Jahon xalqlari etnomadaniyatida Osiyo qit’asining tutgan o’rni - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	299.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Jahon xalqlari etnomadaniyatida Osiyo qit’asining tutgan o’rni

Купить

Jahon xalqlari etnomadaniyatida Osiyo qit’asining
tutgan o rni’
MUNDARIJA:
Kirish .
………………………………………………………………………………
I bob. Osiyo xalqlarining etnik tarixi
………………………………………………
I.1. G arbiy va Janubiy Osiyo xalqlari etnogenizi va etnik tarixi ..
’ ………………
I.2 Janubiy-sharqiy va Markaziy Osiyo xalqlari etnik tarixini manbalarda
yoritilishi ..
…………………………………………………………………………
II bob. Osiyo xalqlarining moddiy va ma naviy madaniyati ...
’ ……………………
II.1. Osiyo xalqlari moddiy madaniyatining o ziga xos xususiyatlari .
’ …………
II.2. Osiyo xalqlarining ma naviy madaniyati .
’ …………………………………
Xulosa
……………………………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar .
………………………………………………………
Ilovalar ...
…………………………………………………………………………

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Jahonda juda ko p katta kichik, turli tuman’ – –
xalq va ellatlar yashaydi. Insoniyat etnik jihatidan boy va xilma-xildir. Hozirgacha
yer kurrasida qancha xalq va millatlar yashayotganligi fanga aniq emas. Shunday
bo lsada, olimlarning taxminiy hisoblariga qaraganda jahonda ikki mingdan ortiq
’
ellatlar mavjud bo lib, ular bir necha mingdan to milliardgacha yashaydigan
’
milliy birliklardan iborat.
Yurtboshimiz Islom Abdug aniyevich Karimov takidlaganidek: ,,Xar
’
qaysi xalq yoki millatning ma naviyatini uning tarixi, o ziga xos urf odat va
’ ’ –
ana nalari, hayotiy qadriyatlaridan ayri holda tasavvur etib bo lmaydi. Bu
’ ’
borada tabiyki, ma naviy meros, madaniy boyliklar ko xna tarixiy yodgorliklar
’ ’
eng muhim omillardan bo lib xizmat qiladi .
’ ” 1

Shu ma noda Osiyo xalqlari etnik tarixi etnomadaniyatini yangi manbalar
’
asosida tadqiq qilish tarix fani oldida turgan eng asosiy vazifalardan biri
hisoblanadi.
Shuning uchun Osiyo xalqlari etnik tarixi va etnomadaniyatini tarixiy
aspektda tadqiq qilish orqali Osiyo xalqlari etnogenizi tarixi haqida mutassal
tushunchalarga ega bo lamiz. Shuningdek Osiyo xalqlari etnomadaniyati
’
xolatlarini aniqlashda ham muhim manba bo lib xizmat qilishi shubhasizdir.
’
Jumladan, mazkur tadqiqot quyidagi omillarga ko ra dolzarbdir:
’
Birinchidan, Osiyo xalqlari etnik tarixi va etnomadaniyatini yangi
manbalar asosida maxsus tadqiqot tarzida hozirga qadar tadqiq qilinmagan;
1
I.A.Karimov Yuksak ma naviyat yengilmas kuch.
’ – T., 2008, 29-30-betlar.
2

Ikkinchidan , G`arbiy va Janubiy Osiyo xalqlari etnogenezi va etnik tarixi
to la ochib berilmagan.’
Uchinchidan, Janubiy Sharqiy va Markaziy Osiyo xalqlari etnik tarixini
–
manbalarda yetarlicha yoritib berilmagan.
To rtinchidan,
’ Osiyo xalqlari moddiy ma adaniyatining o ziga xos ’ ’
xususiyatlari yoritib berilmagan;
Beshinchidan, Osiyo xalqlari ma naviy madaniyati masalalari yetarlicha
’
ilmiy tadqiq qilinmagan.
Mavzuning o rganilish darajasi.
’ Xar bir xalq yoki elat dastavval tarixiy
madaniy birligi bilan ajralib, o ziga xos xususiyatlarini saqlab kelgan.
– ’
Ma lumki, ayrim etnoslar u yoki bu extiyojlarini qondirishdagi faoliyati va uslubi
’
bilan ko zga tashlanadi. Masalan, uzoq tarixiy davr davomida yerga to shab yoki
’ ’
kursida o tirishi taomni qo lda yoki qoshiq bilan iste mol qilishi, xar xil
’ ’ ’
ichimliklar oziq ovqat turlari bilan, kiyim kechagi va uy ro zg or
– – – ’ ’
buyumlari, o zaro muloqotdagi xususiyatlari, bola tarbiyasi, urf odat va
’ –
marosimlari kabi juda ko p milliy madaniy xususiyatlari bilan nafaqat ayrim
’
etnoslar, xatto bazi etnik guruhlar ham ajralib turadilar.
Jahonda xar bir milliy birlik yoki etnik sof bir xilda namoyon bo lmaydi.
’
Chunki xozirgacha bitta ham aralashmagan sof millat yoki xalq yo q va
’
bo lmagan.
’ Ba zan milliy va etnik birliklar diniy va irqiy tusda ham namoyon ’
bo ladi.
’
Shu bois, biz mavzuga oid adabiyotlarni ikki guruhga bo lib o rganishni
’ ’
maqsadga muvofiq deb topdik.
1. Sho rolar davrida nashr etilgan adabiyotlar (1917 1991 yil).
’ –
2. Mustaqillik davrida bajarilgan tadqiqotlar va adabiyotlar.
Birinchi guruh adabiyotlarga I.Jabborov, S.Arityunov, Yu.Bromley,
L.Gumilevlarning asarlarini kiritish mumkin 1
.
Adabiyotlarning ikkinchi guruhini bevosita mustaqillik davrida yaratilgan
tadqiqotlar tashkil etadi. Jumladan, yurtboshimiz I.A. Karimovning nutq va asarlari
3

I.Jabborov, A.Ashurov, A.Xo jayevlarning ilmiy tadqiqotlarni ham kiritishi’
lozim 3
.
Bitiruv malakaviy ishining maqsad va vazifalari. Osiyo xalqlari etnik
tarixi va etnomadaniyatini yangi manbalar asosida tarixiy aspektda komplekt
tarzda tadqiq etish ishning bosh maqsadi xisoblanadi.
Tadqiqotning yuqorida qayd etilgan maqsadlaridan kelib chiqqan xolda
ishda quyidagilar asosiy vazifalar tarzida belgilab olindi:
̶� O rganilayotgan mavzuni o ziga xos xususiyatlarini tatqiq etish uchun
’ ’
ushbu mavzuga oid ilmiy adabiyotlarni to plash va tahlil etish;
’
̶� G arbiy va Janubiy Osiyo xalqlari etnogenizi va etnik tarixini yoritib
’
berish;
̶� Janubiy Sharqiy va Markaziy Osiyo xalqlari etnik tarixini manbalarda
–
yoritilishini ilmiy tahlil qilish;
̶� Osiyo xalqlari moddiy madaniyatining o ziga xos xususiyatlarini ochib
’
berish;
̶� Osiyo xalqlarining ma naviy madaniyatini tatqiq qilish;
’
̶� Tadqiqot natijalariga asoslangan xolda yangi ilmiy xulosalar qilish,
mavzu yuzasidan mulohazalar bilan birga qator amaliy tavsiyalar ishlab chiqish;
Bitiruv malakaviy ishining davriy chegarasi va obyekti. XIX XX
–
asrlarda Osiyo xalqlari etnik tarixi va etno madaniyatini yangi manbalar asosida
tatqiq etish ishning davriy chegarasi va obyektini tashkil etadi.
Bitiruv malakaviy ishning nazariy uslubiy asoslari.
– Tatqiqotda
o rganilayotgan muammoni to g ri talqin etishda ilmiy bilishining xolislik
’ ’ ’
xaqqoniylik tamoyillariga amal qilindi. Turli manba va ma lumotlarni taxlil
’
qilishda va ularga qiyosiy va tanqidiy nuqtai-nazardan yondashildi. Davr
xususiyatlarini nazarda tutgan xolda voqealar tarixiylik, tadrijiylik sivilizatsion
yondashuv usullari asosida umumlashtirildi va taxlil etildi.
Tadqiqotning nazariy uslubiy asoslarini ishlab chiqishda O zbekiston
– ’
Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning asarlari, ma ruza va nuqtlarida ilgari
’
4

surilgan ilmiy nazariy kursatmalari tarixiy shaxslar va qadimiy shaharlarning
yubiley tantanalarida so zlagan nutqlari O zbekiston Respublikasi Vazirlar’ ’
Mahkamasining Qarorlarida ilgari surilgan muhim vazifalar haqidagi
ko rsatmalar muhim ahamiyat kasb etadi.
’
Bitiruv malaqkaviy ishning ilmiy yangiligi:
– Osiyo xalqlari etnik tarixi
va etnomadaniyatining yangi manbalarda yoritilishini ilk bor bitiruv malakaviy ish
sifatida tadqiq qilindi;
̶� Garbiy va Janubiy Osiyo xalqlari etnogenizi hamda etnik tarixi yangi
manbalari asosida yoritib berildi;
̶� Janubiy Sharqiy va Markaziy Osiyo xalqlari etnik tarixini manbalarda
–
yoritilishi klassifikatsiya qilindi;
̶� Osiyo xalqlari moddiy ma daniyatining o ziga xos xususiyatlari ochib
’ ’
berildi;
̶� Osiyo xalqlarining ma naviy madaniyatini manbalardagini talqiniy
’ –
yoritib berildi.
Bitiruv malakaviy ishning amaliy hamiyati. Bitiruv malakaviy ishining
tadqiqot qismi va xulosa qismida keltirilgan ma lumotlardan umumiy o rta
’ ’
maktablar, akademik litseylar, o rta maxsus kasb hunar kollejlarida tarix fani
’ –
darslarida, o lka tarixini o rganishda, universtetlaridagi tarix fakultetlarida
’ ’
mahsus kurs ma ruzalarini tayyorlashda foydalanish mumkin.
’
Bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki bob, to rt fasl, xulosa, foydalanilgan
’
adabiyotlar ro yhati va ilovadan iborat. BMIning umumiy hajmi____betni tashkil
’
etadi.
5

I BOB. OSIYO XALQLARINING ETNIK TARIXI.
I.1. G arbiy va Janubiy Osiyo xalqlari etnogenizi va etnik tarixi’
Osiyo qit asi jahonda eng katta hududga ega bo lgan, tabiati nihoyatda
’ ’
rang-barang, eng ko p va zich joylashgan aholiga ega. Bu yerga odamzod paydo
’
bo lgach, eng qadimiy madaniyatlar yaratilgan. Oxirgi ma lumotlarga
’ ’
qaraganda Osiyoning teritoriyasi 32 mln kv km ga yaqin, aholisi 3 mlrd.dan ortiq,
ya ni jahon aholisining yarmidan ko pini osiyoliklar tashkil qiladi.
’ ’
Osiyo (yunoncha Asia, ehtimol ossuriycha asu-Sharq) Yer sharidagi
–
eng katta qit a (butun quruqlik maydoninig 50% ini egallagan). Yevrosiyo
’
materigining bir qismi 1
.
Odatda fanda geografik va tarixiy-geografik jihatdan olti qisimga bo lib
’
o rganiladi. G arbiy yoki Old Osiyo xalqlari, O rta Osiyo va Qozog iston
’ ’ ’ ’
xalqlari, Janubiy va Markaziy osiyo xalqlari, Janubiy-sharqiy Osiyo xalqlari,
Sharqiy va Shimoliy Osiyo yoki Sibir xalqlari 2
.
Tabiiy-geografik jihatdan butun Osiyo qit asi nihoyatda noteks va xilma-
’
xil. Uning iqlimi va tabiatiga qit a sohillarini har tomondan yuvib turgan
’
Shimoliy Muz, Tinch va Hind, Atlantika Okeaniga tegishli Yapon, Sariq, Sharqiy
va Janubiy Xitoy dengizlari, Qora va Markaziy dengizning suvlari ancha ta sir
’
qiladi. Osiyoning ko p qismi baland va yassi tog liklar, adir va bepayon cho lu
’ ’ ’
biyobondan iborat bo lib, bu uning kontrast iqlimi bilan bog liq. Osiyoda
’ ’
jahondagi eng baland tog lar Qora qurum va Himolay(eng aland cho qqisi-
’ – ’
Jamolungma-8848 m) va quruqlikning eng quyi joyi O lik dengiz (Markaziy
– ’
dengiz sathidan 992 m pastlik) da joylashgan 3

