahrir qilgan. Muqaddimaga bazi qo’Shimoliychalar kiritgan.
Mashhur tarixshunos olim Xofiziy Obru Shomiyning bu asariga
qo’Shimoliycha yozgan va u “Zayli Zafarnomai Shomiy” deb ataladi. Unda
A.Temurning vafotigacha (1405-yil 18-fevral) bo’lib o’tgan voqealar bayon
etilgan 1
.
Mazkur asarning qo’lyozma nusxalari juda kam bo’lib, Turkiya hamda
Armaniston kutubxonalarida saqlanadi. Asarda ko’p parchari rus tilida “ сборник
материалов , отнасящихсия к истории Залотой орды ” ( М .,1941) va
“ Материалы по истории Туркмении ” ( М .,1939) nomli majmualarda elon
qilingan. Nizomiddin Shomiy “Zafarnoma” sining matni, zarur izohlar va ko’p
ko’ratgichlar bilan to’ldirilib, chex sharqshunos olimi Filiks Taur tarafidan chop
etilgan. Asarning Najotiy Lug’at qilgan turkcha va o’zbekcha (1996-y)
tarjimalari ham bor.
Ya’na bir “Zafarnoma” Sharofiddin Ali Yozdiy (1454-y. vofot etgan) ning
qalamiga mansub bo’lib. Ko’tarinki uslubda bahodirlik qissasi tarzida yozilgan.
Agar “Zafarnomai Temuriy”, “Tarixi Jahon kushoyi Temuriy”, “Fatixnomai
Sohibqironiy” nomlari bilan ham atalgan bo’lib, Nizomiddin Shomiy asari
asosida yozilgan. Sharifiddin Ali Yazdiy asarining bir qancha afzal taraflari bor.
1
“Xalq so‘zi” 1992 y, 9 aprel.
7

Masalan, ko’plab dalil va hodisalar aniqlab yozilgan. Halil sulton hukumronligi
yillari voqealarini o’z ichiga olgan. Asarning yana bir muhim afzalligi shundaki,
uning katta muqadima qismi ham bo’lib unda Jo’ji, Jiqatoy usullari hamda
Elhoniylar davlatining A.Temurgacha bo’lgan tarixi qisqacha bayon etilgan.
Muqaddima “Tarixi Jahongiriy” va “Muqaddimai Zafarnoma ” nomlari bilan
ma’lum . Sharofiddin Ali Yozdiy bu asarini Fors hokimi, Temuriyzoda Ibrohim
Sultonning topshirig’I bilan yozgan (1425-y).
Asar Amir Temur tarixi uning tavallud topishidan (1336-yil) to Halil
Sulton hukumronligiga chek qo’yilishigacha (1409-y) bo’lgan davr
Movaraunnahr, Eron, Ozarbayjon va boshqa mamlakatlarda kechgan voqealarni
o’z ichiga oladi. Asarning qo’lyozma nusxalarini Osiyo va Yevropadagi
talaygina mamlakatlarining kutubxonalarida uchratish mumkin.
Sharafiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma” sining matni 2 jildda Kalkutta
(1885-1888) va Tehron (1957) da Mavlaviy Muhammad Ilohdod va Muhammad
Abbosiylar tarafidan chop etilgan. Fransus (Peti de La Krua, 1722) va ingliz
(J.Darbe,1723) tillariga qisqacha tarjimalari ham bor. Asarning Shayboniy
xonlardan Ko’chkunchixon (1510-1529) zamonida Muhammad ibn Darvesh Ali
al-Buxoriy o’zbek tiliga qilgan durustgina qilgan tarjimasi ham yetib kelgan. 1
XIX asrda shoir va vazir Munisning topshirig’iga binoan Xudoyberdi ibn
Qo’shmuhammad Xivaqiy qilgan tarjima va Yaroqbiy Qo’ng’rotning
ko’rsatmasi bilan no’malum tarjimon qilgan o’zbekcha tarjimalari, shuningdek
Mustafo Rahimning turkcha tarjimasi (Istambul, 1929) ham mavjud.
Asardan ayrim parchalar fransuz, rus, ingliz, italyan v ao’zbek tillarida
chop etilgan. Parchalar Oltin O’rda hamda A.Temurning 1360-1370
(Movarounnahr), 1398-1399 yillardagi ( Hindiston yurishi) tarixiga oiddir.
Har ikkala “ Zafarnoma” Movoraunnahr, Eron va Ozarbayjonning
ijtimoiy-siyosiy va entik tarixini, xalqning madaniy hayotini, shuningdek Amir
Temur va Temuriylar davlatining boshqa mamlakatlar bilan siyosiy
munosabatini o’rganishda muhim manbadir.
1
Ibrohim Mo‘minov “Amir Temurning- O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli” 1968, T. “Fan” B-
18
8

Sharfiddin Ali Yazdiy asarning o’ziga xos xususiyati shundaki, u xasos
yilnomachi sifatidagina emas , balki iste’dodli adib, mohir bayonchi sifatida ham
namoyon bo’ladi. Keyinchalik ulug’ o’zbek shoiri va mutaffakkiri Alisher
Navoiy risolaning shu jihatini alohida o’qtirib, Sharofiddin Ali Yazdiyning
asrini mahorat bilan yozilgan eng mukammal risolalar jumlasiga kiritadi (2).
Hozirgi zamon ilmiy adabiyotida “Zafarnoma ” “Markaziy Osiyo
tarixnavisligining durdonasi” sifatida baholanadi. XX asrning yirik sharqshunosi
va forsiy manbalar bulog’ini A.K. Arends Shomiy va Yazdiy “Zafarnoma”
larning solishtirib, ushbu haqqoniy gapni aytgan edi: “Amir Temur haqidagi
dastlabki asarlardan biri Nizomiddin Shomiyning “Zafarnoma” nomli rasmiy
tarixi bo’lib, bu asar hali Amir Temur hayotlik vaqtidayoq tuzilgan edi.
Biroq Amir Temur davr tarixiga oid anchagina to’liq ma’lumot
Sharofuddin Ali Yazdiyning ilm-fanda “Zafrnoma ” nomi bilan mashhur bo’lgan
asarida berilgan…”
Tarixchi va olim Sharofiddin Ali Yazdiy Amir Temur tarixini yoritishga
katta ehtiyotkorlik bilan yondashadi. Muallif o’z kitobini imkoni boricha
ishonchli faktik materiallar, Amir Temur buyrug’iga asosan uning kitoblari
tomonidan yozib qoldirilgan voqealar, bu voqealarni o’z ko’zi bilan ko’rgan
kishilar ma’lumoti asosida badiy tarzda bayon etgan… 1
Shuning uchun ham, ortiqcha maqtovlar bo’lishiga qaramay, Sharofiddin
Ali Yazdiy Amir Temur shaxsiyatidagi ziddiyatlarni ancha haqqoniy tasvirlagan.
Yazdiy keltirgan xabarlarning haqqoniyligiga “Zafarnoma” ning noshiri A.
O’rinboyev ham qator asosli dalillar keltiradi. U bunday yozadi: “Muallifning
takidlashicha, Ibrohim Sulton (Shohruhning o’g’li) Temur haqida maxsus Kitob
yozdirishni niyat qilgan va 822/1419-1420 yilarda o’z davrida kitoblar- baxshi
va munshilar tamonidan Temur haqida turkey hamda forsiy tilida yozib
qoldirilgan mavjud ma’lumotlarni unga keltirib berish haqida farmon chiqargan.
Keyin esa materiallar o’rganila boshlangan… 2
1
Amir Temur o‘gitlari, T. “Navro‘z” 1992 y. B-19
2
“Temur tuzuklari” T. G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1991 y. B-18
9

Asarning Amir Temur tarixidan bayon etuvchi asosiy qismida
yozilishicha, podsholikning barcha tomonlaridan Amir Temur haqidagi turkey
va forsiy tillarda bayon etilgan hikoyalarning hammasi she’riy va nasriy
nusxalari to’plami bo’lgaj, materillar bilan tanishish uchun uchta guruh tuzilgan.
Turkiy va forsiy tillarining bilimdonlari ikki guruhni, voqialarni o’z ko’zi
bilan ko’rganlar esa bir guruhni tashkil etgan. Dastlab Amir Temur haqidagi
harbir hikoya to’qilgan, agar u vaqiani o’z ko’zi bilan ko’rgan kishini talqiniga
to’g’ri kelmay qolsa, Ibrohim Sulton haqiqatni toppish uchun turli shaharlarga
choparlar yuborib maskur voqeani Amir Temurning boshqa zamondoshlaridan
surishtirgan yoki qo’Shimoliycha ma’lumotlar to’plagan.
Boshqa guvohlarning hikoyalarini ham eshitgach,Ibrohim Sulton aytib
turgan va dastlabki xomakisi yozib borilgan. Ana shu materiallar asosida esa
Sharofuddin Ali Yazdiy “Zafarnoma” asarini yozgan.
Ibrohim Sultonning burug’ini asosan bu kitobni yozish vaqtida sanalar,
joy nomlari,ular orasidagi masofa haqidagi barcha ma’lumotlar juda sinchiklab
tekshirilishi shart bo’lgan.
Sharofiddin Ali Yazdiy oldiga asarni jonli hamda tushunarli qilib yozish talabi
qo’yilgan,shuningdek u hujjatlarga qattiy rioya qilishi, Ibrohim Sultonning
bevosita nazorati ostida amalga oshirilgan dastlabki xomaki yozuvdan chetga
chiqmasligi xamda narsani bo’yab ko’rsatmasligi kerak ekan
SHunday qilib , SHarafuddin Ali Yazdiyning “ Zafarnoma”si Amir Temur
xaqidagi yozma manbalar orasidagi aniq xujjattlarga asoslangan eng xaqqoniy
va eng ishonchlisidir.
Demak, bu asrdagi barcha kishilarnig , joylarning nomlari , voqealarning
sanalari tarixiy xaqiqat bo’lib , barcha-xabarlar rost va xaqqoniydir.
Tarixchi ba elshunos olim Shaxobiddin Abdullox ibn Lutfullox ibn Abdurashid
al-Xavofiy (Xofizi Abro’) xam Amir Temur tarixnavisligining yana bir
namoyondasi bo’lib maydonga keldi . Uning o’z so’zlariga qaraganda ,u Amir
Temur saroyida xizmatda bo’lgan , muayyan darajada unga yaqin turgan .
Xofizi Abro’ Amir Temurning xizmatida Sharqning bir qancha mamlakatlarida
10

bo’lgan , Amir Temurning vofotidan keyen uning o’g’li SHoxrux saroyida
tarixnavis bo’lgan . Xofizi Abro’ 1431 yilda vafot etgan .
Xofizi Abro’ Amir Temur va SHoxruxga yaqin odam bo’lgani uchun xam u
keltirilgan ma’lumotlar o’ta muxim .
Hofizu Abro’ bir necha muhim tarixiy asarlar yozib qoldirgan. Ulardan
biri “Majmu’ayi Hofizi Abro’” deb ataladi.Undan mashhur arabiynavis tarixchi
Tabariy (839-923) ning “Kitobi rusul va-l-muluk va-l-xulafo” (“Payg’ambarlar,
podshohlar va xalifalar tarixi”) kitobining Bal’amiy qilgan forscha taxriri,
aniqrog’I xalifa Muqtadir zamoni (908-932) dan toxalifa al-Mustasim (1242-
1258) davrigacha bo’lgan tarix shuningdek, “Zayli majmua’ at-tavorixi
Rashiduddin” Eronning 1306-1393 yillaridagi tarixi va “Zayli zafarnomai
Shomiy” asari o’rin olgan. “Majmua’ayi Hofizi Abro’” dan ayrim parchalar
matni Xonboba Bayoniy (1938) , Feliks Tauer va J.M. Maytra (1934) tomonidan
nashr etilgan. 1
Hofizu Abro’ning ikkinchi asari “Zubdat ut-tavorixi Boysung’uriy”
(“Boysung’ur Mirzoning saralangan tarixi”) nomi bilan mashhur va umumiy
tarix tarzida yozilgan asardir. Unda Olamning “yaratilishi” dan to 1426-yilgacha
bo’lib o’tgan voqealar qayd qilib o’tiladi. Asarning to’rtinchi qismida Amir
Temur tarixi Shomiyning “Zafarnoma” si asosida qisqa tarzda va Shohrux Mirzo
tarixi (1430-yilga qadar) batafsil bayon etiladi.
“Zubdat ut-tavorixi Boysung’uriy” ning nusxalari kam, ular
Angliya,Fransiya, Turkiya, Eron, Afg’oniston va Rossiya kutubxonalarida
saqlanmoqda.
Hofizu Abro’ asarida Amir Temur haqida bayon etilgan ayrim
ma’lumotlar tadqiqotchilar e’tiborini tortdi. Masalan, Hofizu Abro’ning
guvohlik berishicha, Amir Temur din va shariatni mustahkamlash borasida
sidqidildan g’amxo’rlik qilgan. Amir Temur zamonida Samarqand yaqinidagi
Angor tumanida va Murg’ob daryosi havzasining yuqori qismida ariq va
zovurlar qazilganligi haqidagi ma’lumotlar ham shu asarda bayon etilgan.
1
Ibrohim Mo‘minov “Amir Temurning- O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli” 1968, T. “Fan” B-16
11

Hofizu Abro’ o’z risolasi mazmuniga Nizomiddin Shomiyning
“Zafarnoma” sidan matnlarni qo’shib (5), shu tariqa ularni avlodlar uchun saqlab
qoldi.
Movaraunnahr va Xurosonning 1404-1409-yillardagi siyosiy tarini
o’rganishda Xoja Tojiddin as-Salmoniyning “Tarixnoma” kitobi katta ahamiyat
kasb etadi. Asar “Zayli Zafarnoma” (“Zafarnoma” ga qo’Shimoliycha) nomi
bilan ham ma’lum.
Asar muallifi haqida juda kam ma’lumotga egamiz. Faqat uning asli
Isfaxondan ekanligi, mohir hattot va devoni insho (yozishmalar devoni) ning
ko’zga ko’ringan xodimi sifatida ma’lumligi, muzafarriylar davrida 1397-yili
Sherozdan Samarqandga kelganligi,1409-uni Shohrux Xurosonga olib ketganligi
va uning topshirig’i bilan mazkur asarni yozishga kirishganligi ma’lum, xolos.
Lekin u kitobni yozib tamomlay olmadi. Saroyda Faxriddinga qarshi fitnada
ishtirok etgani uchun qamoqqa olindi.
Xoja Tojiddin as-Salmoniy Amir Temurning so’ngni kunlari va Shoxrux
tarixini yozishni mo’ljallagan edi. Faqat 5-6 yillik tarixini yozib ulgardi,xolos.
Xullas, “Tarixnoma” da 1404-yilning kuzida Konigilda bo’lgan tantana va to’yu
tomoshalar, Amir Temurning Xitoyga yurishining boshlanishi, uning vafoti,
Xalil Sultonning Markaziy hokimiyatini tortib olishi (1405-yil mart oyining
o’rtalarida ) va 1409-yil mart oyi oxirlarida uning Xudoydod boshliq bir guruh
amirlar tarifidan asir olinishi tarixidan so’z yuritiladi. 1
“Tarixnoma” ning uchta nusxasi bizning davrimizgacha yetib kelgan.
Ulardan biri qusurli va Angliyaning Britaniya muzeyida (tartib raqami OR 159),
qolgan ikkitasi Turkiyada Sulaymon Fotih (tartib raqami 4305) va Lola Iola
Ismoil afandi kutubxonasida (tartib raqami 304) saqlanmoqda. So’ngi nusxa
to’laroq bo’lib, foydalanishga qulay. Asarni nemis tiliga Gans Robert Remer va
rus tiliga Z.M. Buniyotov tarjima qilgan.
Amir Temur tarixi Eronlik tarixchi olim Mo’ ‘iniddin Natanziyning
sharqshunoslar orasida “Muntaxab ut-tavirixi Mo’ ‘iniy ” (“ Mo’ ‘iniyning
1
Xerman Vamberi Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi T. 1992 . B-26
12

saylanma tarixi”) nomi bilan mashhur bo’lgan asarida ham qisqa tarzda bayon
etilgan. Asar 1413-yili Sherozda Temuriy Iskandar Mirzo saroyida yozilgan.
“Muntaxab ut-tavorixi Mo’ ‘iniy” ning ikkita taxriri mavjud: biri yuqorida nimi
zikr etilgan Iskandar Mirzoga bag’ishlangan, ikkinchisi Shohruxga taqdim
etilgan nusxa , Iskandar Mirzo Shohrux tomonidan tor-mor qilinganidan keyin
(1414-yil 20-iyul) tahrirdan chiqarilgan. Unda Iskandar Mirzo haqidagi
hikoyatlar bir muncha qisqartirilgan, uning sha’niga aytilgan hamdu sanolar olib
tashlagan.
Asarda eng qadimgi davrlardan to Amir Temur vafotigacha (1405-yil 18-
fevral ) bir qator o’lkalarda yuz bergan muhim tarixiy voqealar qiqacha bayon
qilingan. Ko’p hollarda muallif har bir sulola vakillariga alohida bob
bag’ishlagan. Asarning so’ngi qismlari Markaziy Osiyo tarixini o’rganishda
muhim ahamiyatga ega. Asarda Amir Temur yashagan hukmronlik qilgan
davrda yuz bergan tarixiy voqealar bir muncha mufassal bayon qilingan. Ushbu
davr tarixini muallif asosan o’zi to’plagan materiallarasosida yozgan. Amir
Temur zamonidagi voqea-hodisalar Natanziyga yaxshi ma’lum bo’lgan,
shuningdek u saroy solnomalaridan foydalanish mashhur, tarixiy voqealarning
hali hayot bo’lgan ishtirokchilaridan o’ziga kerakli ma’lumotlarni so’rab-
surishtirib bilib olish imkoniyatiga ega bo’lgan. Ba’zi o’rinlarda muallif
shohidlardan eshitib yozganiga ishora qiladi. “Muntaxab ut-tavorix” dagi ayrim
xronolik chalkashliklar, nazarimizda, Natanziy og’zaki ma’lumotlardan ko’p
foydalangani natijasidir. Asarda Amir Temurning vatanparvar lashkarboshi va
tadbirkor davlat arbobi sifatida kamol topib borishi yorqin aks ettirilgan. Muallif
mamlakatdagi tarqoqlikni tugatishda va mo’gul xonlarining Movoraunnahrga
bosqinchilik tajovuzlariga chek qo’yishda Amir Temurning harbiy va siyosiy
faoliyatig’oyat katta ro’l o’ynayotganini ta’kidlaydi. 1
Amir Temur hukmronligi davri tarixi ko’tarinki uslubda bayon etiladi.
O’tga bir yarim asr davomida tanazuldan boshi chiqmagan Turonda ulkan ulkan
o’zgarishlar yuz bera boshlaydi: “Andak fursatda Samarqand shu qadar go’zal va
1
“Temur tuzuklari” T. G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1991 y. B-25
13

obod bo’ldiki , Oliy jannatga ta’na qilib, yer yuzining behishtiga aylandi.
Shaharning tevarak atrofida ham ko’rkam bog’lar va dilkash imoratlar bunyot
ettirdi. Rub ‘I muskunnning hamma joylaridan bu muborak shaharga otlanib,
hazrat Amir Sohibqironning adolatli va marhamatli soyasidan panoh topishdi.
Hazrat barcha yo’llarda yomlar (maxsus bekatlar ) barpo etishni buyurdi va xalq
o’tib kechadigan joylarni xarobalarni tuzatib obod qildirdi. Oily rabitlar va
xonaqoxlar qurdirib, faqiru miskinlar uchun hayriya tarzida ularning eshiklarini
ochib qo’ydi. Chunonchi Amir Sohibqiron ko’p muddatgacha zaminning
bepoyon gilamida yashovchi haloyiqning shodu xurramligiga bois bo’lib, ulkan
bir davlatni idora etdi ”.
“Muntaxab ut-tavorix ” da Amir Temurning shaxsiy xislatlari qaysi
ilmlarga qiziqqani haqida ham muhim ma’lumotlar bor. “Amir Sohibqiron ilmu
hikmat ahli va fan arboblari bilan do’stlashgan edi. Tarix kitoblarini eshitish
orqali ummatlar nasibi va sharhi hollarini turk, arab va ajam podsholarining
turgan turgan joylari va qilgan ishlari va bu ilmning boshqa tarmoqlarini chuqur
egallagan edi. Tib va nujum ilmlarining mashhur masalarida ham yetarli
ma’lumotga ega edi. Tib va nujum ilmlarining mashhur masalalarida ham yetarli
ma’lumoyga ega edi. O’zining aksar vaqtini sayyidlar, olimlar va mashoyihlar
bilan suhbatlashishga sarf qilar edi” 1
.
“Muntaxab ut-tavorix ” ning manba sifatida qimmatli jihatlaridan yana
biri shuki, Amir Temurning harbiy dahosi va lashkarining jangovorligi haqida
boshqa manbalarda uchramaydigan ba’zi muhim ma’lumotlar bayon qilingan.
Natanziy keltirgan turkey tildagi o’sha davrga oid bir qancha harbiy atamalarh
hatto Nizomiddin Shomiy va Sharofuddin Ali Yazdiy “Zafarnoma” larida ham
uchramaydi. Bu hol Natanziy asarining originalligi, muharrir o’z davriga oid
harbiy atamalrni sinchiklab o’rganganligini tasdiqlaydi hamda, ehtimol, u Amir
Temur lashkarida jang qilgan bazi yirik sarkardalardan ham o’z asari
uchunmuhim ma’lumotlarni so’rab olganini taxmin etishga asos beradi.
1
Ibn Arabshoh “Amir Temur tarixi” 1-kitob B-13
14