Qit aning okean sohillariga yaqin joylari, ayniqsa, janubiy qismidagi nam
’
yerlarda yashil o rmonlar go zal manzara kashf etadi. Aksincha, yozgi
’ ’
jaziramada bir xil rangdagi qurg oq, cheksiz dashtu biyoban kishini garang
’
qiladigan darajada mayus ko rinishga ega bo ladi. Umuman Osiyo beshta
’ ’
2
Jabborov.I. Etnografiya va jahonning etnik qiyofasi. T., 1982 yil 56-bet.
3
Jabborov. I. Jahon etnalogiyasi asoslari. T., 2008 . 108-bet.
6

mintaqa mo tadil yoki o rtacha, subtropik, tropik, sub-ekvatorial va ekvatorial ’ ’
bog lamalarda jylashgan.
’
Osiyo juda ham ko p qazilma boyliklarga ega ammo bu qazilma
’
boyliklar juda kam tekshirilgan bu yerda neft va gaz, ko mir va qo rg oshin,
’ ’ ’
volfiram va boksit, kumush va oltin, nikel va kobald, xrom va mis, fosfat, temir,
surma, simob, grafit, oltingugurt, uran, asbest, magniy kabi foydali qazilmalar
topilgan. Masalan, 80-yillarning o rtalarida jahonda ishlab chiqarilgan neftning
’
yarmidan ko pi Osiyodan olingan
’ 1
.
Agar dengiz tubidan ham neft chiqarilishini hisobga olsak, bu ko rsatkich
’
yana ham ortadi. Ko pchilik hududlar, ayniqsa, namligi haddan ortiq ekvator
’
rayonlar va nihoyatda keng qurg oq, suvsiz yassi tog lik va tekisliklar
’ ’
dehqonchilik uchun noqulaydir. Shuningdek, nam tropic joylar ham dehqonchilik
va chorva uchun noqulay, u yerlarda faqat daraxtzor plantatsiyalari tashkil
qilingan. Musson iqlimli yerlarda sholi, qisman texnik ekinlar (jud, shakarqamish),
salqinroq tog lik rayonlarda choy, kofe, tunga daraxti ekiladi. Sug oriladigan
’ ’
quruq yerlarda paxta, tamaki, arpa, iliq namli sub-tropik hududda bug doy va
’
arpa; tog larda esa estrus ekinlari, uzum zaytun daraxti o stiriladi. Jahonda eng
’ ’
ko p sug oriladigan yerlar Osiyodadir. Bu yer hatto ayrim ekinlarning vatani
’ ’
hamdir. Hozirgi davrda jahondagi natural konchilikning 91 foizi, sholining 84
foizi, choyning 70 foizi Osiyo qit asida yetishtiriladi.
’
Osiyo suv resuruslariga ham boy. Bu yerda har yili 20 ming kub km
yomg ir yog adi. Eng katta Yenisey, Lena, Amu va Sir, Tiger, Efrat, Hind,
’ ’
Ganga, Braxmaputra, Xuanxe, Yanszi daryosi suvining ko pligi jihatidan (yiliga
’
1000 kub km) faqat Amazonka va Kongo daryolaridan keyingi o rinda turadi.
’
Ganga bilan Braxmaputra daryolarining bir yillik suv hajmi 800 kub km dan
oshadi. Daryo suvlarining ko p qismi asosan dehqonchilikka sarflanadi.
’
Osiyoning o simlik dunyosi ham rang barang. Bu yerning juda keng
’
hududlarda shimoldan janubga qarab har xil bargi o rmonlar, yashil subtropik
’
o rmon va butazorlar, pichanzor va dasht o simliklari, daraxti siyrak subtropik
’ ’
7

va tropik dashtlar, savanna va xazonrez o rmonlar, tog o simliklari mavjud.’ ’ ’
Osiyoniing sernam sharq Va qurg oq G arb manzarasi bir-biridan farq qiladi.
’ ’
Masalan, Sharqiy qisimning o simlik dunyosi nihoyatda boy bo lib, 20 mingdan
’ ’
ortiq o ziga xos turga ega.
’
Atoqli rus olimi N. I. Vavilovning fikricha, Osiyo ko pgina madaniy
’
ekinlarning vatanidir. Bu yerda jahon dehqonchilik markazlarining 6/10 qismi
joylashgan. (O rta Osiyo, Qora dengiz, Hindiston, Indoneziya va Xitoy) o lib,
’ ’
g alla, poliz, sabzavot va texnik ekinlat o stirilgan va boshqa qit alarga yirik
’ ’ ’
miqdorda eksport qilingan.
Osiyoning hayvonot dunyosi ham boy. Bu yerda faunaning jahondagi eng
qadimiy vakillari saqlangan. Ayniqsa, Hind-Himolay, Markaziy Himolay va Xitoy
mintaqalari, janubda Araviya yarim orolidagi Efiopiya faunasi juda boy. Osiyo
mintaqasida eng keng tarqalgan hayvonlar sut emizuvchilar oilasiga mansub tapir,
hindfili, gayal ho kizi, karkidon, yo lbars, tupoyi, orangutan, gibbonlar,
’ ’
qushlardan tovus, har xil turdagi tus tovuqlar, sudralib yuruvchilardan
ko zoynakli zaharli ilon (kobra), turli pitonlar, uchar ajdarho (maxsus yon terisi
’
bilan daraxtlar oralab uchib o tadigan kaltakesaklardir. Osiyo sohillariga yaqin
’
bo g oz va dengizlarning hayvonot dunyosi ham rang-barang. Turli xildagi
’ ’
baliqlar, yemishli suv osumliklari mahalliy aholini oziq-ovqat sifatida ta min
’
qiladi 1
.
Osiyoda 3720 mln aholi yashaydi. Bu Yer shari aholisining 60,6% ini
tashkil etadi.
G arbiy Osiyo, Janubiy, Shaqriy va Janubi-sharqiy Osiyoning asosiy
’
qisimllari insoniyat tarixining ilk davrlaridayoq odamlar yashagan, quyi paleoli
davrida Janubiy-g arbiy Osiyoda ehtimol, hozirgi tipdagi odam (Homo Sapiens)
’
tarkib topgan. Osiyoning katta qismida odamlar yuqori paleolit va mezolit
davridan yashay boshlagan. Osiyodan odamlar Amerika, Avstraliya, Okeaniyaga
o tgan. Osiyoda yevropoid, mongoloid avstroloid irqlari kelib chiqqan. Aholining
’
ko p qismi 55,4% mongoloid irqining turrli guruhlariga kiradi. G arbiy Osiyo
’ ’
8

Shimoliy Hindiston, O rta Osiyo xalqlari (tojiklar) yevropoid irqiga mansub. Bir’
qancha kam sonli xalqlar avstroloid irqi vakillaridir. G arbiy Sibir past tekisligi
’
Janubiy Ural, Oltoy, Qozog iston, O rta Osiyo, Shimoliy Hindistondagi bir
’ ’
qancha xalqlar (30 mln.ga yaqin) yevropoid-mongoloid aralash irqiga mansub.
Osiyo aholisining etnik tarkibi nihoyatda xilma-xil. Bu yerda ko plab til
’
oilalari va guruhlariga mansub bir necha yuz xalq yashaydi
Osiyoda aholi notekis joylashgan. 1km 2
da aholining o rtacha zichligi 87
’
kishi Yaponiya ( 1km 2
da 336 kishi), Livan (430 kishi), Korea Respublikasi (493
kishi), Shri Lanka (295 kishi), Hindistonda (314 kishi) aholi zich. Janubiy va
Markaziy Xitoydagi sohillar va yirik daryolarning vodiylari, Yaponiyaning janubiy
qismida, Gang daryosi bo yida va Brahmaputra etaklarida, Hindiston yarim
’
orolining sharqiy sohili, Mekong daryosi vodiysi, Yava orolida 1km 2
1000-1500
kishi, ba zi joylarda undan ham ko p kishi to g ri keladi. Shu bilan bir qatorda
’ ’ ’ ’
Markaziy Osiyo Shimoliy va G arbiy Osiyoning ko p joylarida aholi juda siyrak.
’ ’
Cho llarda (Rub ul-Holiy, Dashti kabir, Taklamakon, Gobi) va Tibet, Himolay,
’
Hindikush tog larining baland joylarida aholi deyarli yashamaydi
’ 1
Osiyoda 10-15mln yillar muqaddam yashagan gominidlarning suyaklari
topi lgan eng qadimiy ibtidoiy odam ajdodlaridan Yavadagi ptekantrop, Xitoydagi
sinantrop odamlaridir, Laos va Vetnam gomintlari G arbiy rayonlardan bir mln
’
yillar muqaddam ko chib kelgan. 200-400 ming yillar avval yashagan poleontrop
’
(neondertal) vakillarining suyaklari Osiyoning ko p joylarida (masalan, Falastin
’
va Iroqda) topilgan. So ngi paleolit va mezolit davriga mansub hozirgi irqlar
’
shakillangan. Janubi-sharqiy qismida avstroloidlar, Sharqiy Osiyoda Tinch okeani
mongoloidlari paydo bo lgan
’ 2
. Asli neolit davridayoq (eramizdan avvalgi 7-4
ming yillar) hozirgi tipdagi odamlar keng hududlarda joylashgan G arbiy va
’
Janubiy Osiyodan Markaziy, Sharqiy va Janubi-sharqiy Osiyoga ko chib kelgan
’
va neondertaloid avlodlari bilan aralashib, hozirgi sharqiy etnoslar paydo
bo lishiga sabab bo lgan. Osha davrdan boshlab hozirgi etnoslarning ajdodlari
’ ’
shakillana boshlagan.
9

Yevropoid irqining Old Osiyo va Hind-pomir guruhlari qatoriga butun
Janubi-g arbiy va Janubiy Osiyo Arabiston, Araviya yarim oroli va Turkiyadan’
tortib to Afg oniston, Pokiston, Shimoliy Hindiston va Bangladesh xalqlarigacha
’
kiradi 1
. Maxsus armonoid guruhiga ozining katta burni va badanining serjunligi
bilan ajralib turadigan Osiyo arablari, yahudiylar, armanlar, turklar, kurdlar va
greklar kiradi. Yamanda armanoidlar bilan Afrikadan kelgan negroidlar aralashib,
o ziga xos guruhni tashkil qiladi. Hind-pomir guruhiga eronlik (fors) lar, tojiklar,
’
turkmanlar, ozarboyjonlar, pushtunlar va Afg oniston, Pokiston, Shimoliy
’
Hindiston xalqlari kiradi. Xitoy musulmonlari xuay (dungan)lar o ziga xos irqiy
’
tipni xosil qilgan. Osiyo xalqlarining ayrim yevropoid belgilari Birma va
Indoniziya xalqining ba zi elatlarida uchraydi. Qisman avstroloid irqining maxsus
’
guruhini Shri-Lanka vedalari, Hindi-Xitoy, Indoneziya va Janubiy Xitoyning ayrim
mayda elatlari, pakana bo yli negritoslar (Janubi-sharqiy Osiyodagi andomoliklar,
’
Malakkadagi semanglar va Filippindagi aetolar) tashkil qiladi. Yaponiyaning
qadimiy axolisi hisoblangan aynlar o ziga xos tip hisoblanadi. Hozirgi Osiyoning
’
etnolingvistik qiyofasi, asosan, eramizdan avvalgi bir ming yilliklardan boshlab
shakillana boshlagan. Osha davrda Kichik Osiyoning g arbida ellin tillari,
’
sharqida kartvel va arman tillari, O rta dengiz sharqida esa aramey tillari
’
hukumronlik qilgan. Shimoliy Hindistonga Markaziy Osiyodan kelgan hindoriy
xalqlari Ganga tekisliklarida yashagan aholi bilan qisman aralashib ularni
butunlay siqib chiqarib (ayniqsa, dravid va munda tillarida so zlashuvchi
’
xalqlarni) qadimiy xarappi madaniyati negizida yangi etnolingvistik guruhlarga
asos solganlar. Eroniy tilidagi xalqlar ham Markaziy osiyolik etnoslar bilan
mahalliy hindlarning xalqi bilan aralashib, butun Eron va Afg onistonda,
’
G arbda Mesopatamiyagacha, Sharqda Himolay Hindistongacha tarqalgan. Yangi
’
etnoslarni paydo qilgan Xuanxe vohasida dastlabki davlat yaratgan in va chjou
qabilalari janub tomon tarqalib mahalliy tan va Indoneziya qabilalari bilan
aralashib qadimiy Xitoy xalqining shakillanishiga sabab bo lgan. Maskur etnik
’
guruhlar eramizning boshlanishi arafasida Hindi-Xitoy yarim oroliga borib, vet
10

qabilalari negizida eng qadimgi Vetnam davlat birikmasi (Avlak)ni yaratgan.
Hozirgi Munjuryadan Oltoy til oilasiga oid, janubdan indoneziya tillariga oid
xalqlarning Koreya va Yaponyaga kelib mahalliy tub aholi (Koreyada
paleosiyoliklar, Yaponyada asosan aynlar) bilan aralashib ketishi atijasida o ziga’
xos yangi etnoslarga asos solingan 1
.
Hozirgi Osiyoda etnik taraqqiyoti jihatidan turli pog onada turgan
’
mingdan ortiq xalqlar yashaydi. Ular har xil til oilasiga va ruhlarga oid bo lib son
’
jihatidan eng ko p sonli 100 mln kishidan ortiq aholiga ega to rtta xalq
’ ’ –
xitoylar, hindlar, bengalliklar, yaponlar yashaydi. Bir mln.dan ortiq 90 xalq 240
mln.kishidan iborat bo lib, butun Osiyo aholisining 97,4% ini tashkil qiladi.
’
Shulardan oltitasi 50 mln. dan ortiq, 21 tasi 10 mln. dan to 50 mln ga yaqin aholiga
ega bo lgan xalqlardir. Osiyo etnolingvistik jihatdan qancha rang-barang
’
bo lmasin, aholisining uchdan ikki qismi dunyoda eng ko p sonli bir tilda
’ ’
so zlashadigan etnoslarni tashkil qiladi
’ 2
(xitoy, hind, yapon, bengal, arab va
forslar). Qolgan elatlar kavkaz, papuas, andoman til oilalariga kiradi.
Janubiy-sharqiy Osiyodagi rasmiy til sifatida ingiliz tili ham keng
tarqalgan.
Osiyo mamalakatlari aholisining milliy tuzilishi va etnik harakteriga qarab
to rt guruhga bo lish mumkin.
’ ’
Birinchi guruhga milliy jihatdan bir xil bo lib tub xalqi umumiy
’
aholisining 95% ni tashkil qiladigan Yaponya, Koreya, Bangladesh va ko pchilik
’
arab mamlakatlari kiradi.
Ikkinchi guruhga tub xalq butun aholiga nisbatan 70% ni tashkil qiladigan
Vetnam, Birma, Kambodja, Turkiya, Suriya, Iroq, Xitoy, Shri-Lanka, Singapur
singari davlatlar kiradi.
Uchunchi guruhga aholisining yarmidan ko pi tub xalq, qolgani boshqa
’
turli etnoslardan iborat mamlakatlar kiradi. (Eron, Afvg oniston, Pokiston,
’
Malayya, Laos).
11