“Muntaxab ut-tavorixi Mo’ ‘iniy ” ning nusxalari Buyuk Britaniya, Fransiya,
Rossiya va Eron kutubxonalarida saqlanadi.
Uning baz’zi nusxalarining ruscha tarjimasi “Oltin O’rda tarixiga oid
materiallar” to’plamida nashr etilgan. Asarning to’la farnsuscha tarjimasini Jak
Oben nqilgan.
Hofizi Abro’ va Mo’ ‘iniddin Natanziydan keyin Kamoliddin Abdurazzoq
ibn Mavlon Jamoliddin Ishoq as-Samarqandiyningnomi alohida ajralib turadi. U
1413-yilda shohruxsaroyiga yaqin bo’lganimom oilasida tug’ilgan.
Abdurazzoq Samarqandiy, avvalgi sahifalarda takidlanganidek, Shohruxning
diplomatiya sohasidagi topshiriqlarini bajargan. Shohrux vafotidan keyin boshqa
temuriyzodalar huzurida xizmat qilgan,1463-yildan boshlab hirot madrasalaridan
birida shayz bo’lgan va shu yerda taxminan 1483-yilda vafot etgan. G’oyat
mashhur bo’lgan “Matlaai sa’dayn va majmai bahrayn” (“Ikki saodatli
yulduzning chiqish va ikki dengizning qo’shilish joyi”) asari Abdurazzoq
Samarqandiy qalamiga mansubdir. Bu asar XIV- XV asega iod voqealarni o’z
ichiga oladi. Muallif qo’lyozmani 1470-yilda yozib tugatdi, keyinchalik unga
ba’zi o’zgarish va qo’Shimoliychalar kiritdi. 1
Yuqorida tilga olganimizdek, Hofizi Abro’ning “Zubdat at-tavorix” asari
Abdurazzoq Samarqandiy uchun asosiy manba bo’ldi. Tadqiqodchilar
Abdurazzoq Samarqandiyni Nizomiddin Shamiy va Sharofuddin Ali Yazdiy
qalamiga mansub “ Zafarnoma” lardan (8) va boshqa ba’zi mualiflarning
asarlaridan ham bahramand bo’lganligi, ammo uning asarida mazkur asarlarda
uchramaydigan bir qancha tavsilotlar ham borlini ta’kidlaydilar shu jihatdan
Abdurazzoq Samarqandiy asari Amir Temur va uning davri tarixini o’rganishga
oid muhim manbalardan hisoblanadi.
Sahrofuddin Ali Yazdiyning “Zafarnomasi” bilan Abdurazzoq
Samarqandiyning bu kitobida Amir Temur va Temuriyzodalar tarixi batafsil
bayon qilingan, mazkur kitob Sharq va G’arbda ko’p martalab mnashr
etilishining sababi ham shunda.
1
Sh.Karimov, R.Shamsutdinov, “Sohibqiron Amir Temur va uning saltanati”, 1995 y. Andijon B-15
15

$Amir Temur zamondoshi—mashhur arab tarixchisi Abduraxmon Abu Zayd ibn Xaldunning (1332-1406) fikrlari diqqatga sazovor. Uning ko’p jildli asoisy tarixiy-ijtimoiy asari “Kitob al-ibor” (“Nasihatomuz misollar kitobi”) jamiyat taraqqiyoti to’g’risidagi ta’limotga hamda musulmon Sharqkari xalqlari va Mag’rib xalqlari tarixini o’rganishga qo’shilgan katta hissa deb tan olingan. Ibn XAldum Damashq shahrining Amir Temurga topshirilishi shartlari haqida muzokara olib borgan Damashq delegatsiyasi tarkibiga kirgan edi. Shu tariqa Ibn Xaldum Amir Temur bilan shaxsan suhbatlashishga musharraf bo’lgan. Ibn Xaldumning Amir Temur tashqi siyosiy faoliyatiga qanday munosabatda bo’lishidan va unga qanday nazar bilan qarashidan qat’iy nazar, u Amir Temurning betakror va yorqin shaxsiga xolis baho bermasdan iloji yo’q edi. Xaldum Amir Temurning harbiy tarix sohasidagi teran bilimidan hayratga tushdi. Ibn Xaldum o’sha paytda Amir Temur sehrgarlik va jodugarlik kuchiga ham ega degan tasavvurlarni qat’iyan rad qildi, uning nmunozara va bahslarini yaxshi ko’radigan o’tkir zakovatli va teran zehnli inson ekanligini ta’kidladi. Ibn Xaldumning dalolat berishicha Amir Temur undan “o’zingizning Mag’rib mamlakatingizni, uning manzu\illari va shaharlarini batafsilroq bayon etib beringiz” ,—deb iltimos qilgan 1 . Amir Temur o’z suhbatdoshining at-Tabariy (X asr boshlarida yashagan tarixchi) qarashlarini shaxsan qanday baholashini so’radi. Mana shularning hammasi Amir Temurning keng bilimli va sinchkov donishmand sifatidagi qiyofasini qimmatli jihatlar bilan to’ldiradi. Amir Temur zamondoshlaridan biri IBN Arabshoh (Shihobiddin Ahmad ibn Muhammad ibn Abdulloh ibn Ibrohim (1389-1450) asari Amir Temur haqidagi manbalar qatoridan alohida o’rin oldi. Ibn Arabshoh Damashqda tug’ilib o’sgan. Bu shahar Amir Temur qo’l ostiga o’tganida u 12 yoshda edi. U aka-ukalari hamda onasi bilan birag Samarqandga olib ketiladi, bu yerda 1401- yildan to 1408-yilgacha yashaydi. Ibn Arabshoh shu yerda ta’lim oladi, shaqr 1 www.ziyo.net 16$

tillaridan bir nechtasini o’rganadi, har holda Amir Temurning o’z saroyida
bo’lmasada, Temuriylardan birining saroyiga yaqinroq turganligi seziladi. 1408-
yildan keyin Sharq mamlakatlari bo’ylab ko’plab sayohatlar qilgach, ona shahri
Damashqqa qaytadi, so’ngra Qohirada yashaydi va shu yerda vafot topadi.
Ibn Arabshox tarix,adabiyot grammatikagaiod bir qancha asarlar yozgan. Uning
qalamiga mansub “Ajoyib ul-maqdur fi axbori at-Taymur” (“Temur haqidagi
xabarlarda taqdir ajoyibotlari”) Amir Temurga va uning zamoniga bag’ishlangan
salmoqli asardir. 1
Ibn Arabshox Amir Temurga nisbatan dushmanlik ruhidagi
mualliflarjumlasidan edi. Bu hol uning asarida to’la aks etdi.
Shunday bo’lishi tabiiy edi, chunki jahon tarixidagi eng yirik arboblardan hech
biri va hech adabiyotda bir xil, bir ma’noda baholangan emas. Ularning hayoti
va faoliyati to’g’risidagi bilimlar jamlanishi jarayonida ularning tarafdorlari
bilan g’animlari o’rtasida, tabiiy bahslar bo’lib turgan, ijobiy va salbiy yoki
betaraf tarzdagi va shu kabi turli-tuman fikrlar aytib kelingan.
Mana shunday muayyan holatda, Ibn Arabshoxning Temur davlati va
unga chegaradosh mamlakatlar siyosiy xo’jalik va madaniy turmushini
qo’Shimoliycha ravishda oydinlashtirib beruvchi ko’pdan-ko’p diqqatga sazovor
misollarni bayon qilishi g’oyatmuhimdir. Dunyodagi ko’pgina
sharqshunoslar,tarixchilar, san’atshunoslar Ibn Arabshoh asarining ana shu
jihatiga zo’r e’tibor bilan qarab kelmoqdalar. Diqqatga molik yana bir jihati
shundan iboratki, Ibn Xaldum kabi Ibn Arabshox ham Amir Temurga naqadar
salbiy nazar bilan qaramasin, har holda uning shaxsini munosib baholadi:
“Yetmish yoshli Temurning fikrlari hali ham qat’iy, jismoniy jihatdan kuchli va
baquvvatdir… 2
— deb yozadi Ibn Arabshox.— U istehzo va soxtalikni
yoqtirmaydi, baxtsiz hodisaro’y berganda g’amga botmaydi, doim sergak va
mardona turadi, uning oldida hamma itoatgo’y bo’lib qoladi va hurmat bajo
keltiradi. U mard va jasur adamlarni yoqtiradi… U masalaning mohiyatini
darhol payqab oladigan mohir bahschi edi… U farosati bilan haqgo’y—
1
Ibrohim Mo‘minov “Amir Temurning- O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli” 1968, T. “Fan” B-45
2
Amir Temur o‘gitlari, T. “Navro‘z” 1992 y. B-36
17

yolg’onchini darrov farqlar edi” 1
. Lekin shunday bo’lsada Ibn Arabshoxning
faqat o’zi ko’rganlari haqida yozganlari ishonchga sazovor. Birovlardan eshitib
yozganlariesa ko’pincha uydurma va hatto afsonadan iborat. Muallif asarni
yozishda birorta ishonchli manbaga asoslangan.
“Ajoyib ul-maqdur fi axbori at-Taymur” asarining qo’lyozma nusxasi
Fransiya, Misr, Suriya , Turkiya va Rossiya kutubxonalarida saqlanmoqda.
Mtni Leyden (Gollandiya), Qohira (Misr), Kalkutta (Hindiston)da chop etilgan
undan ko’pgina parchalar lotin (S.N.Manger),fransuz (P.Vate),
ingliz(I.I.Sanders), rus (A.E.Shmidt) tillarida nashr etilgan. O’zbek tilida ikkita
jildan iborat kitobda (U.Uvatov) chop qilingan.
Ibn Arabshox bayon etgan yana bir ma’lumot diqqatga sazovordir.
Muallifning yozishicha, “Ajoyib ul-maqdur fi axbori at-Taymur” zamonida
(albatta, ijtimoiy tuzum, diniy axloq va rasm-rusumlar doirasida) xalq ommasi
Sohibqiron amri bilan o’tkazilgan barcha katta bayram va ziyofatlarda ishtirok
etrdi. Temur shaharda bo’lmagan vaqtlarda uning saroylaridagi katta bog’larga
Samarqandning aholisi bemalol kiraverardi. Ibn Arabshoxning dalolat
berishicha, podshoh oilasidagi katta bayramlar sharafiga Samarqand xalqini har
xil to’lovlaradn ozod qilish odati ham amal qilar edi.
XV asrda yashagan arman tarixchisi Foma Metsopesining asari ham
“Ajoyib ul-maqdur fi axbori at-Taymur”ga ashaddiy dushman o’rduga mansub
manbalar qatoriga kiradi. Ammo undan ham ba’zi bir e’tiborga loyiq
ma’lumotlar topsa bo’ladi .
Amir Temur va uning sohibi toj farzandlari tarixi va yana bir yirik
tarixshunos olim—Muhammad Ibn Xovandshoh ibn Muhammad (u ko’pincha
Mirxond nomi bilan mashhur) tarafidan yozilgan.
Mirxondning bu asari “Ravzat us-safofi siyrat al-anbiyo va-l-mulk va-l-
xulafo” (“Payg’ambarlar, podshohlar va xalifalarning tarjimai holi haqida janat
bog’i ”) nomi bilan mashhur bo’lib,yetti jilddan iborat. Asarning yeetinchi jildi (
to 1467-yilgacha bo’lgan voqealar), muallifning betobligi va zamonnning
1
“Temur tuzuklari” T. G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1991 y. B-121
18

nosozligi tufayli, nihoyasiga yetmay qolib ketgan. O’ziga xos jo’g’rofiy bo’lgan
jo’g’rofiy qo’shimcha bo’lgan asar xotimasi va yozilmasdan qolgan qismlar
olimning nabirasi Xondamir tarafidan oxiriga yetkazilgan. Alisher Navoiyning
topshirig’i bilan yozilgan bu asar umumiy tarix tarzidagi asardir. U dunyoning
“yaratilishi” dan to 1523-yilga qadar Movoraunnahr, Eron, va Musulmon
Sharqidagi boshqa mamlakatlarda kechgan voqealar haqida hikoya qiladi.
Asarning I-V jildlari termadir, so’ngi ikkijildi, aniqrog’i VI jildi XV
asrningikkinchi yarmi tarixini o’rganishda katta ahamiyatga ega. Unda Amir
Temur va Temuriylar tarixi Sulton Boyqaro va uning avlodi zamonigacha , ya’ni
1523-yilgacha bayon etilgan.
“Ravzat us-safo” ning qo’lyozma nusxalarini Angliya , Turkiya,
Hindiston, Eron, Rossiya, Yugoslaviya, Misr, Fransiya, Tatariston, Armaniston,
Tojikiston, Shvetsiya, Qudusi Sharif, Gollandiya va o’zbekiston
kutubxonalarida uchratish mumkin. Asar matni Hindiston va Eronda chop
etilgan. Undan ayrim parchalar fransuz,shved,lotin, nemis va boshqa tillarga
tarjima qilinib 1
, chop etilgan.
“Ravzat us-safo” ning usmonli turkcha va o’zbekcha tarjimalari ham bor.
O’zbekcha tarjimasi Xivada Munis, Ogahiy va Muhammad Yusuf tarafidan
amalga oshirilgan. “ описание тюркских рукописей Института народов
Азии ” (Lelingrad, 1965) tuzuvchilarining so’zlariga qaraganda, asarning Fozil
Mulla Kichik tarafidan 1737-yili qilingan uyg’urcha tarjimasiham bizgacha
yetib kelgan.
Davlatshox Samarqandiy (1435-1495) ning “Tazkirat ush-shuaro”
(“Shoirlar zikrida”) asarida (1486-yili yozilgan) hatto maxsus tarixiy asarlarda
uchramaydigan o’ta foydali ma’lumotlar mavjud. Bu asar muqaddima, xotima
va yeti qismdan iborat. Temur va Temuriylar davrida o’tgan shoirlar (ularning
orasida Temuriyzoda shoirlar ham bor), asarning VI-VII qismlarida va asar
xotimasida qayd etilgan traixiy voqealar, Xuroson sarbadorlari haqida
keltirilgan ma’lumotlar malumotlar bor. 2
1
www.archaelogy.ru
2
Ibn Arabshoh “Amir Temur tarixi” 1-kitob B-114
19

Endi “Temur Tuzuklari” ning muallifi va uning original yoki original
emasligi haqida. Bo’lmasa bu masala ko’pdan beri bahs-munazaralarga sabab
bo’lmoqda. Masalan, ingliz sharqshunosi E.G.Braun bilan sharqshunos olimi
V.V. Bartold “Temur Tuzuklari” Amir Temur tarafidan yozilganligini inkor
qilibgina qolmay, balki asarning originalligiga ham shubha bildirganlar (29).
Lekin asarni sinchiklab o’rganilganda va uni Amir Temurning hayoti va
ijtimoiy-siyosiy faoliyatiga bag’ishlangan asarlarga, xususan Nizomiddin
Shomiy va Sharofuddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma” kitoblari asariga
solishtirganda, bu davoning asossiz ekanligi ma’lum bo’ldi.
“Temur Tuzuklari” va uning jahon kutubxonalarida saqlanayotgan
nusxalari haqida batafsil ma’lumot keltirgan ingliz sharqshunoz olimi
Ch.A.Storinning mufassal katalogida “Temur Tuzuklari” Amir Temur tarafidan
yozilganligi ishonarli isbotlangan.
Asarning matni va inglizcha tarjimasini chop etgan mayor Devi va Uaytlar
asarga yozgan so’z boshida “Temur Tuzuklari” Temurning o’z qo’li bilan yoki
uning nazorati ostida yozilgan deb aytadilar. Mazkur so’z boshida yana mana
bularni o’qiymiz: “Temurning o’zi yozgan tarixi faqat o’z avlodi uchun
yozilgan. U qanday qilib hokimiyatni qo’lga kiritgani, siyosiy va harbiy faoliyati
haqidagi sirlar, uning boshqarish san’ati kabilarni o’zi izohlab bergan.” 1
Shamsiddin Somiyning o’ta qimmatli qomusiy asarida ham “Temur
Tuzuklari” Amir Temur qalamiga mansubligi aniq aytilgan bu asarda xususan
bunday deyiladi: “ Temur “Tuzukot” nomli qonunlar majmuasini yozgan va
unda o’z tarjimai holini bayon etgan. Chig’atoy tilida bitilgan bu asar fors va
Yevropa tillarida tarjima qilingan”.
Mualliflik xususida gapirganda shuni ham aytish kerakki Amir Temur
asarida ma’lumotli kishi bo’lgan. Ibn Xaldun Xofizi Abro’, Ibn Arabshoh,
Sharofuddin Ali Yazdiy singari zamondoshlarning guvohlik berishicha,
Sohibqiron keng ma’lumotli kishi bo’lib, tarix, fikx (musulmon
qonunshunosligi) ni va falsafani yaxshi bilgan. Ibn xaldum yozadi: “ Aslida u
1
Amir Temur o‘gitlari, T. “Navro‘z” 1992 y. B-16
20

o’ta aqlli, bilimdon, farosatli, ko’p bahslashadigan… kishi edi”. “Temur,—deb
yozadi Arabshoh,—olimlarga mehribon bo’lib, Sayyidi Sariflarini o’ziga yaqin
tutardi. Ulamo va kuzaloga to’la izzat ko’rsatib, ularni har qanday qismatdan
tamom muqaddam ko’rardi… ular bilan mazmunli bahs ham yuritar ediki,
bahsida insofu, xishmat bo’lardi ” 1
.
Xofizi Abro’ asarida quyidagilarni o’qiymiz : “Temur Turk va
Eroniylarning tarixini chuqur bilgan va amaliy jihatdan foyda keltiradigan har
qanday ilmni: Tibbiyot, ilmi, ujum, (astranomiya) va riyoziyot (matematika) ni
qadrlar edi. Ammo memorlikka alohida e’tibor bergan… Eng murakkab qurilish
ishlarini yaxshi tushunar va bu ish xususida ko’p foydali maslahatlar berar edi ”.
Ilm—fanning qadriga yetgan, uning rivijiga sharoyit yaratgan, shu bilan birag
o’zi ilmli bo’lgan shunday odamning biron muhim asar yoza olishiga shubha
bo’lishi mumkin emas.
U yoki bu asarning originalligini tanqidiy tahlil ya’ni o’sha asarni o’ziga
o’xshash asarlarga solishtirish yo’li bilan aniqlash mumkin. Agar “Temur
Tuzuklari”ni Nizomiddin Shomiy va Sharofuddin Ali Yazdiyning nomi
yuqorida qayd etilgan asarini yoki Amir Temur haqidagi boshqa asarlarga
solishtirib ko’rsak, aytarli darajada xato—kamchilik topmaymiz. Amir Temur
ham farzandlari ham bo’lib o’tgan tarixni xususan, sulolalar tarixini yozishga
alohida e’tibor berganlar.
Biz yuqoridagi asarning forsiy tarjimasini Shohjahon o’zi sinchiklab
tekshirib chiqqanligi, uning topshirig’i bilan Muhammad Ashrof Buxoriy
tarjimani boshqa mo’tabar asarga solishtirib chiqib, tuzatganini aytgan edik. Bu
—Amir Temurdan qolgan odat. Masalan, Amir Temur o’z tarixini ishonchli
manbalarga suyaninb yozishlarini talab qilgan va uni ortyiqcha ta’rifu
tavsiflardan holi qilishni buyurgan .
Sharofuddin ali Yazdiy yozadi: “ Baxshi va kotiblar mulki millat va
arkoniy davlat ahvolida nimayiki bo’lsa, barchasini aniqlab, to’la—to’kis yozib
borardilar. Har qanday voqea o’zgartirish kiritmay, oshirmay kamaytirmay,
1
Amir Temur o‘gitlari, T. “Navro‘z” 1992 y. B-86
21

ya’ni aslida qanday kechgan bo’lsa, o’shanday ko’rsatib, berilsin, deb
buyurilgan” 1
.
Undan tashqari, yozilgan har bir asar musavvada(qoralama –muh .)ligida
Sohibqironning o’ziga va uning saroyidagi olimlarga bir necha bor o’qib
berilardi. Hammaning tasdig’idan o’tgandan keyingina asar k’ochirish uchun
mahsus kotiblarning qo’liga topshirilardi. “emur tuziklari” ham shunday
tekshirishlardan o’tgan, albatta.
Yana bir fakt. “Temur tuziklari” jahonga mashhur asar uning qo’lyozma
nusxalari dunyoning deyarli barcha mamalakatlari (Hindiston, Eron, Angliya,
Daniya, Fransiya, Germaniya, Armaniston, O’zbekiston va h.k)ning
kutubxonalarida mavjud. Mantni ko’p marta tosh bosma usulida chop etilgan .
Ingiliz, fransuz, fopis, rus va o’zbek tillariga tarjima qilingan.”Temur
Tuzuklari” Sohibquronning tarjimai holi, xayoti , davlati va qo’shinning tashkil
topishini o’rganish uchun muxim manba bo’lib qolaverad.
A.Temurning “Tuziklar ”muallifi ekanligiga shubhani V.V.Bartolidt 1918-
yilda chop ertirgan “Ulug’bek va uning davri ” asarida bildirgan edi.U
A.Temurning rasmiy istoriyogirafiyasi (tarix nafisligi)da Sohibqironning 1360-
yilgacha bo’lgan hayotida ro’y bergan voqealar xususida hech nima deyilmasligi
va “Qazog’onning hukumronligi to’g’risida hikoyalarida A.Temur ham, otasi
Tarag’ay ham tilga olinmasligi ” to’g’risidagi o’z so’zlarini sharxlar ekan,
jumladan, shunday yozadi:”A.Temurning mavhum tarjimai holi ma’lumki,
Temurni ana o’sha hikoyalarining hammasiga kiritadi, shuning o’ziyoq maskur
asar qalbakiligining eng yaxshi isbotlaridan biridir. Agar A.Temur chindanham
Qazag’on janglarida qatnashdganida rasniy tarix bu haqda yozgan bo’lar edi”. 2
Lekin V.V.Bartolid A.Temur tarjimai holining “qalbakiligi ” to’g’risidagi o’z
fikrini isbotlash uchun, yuqoridagi aytganlaridan bo’lak biron – bir dalil
keltirmaydi. U shuning dek, Sharafuddin Ali Yazdiy A.Temur uchun tuzilgan
turkey she’rlar salnomasi muallifi to’g’risida keltirgan ma’lumotlarni ham
asoslamay shubha ostiga oladi. O’sha muallif, ko’p voqialar, ayniqsa
1
Amir Temur o‘gitlari, T. “Navro‘z” 1992 y. B-32
2
Ibrohim Mo‘minov “Amir Temurning- O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli” 1968, T. “Fan” B-15
22

faoliyatining ilk davridagi vaqealar,hodisalar A.Temurning o’z hohshiga ko’ra
salnomaga kiritilmagan, chunki ularga kitob xonlar ishonmasdi, haqiqatdan uzoq
bo’lib tuyilardi, deb yozadi.
Temurning yoshligida bo’lib o’tgan voqea –hodisalarni qanday mulohozalar
asosida salnomaga kiritishga rozilik bermaganligi to’g’risida biz hozir turli faraz
va gumonlarga boriShimoliyiz mumkin. Lekin biz barcha e’tirof etirgan
Sharofiddin Ali Yazdiyning aytganidek tarixchining aytganlariga
ishonmasligimiz mumkin emas.
Bundan tashqari, Bartolidt Osiyaning ikki daryo oralig’I va
Afg’onistonning Shimoliyoliy yarmini o’z ichiga olgan shunday yirik davlat
hukumdoriga qanday qilib bunchalar yaqin bo’lib qolganligi, 1355- yillarda
hukumdor unga o’z nevarasini turmushga berganligi to’g’risida mutloqo o’ylab
ko’rmaydi. Agar A.Temur Qazag’on hayotligida Movarounnahrning yirik harbiy
–siyosiy arbobi bo’lgani bo’lsa,nega endi u 1366-yil yanvarida xon qarorgohiga
uluz o’sha qismining hukumdori sifatida bir o’zi keldi.
Bartolid bu savollarni o’ziga ongli ravishda, jo’rtaga bermaydi, chunki agar
ularga javob bersa, A.Temurning 1355-1360-yillarda Movarounnahrning eng
buyuk arboblaridan bo’lganligini, “Tuziklar”ning tarjimai holi qismida berilgan
o’sha davrlarga oid voqealarning qalbaki emas balki haqiqiyligini, to’g’riligini
o’z-o’zidan e’tirof etgan bo’lardi. Ana shundan keyin 1920-yilda ingliz sharq
shunosi E.G.Braun,V.V.Bartolidning ro’kach qilib, “Tuziklarni ”qalbaki deb
ataydi lekin afsuski, u ham hech bir dalil –isbot keltirmaydi. Keyin chalik
V.V.Bartolid o’zining 1928 –yilda chop etilgan “Mir Alisher va Siyosiy
hayot”nomli assarida anashu masalaga qaytib, Temur “Tuziklar ”I qalbaki
bo’lib XVII asrda Hindistonda bitilgan va ular XV asrdagi Eron uchun mutloq
xos emas” , deb yozadi. Maskur asarda V.V,Bartolid Fransiya sharq shunosi
L.Buveniy va rus sharq shunosi M.Nikitiskini ular Temur “Tuziklar”ini tarixiy
manbalar ro’yxatiga kiritganlari uchun tanqid qiladi. Bartolid bu yerda ham o’z
fikrini isbotlamaydi. 1
1
Xerman Vamberi Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi T. 1992 . B-50
23

Orada ancha vaqt o’tganidan keyin ingliz sharq shunosi K.A.Storiy,
V.V.Bartolid va E.G.Braunning yuqorida tilga olingan ikki asarini dastak qilib,
“Tuziklar tarjimai hol “ga ham qalbaki asarlar sifatida qarayapti ”, degan .
Shunday qilib, ko’rinib turibdiki, ikki ingliz sharq shunosining Amir
Temurning”Tuziklar” muallifi ekanligiga shubha bilan qarashi V.V.Bartolidning
asossis fikirlariga asoslangan. Holbuki Yevropa olimlarining asosiy ko’pchiligi
Amir Temur”Tuziklar”muallifi ekanniga mutloqa shubha qilmaydi
V.V.Bartolidning markaziy Osiyoning xalqlarinig O’rta Osiyo tarixini
o’rganish, tadqid etilishdagi katta xizmatlarini etirof qilfgan holda, shuni ham
takidlash kerakki, uning ayrim cheklangan fikr –mulohozalari o’z davridagi
hukumron siyosatga hamahang aytilganligi shubhasizdir.
Bartold fikrlari yana shuning uchun ham shubha tug’diradiki, u Shoh Jahonda
nega “Tuzuklar” ni o’zidan ikki yarim asr avval yashagan bobosi yozgan deb
o’qtirishga ehtiyoj tug’ilganini isbotlashga urinib ham ko’rmaydi. Shoh Jahonni
bunday deyishga nima majbur qilgan, bundan u nima manfaat ko’rdi? Shoh
Jahon aslida Hindistondan bu qadar uzoqda bo’lgan tarixiy voqeani zamon va
makon o’lchovida qanday qilib tiklay olgan? Mo’tabar manbashunos
hisoblanmish Bartold “Tuzuklar” ni manbashunoslik nuqtai nazaridan tahlil
qilishga ehtiyoj ko’rmay, siyosiylashtirilgan fikr bildirishi achinarli holder.
O’zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik instetutida
saqlanayotgan “Tuzuklar” ning sakkiz qo’lyozmasi tahlili shuni ko’rsatadiki,
matn forscha bo’lishiga qaramay, unda XVII asrga emas, balki XV asrning
birinchi yarmiga xos turkey so’zlar ko’plab uchraydi. Bundan tashqari, harbiy
tarixchilar (jumladan, M.M.Ivaninning)tadqiqotlari “Tuzuklar” Amir Temur
davri uchun xosligini ko’rsatdi.
Amir Temurning “Tuzuklar” muallifi ekanligi va asarning muhim ekanligini
e’tirof etadigan olimlar ko’pchilikni tashkil etadi. Bular orasida “Temur
tuzuklari” ning inglizcha tarjimonlari va noshirlari Devi va Uaytlar , mashhur
turk qomusiy olimi Shamsuddin Somiy, qo’lyozmalarining yirik tadqiqotchisi
N.D. Mikloxu-Maklaylar ham bor edi.
24

Shamsuddin Somiy yozadiki: “Temur “Tuzukot” nomli qonunlar majmuasini
yazgan va unda o’z tarjimayi holini bayon etgan… Chig’atoy tilida bitilgan bu
asar fors va Yevropa tillariga tarjima qilingan”. Mashhur vengr sharqshunos
olimi G.Vanberining mana bu so’zlari diqqatga sazovordir: “(Uning saroyida)
turkey til hamma vaqt rasmiy maqomni egallab keldi. Temurning o’zi sof va
jaydari turkey shevada yozar edi. “Tuzuklar” fikrimizning dalilidir”.
“Temur tuzuklari” ni o’sha zamonlarda yozilgan boshqa tarixiy asarlar bilan,
xususan Nizomiddin Shomiy va Sharofuddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma” si
bilan solishtirib o’rganib chiqarilagn xulosa shuki, u Amir Temurning bevosita
ishtirokida yozilgan asl va noyob asardir.
I.2. Amir Temur Movaraunnahir xukumdori.
A m i r T e m u r n i n g o n a s i T a k i n a x o t u n b u x o r o l i k . O t a s i a m i r
T a r a g ‘ o y e s a b a r l o s u r u g ‘ i n i n g o q s o q o l l a r i d a n h a m d a C h i g ‘ a t o y
25

u l u s i n i e ’ t i b o r l i b e k l a r i d a n h i s o b l a n g a n . U n i n g a j d o d l a r i K e s h
v i l o y a t i d a h o k i m l i k q i l i s h g a n . S h u b o i s A m i r T e m u r n i n g o t a s i a m i r
T a r a g ‘ o y h a m y i l d a b i r m a r o t a b a I l i d a r y o s i b o ‘ y i d a x o n t o m o n i d a n
c h a q i r i l a d i g a n e l - y u r t b e k l a r i n i n g q u r u l t o y i g a t a k l i f e t i l a r v a u
b u n d a y y i g ‘ i n l a r d a m u t t a s i l q a t n a s h a r e d i . S h u b i l a n b i r g a u ,
S h a r a f u d d i n A p i Y a z d i y n i n g t a ’ k i d l a s h i g a k o ‘ r a , « u l a m o v a s u l a h o
v a m u t t a q i y l a r g ‘ a m u s h f i q v a m e h r i b o n e r d i v a b u l a r n i n g m a j l i s i g a
b o r u r e r d i . . . » . T a r a g ‘ o y b e k p i r i S h a m s u d d i n K u l o l n i a y n i q s a c h u q u r
e h t i r o m q i l g a n . K e y i n c h a l i k s h a y x K u l o l A m i r T e m u r n i n g h a m p i r i
b o ‘ l g a n . T a r a g ‘ o y b e k 1 3 6 0 y i l d a v a f o t e t g a n . 1
A m i r T e m u r n i n g y o s h l i g i K e s h d a k e c h d i . Y e t t i y o s h g a t o ‘ l g a c h ,
o t a s i u n i o ‘ q i s h g a b e r d i . A m i r T e m u r y o s h l i k c h o g ‘ l a r i d a n o q m a x s u s
m u r a b b i y l a r n a z o r a t i o s t i d a c h a v a n d o z l i k , o v c h i l i k , k a m o n d a n
n i s h o n g a o ‘ q u z i s h , b o s h q a t u r l i m a s h q v a h a r b i y o ‘ y i n l a r b i l a n
m a s h g ‘ u l b o ‘ l g a n . S h u a s n o d a A m i r T e m u r t u l p o r l a r n i s a r a l a b a j r a t a
o l a d i g a n m o h i r c h a v a n d o z v a d o v y u r a k b a h o d i r b o ‘ l i b v o y a g a y e t g a n .
A m i r T e m u r t a b i a t a n o g ‘ i r , b o s i q , t e r a n f i k r l i v a i d r o k l i h a m d a
n i h o y a t d a z i y r a k , k i s h i l a r d a g i q o b i l i y a t , f a z i l a t , a y n i q s a , s a m i m i y a t n i
t e z d a f a h m l a b o l a d i g a n i n s o n b o ‘ l g a n . S h u t u f a y l i o ‘ s p i r i n l i k
c h o g ‘ l a r i d a y o q a t r o f i g a t e n g q u r l a r i o r a s i d a n s a d o q a t l i d o ‘ s t l a r n i j a l b
q i l a o l g a n . U n i n g a t r o f i g a b o l a l i k d a g i d o ‘ s t l a r i v a m a k t a b d o s h l a r i
( A b b o s b a h o d u r , J a h o n s h o h b e k , Q i m o r i i n o q , S u l a y m o n s h o h b e k ,
I d i k u T e m u r , S a y f u d d i n b e k , H i n d u s h o h , Q a r q a r a v a b o s h q a l a r )
t o ‘ p l a n i s h i b , b i r g a l i k d a m a s h q q i l a r , m u s o b a q a l a r d a i s h t i r o k e t i s h a r ,
a s t a - s e k i n n a v k a r b o ‘ l i s h i b v a h a r b i y g u r u h g a b i r l a s h i b , h a r b i y
b o ‘ l i n m a s i f a t i d a s h a k l l a n a b o r g a n . K e y i n c h a l i k u l a r A m i r T e m u r
q o ‘ s h i n i d a l a s h k a r b o s h i l i k d a r a j a s i g a c h a k o ‘ t a r i l g a n l a r .
A m i r T e m u r o ‘ z i n i n g i l k h a r b i y f a o l i y a t i n i q o ‘ l o s t i d a g i
n a v k a r l a r i b i l a n a y r i m v i l o y a t a m i r l a r i g a x i z m a t q i l i s h d a n b o s h l a g a n ;
1
“Temur tuzuklari” T. G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1991 y. B-114
26

u l a r n i n g o ‘ z a r o k u r a s h l a r i d a k a t - n a s h i b , j a s o r a t k o ‘ r s a t g a n , j a n g l a r d a
c h i - n i q q a n , h a r b i y m a h o r a t i n i o s h i r g a n . D o n g ‘ i b u t u n K a s h k a d a r y o
v o h a s i g a y o y i l - g a n . A m i r T e m u r n i n g a k l u z a k o v a t i , s h i j o a t i v a
s h u h r a t i u n i M o v a r o u n n a x r n i n g n u f u z l i a m i r l a r i d a n a m i r X i z r
Y a s o v u r i y v a a m i r Q a z a t n b i l a n y a k i n l a s h t i r d i . X o n d a - m i r t l n t
y o z i s h i c h a , o t a s i a m i r T a r a g o y A m i r T e m u r n i a v v a l ( 1 3 5 5 ) a m i r J o k u
b a r l o s n i n g q i z i N u r m u s h k o g ‘ o g a , s o ‘ n g r a o ‘ s h a y i l i ( 1 3 5 5 )
Q a z a g ‘ o n n i n g n a b i r a s i v a a m i r H u s a y n n i n g s i n g l i s i O ‘ l j o y T u r k o n
o g o g a u y l a n t i r a d i . K e y i n g i n i k o h t u f a y l i A m i r T e m u r b i l a n B a l x
h o k i m i a m i r H u s a y n o ‘ r t a s i d a i t t i f o q y u z a g a k e l i b , u l a r b i r g a l i k d a
m o ‘ g ‘ u l l a r g a k a r s h i k u r a s h a d i l a r 1
.
A m i r T e m u r n i n g M o v a r o u n n a h r n i b i r l a s h - t i r i s h y o ‘ l i d a g i
h a r a k a t i X I V a s r n i n g 6 0 - y i l l a r i b o s h l a r i d a n b o s h l a n d i . X I V a s r n i n g
5 0 - y i l l a r i o x i r i d a M o v a r o u n n a h r d a a m i r l a r n i n g o ‘ z a r o k u r a s h i
k u c h a y - i b , a m i r Q a z a g ‘ o n o ‘ d d i r i l d i . M a m l a k a t d a s i y o s i y
p a r o k a n d a l i k a v j i g a c h i q i b , o g ‘ i r t a n g l i k s o d i r b o ‘ d d i . X o n d a m i r -
n i n g « H a b i b u s - s i y a r » k i t o b i d a k e l t i - r i l g a n m a ’ l u m o t l a r g a q a r a g a n d a ,
u l u s o ‘ n g a y a q i n m u s t a q i l b e k l i k l a r g a b o ‘ l i - n i b k e t g a n . S a m a r k a n d
v i l o y a t i d a a m i r B a y o n s u l d u z , K e s h d a a m i r H o j i b a r l o s , X o ‘ j a n d d a
a m i r B o y a z i d j a l o i r , B a l x d a U l j o y B u g ‘ a s u l d u z , S h i b i r g ‘ o n d a
M u h a m m a d I X o j a A p e r d i n a y m a n , K o ‘ h i s t o n d a B a d a x s h o n s h o h i
a m i r S o t i l m i s h , X u t t a l o n d a K a y x u s r a v , H i s o r i S h o d m o n h u d u d i d a
a m i r H u s a y n v a a m i r X i z r Y a s o v u r i y l a r o ‘ z l a r i n i h o k i - m i m u t l a q d e b
e ’ l o n q i l a d i l a r .
B u d a v r d a C h i g ‘ a t o y u l u s i n i n g s h a r q i y q i s m i — Y e t t i s u v v a
S h a r q i y T u r k i s t o n d a h u k m r o n l i k q i l a y o t g a n m o ‘ g ‘ u l x o n l a r i
M o v a r o u n n a h r d a g i o g ‘ i r s i y o s i y v a - z i y a t d a n f o y d a l a n i b , b u y e r d a o ‘ z
h o k i m i y a t i n i o ‘ r n a t i s h g a h a r a k a t k i l a d i l a r . J e t a x o n l a r i d a n T u g ‘ l u q
T e m u r v a u n i n g v o r i s i I l y o s x o j a 1 3 6 0 — 6 1 v a 1 3 6 5 y i l l a r d a
1
Ibn Arabshoh “Amir Temur tarixi” 2 -kitob B-100
27

M o v a r o u n n a h r g a b i r n e c h a b o r b o - s t i r i b k i r a d i l a r . M o ‘ g ‘ u l
x o n l a r i n i n g b o s k i n c h i l i k y u r i s h l a r i v a z u l m i g a k a r - s h i x a l q h a r a k a t i
b o s h l a n a d i . B i r o q , M o v a r o u n n a h r a m i r l a r i x a l q q a b o s h b o ‘ l i b ,
m o ‘ g ‘ u l b o s q i n c h i l a r i g a q a r s h i k u r a s h g a j u r ’ a t e t a o l m a y d i l a r .
U l a r n i n g b i r q i s m i d u s h m a n t a r a f i g a o ‘ t a - d i , i k k i n c h i q i s m i e s a e l -
y u r t n i t a r k e t i b , o ‘ z g a m a m l a k a t l a r d a n b o s h p a n a i z - l a y d i l a r . A m i r
T e m u r n i n g a m a k i s i , K e s h v i l o y a t i n i n g h u k m d o r i a m i r H o j i b a r l o s
X u r o s o n g a q o c h a d i . M a n a s h u n d a y o g ‘ i r p a l l a d a s i y o s a t m a y d o n i g a
A m i r T e m u r k i r a d i . M o ‘ g ‘ u l l a r g a q a r s h i t u r i s h u c h u n k u c h l a r n i s b a t i
t e n g e m a s l i g i n i h i s o b g a o l g a n 2 4 y o s h l i A m i r T e m u r 1 3 6 0 y i l n i n g
b o s h i d a T u g ‘ l u q T e m u r t o m o n i d a n K e s h g a y u b o r i l g a n b e k - l a r b i l a n
k e l i s h a d i . S h a r o i t t a q o z o s i b i l a n x o n x i z m a t i g a o ‘ t i b , u n i n g y o r l i g ‘ i
b i l a n o ‘ z v i l o y a t i n i n g d o r u g ‘ a s n e t i b t a y i n q i l i n a d i . S h u b h a s i z , b u
n o i l o j l i q d a n q o ‘ y i l g a n s i y o s i y h a m d a s t r a t e g i k q a d a m b o ‘ l i b , b u
b i l a n A m i r T e m u r m o ‘ g ‘ u l l a r n i n g n a v b a t d a g i t a l o n - t a r o j i n i n g o d d i n i
o l g a n , m a m l a k a t v a x a l q n i f a l o k a t d a n q u t q a r - g a n e d i . B i r o q ,
M o v a r o u n n a x r n i n g h u k m - d o r i e t i b t a y i n q i l i n g a n I l y o s x o j a v a u n i n g
l a s h k a r b o s h i s i a m i r B e k k i - c h i k b i l a n A m i r T e m u r n i n g m u r o s a s i
k e l i s h m a y q o l a d i . S h u s a b a b d a n 1 3 6 1 y i l n i n g o x i r i d a u m a m l a k a t n i
t a r k e t i s h g a m a j b u r b o ‘ l a d i 1
.
X i v a n i n g j a n . d a , U r g a n j i y d a s h t i d a A m i r T e m u r T u g ‘ l u q
T e m u r n i n g y a n a b i r r a q i b i — q a y n o g ‘ a s i a m i r H u s a y n b i l a n u c h -
r a s h a d i . A m i r T e m u r m o ‘ g ‘ u l l a r b i l a n k u r a s h i s h m a q - s a d i d a u b i l a n
b i r l a s h i b , i k k o v l o n k u c h t o ‘ p l a s h g a k i r i s h a d i . D a s t l a b u l a r T u g ‘ l u q
T e m u r x o n n i n g f a r m o n i g a b i n o a n A m i r T e m u r n i t a ’ q i b q i l i s h g a
k i r i s h g a n X i v a d o r u g ‘ a s i T o ‘ q o l ( T a v a k k a l ) b i l a n j a n g q i l a d i l a r .
S o ‘ n g r a 1 3 6 2 y i l n i n g k u z i d a S e i s t o n d a v i l o y a t h u k m d o r i M a l i k Q u t -
b i d d i n n i n g t a r a f i d a t u r i b m e k r o n i y - l a r b i l a n b o ‘ l g a n t o ‘ q n a s h u v d a
A m i r T e m u r o ‘ n g k i f - t i v a o ‘ n g o y o g ‘ i d a n j a r o h a t l a n d i .
1
Ibrohim Mo‘minov “Amir Temurning- O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli” 1968, T. “Fan” B-25
28