To rtinchi guruhga esa ko p millatli mamlakatlar kiradi. Masalan,’ ’
bunday mamlakatlarga Hindiston va Indoneziyada 150 dan ortiq, Filippinda 100 ga
yaqin turli xalq va elatlar yashaydi. Ba zi davlatlarning etnik tuzilishi shunchalik
’
murakkabki, ayrim xalqlar bir necha mamlakatlarga bo linib ketgan. Masalan,
’
kurdlar Turkiya, Eron, Iroq va Suriyada belujiylar Afg onoston, Eron va
’
Pokistonda, panjoblilar Pokiston va Hindistonda yashaydilar. Butun Janubi-sharqiy
Osiyo mamlakatlari bo ylab yirik guruh bo lmish Xitoy immegrantlari
’ ’
joylashgan.
Osiyo mintaqasida xitoy-tibet til oilasiga oid xalqlar butun aholining
40,2% ni, hind yevropaliklar 28,4% ni, avstroneziya til oilasi 7,9 % ni, dravidlar
6,6 % ini, yaponlar 4,6% ini, avstroosiyo oilasi 3% ini, oltoy oilasi 2,6 ini (shu
jumladan, turkiy tildagilar 2,2% ini), tay oilasi 2,4% ini, korestlar 2,3% ini, semit-
xamidlar 1,9% ini tshkil qiladi 1
.
Qadimgi davrlarda juda katta hududda eng qadimgi til oilalari: dravid,
munda, mon-kxmer, xitoy-tibet, avstroneziya va malayya tillari shakillanib kelgan.
Osiyoda eng qadimiy davlatlarda paydo bo lgan, III-II mimg yilliklarda bu yerga
’
hind-yevropa tillari kirib kelib mahalliy tillar bilan aralashib ketadi. Hozirgi
elatlarning etnolingvistik qiyofasining shakillanishida manashu jarayonlar asosiy
zamin bo lgan.
’
Osiyoning xo jalik-madaniy tiplari ham juda qadim- tosh asridayoq
’
paydo bo lib tabiiy sharoitga moslashgan. Tog li va tog etaklariga nisbatan
’ ’ ’
qurg oq issiq rayonlardagi aholi yuqori paleolit davrlaridan yirik hayvonlarni ov
’
qilishdan mayday jonvorlarni ovlashga va yemishli o simlik va mevalarni,
’
ildizmevali ekinlarni terib-termachlashga o tadi. Bu madanyatga xos ishlab
’
chiqarish qurollari uzunchoq chaqmoq toshlardan sindirib olingan turli shakildagi
yassi tosh parchalaridan iborat bo lgan. Janubi-sharqiy Osiyonining namli tropik
’
va subtropik rayonlarida (Hindi-Xitoy, Janubiy Xitoy, Malayziya) tosh qurollariga
qaraganda bambukdan yasalgan qurollar muhum rol o ynagan. Tabiati issiq va
’
namli changalzor (jungli) da yirik tosh qurollar ishlatilgan. Shimoliy qurg oq
’
12

dasht rayonlarda va qisman dengiz sohillaarida (G arbda Eronning sharqida,’
Xuanxe vohasigacha) dasht hayvonlarini ov qilish, terib-termachilik va baliqchilik
kabi xo jalik tiplari shakillana boshlagan, aholisi o troq va yarim o troq
’ ’ ’
terimchi ham baliqchilarga, ikkinchidan daydi ovchilarga bo lingan. Sibrda
’
bug uchilik va ovchilik asosiy xo jalik tiplari bo lgan
’ ’ ’ 1
.
Hozirgi davrgacha saqlangan eng qadimiy birinchi tipga issiq iqlimli
mintaqada yashovchi o rmon terimchilari va ovchilari Shri-Lanka veddalari,
’ –
Hindiston chenchu, mudugar, birxor kabi mayda elatlar, Malakka simangelari
senoilari, Sumatradagi kubu, Kalimantondagi panan va Filippin orollaridagi
oeloetnoslari kiradi.
Ikkinchi guruh chopqi dehqonchiligi xo jalik- madaniy tipga
– ’
Indoneziya, Filippin, Hindi-Xitoy va Hindistonning ayrim mayda xalqlari kiradi.
Ular o troq holda yashab, shudgorlash dehqonchilikdan bexabar bo lganlar.
’ ’
Asosan tugunak va ildiz mevali ekinlar, qisman bahori, turli palma, banan,
shakarqamish kabi o simliklar yetishtirganlar. Uy hayvonlardan it, cho chqa va
’ ’
parranda saqlangan. Uylarini ustunli sinchdan mustahkam qilib, loydan bo zan
’
bambugdan qurganlar. Tomlardan, asosan, o simlik mahsulotlari ishlatiladi,
’
go shtga nisbatan baliq ko proq iste’mol qilinadi. Mazkur xo jalik tipiga
’ ’ ’
mo tadil va salqin iqlimli baland tog dehqonchiligi ham kiradi (asosan
’ ’
tibetliklar). Taomida har xil non va sut mahsulotlari va go sht, ichimlikdan choy
’
ishlatiladi. Baland tibet tog larining shimoli va g arbida chorva bilan
’ ’
shug ullanuvchi xalq o ziga xos xo jalik madaniy- tipiga ega.
’ ’ ’
Osiyoning serquyosh issiq iqlimli, serunum tuprog i rang-barang tabiati
’
va yerda uzoq o tmish- neolit davridan dehqonchilik va chorvachilik
’
xo jaliklarining turli tiplarini paydo bo lishiga imkon yaratgan. Mazkur
’ ’
madanyat negizida dastlabki jamiyatlar paydo bo la boshlagan.
’
Uchunchi, xo jalik madaniy guruhidagi qirg oq yerlarda paydo bo lgan
’ ’ ’
eng qadimiy shudgor dehqonchiligi insoniyat tarixida nihoyatda muhum rol
o ynagan va ijtimoiy taraqqiyotining qudratli omili bo lgan. Aynan ushbu
’ ’
13

yerlarda Tigr va Efrat keyinchalik Hind Yanszi va Xuanze, Amu va Sirdaryo
vodiylarida rivojlangan sug orma chopqi dehqonchiligi negizidagi yirik shohli’
qoramol kuchidan foydalanib dastlabki shudgor dehqonchilik xo jaliklaridan
’
yerni haydash kashf etila boshlangan. Ulardan don ekinlaridan bug doy, tariq,
’
juhori, cho miza, har tur loviya va poliz ekinlari (qovoq, qovun, tarvuz), tak va
’
meva daraxtlari ekkanlar. Sug orish tuzimi ancha takomillashgan (ariq va
’
kanallar) qazish chuqur va charx ishlatish kabilar. Katta g ildirakli aravalar
’
transport vositasi vazifasini bajargan, ularga ot yoki ho kiz qo shilgan. Aholisi
’ ’
tekis yoki nishab tomli tog ri burchakli, devoir paxsa xom yoki pishgan
’
g ishtdan qisman toshdan qurilgan uylarda yashagan, turli non va patir atala,
’
zirovorli taomlar, qisman sut mahsulotlari, go sht va baliq iste’mol qilgan.
’
Hunarmandchilik (ayniqsa badiiy) ancha rivojlangan chit va jun matodan keyimlar,
har xil bezak taqinchoqlar keng tarqalgan 1
.
Eramizdan oldingi VII-VI ming yilliklarda Janubiy Osiyo, Hindi-Xitoy,
Xitoyda dehqonchilik va chorvachilik mustaqil xo jalik sohasiga aylanib, suniy
’
sug orish, metallurgiya va savdo rivojlana boshlagan, sinfiy jamiyatlar paydo
’
bo la boshlagan. Osiyo qit asi ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishi, ayniqsa
’ ’
suniy sug orishga asoslangan dehqonchilik xo jaligining takomillashuvi, har
’ ’
tomonlama ravnaq topa boshlagan shahar-davlatlarning paydo bo lishi tufayli
’
jahoning qadimiy madaniyat o choqlaridan biriga aylanadi.
’
Mazkur madaniyat markazlari antic davrda paydo bo lib hoirgacha
’
saqlanib kelgan. Iroqdagi dabdabali Bobil xarobalari, Hindistondagi Adjanta va
Ellora ibodatxonalari keyingi yillarda kashf etilgan Moxenjadora va Xarappa
madaniyati, Suruyadagi kishini hayojanga soladigan Palmira vayronalari,
Iordaniyadagi mondit tog qoyalarida o yilib qurilgan hashamatli Petro
’ ’
inshootlari, Kambodja changalzor (jungli)laridagi afsonaviy Angkor Vata
ibodatxonalari, Nepaldagi gumbazli Suayambunaxt va Bodiaxt muqaddas budda
inshootlari va boshqa noyob obidalar bunga yorqin dalil bo la oladi.
’
14

Ko chmanchi chorvachilik x jaligining dehqonchilikdan ajralib chiqib’ ’
keng dashtu biyobonlariga tarqalishi va yirik ishlab chiqarish sohasiga aylanishi
yangi yerlarni egallashda muhim rol o ynagan edi. Lekin bu xodisa texnik-
’
iqtisodiy jihatdan intensive dehqonchilik xo jaligidan orqada qolgan
’
chorvachilikni oqibatda o troq aholiga qarama-qarshi qilib qo yadi va ikkita
’ ’
yirik soha orasida katta ziddiyatlar tug diradi. Madaniy-iqtisodiy qoloq
’
ko chmanchi qabila va elatlar vohalarga tez-tez hujum qilib turib, avvaliga talon
’
toroj va qirg in keltirib turganlar. Qadimiy davirlardan XVIII asrga qadar davom
’
etib kelgan Dashti qipchoqdagi sak-massaget, keyin ko chmanchi arab va
’
mo g o l qabilalarining bosqinchilik yurishlari Sharqda Xitoydan to G arbdagi
’ ’ ’ ’
arab davlatlarigacha katta hududda yuksak madaniyat yaratgan o troq xalqlarning
’
iqtisodiy va madaniy taraqqqiyotiga ancha putur yetkazgan.
Mintaqada eng taraqqiy qilgan industirial davlat Yaponiyadir, qolgan
mamlakatlar faqat keyingi davirlarda mustamlaka va yarim mustamlakachilikdan
ozod bo lib endigina o zining sanoatini yaratmoqda.
’ ’
Osiyo aholisining hozirgi diniy qiyofasi qadimiy davlatlarda ayniqsa
o rta asrlarda shakillangan. Hozirgi davirgacha yetib kelgan dinlarning
’
ko pchiligi (iudizm yoki yahudiylik, zaroastrizm, induizm, jaynizm, buddizm,
’
dosizm, konfutsiylik, xrisianlik, sintoizm, islom, sekxizm) 1
. Osiyoda paydo
bo lgan va keyinchalik butun jahonga tarqalgan. Masalan, milloddan avval
’
shakillangan yahudiylik, yangi erani rasmiylashtirgan xristian dini yoki Markaziy
Osiyoga asr boshlarida kirib kelgan islom dini ham paydo bo lgan vatanidan
’
tashqari juda ko p mamlakatlarga, bir qancha qit larga yoyilib ketgan.
’ ’
Dastlab eramizning boshlarida kichik Osiyo, Mesopatamiya va Janubiy
Arabiston yarim orolining shimoliy va markaziy qisimlarida katta urug qabilaviy
’
shaklidagi dinlar ham saqlanib kelgan. Falastida hukumronligini o rnatgan
’
yahudiylar (iudizm) endigina monotlistik tusga kira boshladi, Eron, Afg oniston
’
Orta Osiyo hamda Kavkaz orti sharqida zoroastrizm dini tarqalgan. Hindistonda
ayniqsa uning shimolida, braxmanizm dinini buddizm siqib chiqargan va Shiri-
15

Lanka (Seylon) da qaror topgan. Janubiy-Sharqiy Osiyo va Malayya orollarida,
asosan turli mahalliy poletlistik xarakterdagi dinlar qisman oddiy urug -qabilaviy’
ibodatlar tarqalgan.
Eramizning bir ming yilligi oxirlariga kelib Old Osiyo diyarli
musulmonlashgan, Xiristian dini juda tor doirada (Kichik Osiyo, Armaniston,
Kipr, qisman Suriya, Livan va Falastinda saqlangan islom bu davirda asta-sekin
zoroastrizmni ham yengib Eron, Sharqiy Kavkaz orti, hozirgi Afg oniston, Orta
’
Osiyo va Hindistonning g arbiy qismidagi mintaqalarga tarqaladi. Asli
’
Hindistonning ko pchilik hududida qadimiy yirik dinlardan braxmanizm
’
islohatlashgan holda yangi nom (iudizm) bilan tiklanadi.
So ngi ming yillikda Osiyoning diniy qiyofasida bir qadar o zgarishlar
’ ’
ro y bergan. Masalan, Old va O rta Osiyo yana ham ko proq
’ ’ ’
musulmonlashgan, nasroniylik faqat Kipr aholisining ko pchiligida saqlangan
’
bo lib, boshqa joylarda juda kamayib, Janubi-sharqiy Osiyo mamlakatlari
’
(Malayziya va Indoneziyagacha) va hatto Shimoliy Osiyo Sibirgacha yetib
–
boradi, Sinsizyandan esa buddizmni siqib chiqaradi. O z navbatida buddizm ham
’
Sharqqa tarqalib Hindi-Xitoy va Tibitda o z hukumronligini mustaxkamlaydi.
’
Hindistonda asosan induizm va islom, Yaponiyada sintoizm va buddizm o z
’
mavqiyeni saqlab qolgan. Xitoy va Koreada asosan eski dinlar saqlangan.
Shunday qilib, Osiyo dinlari o rta asrlarga kelib asosan shakillanib
’
bo lgan. Hozirgi davrda islomning shi mazhabi Eron, Iroqning janubiy qismida,
’
zeydizm nomi bilan Yaman Arab Respublikasida hukumron din hisoblanadi. Suniy
mazhab butun Janubiy-G arbiy va O rta Osiyo mamlakatlarida (Isroil, Livan va
’ ’
Kiprdan tashqari) ko pchilik aholining diniy e tiqodi hisoblanadi. Afg oniston,
’ ’ ’
Pokiston, Bangladesh, Malayziya va Indoneziya ahoisining ham ko pchiligi
’
musulmonlardir. Janubiy Tailandda ham qisman musulmonlar yashaydi. Induizm
asosan Hindiston Nepal, Bangladesh va Shri-Lankada tarqalgan. Induizmning
markazi sifatida ajralib chiqqan joynizm va sikxizm hindlarning milliy dinlariga
aylangan, Hindistonda paydo bo lgan buddizm vatanini tark etib (xinayana
’
16