A m i r T e m u r v a a m i r H u s a y n k e y i n g i i k k i y i l d a v o m i d a
I l y o s x o j a b o s h l i q J e t a l a s h k a r i b i l a n b i r n e c h a m a r t a j a n g q i l a d i l a r .
N i h o y a t , 1 3 6 4 y i l o x i r i d a u l a r m o ‘ g ‘ u l q o ‘ s h i n l a r i n i M o v a r o u n n a h r
q u d u d i d a n q u v i b c h i q a r i s h g a m u v a f f a q b o ‘ l a d i l a r .
M o v a r o u n n a h r n i q o ‘ l d a n c h i q a r i s h n i i s t a m a g a n I l y o s x o j a 1 3 6 5
y i l n i n g b a h o r i d a y a n a T u r k i s t o n u s t i g a q o ‘ s h i n t o r t a d i . T o s h k e n t
b i l a n C h i n o z o r a l i g ‘ i d a i k k i o ‘ r t a d a s o d i r b o ‘ l g a n j a n g t a r i x d a « L o y
j a n g i » n o m i b i l a n s h u h r a t t o p a d i . J a n g d a a m i r H u s a y n n i n g x i y o n a t i
o q i b a t i d a m a g ‘ l u b i y a t g a u c h r a y d i l a r v a o ‘ z q o ‘ s h i n l a r i b i l a n A m u -
d a r y o b o ‘ y l a r i g a c h e k i n i b , B a l x v i l o y a t i d a o ‘ r n a s h d i l a r . I l y o s x o j a e s a
h e c h q a n d a y q a r s h i l i k k a u c h r a m a y X o ‘ j a n d , J i z z a x v a b o s h q a l a r b i r
q a n c h a s h a h a r h a m d a q i s h l o k l a r n i e g a l l a b , S a m a r q a n d u s t i g a y u r a d i .
S a m a r q a n d o ‘ s h a p a y t l a r d a k a t t a q o ‘ s h i n g a q a r s h i l i k k o ‘ r s a t a
o l m a s d i . S h a h a r n i n g n a d e v o r i v a n a m u s t a h k a m i s t e h k o m l a r i , n a
q u r o l l a n g a n s i p o h i y s i b o r e d i . B e k v a a m i r l a r s h a h a r n i t a r k e t g a n e d i ,
l e k i n m o ‘ g ‘ u l l a r g a q a r s h i x a l q k o ‘ t a - r i d d i , s a r b a d o r l a r s h a h a r
m u d o f a a s i n i o ‘ z q o ‘ l l a r i g a o d d i l a r . S h a h a r m u d o f a a c h i l a r i g a M a d r a s a
t o l i b i i l m l a r i d a n M a v l o n o z o d a S a m a r q a n d i y , j u n ( p a x t a ) t i t u v c h i l a r
m a h a l l a s i n i n g o q s o q o l i A b u B a k r K u l u y i ( K a l a v i y ) N a d d o f v a
m e r g a n m a v l o n o X u r d a k i B u x o r i y l a r b o s h c h i l i k q i l a d i l a r .
S a r b a d o r l a r S a m a r k a n d s h a x r i d a m o ‘ g ‘ u l l a r g a q a q s h a t q i c h z a r b a
b e r a d i l a r 1
. I l y o s x o j a d a s t l a b S a m a r q a n d n i , s o ‘ n g r a b u t u n
M o v a r o u n n a h r n i t a s h l a b c h i q i b k e t i s h g a m a j b u r b o ‘ l a d i .
S a r b a d o r l a r n i n g m o ‘ g ‘ u l l a r u s t i d a n q o z o n g a n g ‘ a l a b a s i h a q i d a g i
x a b a r a m i r H u s a y n b i l a n A m i r T e m u r g a h a m b o r i b y e t g a n . A m i r
T e m u r q i s h n i Q a r s h i d a , H u s a y n e s a A m u d a r y o b o ‘ y i d a o ‘ t k a z i b ,
1 3 6 6 y i l b a h o r i d a S a m a r q a n d g a y o ‘ l o l d i - l a r . U l a r K o n i g i t a t o ‘ x t a b
s a r b a d o r l a r n i n g d u s h m a n u s t i d a n q o z o n g a n g ‘ a l a b a l a - r i d a n m a m n u n
b o ‘ l g a n l i k l a r i n i v a u l a r b i l a n u c h r a s h m o q c h i e k a n l i k l a r i n i b i l d i -
1
“Temur tuzuklari” T. G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1991 y. B-36
29

r a d i l a r . B i r o q , s a r b a d o r l a r n i n g b o s h l i q l a r i a m i r l a r h u z u r i g a
k e l g a n l a r i d a a m i r H u s a y n b u y r u g ‘ i b i l a n A b u B a k r K u l u y i ( K a l a v i y )
N a d d o f b i l a n m a v l o n o X u r d a k B u x o r i y l a r d o r g a t o r t i l a d i .
M a v l o n o z o d a - n i e s a A m i r T e m u r o ‘ z h i m o y a s i g a o l i b k u t q a r i b
q o l a d i . S h u t a r i q a s a r b a d o r l a r b o s h l i q s i z q o l d i r i l i b , M o v a r o u n n a h r d a
a m i r H u s a y n n i n g h u k m r o n l i g i o ‘ r n a - t i l a d i , a m m o k o ‘ p v a q t o ‘ t m a y
H u s a y n b i l a n A m i r T e m u r o ‘ r t a s i d a g i m u n o s a b a t k e s k i n l a s h i b ,
o c h i q d a n - o c h i q n i z o g a a y l a n a d i . A m i r T e m u r n i n g n u f u z i o r t i b
b o r a y o t g a n - l i g i d a n x a v f s i r a g a n a m i r H u s a y n B a l x g a q a y t i b , u n i n g
q a l ’ a d e v o r l a - r i v a i s t e h k o m l a r i n i m u s t a h k a m l a s h - g a k i r i s h a d i . B a l x ,
Q u n d u z v a B a d a x s h o n d a n k o ‘ p s o n l i l a s h k a r h a m t o ‘ p l a y d i . K e s h v a
Q a r s h i v i l o y a t l a r i g a b o s h b o ‘ l g a n A m i r T e m u r h a m a m i r H u s a y n g a
q a r s h i h a l q i l u v c h i j a n g g a h o z i r l i k k o ‘ r a d i . 1 3 6 6 — 7 0 y i l l a r
o ‘ r t a s i d a b i r n e c h a b o r t o ‘ q n a s h u v l a r b o ‘ l i b o ‘ t a d i . 1
X I V a s r n i n g 6 0 - y i l l a r i d a M o v a r o u n n a h r d a h u k m s u r g a n
n i h o y a t d a o g ‘ i r s i y o s i y v a i q t i s o d i y v a z i y a t m a m l a k a t n i b i r - l a s h t i r i b ,
k u c h l i b i r d a v l a t t a s h k i l e t i s h n i t a q o z o q i l m o k d a e d i . A m i r
H u s a y n d a n k o ‘ r a A m i r T e m u r z a m o n i n i n g b u n d a y t a l a b i n i y a x s h i r o q
t u s h u n a r d i . S h u n i n g u c h u n h a m o ‘ z f a o l i y a t i n i n g d a s t l a b k i
b o s q i c h i d a b a r c h a h a r a k a t n i M o v a r o u n n a x r d a m a r k a z l a s h g a n d a v l a t
t u z i s h g a q a r a t a d i . B u n d a y m a q s a d n i a m a l g a o s h i r i s h d a u r u h o n i y l a r ,
h a r b i y l a r , s a v d o g a r l a r v a s h a h a r h u n a r m a n d l a r i t a b a q a l a r i g a
s u y a n a d i . A m i r T e m u r t a r q o q m a m l a k a t n i b i r l a s h t i r i s h g a k i r i s h a r
e k a n , k u r a s h n i a v v a l o i c h k i g ‘ a n i m l a r i - d a n b o s h l a y d i . 1 3 7 0 y i l
b a h o r i d a A m i r T e m u r a m i r H u s a y n g a q a r s h i y o ‘ l g a c h i q a d i . Q o ‘ s h i n
T e r m i z y a q i n i d a g i B i y o q i s h l o g ‘ i g a y e t g a n d a m a k k a l i k s h a r i f l a r d a n
S a y y i d B a r a k a A m i r T e m u r f a o l i y a t i n i q o ‘ l l a b - q u v v a t l a b , u n g a o l i y
h o k i m i y a t r a m z i k a t t a n o g ‘ o r a — t a b l b i l a n y a l o v — b a y r o q t o r t i q
q i l a d i . S h u b h a s i z b u v o q e a k a t t a s i y o s i y a h a m i y a t g a e g a e d i . C h u n k i
1
Xerman Vamberi . Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi. T. 1992. B-40
30

u s a l t a n a t l i k r a m z i e d i . A m i r T e m u r b u n i y a x s h i t u s h u n a r d i . S h u n i n g
u c h u n h a m B a l x g a y e t m a s d a n O ‘ r p u z m a v z e i d a u a m i r v a n o ‘ y o n l a r i
b i l a n k e n g a s h o ‘ t k a z a d i . K o ‘ p c h i l i k n i n g x o h i s h v a i x t i y o r i b i l a n ,
o ‘ s h a d a v r q o n u n - q o i d a l a r i g a k o ‘ r a , c h i n g i z i y l a r a v l o d i d a n b o ‘ l g a n
S u y u r g ‘ a t m i s h o ‘ g ‘ l o n M o v a r o u n n a h r p o d s h o l i g i t a x t i g a o ‘ t q a z i l d i .
A m i r T e m u r q o ‘ s h i n i t o B a l x g a y e t i b b o r g u n i c h a , u n g a y o ‘ l - y o ‘ l a k a y
y a n g i - y a n g i k u c h l a r k e l i b q o ‘ s h i l d i . S h u a s n o d a a m i r H u s a y n n i
k o ‘ p c h i l i k a m i r l a r i t a r k e t d i l a r . J a n g d a a m i r H u s a y n q o ‘ s h i n l a r i
y e n g i l d i , i k k i k u n l i k q a m a l d a n s o ‘ n g , 1 3 7 0 y i l n i n g 1 0 a p r e l d a B a l x
s h a x r i A m i r T e m u r g a t a s l i m b o ‘ l d i . A m i r H u s a y n a s i r o l i n i b , q a t l
e t i l d i . B u g ‘ a l a b a d a n s o ‘ n g A m i r T e m u r M o v a r o u n n a h r n i n g
c h i n g i z i y l a r d a n b o ‘ l g a n h u k m d o r i Q o z o n x o n n p s h q i z i S a r o y m u l k
x o n i m n n o ‘ z n i k o h i g a o l a - d i . X o n q i z i g a u y l a n g a n l i g i m u n o s a b a t i
b i l a n A m i r T e m u r « k o ‘ r a g o n » , y a ’ n i « x o n - n i n g k u y o v i » u n v o n i n i
o l d i . 1
1 3 7 0 y i l n i n g 1 1 a p r . d a C h i g ‘ a t o y u l u s i n i n g b a r c h a b e k l a r i ,
a m i r l a r i , v i l o y a t v a t u m a n l a r n i n g d o r u g ‘ a l a r i h a m d a T e r m i z n i n g
s a y y i d l a r i ( x u d o - v a n d z o d a l a r i ) , s h u n i n g d e k A m i r T e m u r n i n g
y o s h l i k d a n b i r g a b o ‘ l g a n q u r o l d o s h d o ‘ s t l a r i v a p i r i S a y y i d
B a r a k a n i n g i s h t i r o k i d a o ‘ t k a z i l g a n q u r u l t o y d a a n ’ a n a g a k o ‘ r a
c h i n g i z i y l a r d a n S u y u r - g ‘ a t m i s h x o n m a m l a k a t h u k m d o r i d e b e ’ l o n
q i l i n g a n b o ‘ l s a d a , a m a l d a m a r k a z i y h o k i m i y a t n i A m i r T e m u r o ‘ z i
b o s h q a r d i , v i l o y a t l a r d a g i h o k i m i y a t n i o ‘ g ‘ i l l a r i , n a b i r a l a r i v a y a q i n
a m i r l a r i o r q a l i i d o r a q i l d i . S a m a r q a n d A m i r T e m u r d a v l a t i n i n g
p o y t a x t i g a a y l a n t i r i l i b , o ‘ s h a y i l n i n g y o z i d a s h a h a r d e v o r i v a q a l ’ a s i
t i k l a n d i , s a r o y v a q a s r l a r b i n o q i l i n d i .
M a m l a k a t n i n g s i y o s i y v a i q t i s o d i y m a v q e i n i m u s t a h k a m l a b ,
k o ‘ p d a n d a v o m e t i b k e l a y o t g a n i c h k i t a r q o q l i k k a b a r h a m b e r i s h ,
t i n c h l i k v a o s o y i s h t a l i k n i q a r o r t o p t i r i s h m a q s a d i d a A m i r T e m u r
1
Sh.Karimov, R.Shamsutdinov, “Sohibqiron Amir Temur va uning saltanati”, 1995 y. Andijon B-29
31

( 1 3 7 0 y i l i y u n i d a ) S a m a r q a n d d a k a t t a q u r u l t o y c h a q i r d i . U n d a
m a r k a z i y d a v l a t t i z i m i n i s h a k l l a n t i r i s h v a q o ‘ s h i n t u z i s h m a s a l a l a r i
m u h o k a m a e t i l d i . 1
E l - y u r t n i b o s h q a r i s h d a h a r b i y k u c h n i n g a h a m i y a t i n i y a x s h i
t u s h u n g a n A m i r T e m u r q o ‘ s h i n n i n g t u z i l i s h i g a k a t t a a h a m i y a t b e r d i .
U « a m i r » v a « a m i r u l - u m a r o » k a b i y u q o r i d a r a j a l i h a r b i y u n v o n l a r
j o - r i y q i l d i . Q o ‘ s h i n n i h a r b i y j i h a t d a n i s l o h q i l a r e k a n , u a y n i q s a
l a s h k a r - b o s h i l a r n i t a n l a s h v a u l a r n i t a r b i y a l a s h , h a r b i y q i s m l a r v a
u l a r n i n g j o y l a s h i s h t a r t i b i , n a v k a r v a s a r b o z l a r n i n g q u r o l l a n i s h i
h a m d a i n t i z o m m a s a l a l a r i g a n i h o y a t d a e ’ t i b o r b e r a d i .
A m i r T e m u r h o k i m i y a t t e p a s i g a k e l g a c h , d a s t l a b k i v a q t l a r d a y o q
m a m l a k a t d a r o ‘ y b e r - g a n o g ‘ i r i q t i s o d i y t a n g l i k n i b a r t a r a f q i l i s h
u c h u n e n g a v v a l o s o l i q t i z i m i n i t a r t i b g a s o d d i . D a v l a t s o l i q p a r i n i y i -
g ‘ i s h d a a m i n l a r , k a l o n t a r l a r v a s o l i q y i g ‘ u v c h i l a r n i r a ’ i y a t g a
n i s b a t a n i n s o f v a a d o l a t l i b o ‘ l i s h g a , q o n u n g a x i l o f i s h t u t m a s l i k k a
c h a q i r d i , c h u n k i s a l t a n a t n i n g b a r q a r o r l i g i k o ‘ p j i h a t d a n r a ’ i y a t n i n g
h o l - a h v o l i , u n i n g d a v l a t v a d a v l a t b o s h l i g ‘ i g a b o ‘ l g a n s a d o q a t i g a
b o g ‘ l i q . R a ’ i y a t n i h i m o y a q i l i s h q o n u n b i l a n m u s t a h k a m l a n g a n ,
q o n u n b a r c h a g a b a r o b a r b o ‘ l g a n . A m i r T e m u r n a f a q a t o ‘ z x a l q i n i ,
b a l k i z a b t e t i l g a n m a m l a k a t l a r n i n g a h o l i s i n i h a m i m k o n i b o r i c h a
q o n u n h i m o y a s i g a o l g a n . U l a r n i a s i r l i k v a t a l o n t a r o j l a r d a n s a q l a g a n .
A m i r T e m u r M o v a r o u n n a h r n i m o ‘ g u l l a r h u k m r o n l i g i d a n o z o d
e t i b , b u q a d . m a m l a k a t d a m u s t a q i l d a v l a t b a r p o e t g a n b o ‘ l s a d a , h a l i
m a m l a k a t d a b a r q a r o r t i n c h l i k o ‘ r n a t i l g a n e m a s e d i . B i r t o m o n d a n
a y r i m v i l o y a t h o k i m l a r i A m i r T e m u r h a k i m i y a t i n i t a n o l i s h d a n b o s h
t o r t i b t u r g a n b o ‘ l s a l a r , i k k i n c h i t o m o n d a n m a m l a k a t n i n g s h a r q i y v a
S h i m o l i y . H u d u d l a r i n o t i n c h e d i . M o ‘ g ‘ u l i s t o n b i l a n O q O ‘ r d a
h u k m d o r l a r i F a r g ‘ o n a v o d i y s i n i n g s h a r q i , O ‘ t r o r , Y a s s i ( T u r k i s t o n )
v a S a y r a m s h a x r i l a r i g a x a v f s o l i b , b u h u d u d l a r g a t e z - t e z h u j u m q i l a r
1
www.ziyo.net
32

v a a h o l i n i t a l o n - t a r o j q i l a r d i . S h u n i n g u c h u n h a m A m i r T e m u r
d a s t l a b k i y i l l a r d a m a m l a k a t s a r h a d l a r i x a v f s i z l i g i n i t a ’ m i n l a s h g a
k a t t a a h a m i y a t b e r d i . I s y o n c h i a m i r l a r g a q a r s h i s h a f q a t s i z k u r a s h
o l i b b o r d i . 1 3 7 0 y i l k u z i v a 1 3 7 1 y i l b a h o r i d a a m i r Z i n d a C h a s h m g a
z a r b a b e r i b , S h i b i r g ‘ o n v i l o y a t i b o ‘ i s u n d i r i l d i . B a l x v a T o s h k e n t
v i l o y a t l a r i h a m A m i r T e m u r h o k i m i y a t i n i t a n o l d i l a r . A m m o X o r a z m
O q O ‘ r d a h u k m d o r l a r i g a s u y a n i b , h a n u z b o ‘ y s u n i s h d a n b o s h t o r t i b
k e l a r d i . X o r a z m n i A m i r T e m u r C h i g ‘ a t o y u l u s i n i n g a j r a l m a s q i s m i
d e b h i s o b l a b , u n i o ‘ z d a v l a t i g a k o ‘ s h i b o l i s h s i y o s a t i n i t u t d i . A m m o
b u m a s a l a e l c h i l a r v o s i t a s i d a t i n c h y o ‘ l b i l a n h a l e t i l m a - g a c h , A m i r
T e m u r X o r a z m h u d u d i g a b e s h m a r o t a b a y u r i s h q i d d i . B i r i n c h i y u r i s h i
1 3 7 1 y i l y o z ( i y u l ) i d a K o t s h a x r i n i e g a l l a s h b i l a n y a k u n - l a n d i 1
. A m i r
T e m u r n i n g 1 3 7 3 y i l b a h o r i v a 1 3 7 5 y i l y o z i d a X o r a z m t o m o n g a
q i l g a n i k k i y u r i s h i n a t i j a s i z t u g a d i . B u a s n o d a O l t i n O ‘ r d a x o n i
T o ‘ x t a m i s h b i l a n i t t i f o q t u z i b o l g a n X o r a z m h u k m d o r i Y u s u f s o ‘ f i ,
u n i n g y o r d a m i d a A m i r T e m u r d a v l a t i h u d u d l a r i g a b i r n e c h a b o r
y u r i s h q i l i b , Q o r a k o ‘ l v i l o y a t i v a B u x o r o t u m a n l a r i n i t a l o n - t a r o j e t d i .
B u n d a y v a z i y a t s h u b h a s i z , 1 3 7 9 y i l d a A m i r T e m u r n i t o ‘ r t i n c h i
m a r o t a b a X o r a z m g a q o ‘ s h i n t o r t i s h g a m a j b u r e t d i . P e k i n , b u y u r i s h
h a m a v v a l g i l a r i k a b i s u l h t u z i s h b i l a n t u g a d i . B i r o q s h u n g a q a r a m a y ,
Y u s u f s o ‘ f i i l g a r i X o r a z m n i n g C h i g ‘ a t o y u l u - s i g a t e g i s h l i b o ‘ l g a n
j a n y b i y s h a r q i y ( K o t v a X i v a s h a x r i l a r i b i r g a ) q i s m i n i y a n a q a y -
t a d a n b o s i b o l d i . A m i r T e m u r d a v l a t i g a n i s b a t a n Y u s u f s o ‘ f i n i n g
t u t g a n b u n d a y t a j o v u z k o r o n a s i y o s a t i X o r a z m u s t i g a A m i r T e m u r n i n g
b e s h i n c h i m a r t a y u r i s h q i l i s h i g a s a b a b b o ‘ l d i . 1 3 8 8 y i l d a
X o r a z m n i n g p o y t a x t i v a y r o n e t i l i b , u n i n g h u d u d l a r i A m i r T e m u r
d a v l a t i g a b o ‘ y s u n d i r i d d i .
B u o r a d a A m i r T e m u r M o ‘ g ‘ u l i s t o n h o k i m i Q a m a r i d d i n b i l a n
h a m t o ‘ q n a s h i b q o l d i , c h u n k i b u d a v r d a u n i n g M o v a r o u n n a h r g a
1
Ibrohim Mo‘minov “Amir Temurning- O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli” 1968, T. “Fan” B-16
33

b o ‘ l g a n t a l o n c h i l i k x u r u j l a r i k u c h a y i b k e t g a n d i . 1 3 7 0 — 7 1 y i l l a r d a
u T o s h k e n t v a A n d i j o n u s t i g a b i r n e c h a b o r b o s q i n q i l i b , t a l a b
q a y t g a n d i . 1 3 7 6 y i l d a e s a Q a m a r i d d i n h a t t o F a r g ‘ o n a v o d i y s i n i n g
t a l a y g i n a q i s m i n i b o s i b o l d i . A m i r T e m u r m a m l a k a t n i n g S h i m o l i y -
s h a r q i y h u d u d l a r i g a n i s b a t a n b o ‘ l a y o t g a n m u t t a s i l t a x d i d n i b a r t a r a f
q i l i s h u c h u n Q a m a r i d d i n g a j i d d i y z a r b a b e r i s h g a k i r i s h a d i . Y i g i r m a
y i l ( 1 3 7 1 — 9 0 ) m o b a y n i d a S o h i b q i r o n M o ‘ g ‘ u l i s t o n g a y e t t i m a r t a
y u r i s h q i l i b , m o ‘ g ‘ u l h u k m d o r l a r i A n q o t o ‘ r a v a K a m a r i d d i n u s t i d a n
g ‘ a l a b a q o z o n d i . S h u z a y l d a A m i r T e m u r M o v a r o u n n a h r v a
X o r a z m d a i c h k i t a r q o q l i k , o ‘ z a r o n i z o l a r , s h u n i n g d e k M o ‘ g ‘ u l i s t o n
t o m o n i d a n b o ‘ l i b t u r g a n t a z y i q q a c h e k q o ‘ y i b , u s h b u h u d u d d a
y a s h o v c h i e l u e l a t v a x a l q l a r n i y a g o n a d a v l a t g a b i r l a s h t i r d i . B u
s h u b h a s i z , M o v a r o u n n a h r a h o l i s i t a q d i r i d a i j o - b i y a h a m i y a t k a s b
e t d i . A m m o , A m i r T e m u r b u b i l a n q a n o a t l a n m a d i . T e z o r a d a u
q o ‘ s h n i d a v l a t l a r v a x a l q l a r u s t i g a y u r i s h q i l i b , u l a r n i o ‘ z i g a
b o ‘ y s u n d i r i s h v a m a r k a z l a s h g a n b u y u k s a l t a n a t b a r p o e t i s h n i o ‘ z
o l d i g a m a q s a d q i l i b q o ‘ y d i . B u d a v r d a O l t i n O ‘ r d a , X u r o s o n v a
E r o n d a g i i j t i m o i y - s i y o s i y v a z i y a t u n i n g u c h u n j u d a q o ‘ l k e l d i . A m i r
T e m u r h a r b i y y u r i s h n i X u r o s o n d a n b o s h l a d i . 1 3 8 1 y i l u H i r o t n i
e g a l l a d i . S a r a x s , J o m v a Q a v s i y a s h a x r i l a r i j a n g s i z t a s l i m b o ‘ l d i .
X u r o s o n , x u s u s a n u n i n g p o y t a x t i H i r o t s t r a t e - g i k j i h a t d a n m u h i m
a h a m i y a t g a e g a b o ‘ l i b , E r o n , I r o q , S h o m v a b o s h q a l a r m a m l a -
k a t l a r g a o ‘ t i s h d a k o ‘ p r i k v a z i f a s i n i o ‘ t a r d i . 1 3 8 1 — 8 4 y i l l a r
d a v o m i d a A m i r T e m u r E r o n n i n g k a t t a q i s m i n i e g a l l a d i . A v v a l ( 1 3 8 1 )
K a l o t , T u r s h i z v a S a b z a v o r , k e y i n ( 1 3 8 3 ) S e i s t o n n i n g Z i r e h , Z o v a ,
F a r a h v a B u s t q a l ’ a l a r i , 1 3 8 4 y i l d a e s a A s t r o b o d v i l o y a t i v a
O z a r b a y j o n n i n g O m u l , S o r i , S u l t o n i y a v a T a b r i z s h a x r i l a r i
b o ‘ y s u n d i r a d i . 1
1
Ibn Arabshoh “Amir Temur tarixi” 1-kitob
34

A m i r T e m u r E r o n , O z a r b a y j o n , I r o q v a S h o m ( S u r i y a ) u s t i g a
u c h m a r t a l a s h k a r t o r t d i . B u y u r i s h l a r t a r i x d a « u c h y i l - l i k » , « b e s h
y i l l i k » v a « y e t t i y i l l i k » u r u s h l a r n o m i b i l a n m a s h h u r . U c h y i l l i k
( 1 3 8 6 — 1 3 8 8 ) h a r b i y y u r i s h l a r o q i b a t i d a J a n u b i y O z a r b a y j o n ,
I r o q n i n g S h i m o l i y . q i s m i , G u r j i s t o n v a V a n k o ‘ l i a t r o f i d a g i y e r l a r
e g a l l a n d i .
A m i r T e m u r s h u b i l a n b i r g a S h i m o l i y . - g ‘ a r b d a n , y a ’ n i O l t i n
O ‘ r d a t o m o n i d a n b o ‘ l a y o t g a n t a z y i q q a b a r h a m b e r i s h m a q s a d i d a
T o ‘ x t a m i s h g a q a r s h i u c h m a r t a q o ‘ s h i n t o r t i s h g a m a j b u r b o ‘ l d i . U
1 3 8 9 y i l d a D i z a q ( J i z z a x ) n i n g A c h c h i q m a v z e i d a , 1 3 9 1 y i l n i n g 1 8
i y u n i d a ( h o z i r g i S a m a r a b i l a n C h i s t o p o l s h a x r i l a r i o r a l i g ‘ i d a
j o y l a s h g a n Q u n d u z c h a ( K o n d u r c h a ) d a r y o s i v o d i y s i d a ( K u n d u z c h a
j a n g i ) v a n i h o y a t , 1 3 9 5 y i l d a S h i m o l i y K a v k a z d a T e r e k d a r y o s i
b o ‘ i i d a T o ‘ x t a m i s h q o ‘ s h i n i g a k a k s h a t q i c h z a r b a b e r a d i . A m i r T e m u r
h a r b i y y u r i s h l a r i o q i b a t i d a Q u y i I d i l ( V o l g a ) v i l o y a t l a r i , S a r o y
B e r k a , S a r o y c h i k v a H o j i t a r x o n ( A s t r a x o n ) k a b i s h a h a r l a r g ‘ o r a t
q i l i n d i . A m i r T e m u r T o ‘ x t a m i s h n i q u v i b R y a z a n v i l o y a t i g a - c h a b o r d i
v a Y e l e t s s h a x r i n i i s h g ‘ o l q i l d i . S h a r a f u d d i n A l i Y a z d i y A m i r
T e m u r n i n g M o s k v a y u r i s h i n i s h u n d a y t a ’ r i f l a y d i : « S o h i b q i r o n
M a s k a v g a s o r i k i m , R u s n i n g s h a h a r l a r i d a n e r d i , t a v a j j u q q i l d i . A n d a
y e t k o n d a n u s r a t s h i ’ o r c h e r i k i u l v i l o y a t n i ( s h a h a r v a a t r o f i n i )
c h o b t i l a r v a a n d a g ‘ i h o k i m l a r n i t o b e ’ q i l d i . V a c h e r i k n i n g e l i k l a r i g a
s o n s i z m o l t u s h t i . . . » 1
. B u u r u s h d a A z a q ( A z o v ) , K u b a n v a C h e r k a s
y e r l a r i x a m k u c h l i a z i y a t c h e k d i . Q i z i g ‘ i s h u n d a k i , A m i r T e m u r
I d i l n i n g T u r o - t u r k e c h u v i b o ‘ y i d a O ‘ r u s x o n n i n g o ‘ g ‘ l i Q u y - r i c h o q
o ‘ g ‘ l o n n i c h a q i r t i r i b , u n g a q o ‘ l g a k i r i t i l g a n s o b i q J o ‘ c h i u l u s i n i
i n ’ o m e t d i . R o s s i y a t a r i x c h i l a r i D . G r e k o v v a A . Y . Y a k u b o v s k i y
y o z i s h l a r i c h a , A m i r T e m u r n i n g T o ‘ x t a m i s h u s t i d a n q o z o n g a n
g ‘ a l a b a s i , f a q a t M a r k a z i y O s i y o u c h u n e m a s , b a l k i b u t u n S h a r q i y
1
Amir Temur o‘gitlari, T. “Navro‘z” 1992 y.
35

Y e v r o p a , s h u n i n g d e k t a r q o q R u s k n y a z l i k l a r i n i n g b i r l a s h i s h i u c h u n
h a m b u y u k a h a m i y a t k a s b e t g a n . 1
S h u n d a n s o ‘ n g A m i r T e m u r b u t u n e ’ t i b o r i n i E r o n , I r o q , S u r i y a ,
K i c h i k O s i y o v a H i n d i s t o n y e r l a r i n i u z i l - k e s i l z a b t e t i s h g a q a r a t d i . U
b e s h y i l l i k ( 1 3 9 2 — 9 6 ) u r u s h d a v o m i d a G ‘ a r b i y E r o n , I r o q i A j a m v a
K a v k a z n i e g a l l a d i , n a t i j a d a m u z a f f a r i y l a r v a j a l o i r i y l a r s u l o l a s i n i n g
h u k m r o n l i g i b a r h a m t o p d i .
A m i r T e m u r n i n g H i n d i s t o n u s t i g a q i l g a n u r u s h i ( 1 3 9 8 y i l m a y
— 1 3 9 9 y i l m a r t ) q a r i y b o ‘ n b i r o y d a v o m e t d i . A m i r T e m u r
H i n d i s t o n d a n k a t t a o ‘ l j a , s h u j u m l a d a n 1 2 0 j a n g o v a r f i l b i l a n q a y t d i .
O ‘ l j a - l a r n i n g b i r q i s m i q o ‘ s h i n g a t a q s i m l a b b e r i l d i , q o l g a n i
S a m a r q a n d v a K e s h s h a x r i l a r i d a o l i b b o r i l a y o t g a n q u r i l i s h l a r g a
s a r f l a n d i .
A m i r T e m u r n i n g 1 3 9 9 — 1 4 0 4 y i l l a r d a o l i b b o r g a n h a r b i y
y u r i s h l a r i n a t i j a s i d a S h o m n i n g H a l a b ( A l e p p o ) , X u m s , B a - a l b e k
( B a ’ a l b a k ) , D i m i s h q ( D a m a s h q ) k a b i y i r i k s h a h a r l a r i v a I r o q i
A r a b i l a n i n g U b u l i s t o n o ‘ l k a s i ( q a d . K a p p a d o k i y a ) b i l a n B a g ‘ d o d ,
s h u n i n g d e k T u r k i y a n i n g k a t t a q i s m i z a b t e t i l a d i . A n q a r a j a n g i a a
A m i r T e m u r j a h o n n i n g b u k j s a r k a r d a l a r i d a n b i r i B o y a z i d Y i l d i r i m
u s - t i d a n g ‘ a l a b a q o z o n d i . T u r k i y a s u l t o n i a s i r g a o l i n d i . U b i l a n b i r g a
x o t i n i s e r b m a l i k a s i O l i v e r a , o ‘ g ‘ i l l a r i M u s o v a I s o C h a l a b i y l a r h a m
a s i r g a t u s h d i l a r . S o ‘ n g , A m i r T e m u r A n a d o l u n i e g a l l a b , O ‘ r t a
d e n g i z n i n g s h a r q i y s o h i l i d a j o y l a s h g a n I z m i r s h a x r i n i z a b t e t d i v a
s a l i b c h i l a r n c h n t Y a q i n S h a r q s a g i o x i r g i q a r o r g o h i g a b a r h a m b e r d i .
S o ‘ n g r a , E g e y d e n g i z i d a j o y l a s h g a n X i o s v a L e s b o s o r o l l a r i d a g i
G e n u y a m u l k l a r i n i n g h u k m d o r l a r i u n g a t a s l i m b o ‘ l d i l a r , M i s r h a m
o ‘ z i t o a t k o r l i g i n i i z h o r e t d i . A m i r T e m u r A n q a r a , N i k e y a , B u r s a v a
I z m i r s h a x r i l a r i n i e g a l l a b , V i z a n t i y a v a b u t u n n a s o r o o l a m i n i n g
B o y a z i d g a y i g ‘ i b b e r g a n b o j l a r i d a n i b o r a t k a t t a b o y l i k n i q o ‘ l g a
1
“Temur tuzuklari” T. G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1991 y. B-10
36

k i r i t d i . B i r g i n a B u r s a s h a x r i d a n o l i n g a n o l t i n v a j a v o h i r l a r n i n g o ‘ z i
k a t t a g i n a k a r v o n g a y u k b o ‘ l g a n . B a n d i q i l i n g a n B o y a z i d o ‘ r d u g o h g a
o l i b k e l i n g a c h , A m i r T e m u r u n g a x u r m a t v a e x t i r o m k o ‘ r s a t d i . U n i n g
v a f o t i d a n s o ‘ n g ( 1 4 0 3 y i l 9 m a r t ) e s a v o r i s l a r i g a h i m - m a t k o ‘ z i b i l a n
b o q i b , u l a r g a b e q i y o s m u r u v v a t l a r q i l d i . C h u n o n c h i B o y a z i d n i n g
t o ‘ n g ‘ i c h o ‘ g ‘ l i S u l a y m o n C h a l a b i y n i t u r k l a r n i n g Y e v r o p a d a g i
v i l o y a t l a r i g a h o k i m e t i b t a y i n l a d i . E d i r n e ( A d r i a n o p o l ) s h a x r i u n i n g
p o y t a x t i q i l i b b e l g i l a n d i . A n a d o l u n i n g S h i m o l i y - g a r b i y q i s m i
s u y u r g ‘ o l s i f a t i d a I s o C h a l a b i y g a i n ’ o m q i l i n i b , B u r s a s h a x r i u n i n g
p o y - t a x t i g a a y l a n t i r i l d i . U s m o n l i t u r k l a r d a v l a t i n i n g m a r k a z i y
q i s m i n i b o s h q a r i s h n i M u s o C h a l a b i y g a t o p s h i r d i . A m i r T e m u r
U s m o n l i t u r k l a r d a v l a t i n i b u t u n l a y b o s i b o l i s h n i y a t i d a b o ‘ l m a g a n ,
c h u n k i u Y e v r o p a d a v l a t l a r i n i n g Y a q i n S h a r q m a m l a k a t l a r i g a
n i s b a t a n t a j o v u z k o r o n a n i y a t d a e k a n l i g i n i y a x s h i t u s h u n a r e d i .
S h u n i n g u c h u n h a m A m i r T e m u r U s m o n l i t u r k l a r d a v l a t i n i s a q l a b
q o l d i v a B o y a z i d n i n g v o r i s l a r i g a m u r u v v a t q o ‘ l i n i c h o ‘ z d i . S h u n d a y
b o ‘ l s a d a , B o y a z i d u s t i d a n q o z o n i l g a n b u g a l a b a b i l a n A m i r T e m u r n i
F r a n s i y a q i r o l i K a r l V I ( 1 3 8 0 — 1 4 2 2 ) , A n g l i y a q i r o l i G e n r i x I V
( 1 3 9 9 — 1 4 0 7 ) t a b r i k l a b , u n g a m a x - s u s m a k t u b y u b o r d i l a r . 1
C h u n k i
A m i r T e m u r e n d i g i n a u y g o n a y o t g a n Y e v r o p a g a u l k a n x a v f s o l i b
t u r g a n U s m o n l i t u r k l a r d a v l a t i g a z a r b a b e r i b , b u t u n Y e v r o p a n i n g
x a l o s k o r i g a a y l a n g a n e d i .
A m i r T e m u r K i c h i k O s i y o d a n S a m a r q a n d g a q a y t g a c h , 1 4 0 4 y i l
2 7 n o y a b o s h q a l a r d a 2 0 0 m i n g q o ‘ s h i n b i l a n S a m a r q a n d d a n X i t o y s a -
f a r i g a c h i k d i . B i r o q X i t o y u s t i g a y u r i s h A m i r T e m u r n i n g O ‘ t r o r d a
v a f o t i ( 1 4 0 5 y i l 1 8 f e v . ) t u f a y l i a m a l g a o s h m a y k o l l i . A m i r T e m u r
n i n g v a f o t i h a q i d a g i x a b a r g a r c h i a v v a l d a s i r t u t i l s a - d a , a m m o k o ‘ p
v a q t o ‘ t m a y b u n o x u s h x a b a r m a m l a k a t b o ‘ y l a b t a r q a l i b k e t a d i . A m i r
T e m u r n i n g j a s a d i S a m a r q a n d g a o l i b k e l i n i b d a f n q i l i n a d i .
1
www.ziyo.net
37