mazhabi) hozir Birma, Tailand, Kambodja, Laos va Shri-Lankada lamaizm
shaklida Nepal, Butan, Mo g o liston va Tibidda hukmron din bo lib tanildi.’ ’ ’ ’
Buddizmning Mahayana mazhabi Xitoy, Korea, Yaponiya va Vetnamga
tarqalgan 1
.
Xristian dini filipinlar orasida hukimron bo lib, Livan, Janubiy
’
hindiston(Kerala shtati) va Indoneziyaning ba zi joylarida qisman tarqalgan.
’
Qadimgi dinlardan zoraastrizm, mazdeizm, metroizm qoldiqlari ayrim etnik
guruhlarga, Turkiya, Eron, Iroq, Bombey va Gudjaratda saqlangan. Isroilda davlat
dini hisoblangan uidoizm (yahudiylik) dini negizida reaksion millatchilik a limoti
’
sionizm yuzaga keldi. Xitoyda hozirgacha daosizm va ayniqsa, konservativ
–
tartiblarni va oilada patriarxalchilikni muqaddaslashtiruvchi konfutsiylik dinlari
mustahkam saqlanib kelinmoqda. Shuningdek konfutsiylik Yaponiya va Vetnamda
ham talqalgan. Yaponlarning milliy dini hisoblangan sintoizm 1945 yilgacha
militaristic kuchlarning ideologik tayanchi bo lib, kelgan, uning negizida keyingi
’
davrda konfutsiylik va xiristian dinlari aralashmasida turli mazhablar paydo
bo lgan. Dinning ta siri qanchalik kuchli bo lmasin Oisyo qit asining ko p
’ ’ ’ ’ ’
mamlakatlarda qisman sivilizatsiya jarayoni ro y bermoqda.
’
G arbiy yoki Old Osiyo xalqlari katta tarixiy-etnografik hududni tashkil
’
qiladi. Unda joylashgan 30 ga yaqin katta-kichik mamlakatlar juda keng hududni,
ya ni butub qit aning taxminan 25 foizdan ortiq yerini egallaydi. Aholi 240 mln
’ ’
kishidan iborat yoki butun Osiyo aholisining 10 foizini tashkil qiladi 1
.
Tabiiy-geografik jihatdan G arbiy Osiyo rang-barang bo lib quruq
’ ’
iqlimli bir necha yirik mintaqaga bo linadi: Araviya, Mesopatamiya, Kichik
’
Osiyo va Eron yassi tog liklari. Eng qurg oq, kam suvli va issiq iqlimi bilan
’ ’
Araviya ayniqsa ajralib turadi. Aksincha Mesopatamiya mintaqasi Tegr va Efrat
daryolarining ta siri tufayli sersub subtropik iqlim, dehqonchilikka, umuman,
’
odam yashashi uchun qulay. Muhim xo jalik ahamiyatiga ega bo lgan tekisliklar
’ ’
mamlakatning 20 foiziga yaqin hududini egallaydi. Eronning ham yarmi hududi
tog liklardan iborat.
’
17

Tekislik qisimlari Janubda faqat Fors qo ltig i va Shimolda Kaspiy’ ’
dengizi sohillarida joylashgan. Mamlakatning ichki qismida Dashti Kabir va
Dashti Lut nomli ikkita buyuk sahro mavjud.
Afg onistoning beshdan to rt qismi tog lik bo lganligi tufayli uni
’ ’ ’ ’
tog lik mamlakat ham deyiladi. Shimoliy va Janubiy-g arbiy rayonlar
’ ’
(Hindukush tizmalari, Dashti Margo va Registon)da toshloq va qumlik dasht va
yarim dasht, Qandohor, Qobul vohasi, Xirot, Mozori Sharif, Qunduz, Jalolobod
vodiysida serunum tuproqli yerlar mavjud bo lib, bu yerda aholi zich yashaydi.
’
G arbiy Osiyoning o simlik va hayvonot dunyosi ham xilma-xildir,
’ ’
lekin eng qadimiy ibtidoiy davrga nisbatan ancha o zgargan. O z davrida boy
’ ’
o rmon va hayvonlarga ega bo lgan bepoyon G arbiy Osiyo o lkalari hozirda
’ ’ ’ ’
nisbatan ancha qashshoqlashib qolgan. Ayniqsa o simlik dunyosi juda
’
kambag al, chunki aholining asosiy yoqilg isi o tin bo lganligi tufayli ko p
’ ’ ’ ’ ’
o rmonlar asrlar davomida chopib, o tin uchun yo qotilgan, tabiiyki, undagi
’ ’ ’
hayvonlar ham o z-o zidan kamatyib ketgan. Egey va O rta dengiz sohillarida
’ ’ ’
ham qisman daraxtli o rmonlar va butazorlar mavjud.
’
Antropologik jihatdan G arbiy Osiyo xalqari asosan Yevropoid irqiga
’
oid. Ularga xos belgilar: sochi va ko zi qora, badani bug doy rangli, burni
’ ’
o rtacha, labi kichkina yoki bir oz qalinroq
’ 1
.
Mazkur mintaqada joylashgan 12 ta arab mamlakatlarda yashovchi
xalqlar, qo shni Isroil, Turkiya va Erondagi arablar semit tillarida so zlashadilar.
’ ’
Ammo adabiy va rasmiy davlat tilida so zlashadigan tiplar orasida farq bor, xalq
’
ichida asosan uch sheva (Suriya, Iroq va Araviya) mavjud bo lib fanda
’
aniqlashgan semit tipidagi G arbiy Osiyo aholisining 30 foizini tashkil qiladi.
’
G arbiy Osiyodagi hozirgi til turkumlarining bittasi ham mahalliy tub tillarga
’
kirmaydi. Semit-xomid, hind-yvropa v turk tillari kirib kelgung qadar bu
hududlarda uzoq o tmishda yo qolib ketgan qadimgi davlatlarning tillari
’ ’
tarqalgan edi. Shulardan tarixda ma lumlari shumer, elamin, kassit, lo libiy,
’ ’
kaspiy, kavkaz tillariga yaqin bo lgan hatti, xurrit va urartu tillaridir. Semit-xomit
’
18

tillari eramizdan avvalgi IV ming yilliklarda G arbiy Osiyo Shimoliy Afrikadan’
kirib kelib mahalliy tillar bilan aralashib ketgan. Ular III-II ming yilliklarda akkad
tili va uning asosiy shevasi-bobil, ossuriya va oromey tillarida namoyon bo ladi.
’
Mazkur tilarning paydo bo lishi, tarqalishi va joylashuvi bilan mahalliy
’
xalqlarning etnogenizi va etnik tarixi bevosita bog lanib ketgan. Yuqorida qayd
’
qilganimizdek, G arbiy Osiyo jahonning eng qadimiy madaniyat o choqlaridan
’ ’
biri bo lgan.
’
Mazkur davlardan turli elat va xalqlar yashagan, xilma-xil etnoslarning
almashinib-aralashishi jarayoni to xtovsiz davom etib turgan. Milloddan avvalgi I
’
ming yilliklarda paydo bo lgan Hind-yevropa tillaridagi xalqlar G arbiy
’ ’
Osiyoning ancha qismini bosib olib Midiya, Eron, keyinroq Parfiya va Baqtriya
kabi qudratli despotic davlatlarni yaratganlar. Bu davlatlarda yashagan mahalliy
elatlar bilan kelgindi, etnoslarning aralashib ketishi oqibatida ko pchilik eroniy
’
tillardagi hozirgi o troq xalqlar (forslar, gilyonlar, mozondaronlar,qisman
’
pushtunlar va tojiklar) va ko chmanchi elatlar (pushtunlarning bir qismi, kurdlar,
’
lurlar, baxtiyorlar va hokazo) shakllangan 1
. Mahalliy aholi bilan VII-VIII asrlarda
kirib kelgan arablarning aralashuvidan hozirgi arab millati paydo bo lgan XI-XII
’
asrlarda Kichik Osiyoga bostirib kirgan saljuqiylar mahalliy elatlarni
turkiylashtirib hozirgi turklar, ozarboyjonlar va boshqa turkiy xalqlarning
shakillanishiga asos solganlar.
Hozirgi G arbiy Osiyo xalqlarining ko pchiligi sotsial-iqtisodiy jihatdan
’ ’
turli darajada tursa ham, tili va irqiy jihatdan farqlansa ham uzoq tarixiy davr
ichida o zaro yaqin munosabatda bo lib, bir-birlariga o tkazgan ta siri
’ ’ ’ ’
natijasida madaniy maishiy jihatdan umumiy xususiyatlariga ega bo lib
’
qolishgan. Etnik tuzilishi jihatidan Turkiya aholisinisbatan ancha bir xil, uning 87
foizi, ya ni 35 mln.dan ortig i turklar, 4 mln kurdlar, qolgan mayday elatlar
’ ’
(yuryuklar, arablar, lazlar, guruzinlar, armanlar, adigeylar, turkmanlar, greklar va
boshqalar)dir.
19

Mahalliy statistik ma lumotlarga binoan Eronda 40 dan ortiq turli xalqlar’
yashaydi 2
. Tub aholi hisoblangan forslar butun aholining yarmidan kamini tashkil
etadi. Afg onistonda esa 30 ga yaqin xalq istiqomat qiladi. Mamlakatning Janubi
’
va Shimoliy-sharqiy qismida eroniy tillarda so zlashadigan, Shimoli-g arbida
’ ’
turkiy tillardav so zlashuvchi xalqlar yashaydi. Mamlakatda birinchi marta
’
o tkazilgan 1979 yilgi aholi ro yxatiga binoan Afg oniston aholisi 15,5 mln.dan
’ ’ ’
ortgan. Shulardan taxminan 55% aholisi asli afg on (pushtun)lar 19% i tojiklar,
’
9% i o zbeklar (asosan shimoliy qismida 8% xazariylar, 4% i choraymoqlar, 3% i
’
turkmanlar qogan 2% i boshqa elatlar va etnik guruhlardan (belujiylar,
nuristonliklar, forslar, kurdlar, braguilar, qirg izlar va hokazo). Ayrim etnoslarda
’
qabilaviy tuzum tartiblari saqlangan 3
Arab mamlakatlarning ko p millatli hisoblangan Livan, Suriya va ziroq
’
davlatlaridan arablar butun aholining 80-90 foizini tashkil qiladi. Iroqda 80 foiz
arab xalqi yashaydi, bulardan 18-foizi kurdlar, qolgani forslar, ussiriyaliklardan,
turklar, armanlar,turkmanlar va boshqa elatlar.
Janubiy osiyo tabiy-geografik va tarixiy-etnografik jihatdan ancha
murakka xilma-xil 1985 yilgi malumotlarga binoan, 4,5 mln. kv. km hududda 860
mln.dan ortiq aholi yashangan. Shulardan eng ko pi Hindistonda (663 mln),
’
Pokistonda (78,8 mln), Bangladeshda (88,5 mln), Shiri-Lankada (15 mln) va
Nepalda (14 mln) isteqomat qiladi. Eng kam aholi Butanda (1,3 mln) va Moldava
Respublikasida (150 mingga yaqin) joylashgan 1
.
Mazkur davlatlar joylashgan Hindiston yarim oroli shimolida Himolay-
Hindikush tog tizmasi bilan o ralgan, janubda Huind okeani suvlari bilan
’ ’
yuvilgan, g abiy qismida Dekan yassi tog lari Konkada vodiysi sohili bo yiga
’ ’ ’
cho zilgan, sersuv hind va Ganga daryolaridan paydo bo lgan serhosil vodiydan
’ ’
iborat o ziga xos tabiiy iqlimli hududni tashkil qiladi. Katxiyavar yarim orolidan
’
Shimoli-sharq tomon cho zilgan Aravalli tog tizmalarining g arbida
’ ’ ’
joylashgan bepoyon suvsiz tor yoki Buyuk Hind sahrosi, Rajaston dashti va Sind
tekisliklari ham o ziga xos tabiat manzarasini yaratgan. Agar Assom va himolay
’
20

tog ining Janubiy etaklarida jahonning eng sernam vohasi joylashgan bo lsa,’ ’
osha kenglikdagi Sind dashtlarida ayrim yillari bir tomchi ham yomg ir
’
yog maydi. Eng qurg oq Hind tekisliklarida o simlik dunyosi ancha qashshoq
’ ’ ’
va siyrak namli tropik iqlimli rayonlarda esa xar xil daraxtli o rmonlar uchraydi.
’
Janubiy Osiyoning o simlik va hayvonot dunyosi qadimiy davrlrda juda
’
boy bo lgan, keng hududini subtropik va tropik o rmojlar, changalzor to qay
’ ’ ’
(jungle) lar egallagan. Ammo inson faoliyati tufayli daraxtzor o rmonlar kamayib
’
ketgan. Oqibatda turli-tuman o rmon hayvonlari soni va turi qisqargan.
’
Antropologik jihatdan janubiy osiyoliklar asosan katta yevropoid irqiga
mansub bo lib, o ziga xos janubiy tarmoqni tashkil qiladi. Ular uchun qora
’ ’
qo ng iroq sochlar, qo y ko zlar, qirra burun ancha cho zinchoq yuz
’ ’ ’ ’ ’
harakterli belgilardir. Bu yerda negroid va mongoloid irqlari bilan aralash tiplarni
Shimol va Shimoli-sharqda mongoloid, Janubiy Hindiston va Shiri-Lankada
veddoid, dravid va hatto avstraloid negritos tiplarini ham uchratish mumkin.
—
Umuman hozirgi etnoslarda veddoid belgilari sezilarli darajada.
Janubiy osiyoning lingvistik tuzilishi nihoyatda murakkab, bu yerda eng
ko p tillar, yuzlab shevalar uchraydi. Keyingi klassifikatsiyaga binoan janubiy
’
Osiyoda 180 dan ortiq til turkumi, faqat Hindistonning o ziga esa ba zi
’ ’
malumotlarga ko ra 1652 ta til va shevalar mavjud. Shulardan eng asosiy hindariy
’
guruhi (1637,5 mln.ga yaqin) bo lib, ko p sonli etnoslardan hindistonliklar
’ ’
(180,4 mln), bengallar (69,6 mln), marotxilar (51 mln), gujarotlar (33,3 mln),
rajastonliklar (14,3 mln), Sindxilar, Shiri-Lankali singallar (10,5 mln), Nepalliklar
(10 mln.ga yaqin) va hokazo 1
.
Tarixiy-madaniy taraqqiyot nuqtai nazaridan janubiy Osiyoda ancha
rivojlangan bozor munosabatlari darajasiga ko tarilgan millatlar bilan bir qatorda
’
hali ibtidoiy jamoa tuzimi darajasida turgan ayrim daydi qabilalarni ham uchratish
mumkin. Uzoq o tmishda va ayniqsa o rta asrlarda yuksak madaniyat yaratgan
’ ’
yirik etnoslar bilan yonma-yon yashayotgan, ammo madaniy taraqqiyot yo liga
’
chiqa olmagan ayrim qabilaviy guruhlar asta-sekin ko p sonli qo shni elatlar
’ ’
21