A m i r T e m u r H i n d i s t o n h a m d a X i t o y d a n Q o r a d e n g i z g a q a d a r ,
S i r d a r y o v a O r o l d e n g i z i d a n F o r s q o ‘ l t i g ‘ i g a q a d a r g ‘ o y a t k a t t a
h u d u d - n i q a m r a b o l g a n m a r k a z l a s h g a n u l k a n s a l t a n a t g a a s o s s o l d i .
B u n d a n t a s h q a r i A m i r T e m u r d a v l a t i g a K i c h i k O s i y o , S u r i y a , M i s r v a
S h i m o l i y g ‘ a r b d a Q u y i V o l g a , D o n b u y l a r i ; S h i m o l i y . - s h a r k d a
B a l x a s h k u l i v a I l i d a r y o s i g a c h a ; j a n u b i - s h a r q d a e s a S h i m o l i y
H i n d i s t o n g a c h a b u l g a n m a m l a k a t l a r b u y s u n d i r i d d i . A m i r T e m u r
d a v l a t n i a q l - z a k o v o t v a h u q u q i y a s o s b i l a n i d o r a e t g a n . U n i n g
« . . . d a v l a t i s h l a r i n i n g t o ‘ q q i z u l u s h i n i k e n g a s h , t a d b i r v a m a s h v a r a t ,
q o l g a n b i r u l u s h i n i q i l i c h b i l a n a m a l g a o s h i r d i m » 1
, d e g a n s o ‘ z l a r i
b u n i n g y o r q i n d a l i l i d i r .
S o h i b q i r o n n i n g b u n y o d k o r l i k s o h a s i d a g i t a r i x i y x i z m a t l a r i
b e q i y o s d i r . T a r i x b u q o ‘ h n a d u n y o d a u t g a n k u p j a h o n g i r l a r n i b i l a d i .
U l a r n i n g a k s a r i y a t i f a q a t b u z g a n . A m i r T e m u r n i n g u l a r d a n f a r q i
s h u n d a k i , u u m r b u y i b u n y o d k o r l i k b i l a n m a s h g ‘ u l b u l g a n . U n i n g
« Q a y b i r j o y d a n b i r g i s h t o l s a m , u r n i g a u n g ‘ i s h t q o ‘ y d i r d i m , b i r
d a r a x t k e s t i r s a m , u r n i g a u n t a k u c h a t e k t i r d i m » 2
d e g a n s u z l a r i b u n i n g
y o r q i n i s b o t i d i r . A m i r T e m u r g a h a r b i r z a f a r l i v o q e a v a s e v i n c h l i
h o d i s a n i m u h t a s h a m m e ’ m o r l i k o b i d a s i b a r p o e t i s h b i l a n n i s h o n l a s h
o d a t b o ‘ l g a n . S h u m a q s a d d a H i n d i s t o n , S h e r o z , I s f a h o n v a
D a m a s h q n i n g m a s h h u r u s t a - h u n a r m a n d l a r i m a m l a k a t d a h a s h a m - d o r
i m o r a t u i n s h o o t l a r b i n o q i l g a n l a r . A m i r T e m u r z a b t e t g a n
m a m l a k a t l a r n i n g b i r q a t o r s h a h a r l a r i ( B a g ‘ d o d , D a r b a n d ,
B a y l a q o n ) n i q a y t a t i k l a d i . A m i r T e m u r T a b r i z d a m a s j i d , S H e r o z d a
s a r o y , B a g ‘ d o d d a M a d r a s a , T u r k i s t o n d a m a s h h u r s h a y x A h m a d
Y a s s a v i y q a b r i u s t i g a m a q b a r a q u r d i r g a n b o ‘ l s a - d a , l e k i n a s o s i y
e ’ t i - b o r i n i o n a s h a h r i K e s h v a p o y t a x t i S a m a r q a n d g a q a r a t d i . K e s h d a
o t a s i n i n g q a b r i u s t i g a m a q b a r a , o ‘ g l i J a h o n g i r g a m a q b a r a b i l a n
m a s j i d q u r d i r d i . A m i r T e m u r h u k m r o n l i g i n i n g i l k d a v r i d a K e s h
1
Ibn Arabshoh “Amir Temur tarixi” 1-kitob B-31
2
Ibrohim Mo‘minov “Amir Temurning- O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli” 1968, T. “Fan” B-19
38

s h a x r i n i p o y t a x t g a a y l a n t i r i s h n i y a t i d a b o ‘ l i b , u n i n g o b o d o n c h i l i g i g a
k a t t a a h a m i y a t b e r d i , b u y e r d a m a s h h u r O q s a r o y q a d k o ‘ t a r d i . A m i r
T e m u r K e s h n i M o v a r o u n n a h r n i n g m a d a n i y m a r k a z i g a a y l a n t i r i s h g a
h a r a - k a t q i l d i . S h u b o i s d a n b u s h a h a r « Q u b b a t u l - i l m v a l - a d a b »
u n v o n i g a e g a b o ‘ d d i . S a l t a n a t p o y t a x t i S a m a r k a n d A m i r T e m u r
d a v r i d a a y n i q s a g u l l a b y a s h n a d i . S h a h a r d a I s f a h o n , S h e r o z , H a l a b ,
X o r a z m , B u x o r o , Q a r s h i v a K e s h s h a x r i l a r i n i n g m e ’ m o r u b i n o k o r l a r i
q o ‘ l i b i l a n s a r o y l a r , m a s j i d l a r , m a d r a s a l a r , m a q b a r a l a r q u r i l a d i .
S h a h a r t a s h q a r i s i d a e s a b o g ‘ r o g ‘ l a r v a b o ‘ s t o n l a r b a r p o e t i l a d i .
X u s u s a n S h o h i z i n d a m e ’ m o r i y m a j m u a s i g a m a n s u b S h o d i m u l k o g ‘ o
m a q b a r a s i , S h i r i n b e k a o g ‘ o m a q - b a r a s i v a b o s h q a l a r q u r i l a d i .
S h a h a r d a B i b i x o n i m j o m e m a s j i d i , A m i r T e m u r n i n g q a r o r g o h i
K o ‘ k s a r o y v a B o ‘ s t o n s a r o y l a r q a d k o ‘ t a r a d i . U m u m a n o l g a n d a
S a m a r k a n d s h a x r i A m i r T e m u r d a v r i d a o ‘ z i n i n g q a d . o ‘ r n i
A f r o s i y o b y a a n b i r m u n c h a j a n . r o q d a b u t u n l a y y a n g i t d a n q u r i l d i .
S h a h a r t e v a r a g i m u s t a h k a m q a l ’ a d e v o r i b i l a n o ‘ r a l i b , O h a n i n ,
S h a y x z o d a , C h o r s u , K o r i z g o h , S o ‘ z a n g a r o n v a F e r u z a k a b i n o m l a r
b i l a n a t a l u v c h i 6 t a d a r v o z a o ‘ r n a t i l d i . M o v a r o u n n a h r n i n g
d e h q o n c h i l i k v o h a l a r i d a , x u s u s a n Z a r a f s h o n v o d i y s i d a o ‘ n l a b
s u g ‘ o r i s h t a r m o q l a r i c h i q a r i l i b , d e h q o n c h i l i k m a y d o n l a r i
k e n g a y t i r i l d i . Y a n g i q i s h l o q l a r b a r p o e t i l d i . I b n A r a b s h o h n i n g
y o z i s h i c h a , A m i r T e m u r S a m a r q a n d a t r o f i d a q a d k o ‘ t a r g a n b i r
q a n c h a y a n g i q i s h l o q l a r n i S h a r q n i n g m a s h x u r s h a h a r l a r i D i m i s h q
( D a m a s h q ) , M i s r , B a g ‘ d o d , S u l t o n i y a v a S h e r o z n o m l a r i b i l a n a t a d i .
A m i r T e m u r n i n g f i k r i c h a , S a m a r k a n d k a t t a l i g i , g o ‘ z a l l i g i h a m d a t e -
v a r a k - a t r o f i n i n g o b o d e t i l g a n l i g i j i h a t i d a n d u n y o d a g i e n g y i r i k
s h a h a r l a r - d a n h a m u s t u n r o q t u r m o g ‘ i l o z i m e d i . H o f i z i A b r u n i n g
y o z i s h t a , A m i r T e m u r t u r k , a r a b v a e r o n l i k l a r t a r i x i n i c h u q u r b i l g a n .
U d a v l a t a h a m i y a t i g a e g a b o ‘ l g a n h a r b i r m a s a l a n i h a l e t i s h d a , s h u
s o h a n i n g b i l i m - d o n l a r i v a u l a m o l a r i b i l a n m a s l a h a t l a s h a r d i . O d a t d a u
39

t i b b i y o t , r i y o z i y o t , f a l a k i y o t , t a r i x , a d a b i y o t , t i l s h u n o s l i k i l m i
n a m o y a n d a l a r i , s h u n i n g d e k i l o h i y o t v a d i n s o h a s i d a g i m a s h h u r
u l a m o l a r b i l a n s u h b a t l a r o ‘ t k a z a r d i . A m i r T e m u r s a r o y i d a u l a -
m o l a r d a n m a v l o n o A b d u j a b b o r X o r a z m i y , m a v l o n o S h a m s u d d i n
M u n s h i , m a v l o n o A b d u l l o L i s o n , m a v l o n o B a h r u d d i n A h m a d ,
m a v l o n o N u ’ m o n u d d i n X o - r a z m i y , X o ‘ j a A f z a l , m a v l o n o A l o u d d i n
K o s h i y , J a l o l X o k i y v a b o s h q a l a r x i z m a t k i l a r d i . A l i s h e r N a v o i y g a
A m i r T e m u r n i n g i l m v a m a ’ n a v i y a t a q l i g a k o ‘ r s a t g a n g ‘ a m x o ‘ r l i g i
j u d a y o q a r e d i . B u h a q d a N a v o i y s h u n d a y d e g a n d i : « A g a r T e m u r
q a y e r d a f a n u c h r a t s a , u l a r n i o ‘ z h o m i y l i g i g a o l a r , u l a r g a i z z a t - i k r o m
k o ‘ r s a t a r , u l a r n i n g t a r b i y a s i g a a h a m i y a t b e r a r h a m d a b u z o t l a r d a n
o ‘ z o l i y m a j l i s i d a n a d i m ( m a s l a h a t c h i ) s i f a t i d a v a b o s h q a l a r
l a v o z i m l a r d a f o y d a l a n a r d i » 1
. A m i r T e m u r d a v r i d a s a v d o v a
h u n a r m a n d c h i l i k g ‘ o y a t d a r i v o j l a n a d i . Y a n g i b o z o r l a r , s a v d o
r a s t a l a r i b a r p o q i l i n a d i . K l a v i x o S a m a r k a n d b o z o r l a r i d a b u g ‘ d o y v a
g u r u c h n i n g m o ‘ l l i g i v a a r z o n l i g i h a q i d a g a p i r i b , s h a h a r h u n a r -
m a n d c h i l i g i m a h s u l o t l a r i n i — a t l a s , k i m x o b , h a r x i l i p v a j u n
t o ‘ q i m a m o l l a r , m o ‘ y n a l i v a i p a k l i p o ‘ s t i n l i k l a r , a t t o r l i k m o l l a r i ,
z i r a v o r v a d o r i v o r l a r , z a r h a l v a l o j u v a r d l a r h a m d a b o s h q a m o l l a r n i n g
s e r o b l i g i n i h a m t a ’ k i d l a y d i l a r . B u d a v r d a A m i r T e m u r v a u n i n g j o y
l a r d a g i n o i b l a r i X i t o y v a H i n d i s t o n d a n O ‘ r t a O s i y o o r q a l i Y a q i n
S h a r q v a Y e v r o p a m a m l a k a t l a r i g a y o ‘ n a l g a n a s o s i y x a l q a r o s a v d o
y o ‘ l i — « Y e u y u k i p a k y o ‘ l i » n i n a z o r a t q i l i b , s a v d o k a r v o n l a r i q a t -
n o v i x a v f s i z l i g i n i t a ’ m i n l a s h d a , r a b o t l a r , q a l ’ a l a r , k o ‘ p r i k l a r q u r i s h
y o ‘ l i d a m u h i m c h o r a - t a d b i r l a r k o ‘ r d i l a r v a S h a r q b i l a n G ‘ a r b
o ‘ r t a s i d a s a v d o - s o t i q v a e l c h i l i k a l o q a l a r i n i h a r t o m o n l a m a
r i v o j l a n t i r i s h g a g ‘ o y a t k a t t a e ’ t i b o r b e r d i l a r . A m i r T e m u r e n g
m u h i m i , E r o n , O z a r b a y j o n v a I r o q d a g i m a y d a h u k m d o r l a r o ‘ r t a s i d a g i
t a r q o k l i k v a b o s h b o s h d o q l i k k a b a r h a m b e r i b , b u b i l a n n a f a q a t
1
www.ziyo.net
40

M o v a r o u n n a x r , b a l k i U z o q v a Y a q i n S h a r q m a m l a k a t l a r i n i n g
i k t i s o d i y v a m a d a n i y t a r a q q i y o t i g a , x a l q g a r v a m a m l a k a t l a r n i b i r - b i r i
b i l a n y a q i n l a s h t i r i s h g a u l k a n h i s s a q o ‘ s h d i . A m i r T e m u r
Y e v r o p a n i n g F r a n s i y a , A n g l i y a v a K a s t i l i y a k a b i y i r i k k i r o l l i k l a r i
b i l a n b e v o s i t a s a v d o v a d i p l o m a t i k a l o k a l a r o ‘ r n a t d i . 1
A m i r T e m u r n i n g h a r b i y y u r i s h l a r i , j a n g u j a d a l l a r i n i n g
o q i b a t l a r i g a b a h o b e r i l a r e k a n , s h u n i a l o h i d a t a ’ k i d l a s h k e r a k k i ,
u n i n g f a o l i y a t i q o ‘ y i l g a n m a q s a d v a r e j a l a r i j i h a t i d a n i k k i b o s q i c h g a
b o ‘ l i n a d i . B i r i n c h i b o s q i c h ( 1 3 6 0 — 1 3 8 6 ) d a A m i r T e m u r
M o v a r o u n n a h r d a m a r k a z l a s h g a n d a v l a t t u z i s h y o ‘ l i d a k u r a s h d i ,
M o v a r o u n n a h r n i b i r l a s h t i r i s h d a n m a n f a a t d o r b o ‘ l g a n m a h a l l i y
z o d a g o n l a r d a n i b o r a t i j t i m o i y k u c h l a r ( m u l k d o r d e h q o n l a r , h a r b i y l a r ,
h u n a r m a n d l a r , s a v d o g a r l a r v a r u h o n i y l a r ) y o r d a m i d a t a r q o q
m u l k l a r n i b i r l a s h t i r i s h u c h u n k u r a s h o l i b b o r d i . A m i r T e m u r n i n g b u
d a v r d a g i f a o l i y a t i O ‘ r t a O s i y o x a l k l a r i n i n g i j t i m o i y - i q t i s o d i y v a
m a d a n i y h a y o t i t a r a q q i y o t i y o ‘ l i d a s h u b h a s i z u l k a n i j o b i y a h a m i y a t
k a s b e t a d i . M a m l a k a t d a t a r q o q p i k t u g a t i l i b , m a r k a z l a s h g a n
d a v l a t n i n g t a s h k i l t o p i s h i i j o b i y o q i b a t l a r g a o l i b k e l d i . M a m l a k a t
k u c h l a r i n i v a m o ‘ g ‘ u l l a r n i n g b i r y a r i m a s r l i k h u k m r o n l i g i n a t i j a s i d a
b o ‘ h r o n g a u c h r a g a n i q t i s o d n i t i k l a s h u c h u n q u l a y r o q s h a r o i t v u j u d g a
k e l d i . A y n i v a q g d a x o ‘ j a l i k n i n g a s o s i b o ‘ l g a n d e h q o n c h i l i k d a
m u a y y a n s i l j i s h l a r r o ‘ y b e r d i . Y a n g i - y a n g i a r i q ( k a n a l ) l a r q a z i l i b ,
d e h q o n c h i l i k m a y d o n l a r i k e n g a y d i . H u n a r m a n d c h i l i k , i c h k i v a t a s h q i
s a v d o r i v o j l a n d i , f a n v a m a d a n i y a t r a v n a q t o p i b , s h a h a r l a r
o b o d l a s h d i v a g a v j u m l a s h d i . A m i r T e m u r b i r o r m a m l a k a t n i t a s a r r u -
f i g a o l i s h d a n a v v a l a l b a t t a o ‘ s h a j o y a h o l i s i g a t i n c h l i k y o ‘ l i n i t a k l i f
e t - g a n , b u y o ‘ l i n k o r e t i l g a n h o l d a g i n a h a r b i y k u c h i s h l a t g a n .
A m i r T e m u r h a y o t l i g i c h o g ‘ i d a y o q s a l t a n a t n i a s o s a n t o ‘ r t q i s m
( u l u s ) g a b o ‘ l i b , o ‘ g ‘ i l , n a b i r a l a r i g a t a q s i m l a b b e r g a n : X u r o s o n ,
1
Xerman Vamberi . Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi T. 1992 B-11
41

J u r j o n , M o z a n d a r o n v a S e y i s t o n ( m a r k a z i H i r o t ) S h o h r u x t a , G ‘ a r b i y
E r o n , O z a r b a y j o n , I r o q v a A r m a n i s t o n ( m a r k a z i T a b r i z ) M i r o n -
s h o h t a , F o r s , y a ’ n i E r o n n i n g j a n u b i y q i s m i ( m a r k a z i S H e r o z )
U m a r s h a y x g a , A f g o n i s t o n v a S h i m o l i y . H i n d i s t o n ( m a r k a z i G ‘ a z n a ,
k e y i n c h a l i k B a l x ) P i r m u h a m m a d t a s u y u r g ‘ o l q i l i b b e r i l g a n . A m i r
T e m u r d a v l a t i o ‘ z i g a x o s t a r t i b - q o i d a l a r g a a s o s l a n g a n h o l d a i d o r a
e t i l g a n . A m i r T e m u r a s o s s o l g a n b u d a v l a t X u r o s o n v a
M o v a r o u n n a h r d a X V I - a s r b o s h i g a c h a m a v j u d b o ‘ l i b , S h a y b o n i y x o n
t o m o n i d a n t u g a t i l g a n .
S h o ‘ r o l a r t u z u m i d a v r i d a A m i r T e m u r s h a x s i v a f a o l i y a t i g a
a d o l a t s i z l i k b i l a n y o n d o s h i l i b , b i r y o q l a m a b a h o b e r i l i b k e l i n d i .
O ‘ z b e k i s t o n m u s t a q i l l i k k a e r i s h g a n i d a n s o ‘ n g b u n d a y q a r a s h l a r g a
b a r h a m b e r i l d i . O ‘ z b e k i s t o n n i n g b i r i n c h i p r e z i d e n t i I s l o m K a r i m o v
s a ’ y - h a r a k a t i b i l a n A m i r T e m u r n i n g j a h o n t a r i x i d a t u t g a n o ‘ r n i o ‘ z
j o y i g a q o ‘ y i l a b o s h l a n d i . O ‘ z b e k i s t o n d a u n i n g f a o l i y a t i n i
o ‘ r g a n i s h g a v a u n i o m m a l a s h - t i r i s h g a k e n g y o ‘ l o c h i l d i . « S o h i b q i r o n
A m i r T e m u r s h a x s i u n i n g a j d o d l a r i b o ‘ l m i s h f a q a t b i z n i n g e m a s ,
b a l k i m i n t a q a m i z d a g i b a r c h a x a l k l a r n i n g , b u t u n m a ’ r i f i y
i n s o n i y a t n i n g b o y l i g i » 1
g a a y l a n d i . U n i n g n o m i O ‘ z b e k i s t o n d a
a b a d i y l a s h t i r i l . q i s h l o q l a r d a g i s h o h k o ‘ c h a l a r , m a y d o n l a r , j a m o a
x o ‘ j a l i k l a r i , m a k t a b l a r , k i n o t e a t r l a r v a b o s h q a l a r u n i n g n o m i b i l a n
a t a l d i . 2

1
Karimov I.A. Amir Temur − faxrimiz, g‘ururimiz. T.: “O‘zbekiston”, 1991. B-22
2
Ibrohim Mo‘minov “Amir Temurning- O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli” 1968, T. “Fan”
42