bilan aralashib o z tili va madaniyatini yo qotib, yuqori pog onadagi’ ’ ’
madaniyatni va etnosini qabul qilish yo lida turibdi. Hindiston ya rim oroli va
’
Shiri-Lanka aholisining etnik qiyofasi asli turli-tuman elatlar orasida bo layotgan
’
migratsiya, assimilyatsiya va kolsolidatsiya, ya,ni mayda etnoslar bilan yirik
millatlar yaqinlashib, aralashish jarayonida turibdi.
Mazkur jarayonni to ’ g ’ ri tushunish uchun mintaqaning etnik tarixini
aniqlab olish zarur , Keyingi yillarda o ’ tkazilgan arxeologik tadqiqotlar shuni
ko ’ rsatadiki , Janubiy Osiyoda qadimiy madaniyat milloddan avvalgi III ming
yilliklarda paydo bo ’ lgan Xarappa madaniyatini yaratganlarning etnik turmush
sharoiti hali aniqlanmagan bo ’ lsada ular dravid tilida so ’ zlashgan , deb faraz
qilmoqda .
Antrapologik jihatdan paleolit va mezolit davrlarida ajdodlari avstroloid
tipida bo lgan Janubiy Osiyoda gominidlar topilmagan bo lsa ham adam bir
’ ’
million yillar muqaddam yashaganligi aniqlangan. Ular keng hududda daydi
turmush tarzida ovchilik va terib-termachilik bilan hayot kechirganlar. III-II ming
yilliklarda bu yerda munda va dravid tillaridagi etnik guruhlar paydo bo ladi va
’
yuqorida tilga olingan yuksak madaniyatga asos soladi. Uzoq o tmishdagi
’
yo qolib ketgan ajdodlarning xotirasi faqat o lik tillar yozuvi-vedda va
’ ’
sansikritda hamda ogzaki ijodida saqlanib qolgan xolos.
Shimoliy Hindiston xalqlarining etnik tuzilishiga ko ra arab, mo g o l
’ ’ ’ ’
istilosi, ayniqsa XVI-XIX asrlarda hukmronlik qilgan, buyuk ajdodimiz Zahiriddin
Muhammad Bobur va uning avlodlari davrida ko chib kelgan har xil etnos
’
vakillari (forslar, hozirgi o zbeklar ajdodlari toxariylar, tojiklar, turkiy xalqlar)
’
jiddiy o zgarishlar kiritgan edi. Shiri-Lanka orolida aholi millodan avvalgi I ming
’
yillik o rtalarida paydo bo lgan. Ular hindariy tillarida so zlashadigan hozirgi
’ ’ ’
singallar va tamillarning avlodlaridir. Tahminan o sha davirlarda ko chib kela
’ ’
boshlagan dravidlar mahalliy veddalar bilan aralashib ketib hozirgi etnoslarga asos
solgan 1
.
22

Janubiy Osiyoga mustamlakachilar-portugallar, gollandliklar, inglizlar
XV-XVI asrlardan boshlab kela boshlaydi 200 yillik mustamlakachilik mahalliy
xalqlarning etnik tuzilishiga ta sir qilmagan bo lsada, mustamlakachilar o z’ ’ ’
hukmronligi to la o rnata bilgan, ma muruy-siyosiy jihatdan ancha
’ ’ ’
o zgarishlar kiritgan, tub aholining sotsial-iqtisodiy va madaniy hayotida juda
’
fojiali salbiy iz qoldirgan. Ozodlik, mustaqillik uchun ko tarilgan ko p
’ ’
qo zg olonlar shavqatsizlik bilan bostirilgan. Faqat 1947 yilda
’ ’
hindistonliklarning qahramonona ozodlik kurashi tufayli mustaqillik qo lga
’
kiritilgan. Shiri-Lanka (ilgari Seylon)ni Xvi asrda Portugaliya bosib olgan. XII asr
o rtalarida Gollandiya tasarrufiga o tgan. XVIII asr oxirlarida esa Buyuk
’ ’
Britaniya mustamlakasiga aylangan. 1948 yili Shiri-Lanka mustaqillikka erishadi,
ammo iqtisodiy va qisman siyosiy jihatdan Angliya ta sirida qoladi.
’
Har bir xalqning shakillanishi jarayonida o ziga xos xususiyatlar paydo
’
bo ladi, ammo muayyan hududda va tabiiy iqlimli sharoitda uzoq davr birga
’
yashab kelgan turli xalq va elatlar ko p asrlik iqtisodiy va madaniy munosabatlar
’
tufayli xo jaligi va madaniyatida umumiy belgilarini ham shakillantirib kelganlar.
’
Sharqiy Osiyo aholisining ko pchiligi (taxminan 80 % ) qishloq xo jaligida
’ ’
band. Masalan, Hindistonda aholining 70% i qishloq xo jaligi bilan
’
shug ullanadi 20% dan kamrog I esa sanoatda band. Pokistoning qishloq
’ ’
xo jaligida o z kuchi bilan ishlaydigan aholining 52% i Shiri-Lankada 50%,
’ ’
Nepalda esa 90%, Bangladeshda 80% band.
23

I.2. Janubiy-sharqiy va Markaziy Osiyo xalqlari etnik tarixining manbalarda
yoritilishi.
Yevrosiyo qit asining janubi sharqiy qismidagi Hindi-Xitoy yarim’
orolida va qo shni Malaya arxipelagi orollarida o ziga xos madaniyatga ega
’ ’
bo lgan turli elatlar yashaydi. Taxminan 4,6 mln kv km teritoriyasi bir necha yirik
’
mustaqil davlatlar joylashgan. Uning aholisi 324 mln.dan ortiq. Eng katta yarim
orol (jaonda maydoni jihatidan ucinchi o rinda) hisoblangan, Hindi-Xitoydagi
’
Vetnam (53 mln), Laos (3,7 mln), Kambodja Xalq respublikasi (4,5 mln), Birma
(32,6 mln) va Tailand qirolligi (46 mln) joylashgan, 15 mingdan ortiq orollardan
tashkil topgan Malayya arxepilagida esa katta hududni egallagan Indoneziya (148
mln) va Filippin (45 mln) Respublikalari, Malayziya Federatsiyasi (13,5 mln),
Singapur Respublikasi (2,4 mln) kabi davlatlar mavjud.
Janubiy-sharqiy Osiyoning materik va orol qismlari tabiati va iqlimi
jihatidan biroz farq qiladi. Uning ko p qismi esa broz qurg oq iqlimlidir.
’ ’
Kontenintal qismida Mekonga, Menama, Irovadi, Soluen kabidaryolar, orollarda
juda daryolar ko llar va botqoqliklar mavjud
’ 1
.
Hindi-Xitoy va Malayya arxipelagi jahonda eng ko p turli o simlik
’ ’
dunyosig ega. Masalan, birgina Kalimanta orolida 11 mingdan ortiq gullaydigan
24

o simlik turlari (qiyos qilib olinganda butun Afrika qitasida atigi 13 ming turi’
bor.) mavjud. Abadiy yashil o rmonzor va butazorlar mintaqaning eng katta
’
boyligidir. Mangrabo o simliklarning ayrim turlari balandligi 30 metrgacha
’
yetadi, ba zi past bo yli palma daraxtlari uzunligi 5,5 metrgacha yetadigan
’ ’
yaproqqa ega, ayrim mana o simliklarining uzunligi esa 200-300 metr keladi.
’
Hozirgi paytda kelib bunday o rmonlar ancha kamayib qolgan.
’
Turli o ’ simliklarga boy o ’ rmonzorlarda o ’ ziga xos hayvonot dunyosi ham
yaralgan . Bu yerda sut emizuvchilardan maymunlarning har xil turlari ( orangutan
kabi yirik odamsimon maymunlardan tortib yarim maymun hisoblangan lemurg va
boshqa mayday turlari ko ’ p ) qisman fil , yo ’ lbars , karkidon , tatir , har xil ilonlar
toshbaqa , timsohlar uchraydi . Ayniqsa , rang - barang qushlar kapalaklarning turlari
ko ’ p . Tinch va Hind Okeani suvlari bilan har tomondan , yuvilib turgan janubi -
sharqiy Osiyo mamlakatlarining sohil bo ’ ylari nihoyatda baliqqa boy . Baliq va
dengiz maxsulotlari mahalliy aholining taomida muhim o rinni egallaydi.
’
Sharqiy-geografik jihatdan ham Janubiy-sharqiy Osiyo, o ziga xosdir. Xali to liq
’ ’
o rganilmagan bo lsada, mezolit davrlardayoq bu yerda muayyan madaniy birlik
’ ’
paydo bo lgan. Hozirgi moddiy va ma naviy madaniyat xususiyatlari ham o sha
’ ’ ’
paytlarda shakillana boshlagan va hozirgacha o z xususiyatlarini asosan saqlab
’
qolgan.
Antropologik jihatdan Janubi-sharqiy Osiyo xalqlarining diyarli hammasi
mongoloid tipdagi Janubiy Osiyo kichik irqiga oyid. Poleoantropologik
ma lumotlarga qaraganda paleolit va mezolit davrlarida mahalliy aholining bir
’
qismi avstroloid guruhini tashkil qilgan yoki o ziga xos aralashma tipidan iborat
’
bo lgan.
’
Qit a qismida yashovchi eng katta etnos-vetnamlik (vet)lar 40 mln.dan
’
ortiq kishidan iborat. Tili va madaniyati jihatidan ularga yaqin bo lgan mianglar
’
respublikasining turli vohalarida yashashgan 1
.
25

So ngi lingvistik ma lumotlarga qaraganda bu yerda 300 dan ortiq tillar’ ’
va 1000 ga yaqin shevalar mavjud bo lib, shularning 96% i avstroneziya til
’
oilasiga tegishli.
Qadimgi tarixiy davrlada Osiyo qit asi Avstraliya bilan birikkan bo lib
’ ’
beshinchi qit aga odam o sha tabiiy ko prik orqali ko chib tarqalgan. Mahalliy
’ ’ ’ ’
xalqlarning etnogenizi ham uzoq o tmishdagi etnik guruhlarning migratsiyasi
’
bilan bevosita bog liqdir. Hindi-Xitoy yarim orolida qadimiy davrlarda hozirga
’
qadar nisbatan mun-kxmer tilida so zlashadigan qabilalar ko proq bo lgan.
’ ’ ’
Indoneziya va Filippin orollarida negro-avstroid xalqlar joylashgan bo lib, papios
’
va milaneziya tilari bilan chatishib ketgan. Eramizning boshlarida Shimoliy va
Sharqiy tomondan ko plab kela boshlagan mongoloid elatlar mon-kxmerlarni
’
siqib chiqara boshlaydi va hozirgi vet, tay, lao, birma tillariga asos soladi.
Mustamlakachilik davrida missionerlar xristian dinini o rnatishga intilib Filippin
’
orollarida ma lum darajada muvaffaqiyat qozondilar.
’
Osiyo qit asining eng ko p sonli xalqlari Sharqiy qismida joylashgan.
’ ’
Juda keng hududlarni egallagan bu mintaqaga Xitoy, Mo g o liston, Korea,
’ ’ ’
Yaponiya davlatlari turadi.
Sharqiy Osiyoliklarning etnogenezi va etnik tarixi nihoyatda boy va
mukammaldir. Kelib chiqishi ham har xil Xitoylarning ajdodlari Xuanxe daryosi
bo ylarida yashagan deb faraz qilinadi. Kiyingi yillarda o tkazilgan
’ ’
antropologik, tarixiy-arxeologik tadqiqotlar va etnolingvistik ma lumotlar Sharqiy
’
Osiyo xalqlarining shakillanishi tarixini umumiy tasavvur qilishga imkon beradi.
Eramizdan avvalgi V-IV ming yilliklarda Sharqiy Osiyoda bir necha neolitik
madaniy markazlar paydo bo lgan. Hozirgi Xitoyning sharqiy sohillari (szyansu
’
va chjeszyan provensiyalari)da kashf etilgan Sinlyangan madaniyati
kiyinchalik ,,sharqiy nomli etnoslarning paydo bo lishiga zamin yaratgan
” ’ 1
. III
ming yilliklarda sharqiy yanshaoliklar o rta Xitoy tekisliklarida yashovchi
’
janubiy qabilalar bilan aralashib ilk Xitoy tiliga asos solingan. Ular qoshni turli
irqdagi etnik etnik guruhlar bilan yaqin aloqada bo lganlar. Shan davrida ieroglif
’
26