II. Bob. Jahon tarixida Soxibqiron Amir Temur va Temuriylar
davlatining tutgan urni.
2.1 Amir Temur va Temuriylar davlatining jahon tarixida
tutgan urni
Sohibqiron Amir Temur o’zining faoliyati davomida ko’plab xarbiy
yurishlarga qaramasdan, bunyodkorlik ishlariga xam katta e’tibor bergan.
Sohibqiron Movarounnaxrni boshkarish, xarbiy yurishlar bilan doimo band
bulishi bilan bir katorda, bu buyuk shaxsning dunyo axlini lol koldirgan mashxur
imoratlar, bogu bustonlar yaratishga, chullarni obod kilishga, kanallar
kazdirishga, shaxar va kishloklarni obod kilishga, xunarmandchilik va savdo—
43

sotikni rivojlantirishga, yullar va kupriklar kurishga, ma’rifat va madaniyat
obidalari, shifo maskanlarni barpo etishi bugungi kunda xar bir kishini xayratga
soladi. Amir Temur bunyodkorlik ishlarini amalga oshirish uchun azaddan
mavjud bulgan imkoniyatlarni va uz tasarrufida bulgan mamlakatlarning kuli gul
ustalari, me’morlari saloxiyatidan umumli foydalana bilgan. 1
Tarixdan ma’lumki, jaxonda kuplab dunyo fotixlari uzlaridan sung
avlodlariga xavas qilsa arziydigan darajada meros koldirmaganlar. Sohibqiron
Amir Temur jaxon axli xavas qilsa arziydigan me’moriy — madaniy
yodgorliklar, turli xil inshootlarni o’z avlodlariga me’ros kilib koldirdi. Amir
Temur davrida bunyod etilgan tarixiy yodgorliklardan bizgacha saklanib
dolgan Samarkanddagi Bibixonim Jome Masjidi, SHoxizinda me’moriy
yodgorligi, Guri Amir makbarasi, Shaxrisabzdagi Oksaroy, Dorussaodat va
Doruttilovat kabi monumental inshootlar bugungi kunda xam uzining maxobati
va guzalligi bilan usha davrdagi me’morlar va ustalarning yuksak dididan darak
berib turibdi.
Amir Temur nafaqat Movarounnaxrda balki undan tashkarida xam
bunyodkorlik faoliyatini olib borgan. Bu tutrisida tarixiy manbalar va
adabiyotlarda kuplab ma’lumotlar keltirilgan.
Amir Temur 1393 yilda Ozorbayjonga yurish kilib, Sultoniya va Tabrizni
egallaydi. Kuzda Temur Naxichevon va Kare, Gruziyani zabt etib, korabokka
kishlash uchun keladi. Amir Temur bu yerda Derbent ximoya inshootlarini
ta’mirlatadi va uni mustaxkamlaydi. Ma’lumki, 1399 yil Amir Temur
Xqindiston yurishidan sung, oradan turt oy utmasdan, yana Eron va
Ozorbayjonga yul oladi. Temur oldin Tabrizga, sung Naxichevon va Olinja
kal’asiga keladi. korabogda kishlab, Shamxur orkali Kichik Osiyoga yurish
kilib, u yerlarni uziga buysundiradi va yana qorabog`ga kaytadi. Sohibqiron bu
yerda obodonlashtirish ishlarini olib boradi. 1401 yilda Boylakonda kazilgan
surorish kanali bu joylarda dexkonchilik, bordorchilikni rivojlantirishga katta
xissa kushgan. Ushbu kanal Arape daryosidan boshlanib Boylakon yakinidagi
1
“Temur tuzuklari” T. G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1991 y. B-16
44

Sarjabil degan joyda tugagan. 1
Uning uzunligi ma’lumotlarga kura 60 — 70 km
bulib, Temur uni «Barlos naxri» deb atashga kursatma bergan. Bu turrisida
Nizomidddin SHomiy shunday yozadi: «Obodonchilik boislaridan biri, balki
oltita zaruriyatlardan biri — suvdir. Insonnning tirikligining turrunligi suv
bilan boglikdir (Shular bois Sohibqiron xazratning) xisravona ximmati va
podshoxona irodasi u joyda yashovchilar va xosu omning farovonligi uchun bir
naxr kazimokka jazm kildi: jaxon itoat etuvchi farmon sodir buldiki, Aras naxri
kanorasida bir arik chikarsinlar, u Baylakondan utsin, shu joyda yashovchi
odamlar, ekinzorlar va kishloklar iste’molidan ortigi Kur naxriga borib kuysin,
uzunligi olti farsax, kengligi taxminan un gaz bulsin» 2

Sharafuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma» sida yozilishicha Amir Temur
Sayramga borib, Xazrat Xoja Axmad YAssaviyning otasi Ibroxim SHayx,
onalari korasoch ona, mashxur shaxslar koziy Bayzoviy, Lutfullo Saryomiy, Ok
ota, kirk Chilton bobo, kutoidddin alloma kabilarning kabrlarini ziyorat
kilganlar. Ziyoratdan sung Amir Temur maxalliy xokimlarga Sayramda
Balogardon bobo, Bibi Chiyos ona va boshka buzruklarga makbara tiklashni
buyurgan. Amir Temurning Turkistonda Axmad Yassaviy maqbarasining
qurdirishi uning buyuk kishilarga bulgan extiromini kursatadi va bu maqbara olti
asrki jahon ahlini qoyil qilib turibdi 3
.
Amir Temur nafakat uz yurtida, balki boshka yurtlarda xam me’morchilik,
obodonchilik ishlarini olib bordi. Amir Temur tarixda nafakat dunyo fotixi
sifatida, balki uzining donishmandligi, adolatparvarligi, xalk dardi bilan
yashaydigan, yurt obodonchiligi va farovonligi uchun qayg`uradigan buyuk
siymo sifatida qoldi.
O’zbekiston Prezidenti Islom Karimov sohibqiron Amir Temur
tuvalludiga bag’ishlangan xalqaro ilmiy konferensiyada ma’ruza qilib, Amir
Temurdek tarixiy shaxslarni, sarkarda va sohibqironlarni tarix taqozosi, shu
zamon talablari, kerak bo’lsa, zamon ehtiyoji hayotga olib keladi va ul
1
Xerman Vamberi Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi T. 1992
2
Nizomiddin SHomiy «Zafarnoma», T., 1996, 377 — bet.
3
Sh.Karimov, R.Shamsutdinov, “Sohibqiron Amir Temur va uning saltanati”, 1995 y. Andijon
45

zotlarning fazilat-xususiyatlarini namoyon qilishga zamin yaratadi... Kimki
Amir Temur qadimiy Turkiston zaminida tasodifan paydo bo’lgan desa, xato
qiladi. Nega deganda hech narsa to’satdan paydo bo’lmaydi”, 1
deb takidlagan
edi. Haqiqatda ham ma’lum bir murakkab siyosiy vaziyatlarda xalqda o’z
sarboniga, yetakchi dono rahbarga ehtiyoj paydo bo’ladi. Chunki XIV asrning
50-60 yillarda Movarounnahr o’z boshidan alg’ov-dalg’ovli, qattol, siyosiy
parokandalik, o’zaro kurash davrini kechirayotgan edi. SHunday murakkab
vaziyatda Amir Temur o’z hayoti uchun o’ta xafli, Vatani, millati uchun sharafli
yo’lni tanladi. Bu –purhikmat, Olloh inoyat qilgan mustaqillik, ijtimoiy,
iqtisodiy, madaniy taraqqiyot, xalqaro nufuz yo’li edi. Zero Amir Temur
dunyoga kelgan zamin qadimdan iqtisodiy, madaniy taraqqiy etgan, jahonga
yuzlab ulug’ aql-zakovat sohiblarini bergan ulkan ma’naviy imkoniyatlarga ega
bo’lgan makon edi. SHuningdek, murakkab siyosiy vaziyatlar, ijtimoiy
inqorozlar holatida millatning alp o’g’lonlari, ulug’ siyosatdonlar, sarkardalar
Vatan farzandlari sifatida milliy g’urur va salobat bilan kurash maydoniga
chiqishlari muqarrarligi qonuniyatini ham mushohada doirasida tutishimoliyiz
zarur
2.2 Amir Temur va Temuriylarning tashqi savdo va elchilik aloqalari
XIII asrning o‘rtalaridan boshlab Markaziy Osiyoda murakkab siyosiy
vaziyat yuzaga keldi. Xususan, Xitoyda tashkil topgan Yuan sulolasining xoqoni
Xubilay o‘zini Chingizxon taxtining vorisi deb hisoblab, ushbu mintaqa
hukmdorlarni o‘ziga itoat qilishini talab qiladi. Ammo u o‘z talabiga rad javob
olgandan so‘ng kuch ishlatishga urinib ko‘radi. Lekin uning qilgan harbiy
harakatlari natija bermadi. Xubilayga qarshi chiqishda O‘qtoyning nabirasi
Xaydu (1235-1301) faol harakat qiladi. 1294 yilda Xubilay vafotidan so‘ng
nabirasi Temur Chengzung nomi bilan taxtga o‘tirib (1295-1308) buvasining
yo‘lidan boradi. Lekin uning harakatlari zoye ketgan. Natijada Xitoy bilan G‘arb
o‘rtasi Buyuk ipak yo‘li orqali bo‘ladigan savdo yo‘llari qiyin bo‘lib qolgan. 2
1
I. Karimov. YAngicha fikrlash va ishlash-davr talabi. 5-jild, T., “O’zbekiston”; 1997, 181-182 betlar
2
Xerman Vamberi Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi T. 1992 B-17
46

XIV asrda bir tomondan Chig‘atoy avlodlari o‘rtasidagi nizolar kuchaysa,
ikkinchi tomondan ular bilan Mo‘g‘iliston xonlari o‘rtasidagi ziddiyatlar avj
oldi. Buning ustiga, Markaziy Osiyo xalqlari orasida mo‘g‘ul hukmdorlariga
qarshi harakatlar boshlanib ketadi. Xitoyda ham mo‘g‘ullar mahalliy xalq
qarshiligiga uchradi. 1368 yilda yuzaga kelgan qulay vaziyatdan foydalangan
xitoy amaldorlari va yer egalari Yuan sulolasini ag‘darib, Min deb ataladigan
xonlikni (1368-1644) tashkil qildilar. Mazkur voqealar Buyuk ipak yo‘lidagi
osoyishtalikni buzib, Turkiston orqali amalga oshiriladigan xalqaro savdo
aloqalarni nihoyatda susaytirib qo‘ydi. Shu bois Buyuk ipak yo‘lining ahamiyati
keskin pasayib ketdi.
1370 yilda Movaraunnahrda Samarqand shahrini markaz qilgan
sohibqiron Amir Temur (1336-1405) davlati tashkil topdi. 35 yilga yaqin davr
ichida mazkur davlat doirasi nihoyatda katta hududni o‘z nazorati ostiga
olganligi hamda Buyuk ipak yo‘lining xavfsizligi ta’minlanganligi natijasida bu
yo‘lda xalqaro savdo aloqalarining qaytadan rivojlanishiga zamin yaratildi. Amir
Temurning o‘zi ham bu yo‘lning rivojlanishiga katta e’tibor berdi. U nafaqat o‘z
davlati doirasidagi ichki savdo ishlarini, balki xalqaro savdo aloqalarini
rivojlantirish mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi uchun zarur ekanini yaxshi
anglagan edi. Shu bois u hokimiyatga kelgan zahoti ichki va tashqi savdo
ishlariga katta e’tibor bera boshladi. Avvalo karvon yo‘lining xavfsizligini
ta’minlab, ularda karvonsaroylar barpo etish ishlariga alohida e’tibor berdi. 1

Amir Temurning xitoy xoqoni Taytszuga yo‘llagan maktubida
«Karvonsaroylararo yo‘llar ochildi, yo‘llardagi qaroqchilar yo‘q qilindi, uzoq
yurtlarga boruvchilar o‘zlarini xotirjam his etadigan bo‘ldi», deb ta’kidlab
o‘tilgan. Shu bilan birga Amir Temur Vizantiya, Venetsiya, Ispaniya, Fransiya,
Angliya kabi Yevropa mamlakatlari bilan iqtisodiy aloqalar o‘rnatdi.
Xitoy olimlarining tadqiqotlariga ko‘ra, Amir Temur Min xonligining
poytaxti Pekin (Xonbaliq) shahriga 8 marta elchilar yuborib, Xitoy bilan
diplomatik va savdo aloqalarini rivojlantirgan. Chunonchi, 1387 va 1389 yillari
1
Ibrohim Mo‘minov “Amir Temurning- O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli” 1968, T. “Fan”
47

kuzda Mavlono Hofiziy, 1388 yilda Toj ad-Din (Tamuding), 1391 yilda Shoxalil
(Shaxali), 1392 yilda Nig‘mat ad-Din (Nimaopuding), 1394 va 1395 yillarda
Darvish (Dielibeyshi), 1396 yilda Alomat ad-Din (Alamadan) boshchiligida
Pekinga Amir Temur nomidan elchilar kelgan. Mazkur elchilar orqali sohibqiron
Xitoy xoniga ot, tuya va boshqa narsalar yuborgan. Xitoy xoni esa bular evaziga
kumush pul, ipak matolar qaytargan. 1396 yil Amir Temur Alomat ad-Din orqali
Xitoy xoniga maktub ham yo‘llab, uning yuborgan narsalaridan mamnun
bo‘lganligini ta’kidlagan. Shu davrda Samarqanddan Pekinga 6 oyda yetib
borilgan. Kuzda yo‘lga chiqqan karvon keyingi yil bahorning oxirida yoki
yozning boshida manzilga yetib olgan.
Amir Temur vafotidan keyingi 100 yilga yaqin davr davomida
Turkistondan Xitoyga 107 marta, shu jumladan 1415-1440 yillari Ulug‘bek
Mirzo nomidan 22 marta elchilar guruhi kelgan. 1

Xitoy manbalaridan ma’lum bo‘lishicha, o‘sha zamonda Xitoyning boshqa
shaharlariga ham samarqandlik savdogarlar kelib, bozorlarda ot sotishgan.
Chunonchi, 1390 yilda erta bahorda Samarqandlik Sho Jo‘raali (Shachiyeer
Aliyi) Lyangchjou shahrida 670 ta ot sotgan. Mahalliy hokim bu haqda
Taytszuga hisobot berib, mazkur savdogarni Pekinga yuborishni so‘ragan.
Samarqanddan Xitoyga yuborilgan elchilar bilan birgalikda katta
savdogarlar guruhlari ham qo‘shilib borgan. Taytszuning Amir Temurga
yo‘llagan bir maktubida bayon etilishicha, ayrim Samarqandlik savdogarlar
Xitoyga kelganidan so‘ng vataniga qaytmasdan savdo ishlari bilan
shug‘ullangan va ayrimlari uy-joy sotib olib bola-chaqali bo‘lib qolgan. Min
sulolasi qo‘shinlari Xitoyning Shimoliyolida yashayotgan tatarlarga qarshi
yurishi chog‘ida asirga tushib qolganlar orasida bir necha yuz nafar
samarqandlik savdogarlar bo‘lganligi aniqlangan. Ushbu misollar Amir Temur
savdogarlari faqatgina Xitoy hududida emas, balki uning Shimoliyolidagi
yaylovlarda ham savdo ishlari bilan shug‘ullanganligidan dalolat beradi.
1
“Temur tuzuklari” T. G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1991 y.
48

Min sulolasi ham Samarqandga bir necha marta elchilar va savdogarlar
yuborgan. Masalan, 1395 yilda Samarqandga Pekindan Bo An boshchiligida
1500 kishidan iborat bo‘lgan elchi va savdogarlar guruhi, 1397 yilda Chen
Deven boshchiligidagi Xitoy elchilari va savdogarlar kelgan.
Keltirilgan ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, Amir Temur davrida
anchadan beri to‘xtab qolgan Turkiston – Xitoy diplomatik va savdo aloqalari
tiklanib, Buyuk ipak yo‘li qayta ochiladi. Ammo tomonlarning amalga
oshirilgan aloqalari ko‘z qarashlari bir xil bo‘lmaganligi tufayli Amir Temur
davlati bilan Min xonligi o‘rtasida yangi g‘oyaviy muammo paydo bo‘lgan.
Ma’lumki, Xitoy hukmdorlarining an’anaviy tushunchalariga ko‘ra, xaqon
«xuandi» (imperator) deb atalib, u tangrining kurrai zaminidagi o‘g‘loni
(«tyanzi») hisoblangan. Unga barcha mamlakatlar va xonlar itoatkor bo‘lishi
lozim edi. Shu bois Amir Temur elchilari Min sulolasi tomonidan «gungshi»,
ular olib borgan sovg‘alar esa «gungfu», ya’ni fuqarolar hukmdorga to‘laydigan
soliq, deb qabul qilindi. Shu joyda izoh berib o‘tmoq lozimki, xitoy tili
lo‘g‘atlarida, jumladan «Xitoy tili yozuvi lo‘g‘ati»da sharhlanishicha «gung»
deb qadimda Tangri farzandiga (Tyanzi), ya’ni imperatorga uning itoatida
bo‘lganlar tomonidan taqdim etiladigan narsalar va dehqonlar tomonidan
hosillarning hukumatga topshiradigan qismi aytilgan. «So‘zlar dengizi»
(«Sixay») va «So‘zlarning kelib chiqishi» («Siyuan») lo‘g‘atida yozilishicha,
«gunfu» so‘zi hukmdor tomonidan fuqarolar zimmasiga ortilgan soliq nomi
hisoblanadi. 1

Xitoy imperatorlari o‘zlarini yer yuzining egasi deb hisoblashlari
an’anasining ta’siri xitoy olimlari asarlarida ham o‘z aksini topgan. Masalan,
Vang Chjilay o‘z asarida «Atrofga qilgan harbiy yurishlar g‘alaba bilan
yakunlangandan so‘ng, Temur kuchayib ketdi. Shundan keyin u Min sulolasiga
itoat qilishdan va Xitoyga (Chjunguoga) soliq to‘lashdan (gunfu) bosh tordi, shu
bilan birga Xitoy elchilarini olib olib qolib, qaytishga ruxsat bermadi», deb
aytadi. Ikkinchi bir joyda tarixchi yozadi: «Yuqorida aytib o‘tilganidek, Temur
1
Ibn Arabshoh “Amir Temur tarixi” 1-kitob
49

ko‘p marta Min saroyiga soliq to‘lovchi elchilar (gunshi) yubordi. Ularning
ayrimlari soliq olib kelish va savdo qilish bilan cheklandi, ayrimlari [Xitoydagi]
vaziyatni o‘rganish va ma’lumot to‘plash bilan shug‘ullandi» 1
.
Albatta, Amir Temurga nisbatan qo‘yilgan bunday ayblar asossiz edi. Min
xonodonining mustaqil holda tashkil topgan va Turkistonni birlashtirishda kata
xizmat qilgan davlat hukmdorini o‘zining itoatkori deb bilishi kattalik va
o‘zgalarni mensimaslikdan boshqa narsa emas edi. Masalaga bunday yondashuv
haqli ravishda Amir Temurni qattiq ranjitgan edi.
Xitoyda mo‘g‘ullar hukmronligini ag‘darib, xitoylar hokimiyatini Chju
Yuanjang (1368-1398 yillari Tayzu nomi bilan taxtda o‘tirgan) ilgarigi
xonlarning an’anaviy falsafasi bilan qurollanib, o‘zini kurrai zamindagi barcha
mamlakatlar ustidan nazorat qiluvchi oliy hukmdor deb hisoblashi o‘zga xalqlar,
davlatlar va xonlar uchun tushunarsiz bir hol va ular manfaatlariga zid kelardi.
Amir Temurdan Xitoyga birinchi marta (1387 yilda) elchi bo‘lib Mavlono
Hofiz kelganda, Tayzu mazkur tushuncha asosida uning yuborgan sovg‘alarini
o‘ziga bo‘lgan tobelik belgisi deb qabul qildi. Uning bunday munosabati Amir
Temurdan keyingi yillarda yuborilgan elchilarga va sovg‘alarga nisbatan ham
saqlanib qolgan. Xitoy xoqoni o‘zining Amir Temurga javoban berib yuborgan
sovg‘alarini esa, uning «tobeligini qabul qilganligi» uchun ko‘rsatilgan xizmat
belgisi deb hisoblanadi. Shu asosda Tayzu Amir Temurga yo‘llagan maktubida
uni Xitoy xoniga itoatkor xon sifatida ifodalagan. Xitoy xoni sohibqironning
mavqei Bilan hisoblashmagan uning maktubi Bilan tanishgandan so‘ng, Amir
Temur qattiq ranjib, Samarqandga 1395 va 1397 yillarda kelgan Bo An, Chin
Deven boshchiligidagi xitoy elchilarini ushlab qolgan. Ular vataniga Amir
Temur vafotidan keyin qaytganlar. Elchilarni Samarqandda ushlab qolishning
bundan tashqari yana ikki sababi bo‘lgan. Bularning birinchisi, Bo An 1500
kishi hamrohligida Hirotga bormoqchi bo‘lganligi Amir Temurda shubha
uyg‘otganligida, ikkinchisi Min xoqoni 100 ming musulmonni qatl etish
to‘g‘risida farmon bergan, degan xabarning Amir Temurga yetib kelganligidadir.
1
Amir Temur o‘gitlari, T. “Navro‘z” 1992 y.
50