tipida yozuv paydo bo lgan, uning jez idishlari va folbinlar fol ochadigan maxsus’
suyaklar (folbin suyaklari) ga namunalari bizgacha yetib kelgan. Keyinchalik bu
yozuv qo shni Korea va yaponiyaga tarqalgan.
’
Yapon xalqining etnogenezi haligacha to liq aniqlanmagan. Yapon tili,
’
yuqorida qayd qilinganidek, mustaqil til turkumiga kirmaydi. Yaponlarning eng
qadimgi madaniyati neolit davriga oid umumiy ,,dzemon nomi bilan ma lum
” ’
bo lib, kelgindi aholisi-aynlar-indoneziyalik va qit adan kelgan Koreslar bilan
’ ’
aralashib murakkab etnik guruhni yuzaga keltirgan. Eramizning I asrlarida
Yaponiyada jamoalarning tizimi yemirila borib siniflar paydo bo ladi va VII asrda
’
ilk davlat tashkil topadi. O sha vaqitda Yaponiyaga Xitoyning ta siri kuchli
’ ’
bo lgan, yozuvi va madniy belgilari ko chib o tgan. Asli yapon va kores
’ ’ ’
xalqlarining mustaqil millat sifatida shakillanishi VII-XII asrlarga to g ri keladi.
’ ’
Koreslarning ajdodlari milloddan avvalgi II ming yillikka kelib
joylashgan, ular Janubiy Manjuriya, Shimoliy Xitoydan materik orqali va dengiz
bo ylab kelganlar. 1948 yil Korea Xalq Demokratik Respublikasi, 1949 yil Xitoy
’
Xalq Respublikasi deb e lon qilinadi. Yaponiya erkin bozor munosabatlari ustivor
’
bo lgan mamlakatga aylanadi.
’
Mo g o llar bu mintaqada ancha keyin paydo bo lgan. Ularning
’ ’ ’ ’
ajdodlari kidonlar millodning I-II ming yilligi oralig ida Markaziy Osiyoda
– ’
o z imperiyasini o rnatgan va o z ichiga hozirgi Mo g iliston va Shimoliy
’ ’ ’ ’ ’
Xitoyni qamrab olgan. Mo g o llarning etnogenezida milloddan avvalgi I ming
’ ’ ’
yillikda yashagan, xuni, syanbiy qabilalari ham ishtirok qilgan. XII asrlarda
Mo g o liston cho llarida totar, nayman, merkit, kabi yirik mo g ol
’ ’ ’ ’ ’ ’
qabilaviy ittifoqlari paydo bo ladi. XIII asrlarda maskur elat va qabilalar
’
Temuchin (Chingizxon) boshchiligida birikib mo g o l xalqiga asos solinadi.
’ ’ ’
XVII asrlarda mo g o llar Manjur-Xitoy feodallariga bo ysunadi va 1911
’ ’ ’ ’
yillarda qahramonona kurashi natijasida ozod bo ladi. XX asr 20 yillarda eski
’
tuzim yemiriladi. 1924 yilda esa Mo g o liston Xalq Respublikasi paydo
’ ’ ’
bo ladi. XX boshlarida yaponlar millat sifatida shakillangan Xitoy, Korea va
’
27

Mo g o listonda etnik konsolidatsiya jaroyoni faqat xalq inqiloblari’ ’ ’
g alabasidan keyin boshlanadi va hozir ham davom etib kelmoqda.
’
Xalqning shakillanishida muayyan etnik birliklarning biri bilan erkin
munosabatda bo lishadi, muomila qilishi, his-tuyg ularini izhor etishi va
’ ’
tushunishida, iqtisodiy va madaniy alqalar o rnatishida til bosh omil hisoblanadi
’
chunki til tufayli nafaqat tarixiy, birlik balki umumiy ijtimoiy-iqtisodiy, ayniqsa,
madaniy va ma naviy birlik o rnatiladi. Ko pchilik xalq va elatlarga nom ham
’ ’ ’
ularning tiliga qarab belgilangan. Ammo ko p asrlik tarixiy jarayonda ayrim
’
etnoslar bir necha tillarni o zlashtirib, oqibatda o ziga xos milliy tilni
’ ’
yaratganlar.
Ba zi tadqiqotchilar maishiy turmush va madaniyatiga qarab muayyan
’
elat va xalqlarni ajratadilar. Boholanki bir xil turmush tarziga ega bo lgan bir
’
necha etnoslar ham bo lishi mumkin.
’
Shuni alohida qayd qilish lozimki, O rta Osiyo xalqlari uzoq va
’
murakkab mashaqqatli tarixiy jarayoning maxsuli bo libgina qolmay, ular
’
manaviy madaniyat va hissiyot tuyg ulari bilan ham nihoyatda chirmashib ketgan
’
muayyan mintaqada shakillangan o ziga xos etnoslardir.
’
Shuni ham qayd qilish lozimki, O rta Osiyoga kelgan qadimiy sikif-
’
sarmat va saklar, turklar, arablar va mo g o llar ilgaridan o zlashtirilgan yerlar
’ ’ ’ ’
va qadimiy madaniyat yaratgan tub elatlar o lkasiga kelib mahalliy etnoslar bilan
’
aralashib ketganlar. Shunisi qiziqki, qadimiy tub elatlarni yunonlar, sikiflar,
satonlar saklar deb tilga oladilar, ba zilar massagetlar deb ataydilar
’ 1
.
Uzoq davr mobaynida O rta Osiyoga ko chib kelgan elatlar sak-
’ ’
massagetlar zaminida o ziga xos jim-jimador madaniy belgilarni qoldirgan.
’
Qadimiy ona Sug d va Xorazm tuprog ida yashab kelgan , har xil elat
’ ’
va qabilalar bilan aralashib ketgan o zbek xalqi ham O rta Osiyoning boshqa
’ ’
elatlari bilan tub qon-qarindosh.
Qirg izlarning ham asli qadimiy saklar egallagan Tyanshan tog bag ri
’ ’ ’
va etagida yevropoid aholi bilan aralashib o z ona turkiy tillarini buyerga
’
28

ko chib kelishda oldin shakllantirganligini tadqiqotchilar qayd qiladilar. Ularning’
shevalari, o zaro tarqoq (tog li va vodiylarda joylashgan) aholi bo lishiga
’ ’ ’
qaramay, uncha farq qilmasligi bunga dalil. Antropologik tadqiqotlar shuni
ko rsatadiki milloddan avvalgi I ming yilliklarda hozirgi qirg izlarning qadimgi
’ ’
ajdodlari yevropoid irqiga bo lgan, keyinchalik kelgindi mongoloid qabilalar
’
tasirida o zgargan.
’
Umumiy etnik ildizi bir bo lgan tojik xalqi baland tog lar tufayli
’ ’
g arbiy, simoliy va sharqiy qo shnilardan, til va irq jihatidan turkumlashmagan
’ ’
va yevropoid belgilarni saqlab qolgan.
Demak, butun O rta Osiyo muayyan tarixiy-etnografik mitaqani tashkil
’
qilgan. Ularning qadimiy ajdodlari bir, etnik zamini umumiy. Buning asosini
nafaqat umumiy tabiiy geografik shroit, hatto an anaviy xo jalik-madaniy tiplari,
’ ’
kiyim-kechagi, moddiy v a ma naviy madaniyati, hatto dinlarning birligi va
’
boshqa juda ko p umumiy unsurlar tashkil qiladi.
’
Tabiiyki, endilikda tarixiy taqdiri bir, etnik va madaniy tarixiy taqdiri bir
etnik va madaniy ildizi umumiy, kelajak ijtimoiy-iqtisodiy rivoji uzviy
bog langan maskur respublikalar aholisi etnologiyasini jiddiy o rganish eng
’ ’
muhim dolzarb vazifalardan desak xato bo lmaydi.
’
O rta Osiyo Respublikalarida tili va madaniyati turli bo lgan har xil elat,
’ ’
xalq va millatlar yashatdi. Bu regionda qadimgi yuksak madaniyat yaratgan xalqlar
uzoq murakkab tarixiy taraqqiyotni bosib o tib asrlar davomida yaqin munsabatda
’
bo lib umumiy tarixiy-etnografik mintaqani tashkil qilganlar
’ 1
.
Orta Osiyo 4 mln kv km maydonni egallaydi. Uning aholisi
ma lumotlarga qaraganda, 50 mln kishidan iborat.
’
Mazkur hududda O zbekiston (12 viloyat va bir avtonom respublikasi
’
bilan), Qozog iston (19 viloyat), Tojikiston (3 viloyat), Qirg istonda (3 viloyat),
’ ’
Turkmaniston (5 viloyat) joylashgan 2
.
Mintaqaning geografik sharoiti xilma-xil . Uning ko pchilik qismi
’
qurg oq dashtlar va jazirama issiq iqlimli sahro, Janubiy-sharqiy va janubiy
’
29

tomondan Pomir, Tiyanshan va Kopetdog tog tizmalari bilan o ralgan.’ ’ ’
Tog li joylari, ayniqsa vohalari yumshoq iqlimli tabiatga ega o simlik dunyosi
’ ’
juda boy bo lib, qadimiy davrlardan odam yashashi uchun qulay. Hozir bu yerda
’
xatto subtropik o simliklar yetishtirilmoqda.
’
Tabiati va iqlimiga ma lum darajada ikkita dengiz Kaspiy va Orol
’ –
ta sir qiladi. Butun O rta Osiyoga hayot bag ishlab turgan Amudaryo va
’ ’ ’
Sirdaryo Pomir tog laridan boshlanadi. Boshqa katta-kichik daryo va soylar
’
tog laridan keltirilgan suvlarini vohalarga tarqatib qumli sahrolarda shimilib
’
ketadi. Mahalliy aholi asosan ikki yirik til turkumiga: o zbeklar, qozoqlar,
’
turkmanlar, qirg izlar, qoraqalpoqlar va uyg urlar Oltoy til oilasining turkiy til
’ ’
turkumiga, tojiklar, belujiylar, kurtlar va forslar esa hid-yevropa til oilasining
eroniy til turkumiga kiradi. Bu hududda boshqa etnoslardan kelgindi ruslar,
ukrainlar, tatarlar, dunganlar, koreslar, arablar mahalliy yahudiy va lo lilar
’
yashaydilar. Ular ayrim, bir necha til turkumiga oid xalqlarning avlodi.
Mintaqadagi hozirgi aholining 60 foizi turkiy tillarda gapiradigan xalqlar 27% i
slavyan xalqlarining 7% i eroniy til oilasining vakillaridir. Markaziy Osiyoda
yuzdan ortiq turli xalq va elatlarning vakillari istiqomat qilishadi.
Antropologik jihatdan ham O rta Osiyoning tub aholisi ikki katta irqqa
’
mongoloid irqiga qozoq, qirg iz va qoraqalpoqlar o zbek, tojik, turkman va
’ ’
boshqa xlqlar esa qadimgi yevropoid irqiga mansub. Ammo ayrim etnik
guruhlarda aralash tiplar ham uchraydi. Asli O rta Osiyo xalqlarining
’
antropologik qiyofasi milloddan avvalgi I ming yillikda shakillana boshlagan va
eramizning XIII asridagi mo g o l istilosidan kiyin tugagan. Antropologlarning
’ ’ ’
tarificha, tub aholi ikkita katta irq yevropoid va mongoloid oralig idagi
– ’
bog lovchi ko prik vazifasini bajarib o ziga xos Markaziy Osiyolik maxsus
’ ’ ’
antropologik tipni tashkil qilgan.
Mo g o l istilosidan kiyin turkiy tili ta siri ancha kuchaygan va XVII
’ ’ ’ ’
asrgacha butun O rta Osiyoda (Tojikistondan tashqari) to liq g alaba qozongan.
’ ’ ’
Bu davrning eng muhim tarixiy ahammiyati shundan iboratki, O rta Osiyo
’
30

xalqlarining etnik jihatdan shakllanish jarayoni tugallanadi ammo ularning
etnogenezi va etnik shakllanishi uzoq muddatda va ancha murakkab sharoitda
ro y bergan. Buni to g ri tasavvur qilish uchun ayrim xalqlarning etnik tarixiga’ ’ ’
bir nazar tashlash maqsadga muvofiq 1
.
O rta Osiyoda odam paleolit davrida paydo bo lib, mezolit (aayniqsa
’ ’
neolit) davridan boshlab butun mintaqaga tarqalgan. Qadimgi ibtidoiy ajdodlar
ovchilik, baliqchilik va temirchilik bilan shug ullanganlar. Arxeologik
’
tadqiqotlarga qaraganda, ular urug , jamoa bo lib birgalikda ov qilib terikchilik
’ ’
o tkazganlar, katta uylarda yashaganlar. Neolit makonlari O rta Osiyoning ko p
’ ’ ’
joylaridan topilgan.
Qadimgi O rta Osiyoning uzoq davr ichida turli qabila va elatlardan
’
iborat ahamoniylar, kushon, grek-baqtriya, turk xoqonligi, xorazimiylar va arab
davlatlari hukimronligida bo lishi uning etnik zaminida chuqur iz qoldirgan. Ular
’
o z tillarini singdirib bir necha asr davomida ko pchilik aholini turkiylashtirgan.
’ ’
O sha davrlardayoq hozirgi o zbek, tojik, turkman xalqlarining ajdodlari ancha
’ ’
mustahkam etnik birikmalarni tashkil etgan. XIII asrda bostirib kirib madniy
markazlarni talon-taroj qilgan mo g o llar ham, yuqorida qayd qilinganidek,
’ ’ ’
mahalliy aholining etnik tuzilishiga muayyan ta sir o tkazgan va turli-tuman
’ ’
xalq va elatlarning aralashib ketishiga sababchi bo lgan. XVIII asrga kelib
’
turkiylashish jarayoni tugaydi va hozirgi O rta Osiyoning etnik qiyofasi to liq
’ ’
shakillanadi. Mazkur jarayonning naqadar murakkab ekanligini tasavvur qilish
uchun ayrim xalqlarning qisqacha etnik tarixi bilan tanishib o tish zarur.
’
O rta Osiyoning eng ko p sonli va qadimiy xalqi hisoblangan
’ ’
O zbeklar hozirgi O zbekistonning asosiy aholisi (68,7%) hisoblanadi.
’ ’
Tojikiston, Qirg iziston, Qozog iston va Turkmanistonda ham o zbek jamoalari
’ ’ ’
istiqomat qiladilar. Afg onistonda 1,3 mlnga yaqin o zbek, Xitoyning Snsizyan-
’ ’
Uyg ur avtonom rayonida 20 ming, Eron va Turkiyada bir necha yuz ming
’
o zbeklar yashaydi
’ 1
. Umuman O zbekistonda o tgan asr oxirlarida yuzdan ortiq ’ ’
millatdan iborat 16,2 mln.ga yaqin aholi mavjud edi. Shulardan 10,8% ruslar, 4,2%
31

tatarlar, 4% qozoqlar, 3,9% qoraqalpoqlar, 1,1% koreslar va hokazo. Oxirgi
ma lunotlarga binoan hozir O zbekistonda aholi soni 25 mln.dan ortiq.’ ’
XX asr arafasida uchta yirik etnografik guruhdan iborat bo lgan
’
o zbeklar milliy shakillanishining yuksak pog onasiga ko tarildi. Uning
’ ’ ’
irodasini mustamlakachilik zulmi, sho rolar istobdodi, qatog onlar, tazyiqlar
’ ’
buka olmadi. O zbeklar o z taqdirlarini Mustaqillik va istiqlol g oyalari bilan
’ ’ ’
bog ladilar. Nihoyaty 1991 yil 31 avgust O zbekiston oz mustaqilligini e lon
’ ’ ’
qiladi, milat o zining asriy orzulari ro yobini ko rdi. Ana shu tarixiy sanadan
’ ’ ’
boshlab o zbek xalqi yuksak ijtimoiy-iqtisodiy, manaviy-madaniy taraqqiyot
’
yo lini tanladi va bu yo lda ulkan muvaffaqiyatlarni qo lga kirita oldi.
’ ’ ’
Shu o rinda alohida takidlab o tishimiz kerakki, o zbek xalqining kelib
’ ’ ’
chiqishi, etnik tarixi va xususiyatlari nihoyatda murakkab va uzoq davrni qamrab
oladi. Antik zamonlarda yuksak madaniyat yaratgan istedodli, zahmatkash
ajdodlarimiz, o rta asrlarga kelib ilk uyg onish, ya ni Sharq uyg onishi davrini
’ ’ ’ ’
boshdan kechiradilar. Ayniqsa, buyuk xorazmshohlar va temuruylar hukumronlik
qilgan davrlarda o zbeklarning etnik qiyofasi qadimiy svelizatsiya zaminida
’
shakllanib bo lgan edi. Bunday jarayonning oqibatda o ziga xos moddiy va
’ ’
ma naviy madaniyat yuzaga kelgan va o zining milliy xususiyatlarini hozirgacha
’ ’
asosan saqlab qolgan. Yurtboshimiz Islom Karimovning ta rificha, xalq
’ –
o zining ming yillik an ana va tajribalari, so nmas xotirasi va buyuk tuyg ulari
’ ’ ’ ’
bilan yashab kelayotgan qudratli kuch Xorazmshohlar va temuriylar saltanati
davrida xalq shaklida tarix sahnasida paydo bo lgan o zbeklar ajoyib siymolari
’ ’
bilangina emas, balki so nmas zo r tarixiy xotirasi, yuksak ruhiyati va ma naviy
’ ’ ’
madaniyati, noyob hayotiy tajribasi bilan ham hozirgi zamonaviy svelizatsiyani
yaratishdagi eng faol bunyodkor sifatida namoyon bo ldi.
’
Mintaqadagi o zbeklardan keyingi ko p sonli xalq qozoqlar 1920
’ ’
yillarning o rtalarigacha ularni noto g i qirg iz-qaysoq yoki qirg iz deb
’ ’ ’ – ’ ’
ataganlar. Qozoqlar o z ona respublikasida qoshni O zbekiston va Turkmaniston
’ ’
rayonlarida, Orengburg va Chelyabinsk viloyatlarida yashaydi. So nggi aholi
’
32

ro yxatiga binoan Qozog istonning aholisi 14,7 mln.ga yaqin bo lib, shu’ ’ ’
jumladan, qozoqlaar 36% ni, ruslar 40,8% ni, ukrainlar 6,1% ni tashkil qiladi. 1981
yilning boshlariga kelib respublika aholisi 15 mln.dan oshib ketdi. qozoqlarning bir
qismi chet ellarda chunonchi, Xitoyning Sinszyan-Uyg ur avtonom rayonida (820
’
ming kishi), G arbiy Mongoliyada (70 ming) va Afg onistonda (5 ming) kishi
’ ’
yashaydi 1
.
Orta Osiyoning eng qadimgi xalqlaridan biri hisoblangan qirg izlar (2,5
’
mln.ga yaqin) asosan Qirg izistonda, qo shni O zbekiston va Tojikistonda,
’ ’ ’
qisman Shimoli-g arbiy Xitoyda va Sharqiy Afg onistonda yashaydi.
’ ’
Respublikaning umumiy aholisi 4,5 mln.dan ortiq, shundan qirg izlar 47,9%,
’
ruslar 25,7%, o zbeklar 12,1%, ukrainlar 3,1%.
’
Turkmanlarning hozirgi hududida qadimdan shakillanib kelgan. Ularning
kam sonli jamoalari qo shni O zbekiston va Tojikiston respublikalarda, Shimoliy
’ ’
Kavkazda va Astraxan viloyatida joylashgan Turkman xalqining etnogenezi hali
to liq aniqlanmagan. Uning eng dastlabki etnik tuzilishida qadimiy dax-massaget
’
va sarmat-alan qabilalarning roli katta. XX asr boshlarida kelib, turkman millati
shakillanib, qabilaviy bo linishlarga barham berildi. Ular to liq o troq turmush
’ ’ ’
tarziga o tdilar.
’
Qoraqalpoqlarning ham etnogenezi murakkab sharoitda kechgan. Ular
hozir o zlarining avtonom respublikalariga ega. Qoraqalpoqlar O zbekitonning
’ ’
Farg ona, Xorazm va Buxoro viloyatlarida, qisman Turkmaniston va
’
Qozog istonda hamda qo shni Afg onistonda yashaydilar. Qoraqalpoqlarning
’ ’ ’
soni 906 ming kishi bo lib, qoraqalpoqlar 31,1%, o zbeklar 31,5%, qozoqlar
’ ’
26,9% ni tashkil etadi.
Eroniy til turkumiga kiruvchi eng katta etnos tojiklardir. Ular ham
nihoyatda murakkab sotsial-iqtisodiy, siyosiy va geagrafik sharoitda
shakilanganlar.
Tojiklarning etnogenezi milloddan avvalgi II ming yillikning oxiri va I
ming yilliklarning boshlariga to g ri keladi. Bu davrda O rta Osiyoga
’ ’ ’
33

Yevroosiyo dashtlaridan eroniy tilarda so zlashuvchi qabilalar kelib mahalliy tub’
aholi bilan aralashish (assimilyatsiya) jarayoni ro y berdi.
’
O zbekistonning Toshkent va Qozog istonning Almati viloyatlarida
’ ’
koreslar joylashgan. XX asr o rtalarida bu yerda Xitoyning shimoliy rayonlaridan
’
xitoy shevasida gapiradigan dungonlar kelib joylashadi. Ular hozir Qirg iziston va
’
Qozog istondagi Chu daryosi vodiysida o rnashganlar. Asosan o zbek va
’ ’ ’
tojikalrbilan aralashib ketgan arablar Zarafshon daryosining Markaziy va pastki
oqimida, Qashaqadaryoning etagida va Tojikistonning janubida kichik guruhlarni
tashkil qilgan 1
.
Orta Osiyo (Buxoro) yahudiylari ko pincha Ozbekistonning yirik
’
shaharlari: Toshkent, Samarqand, Buxoro va Qo qonda yashaydi. Kiyingi o n
’ ’
yilliklar ichida mahalliy yahudiylarning bir qismi Isroil va AQSH ga ketgan. Ular
tojik tili shevalaridan birida gapiradilar. Ozbekiston va Tojikistonning turli
joylarida uchraydigan O rta Osiyo lo lilari ham mahalliy tillarni yaxshi
’ ’
egallaganlar, ammo tojik tilini ona tili deb hisoblaydilar. Etnografik jihatdan ayrim
guruhlar biroz o zaro farq qiladilar (lo li, jo gi, mozang va hokazo).
’ ’ ’
Butub Orta Osiyoda boshqa yerdan kelgan etnoslarning eng ko pchiligini
’
tashkil qilgan sharqiy slavyan xalqlari (ruslar, ukrainlar, va qisman beloruslar)ning
vakillari etnografik xususiyatlarini ko proq saqlab qolgandir. Ular dastlab XVIII
’
asrning oxirlarida Qozogistonning Yevropa qismida, XIX asrning ikkinchi
yarmida, O rta Osiyoga kela boshlagan.
’
34

II BOB. OSIYO XALQLARINING MODDIY VA MA NAVIY’
MADANIYATI.
II.1. Osiyo xalqlari moddiy madaniyatining o ziga xos xususiyatlari
’
Insoniyat tarixining o tgan davri mobaynida tadqiqotchilar tomonidan
’
sivilizatsiyalar va turli tuman madaniyatlar taraqqiyotiga oid juda boy va ancha
sermahsul materiallar yig ilganida hamda bu borada ilm ahli orasida ko plab
’ ’
bahs munozaralar bo lib o tganiga qaramay hali hanuz fanda madaniyat
’ ’
terminining yagona mukammal tarifi mavjud emas. O z navbatida shuni ham
’
aytib o tish kerakki, mazkur holat aytarli darajada ajablanarli ham emas. Chunki
’
ijtimoiy fanlar tizimida tabiiy fanlardagidek doimo ham yagona tizim doirasida
mujassamlashgan qarashlar bo lavermaydi. Qolaversa, ,,madaniyat terminining
’ ”
o zi ham turli darajadagi va shakldagi voqeliklarni aks ettiruvchi o plab
’ ’
fanomentlardan tashkil topgan.
Uzoq yilar mobaynida xalq turmush tarzi yuzasidan tadqiqotlar olib
borgan ko plab olimlar tomonidan madaniyat iborasida ta rifu tavsiflar berilgan
’ ’
bo lib, ko pincha madaniyat deyilganda insoniyat faoliyati davomida
’ ’ –
yoritilgan barcha yutuqlar tushuniladi. Odatda ,,madaniyat iborasi odamlar
”
turmush-tarzi bilan bog liq tarzda izohlanadi
’ 1
.
G arbiy Osiyo mamlakatlarining barchasi agrar xo jalikka ega bo lib,
’ ’ ’
suniy sug orish dehqonchiligiga asoslangan, san at, kam rivojlangan. Tabiati
’ ’
qurg oq, yog ingarchilik kam bo lganligi tufayli dalalari qadimdan kanal va
’ ’ ’
ariqdan, suv omborlari qurilgan dashti biyobonlar chig ir va korezlar orqali
’
sug orilgan. Tog li joylarda lalmikor dehqonchilik mavjud. Ishlab chiqarish
’ ’
qurollaridan butun mintaqaga tarqalgan oddiy temir tishli omoch (yerni 8-10 sm
chuqurlikda ag daradigan), molaketmon, belkurak va o roq keng tarqalgan.
’ ’
Xirmonga maxsus g alla yanchadigan shoxi kaltak yoki molga bostirib don
’
yig ilgan, qo l tegirmoni yoki xarozga un chiqarilgan. Ko pchilik dehqon
’ ’ ’
xo jaliklari qo l mehnatiga asoslangan, hozirgacha texnika juda kam ishlatiladi.
’ ’
35

Arab mamlakatlarida asosan bug doy, arpa, paxta, zig ir, yosmiq,’ ’
poliz va estrus ekinlari va bog dorchilik muhim o rinni egallaydi. Turkiyada
’ ’
qishloq xo jaligining yetakchi sohasi g allachilikdir. Bu yerda bahori ekinlar
’ ’
keng tarqalgan. Chunki suniy sug orish butun haydaladigan yerlarning 11 qismini
’
tashkil qiladi. Mavjud ekin maydonining 15 foizida texnik ekinlar paxta (yiliga
–
0,5 mln tonna), tamaki, qand lavlagi yetishtiradi. Eronda ekiladigan maydonning
70 foiziga don ekinlari (bug doy, arpa va sholi) ekiladi, qolagani paxta va qand
’
lavlagi, choy, tamaki va bog dorchilik bilan band. Afg oniston sug orma
’ ’ ’
dehqonchilik mamlakati bo lib, aholisining 70 foizi qishloq xo jaligi bilan
’ ’
shug ullanadi. Bu yerda texnik ekinlargan yaxshi xosil olinadi, bog dorchilik
’ ’
yaxshi rivojlangan bo lib, bundan tashqari bug doy, qand lavlagi, paxta, sholi,
’ ’
arpa, sabzavot va poliz ekinlari ekiladi. Arab mamlakatlarida estrus ekinlari keng
tarqalgan. Masalam, Iroq jahonda xurmo eksportining 80% ni yetkazib bergan. Bu
sohada jahonda to rtinchi o rinda turgan Saudiya Arabistonida 70 ga yaqin
’ ’
xurmo turi mavjud bo lib, ulardan har yili 250 ming tonna hosil olinadi. Ekildigan
’
maydonning 75% i xurmo daraxtlari bilan band. Sohil bo yida yashovchi aholi
’
baliqchilik bilan ham shug ullanadi
’ 1
.
G arbiy Osiyo xallarining xo jaligida chorvachilik muhim o rinni
’ ’ ’
egallaydi va bu xo jalik turli ko rinishga ega. Ko manchi, yarim ko manchi,
’ ’ ’ ’
yarim o troq va o troq, chorvachilik bilan asoson arab xalqlari, qisman
’ ’
pushtunlar, yarim ko chmanchi turkiy elatlar, kurdlar Erondagi va
’
Afgo nistondagi ayrim qabilalar shug ullanadilar. Eronda yashovchi 3-4 mln
’ ’
Afg onistondagi 4 mln ko chmanchi va yarim ko chmanchi elatlar asosan
’ ’ ’
chorvachilik bilan kun kechiradilar. Ko chmanchi qabilalar, ayniqsa arab
’
badaviylari tuya, qo y, echki va ot boqadilar. Masalan, Saudiya Arabistonida
’
badabiylar asosan tuyakashlik va otlarning maxsus arab turini parvarish qilish bilan
mashhur. Mamlakatda hozirgacha 300 mingdan ortiq tuya 555 mln qo y va echki
’
mavjud. Yaqin davirlargacha 500 mingga yaqin tuya bo lib, har yili Shimoliy
’
Najoda 15 ming bosh tuya savdo qilingan. Ko chmanchi qabilalar yilda bir necha
’
36