Xitoyda qatl etilgan musulmonlarning 100 ming bo‘lmasligi ehtimoldan holi
emas, ammo mo‘g‘ullar hukmronligi davrida Turkistonlik musulmonlarning
jamiyatdagi mavqei baland bo‘lganligi va ular vakillarining yuqori darajali
davlat xizmatiga jalb etilganligi uchun, Min sulolasi ularning ko‘p qismini
jazolaganligi tarixiy haqiqatdir. 1
Afsuski, xitoy manbalarida ushbu tarixiy voqealar to‘g‘ri bayon
etilmagan. Min sulolasi nazorati ostidagi saroy tarixchilari masalaga amaliy
jihatdan emas, balki xitoy hukmdorlarining an’anaviy falsafasi asosida
yondoshib ish ko‘rganlar.
Aslida esa, Amir Temur Xitoy xoniga elchilar orqali sovg‘alar jo‘natib,
evaziga Xitoy mollarini olib kelinishi orqali ikki davlat o‘rtasidagi teng huquqli
savdo aloqalarining tiklanishi ko‘zda tutgan edi. Bu haqda mahalliy manbalarda
ko‘p ma’lumotlar uchraydi. Afsuski, Markaziy Osiyo manbalari bilan xitoy
manbalarini solishtirish asosida ilmiy tadqiqotlar olib borish imkoniyatiga ega
bo‘lgan ayrim tarixchilar, jumladan xitoy tarixchilari Amir Temurning bu
istagini to‘g‘ri bayon etolmaganlar. Ular xitoy xonlari yorlig‘i va saroy
tarixchilari tomonidan bitilgan manbyualardagi amaliyotga zid ko‘rsatmalarni
«haqiqat» deb qabul qilganlar.
Buning ustiga turkistonlik savdogarlarga Xitoyda erkin savdo qilishga
yo‘l qo‘yilmaganligi va turonlik musulmonlarning qatl etilishi Amir Temurning
g‘azabini keltirgan. Mavjud adabiyotlarda, jumladan xitoy tarixchilarining
asarlarida zikr etilishicha, Min sulolasi xonining munosabatidan ranjigan Amir
Temur unga qarshi harbiy yurish qilmoqchi bo‘lgan, bundan xabar topgan Min
sulolasi esa tashvishga tushib, urushga tayyorgarlik ko‘ra boshlagan. Ammo
Amir Temurning 1405 yilda O‘tror shahrida olamdan o‘tishi bilan uning istagi
amalga oshmay qolgan. 2
Mazkur tarixiy voqealardan ko‘rinib turibdiki, Turkiston bilan Xitoy
o‘rtasidagi xalqaro munosabatlarning asos va huquhlarini tushunishga xamda
1
Xerman Vamberi Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi T. 1992
2
Sh.Karimov, R.Shamsutdinov, “Sohibqiron Amir Temur va uning saltanati”, 1995 y. Andijon
51

savdo aloqalarini muntazam ravishta rivojlanishiga Amir Temur Bilan Xitoy
xonlari o‘srtasidagi munosabatda nomutanosiblik yo‘l bermagan.
Amir Temur vafotidan so‘ng uning farzandlari taxt uchun
kurashayotganda, sohibqironning qudasi bo‘lmish mo‘g‘iliston xoni Xizrxo‘ja
Buyuk ipak yo‘lining Turkiston – Xitoy qismidagi muxim nuqtalaridan biri
bo‘lgan Qumul (Xami) shaxrini qo‘lga kiritadi. Natijada min sulolasining Qumul
uchun ko‘p yillar davomida olib borgan kurashi vaqtincha barxam topadi. Ushbu
voqea Buyuk ipak yo‘lida tinchlik o‘rnatilishiga ijobiy tasir ko‘rsatadi.
Amir Temur avlodlari ham Buyuk ipak yo‘lini rivojlantirish maqsadida
jiddiy harakatlar qilganlar. Ular Xitoy bilan tinchlik bitimlarini ham tuzishgan.
Masalan, 1388-1500 yillar davomida Toshkent, Samarqand, Xuroson, SHeroz,
Hirot, Isfaxon kabi shaharlardan 120 dan ortiq elchi guruhlari Xirotga borgan.
Ularning ko‘pchiligi o‘rta hisobda 8-10 kishidan iborat bo‘lgan. Ayrim elchilar
guruhiga 200 kishi atrofida savdogarlar qo‘shilib borgan. Savdogarlar Xitoyga
ot, tuya, eshak kabi chorva mollari, qimmatbaxo toshlar va ulardanyasalgan
buyumlar, dorivorlar va xar xil maxalliy xunarmandchilik m,ahsulotlarini olib
borishgan. Xitoydan esa, asosan, ipak mato, chinni idishlar, choy, ravoch va
dorivorlar olib kelingan.
Manbalarda ko‘rsatilishicha, shu zamonda Min sulolasi Xitoydan olib
kelinadigan mollar ko‘lamini cheklab qo‘ygan. Ayrim maxsulotlarni, jumladan
metalldan yasalgan qurollarni maxsus ruxsatsiz Xitoydan olib ketish man
etilgan.
Amir Temur 1389 yilda Mo‘g‘uliston bo‘ysundirib, Movarounnahrga Mo‘g‘uliston
tomonidan bo‘ladigan xavfni bartaraf qilgach, Mo‘g‘uliston va Sharqiy Turkiston orqali
o‘tuvchi karvon yo‘li xavfsizligini ta’minlash, Xitoy bilan savdo-elchilik aloqalarini tiklash
imkoniyati paydo bo‘ldi. Xususan, 1389–1398 yillarda Amir Temur nomidan Xitoyga 9
marta elchilar borganligi, Xitoydan ham 1395 yilda Fu An boshchiligida Samarqandga
elchilar yuborilganligi ikki mamlakat o‘rtasidagi aloqalar davom etganini ko‘rsatadi.
Shohrux Mirzo hukmronligi davrida ham Xitoy bilan aloqalar davom etdi. Bu davr
yozma manbalarida 1409 va 1420 yillarda Hirotga Xitoy elchilari kelganligi, o‘z navbatida,
52

temuriy hukmdorlar ham Xitoyga bir necha marta o‘z elchilarini yuborganliklari ma’lum.
O‘rta Osiyoni Xitoy bilan bog‘lovchi Buyuk ipak yo‘lining muhim tarmog‘i bo‘lgan savdo
yo‘llari, asosan, Movarounnahrning markazidan Farg‘ona va Yettisuv orqali Sharqiy
Turkistonga, bu yerdagi savdo shaharlari orqali Xitoy poytaxti Pekinga olib borgan. Bu
muhim savdo yo‘li yo‘nalishlari 1419-1422 yillarda Shohrux Mirzoning Shodixo‘ja
boshchiligida Xitoyga yuborgan elchilik missiyasi a’zosi G‘iyosiddin Naqqosh yozib
qoldirgan kundaliqda batafsil ta’riflangan. 1
Bu asarda keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra
elchilar Hirotni O‘rta Osiyo orqali Xitoy bilan bog‘lovchi karvon yo‘li quyidagi yo‘nalishda
harakat qilganlar: Hirot – Balx – Kelif kechuvi – Samarqand – Sayram - Ashpara (bu
shahar qo‘rg‘oni Amir Temur tomonidan barpo etilgan) – Mo‘g‘ul eli (Bilg‘utu – Qo‘ng‘ir
suvi – Yulduz yaylovi) – Turfon – Qoraxoja – Sufi Ato qishlog‘i – Qumul – Qorovul –
Sukju – Qamju – Pinlon –Xonbaliq (Pekin). 2
O‘rta Osiyoni Xitoy bilan bog‘lovchi yo‘llar ichida Shosh vohasi ham muhim o‘rin tutib,
Shoshdan Turfongacha bo‘lgan masofani karvonlar 3 oyda bosib o‘tishgan.
Amir Temur va temuriylar davrida Yevropa mamlakatlari – Fransiya, Angliya,
Ispaniya va boshqa mamlakatlar bilan ham diplomatik aloqalar o‘rnatilganligi ma’lum. Bu
aloqalar Xususan, O‘rta Yer dengizidan Iroq – Eron – Xuroson orqali 1402-1404 yillarda
Samarqandga tashrif buyurgan Ispan elchisi Rui Gansalis de Klavixoning yuqorida
keltirilgan rasmiy tashrifi yo‘nalishiga nazar tashlab, Xurosondan Termiz – Darband –
Temir Darvoza – Oqrobot – Kesh orqali Samarqandga kelgan savdo yo‘llari faoliyati
haqida ma’lumot olish mumkin.
Amir Temur va temuriylar davrida Oltin O‘rda shaharlari bilan aloqalar mavjud
bo‘lib, ular ikki yo‘nalishda; Xorazm vohasi yoki Janubiy Qozog‘istondagi shaharlar
(Turkiston, Sayram) orqali amalga oshirilgan. Bu bilan O‘rta Osiyo xalqlarining Sharqiy
Yevropa xalqlari bilan bo‘lgan qadimiy aloqalari yana jonlandi. XIV asrga oid rus
yilnomalarida Quyi Novgorod shahrida yashovchi buxorolik va xorazmlik savdogarlar
haqida ma’lumotlar mavjud bo‘lib, bu ikki o‘rtadagi savdo-madaniy aloqalardan dalolat
beradi.
1
Ibrohim Mo‘minov “Amir Temurning- O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli” 1968, T. “Fan”
2
“Temur tuzuklari” T. G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1991 y.
53

XV asrdan boshlab, Moskva knyazligining mavqei kuchaya boshlagach, Rus
knyazlari temuriylar bilan elchilik munosabatlari o‘rnatishga intila boshlaganliklarini
ko‘ramiz. Tarixchi Abdurazzoq Samarqandiy (XV asr) Hirot hukmdori Abusaid Mirzo
huzuriga 1464 yilda rus podshosi Ivan III elchilari kelganligi to‘g‘risida yozib koldirgan
bo‘lsa, 1490 yilda Moskvaga Sulton Husayn Boyqaro elchilari borganligi ma’lum.
Shu tariqa, rivojlangan o‘rta asrlar, ayniqsa Amir Temur va temuriylar davri Buyuk
ipak yo‘li faoliyatining so‘nggi va yuksalgan davri hisoblanadi. Bu davrda Movarounnahr
va Xuroson shaharlari Buyuk ipak yo‘lining markaziy yo‘nalishlari bo‘ylab xalqaro
iqtisodiy-madaniy aloqalarda katta rol o‘ynaganlar.
O‘zbekiston F.A Sharqshunoslik instituti xodimi Maxmud Qutluqovning
xitoy, arab, forsiy va boshqa manbalarni solishtirish asosida chiqargan
xulosasiga ko‘ra, ipak yo‘kida o‘z mavqeini o‘stirish uchun Xitoy xoqonlari
ko‘p marta g‘arb tomonga xarbiy yurishlar qilgan. Ammo ularning hammasi
natijasiz tugaganligi tufayli Qumul uchun bo‘lgan kurash jiddiy tus olgan. Ushbu
shahar yuz yildan ortiq davr davomida gox xitoy, gox mug‘ul xukmdorlari
qo‘liga o‘tib turgan. Albatta, bu kurashlar Buyuk ipak yo‘lidagi savdo
munosabatlariga salbiy tasir ko‘rsatgan. 1

1499 yilda Qumul shahri vaqtincha Min sulolasi qo‘liga o‘tib qolganda,
savdo aloqalaridan manfaatdor bo‘lgan turkistonlik savdogarlar Mo‘g‘iliston
xoni Axmadxondan asir tushgan xitoy amaldorlarini vataniga qaytarib berib,
Min xonadoni bilan bitim tuzishni talab qilishgan. Bu borada Toshkent xokimi
Maxmudxonnimg Xitoy xoniga yozgan maktubi muxim ro‘l o‘ynab, ma’lum
muddatgacha Turkiston – Xitoy o‘rtasidagi savdo aloqalarining yaxshilanishiga
ijobiy tasir ko‘rsatdi.
Xalqaro savdo aloqalarga bo‘lgan ehtiyoj va Buyuk ipak yo‘lidagi siyosiy
vaziyatdan kelib chiqib, Min sulolasi dengiz yo‘li orqali xarakat qilishga jiddiy
urinadi. Dengiz yo‘lini Xitoy uchun ochish vazifasini Maxmud (Chjeng Xe)ga
topshiradi. Maxmud esa mo‘g‘illar davrida Xitoyga borib qolgan
1
Xerman Vamberi Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi T. 1992 B-112
54

O‘zbekistonliklar avlodiga mansub bo‘lgan (Bu haqta quyida batafsilroq boyon
etiladi).
Shundan ko‘rinib turibdiki, Xitоy bilan G‘arb o‘rtasdidagi savdo aloqalari
dengiz yo‘llari orqali rivojlaniushiga Buyuk ipak yo‘lidagi siyosiy vaziyat turtki
bo‘lgan. Dengiz yo‘lining rivojlanishi, albatta ushbu davrda jahon miqyosida
kemasozlikning rivojlanishi bilan ham bog‘liq edi. O‘z navbatida, dengiz yo‘li
orqali xalqaro savdo aloqalarining rivojlanishi Buyuuk ipak yo‘li axamiyatining
pasayishiga olib keldi.
X U L O S A
Prezidentimiz Islom Karimov Toshkent shahrida temuriylar davlati tarixiy
muzeyining ochilish marosimida so‘zlagan nutqida xalqimiz tarixida insoniy
kamoloti va ijtimoiy faoliyati bilan dovruq qozongan, millatimiz faxri bo‘lmish
ulug‘ zotlar benihoya ko‘p. Ammo ular qatorida yulduzlar aro quyoshdek
charaqlab turgan bir buyuk zot borki, u Vatanimiz kechmishi, butuni va ertasida
behad yuksak o‘rin tutadi. Ul muhtaram inson Sohibqiron Amir Temur
hazratlaridir. Mamlakatimiz istiqlolga erishgach Amir Temur shaxsi yana Vatan
va millat timsoliga aylandi. Istiqlolimizning har bir tadbirida, mustaqil
davlatimizni har bir qadamida ul buyuk zot ruhi bizga hamrohu hamnafas bo‘lib
bormoqda. 1
XIV asrning ikkinchi yarmi va XV asr tarixiy voqealarga nihoyatda boy
tarixiy saboq davri hisoblanadi. Chunki bu davrda mo‘g‘ullar hukmronligi va
1
Ibrohim Mo‘minov “Amir Temurning- O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli” 1968, T. “Fan” B-46
55

feodal tarqoqlik tugatilib, bosqinchilarning vayronargarchiligi va bir yarim asrlik
zulmlari oqibatida iqtisodiy, madaniy ma’rifiy turg‘unlik holatiga tushib qolgan
davlatimiz o‘z mustaqilligini qayta tiklashga kirishdi. Bu diyorda Amir Temur
boshchiligida yagona tug‘ ostida markazlashgan, kuchli va mustaqil davlat
tashkil topdi. Markaziy Osiyo xalqlari hayotida yuz bergan bu tarixiy voqeada,
Amir Temurning xizmati g‘oyat buyukdir. O‘z davlatining kuch-qudratini
oshirib, uni mustahkamlash uchun avvalo, u harbiy va iqtisodiy islohot o‘tkazdi.
Yaxshi qurollangan muntazam qo‘shin tuzdi. Davlat boshqaruvi tizimlarini
ishlab chiqdi va sinovlardan o‘tkazdi.
Shulardan kelib chiqqan holda quyidagi xulosalarga kelindi:
Birinchidan, Amir Temur Movarounnahr va Xorazmga muttasil tazyiq
o‘tkazib turgan Oltin O‘rda xoni To‘xtamishga qarshi bir necha bor qo‘shin
tortdi. Uralda, Qunduzga, Kavkazda Terek daryosi bo‘yida, o‘tgan ikki shiddatli
jangda Temur g‘alaba qozonib, Oltin O‘rdaga qattiq zarba berdi. Uning bu
g‘alabasi tufayli Oltin O‘rda tazyiqida Rossiya qaddini rostlash imkoniga ega
bo‘ldi va uning istiqboli uchun katta yo‘l ochdi.
Ikkinchidan, Buyuk jahongir o‘rta asrlarning udum an’analariga asosan o‘z
davlat chegaralarini kengaytirishga harakat qildi. U Hindiston, Yaqin va O‘rta
Sharq mamlakatlariga bir necha bor harbiy yurishlar uyushtirdi. Anqara jangida
Turk Sultoni Yildirim Boyazidni qo‘shinlari ustidan g‘alaba qozonib, butun
Yevropani hayratga soldi. Shundan sung Yevropa davlatlari Temur va uning
vorislari bilan bevosita aloqa o‘rnatishga shoshilganligi aniqlandi..
Uchinchidan, Buyuk sarkardaning Xorazm va Oltin O‘rdaga qarshi
kurashib, ularni yengishi, Eron, Ozarbayjon, Iroq, Hindiston, Suriya va
Turkiyaga qilgan yurishlari Temur davlati qudratini oshirdi. Amir Temur 27
mamlakatni o‘ziga bo‘ysundirib, o‘z davlatini jahonning yirik davlatlari qatoriga
ko‘tardi. Uning hukmronligi davrida Movarounnahr dunyo taraqqiyoti bilan
bevosita bog‘lanib, jahonning ilg‘or mamlakatlaridan biriga aylandi. Buyuk
Ipak yo‘lining katta qismi Amir Temur davlati nazoratiga o‘tgan.
56

To`rtinchidan, Amir Temur Movarounnahrda markazlashgan davlat barpo
etib, o‘z mamlakati hududini mustahkamlab, aholining ijtimoiy iqtisodiy ahvoli
yaxshilanib, savdo-sotiq ishlarini rivojlantirib yubordi. Amir Temur davlati
tashqi savdo munosabatlarini yaxshilash uchun dunyo mamlakatlari bilan
diplomatik munosabatlar o‘rnatdi.
Beshinchidan, Amir Temur umr bo‘yi bunyodkorlik bilan shug‘ullangan.
Hozirgi kunga qadar u bunyod etgan ko‘plab inshootlar jahon svilizatsiyasi
tizimida alohida ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib shuni ta’kidlamog‘imiz mumkinki, bizning tariximizda Amir
Temurdek ulug siymo bor ekan, uning qoldirgan vasiyati va merosi, pandu
nasihatlari bugungi hayotimizda hamohang ekan, oldimizda turgan bugungi
muammolarni yechishda bizga qo‘l kelayotgan ekan, bizning bu merosni
o‘rganmaslikka, ta’riflamaslikka, targ‘ibot qilmaslikka haqqimiz yo‘q.
57

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Karimov I.A. “Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q”. T.: “Sharq”, 1998.
2. Karimov I.A. Amir Temur − faxrimiz, g‘ururimiz. T.: “O‘zbekiston”,
1991.
3. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. T.: “O‘zbekiston”,
2008.
4. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz – Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz
farovonligini yanada yuksaltirishdir. T.,2010.
5. Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish
konsepsiyasi. T.: “O‘zbekiston”, 2010 yil
6. Xerman Vamberi Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi T. 1992
7. Sh.Karimov, R.Shamsiddinov “Sohibqiron Amir Temur va uning saltanati”,
Andijon 1995 y.
8. “Sarbadorlar” “Sharq yulduzi” 1990 y. № 10
9.“Temur tuzuklari” T. G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1991 y.
10. “Zafarnoma” “Sharq yulduzi” 1992 y. № 7.
11. “Zafarnoma” “Sharq yulduzi” 1993 № 1.
12. Sh.Karimov, R.Shamsitdinov, Sohibqiron Amir Temur va uning
saltanati 1995, Andijon
13. “Temur va To‘xtamish” “Sharq yulduzi” 1991 № 11.
14. Ibn Arabshoh “Amir Temur tarixi” 1-kitob.
15. Fransua Bernye. Istoriya poslednmx politecheskix perevorotov v gospodete
Velikogo Mon Mongolo, M. 1933 g.
16. Amir Temur o‘gitlari, T. “Navro‘z” 1992 y.
17. “Muloqot” 1991, №8.
18. “Xalq so‘zi” 1992 y, 9 aprel.
19. “Temur tuzuklari”.
20. I. Mo‘minov Amir Temurning O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli. T.,
“Fan” nashriyoti.
58

21. I.Mo‘minov, “Amir Temurning O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli. T.,
“Fan” nashriyoti, 1968 yil.
22. Samon yo‘li. Amir Temur hayotiga bag‘ishlanadi.T., “Kamalak” 1992 y.
23. Sh.Karimov, R.Shamsutdinov, “Sohibqiron Amir Temur va uning
saltanati”, 1995 y. Andijon
24. A.Berdimurodov “Amir Temurni Samarqanddagi bog‘lari” “Turkiston”,
1992 yil 17 noyabr.
25. Ibn Arabshoh, Amir Temur tarixi Q-2 “Mehnat”, 1992 y.
26. “Turkiston” 1992 yil 10 yanvar.
27. Sh.Karimov, R.Shamsutdinov “Soxibqiron Amir Temur va uning saltanati”
1995 y. Andijon.
28. Uloj yeniye Temura, Iz-vo N.Ostraumova. Kazan Tipografiya
Imperatorskogo universiteti 1894
29. I.I.Umilkov. Iz istorii mejdunarodngx otnosheniy Srednoy Azii v zapodnoy
Yevropoi v nachale XV veka. M., 1966
30. Ibrohim Mo‘minov “Amir Temurning- O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va
roli” 1968, T. “Fan”
31. www.ziyo.net
32. www.history.ru
33. www.natura.com
34. www.archaelogy.ru
35. www.archaelogy.com
59

Купить

Информация о документе

Продавец

Jahon tarixida Amir Temur va Temuriylar davlatining tutgan o‘rni

Похожие документы