marta faslga qarab ko chib yuradilar, jazirama issiq oylari daryo bo ylarida,’ ’
qishda sahroda, bahorga kelib vohaga joylashadilar. Yarim ko chmanchi arab,
’
turk, eron, afg on qabilalari asosan mayday mol, echki, qo y va qisman tuya, ot,
’ ’
eshak boqadilar, qisman parranda ham saqlashadi.
An anaviy xo jalik sohasi hisoblangan hunarmandchilik barcha
’ ’
G arbiy Osiyo xalqlarida rivojlangan. Hozirgacha ularning hayotida temirchilik,
’
zargarlik, misgarlik, kulolchilik, ipakchilik, ip yigiruv va to qimachilik, kigiz
’
bosish, bo yrachilik va glam to qish muhim o rinni egallaydi. Shahar
’ ’ ’
aholisining ko pchilik hunarmandlari, savdogarlar va ziyoli ishchilar sanoatda
’
bo lgan ishchilarning uchdan ikki qismi asosan qo l mehnati bilan band.
’ ’
Ko pchilik mamlakatlarda zamonaviy sanoat ham taraqqiy etmoqda. Livan va
’
Suriya ham yangi bozor munosabatlariga tortilgan agrar-industrial mamlakat
hisoblanadi 1
.
Janubiy Osiyo xalqlarining xo jalik faoliyati dastavval suniy sug orish
’ ’
dehqonchiligiga asoslanadi. Ular o z yerlarini daryolardan ariq va kanallar orqali,
’
maxsus quduqlar qazib, chig iriqlar orqali sug oriladilar. Dehqonchilik
’ ’
xo jaliklari asosan daryo va dengiz sohillaridagi serunum tuproqli yerlarda,
’
tog li joylarning vodiylarida va tog etaklarida joylashgan. Ishlab chiqarish
’ ’
qurollari ancha jo n bo lib, oddiy yog ochdan ishlangan temir tishli omoch,
’ ’ ’
mola, ketmon va o roqdan iborat xolos. Asosiy qishloq xo jalik ekinlari-
’ ’
bug doy, tariq, arpa, sholi, makka, dukkakli va poliz, sabzavot va mevalar,
’
qalampir va har xil ziravor, yog (kandir, yer yongog i (araxis), kunjut, sezam)
’ ’
va texnik ekin (paxta, jut) lardir. Yirik plantatsiya xo jaliklarida choy, qahva,
’
kouchik, har xil xurmo (pal ma) daraxtlari ekiladi. Yerga ishlov berishda ho kiz
’ ’
va zebu hayvonlaridan foydalaniladi.
Yig im-terim ishlari faqat qo l mehnatidan bajariladi, ya ni hosil
’ ’ ’
asosan o roq vositasida yoki qo lda yig iladi, xirmon ko tarib oddiy yog och
’ ’ ’ ’ ’
(xoda) yoki hukiz (yo boshqa hayvon) bilan bostirilib yanchiladi, yova (panshoha)
yordamida yordamida sovuriladi 1
.
37

Hindistonda hosil yiliga ikki marta olinadi. Shuning uchun qishloq
xo jalik yili ikki mavsumga ajragan: iyun-oktabr oylari, yozgi (narif) va oktabr-’
aprel qishki (rabi), narif mavsumida asosan sholi, suli, makka, va hokazo, rabi
mavsumida esa bug doy, arpa, dukkakli va yog ekinlari ekiladi.
’ ’
Uy hayvonlari (yirik)va mayday shoxli mol saqlashda Hindiston jhonda
birinchi o rinni egallaydi. Bu hol mamlakat farovonligi bilan bog liq emas, balki
’ ’
diniy etiqod bilan belgilanadi. Chunki indiuzim diniga jonivorlarni o ldirishgunoh
’
hisoblanganligi tufayli molni so yish man qilingan. Faqat musulmon davlatlar-
’
pokiston va Bangladeshda mol go shti ishlatikadi. Maxsus chorva xo jaligi
’ ’
G arbiy Pokistondagi kochmanchi alohida Hindistonnig Maysara shtatida
’
mavjud. Bu yerda asosan hayvon kuchi sifatida va sut maxsulotlar ishlab chiqarish
uchun yirik shoxli mol, echki, qo y, cho chqa Pokistonning g arbiy rayonlarida
’ ’ ’
esa tuya va ot boqiladi. Janubiy Osiyoning ayrim rayonlarida esa tuya boqiladi.
Janubiy Osiyoning ayrim rayonlarida og ir ishlarda, masalan, yog och
’ ’
tayyorlashda, fil kuchidan foydalaniladi. Hindistonning Shimoliy va markaziy
qismida joylashgan, tog etaklarida, Nepal va Shiri-Lankaning janubidagi tog li
’ ’
joylarda primitev dehqonchilik bilan bir qatorda chorvachilik, ovchilik daryo va
dengiz sohillarida baliqchilik, ormon va to qayzorlarda yig im-terimchilik bilan
’ ’
kun kechirayotgan xo jaliklar ham ko p uchraydi. Mintaqaning shimoliy qismida
’ ’
choy va jut plantatsiyalari ko proq, markaziy vohalarida paxta va ko knor,
’ ’
Janubiy Dekan va Shiri-Lankada qahva, kauchik va kakos plantatsiyalari muhim
sohaga aylangan.
Butun Janubiy Osiyoda qadimdan hunarmandchilik nihoyatda
rivojlangan.
Janubiy-sharqiy Osiyoning seunum tuprog , namli va issiq iqlimli
’
qadimiy davrlardan dehqonchilik xo jaligini ayniqsa sholichiliknin keng
’
tarqalishiga sabab bo lgan. Yuqorida qayd qilinganidek, sholikorlik bu yerda
’
neolit davrida paydo bo lib, dastlab unit ay avstroneziya xalqlari egallagan. Endi
’
sug orma omoch dehqonchiligi Janubiy-sharqiy Osiyo aholisining asosiy
’
38

mashg uloti bo lib, ular ko p joyda yiliga ikki marta hosil oladilar. Ular’ ’ ’
sholidan tashqari dukkakli va ildizmevali ekinlar, makka, bog dorchilik va
’
sabzavot ekinlari yetishtiradilar. Texnik ekinlardan kauchik va kofe daraxtlari,
kokos palmasi ham ekiladi. Ishlab chiqarish qurollari deyarli bir xil oddiy
yog och omoch bilan kovlab urug soladilar yoki tayyor ko chat ekiladi, hosilni
’ ’ ’
o roq yoi pichoq bilan o rib, xirmonni tayoq bilan yoki molga bostirib
’ ’
yanchadilar. Asosiy ekinlardan masalan, Vetnamda sholi, makka, kouchik daraxti,
ildiz mevali ekinlar, choy va paxta ekiladi 1
.
Laosda qizil shilliq sholi, bog dorchilik, sabzavotchilik qisman
’
chorvachilik va baliqchilik rivoj topgan, Birmada poliz ekinlari, bog dorchilik
’
qishloq xo jaligining asosini tashkil qiladi, sholidan tashqari ba zi joylarda choy,
’ ’
kofe daraxti, shakarqamish, kokos palmasi va banan ekldi. Kambodjada sholikorlik
bilan baliqchilik muhim soha bo lsada, kauchik kabi qimmatbaho daraxtlar ham
’
yetishtiriladi. Indoneziyada va Filippinda sholi, makka, loviya, baliq, sabzavot,
meva, shakarqamish, kofe kabi ekinlar keng tarqalgan. Orollarida baliqchilik
muhim rol o ynaydi. Guruch, baliq, sabzavot, meva, o simlik yog i kabi
’ ’ ’
maxsulotlar butun mahalliy aholining tirikchiligidir. Go sht kam asosan
’
bayramlarda iste’mol qilinadi, ko proq parranda, nomusulmon aholi esa
’
cho chqa go shtini iste’mol qiladi.
’ ’
Ko p joylarda chopqi dehqonchiligi hozirgacha saqlanib kelmoqda.
’
Janubiy Osiyodagi singari bu yerda ham o rmon butazorlarni chopib, qurigandan
’
keyin kuydirib kuliga urug sepadilar. Urug chopqi yoki tayoq bilan kovlab
’ ’
ko milgan, ba zi qabilalar esa (Kalimantandagi dayaklar va boshqalar)
’ ’
chuqurchalarga tashlab ketaverganlar. Shundan so ng bu ekinga boshqa hech
’
qanday ishlov berilmagan, oqibatda juda past hosil olingan. Kuydirilib ekiladigan
dalalar 2-3 yildan so ng yangilangan. Ular ko pincha qo shimcha ovchilik,
’ ’ ’
baliqchilik va termachilik bilan ham shug ullangan. Ayniqsa, ilon ovi ancha
’
daromad keltirgan. Ilonni tutib, terisini ishlab qimmatbahoga sotganlar. Uy
hunarmandchiligi ham ularga qo shimcha daromad manbai bo lgan.
’ ’
39

XIX asrning oxirlarida va XX asr boshlarida ko p orollarning botqoq’
va tog li joylarida daydi ovchi va terimchi guruhlar yashagan
’ 1
. Malakkadagi
semangi va senonlar, Sumatradagi kubu va qisman sakoya, Kalimantandagi punan
va bitiklar, Filippindagi aeta va boshqa qabilalarning asosiy tirikchiligi tropic
o rmonlardagi yemishli o simliklarni terib-termachlagan.
’ ’
Sharqiy Osiyo xalqlarining xo jalik faoliyati va madaniyatining turli
’
xilda bo lishi uning geografik muhiti tabiiy iqlim sharoiti bilan belgilanib, bir
’
necha xildagi xo jalik madaniy tiplarni yuzaga keltirgan, shu nuqtai nazardan
’
mintaqada farq qiladigan ikki geografik qutb issiq (subtropik va qisman tropic) va
mo tadil iqlimli tabiatga ega. Asli hozirgi davrda to rtta yirik xo jalik-madaniy
’ ’ ’
tiplar mavjud ekanligi aniqlangan va ular o zaro sotsiali-iqtisodiy darajasi bilan
’
farqlanadilar.
Eng qadimiy xo jalik-madaniy tiplardan ovchi, baliqchi va terimchi
’
guruhlar mezolit davriga paydo bo lib, sof holatda saqlanmagan, issiq iqlimli
’
yerlarda uchraydigan o rmon terimchilari va ovchilari Xitoy Xalq Respublikasida
’
mon kxmer xalqlarida qisman ( kova, bandun, bulan) saqlangan 2
. Shimoliy-shaqiy
vohalarda yaqin davrgacha mo tadil iqlimga oid terimchi va baliqchi elatlar (yapo
’
aynlari) yashab kelgan XXP da yashovchi tungusmanchjur xalqlari ba zi piyoda
’
taiga ovchilik-xo jalik madaniy xususiyatlarini ham saqlab qolgan. Ikkinchi
’
xo jalik-madaniy tiplar qo l yoki chopqi dehqonchilik bilan bog liq bo lib,
’ ’ ’ ’
asosan O rta Xitoy tekisliklaridan milloddan avvalgi V ming yilliklarning oxirida
’
paydo bo lgan. Ular chumiza va tariq kabi qurg oqchilikda o sadigan ekin
’ ’ ’
ekkanlar, tosh yoki spool pichoqlar yordamida ularni o rib olganlar. Cho chqa, it
’ ’
boqqanlar (go sht uchun) mazkur xo jalik tipi an analari hozirgacha Tayvan
’ ’ ’
gaoshanlarida, Xaynandagi di, qisman miyao va yao nomli elatlarda saqlangan.
Ular ildizmevali ekinlar (taro, yams, shirin kartoshka) ekkanlar, sholikorlikni
bilganlar. Iszu va Tibet xalqlarida baland tog likka moslashgan qo l
’ ’
dehqonchilik-xo jalik madaniy tipi mavjud, ular asosan arpa, suli va
’
qorabug doy (grechka) ekib kun kechirganlar.
’
40

Temir mehnat qurollarining paydo bo lishi m. av I ming yillikning’
kelib uchunchi xo jalik-madaniy tipi shudgor dehqonchiligi dastlab Shimoliy
’
Xitoyda yuzaga keltirgan edi. Keyinchalik bu tip butun Xitoyga Koreya va
manchjurga tarqalgan. Shudgor dehqonchilik xo jaligining asosiy belgilari temir
’
tishli omochga xo kiz qo shib yani xaydash, hosilni temir o roq bilan
’ ’ ’
o rishdan ekinlardan tashqari dukkakli ekinlar, paxta, rami tut, daraxtlarni
’
ekishdan iborat. Mintaqaning janubiy rayonlardagi shudgor dehqonchiligida
paxta,choy va yo q ekinlari kegn tarqalgan janubiy tog li xalqlar (Tibet, nu,
’ ’
dulun, iszu) da og ir keng tishli omoch ishlatilgan, qorabug doy suli va arpa
’ ’
ekkanlar.
To rtinchi xo jalik manchjur xalqlarigatarqalgan. Bu tip asli miloddan avvalgi I
’ ’
ming yilliklarda hozirgi Mo g o listonning mo tadil iqlimli yerlarida paydo
’ ’ ’ ’
bo lgan Ular ko chmanchi turmush tarziga eg bo lib qo y yilqi, qisman yirik
’ ’ ’ ’
shohli qoramol va tuya boqqanlar. Keyinchalik Tibet tog larida ham qo tos
’ ’
boquvchi ko chmanchi chorva elatlari paydo bo lgan. Xitoyning Shimoliy-
’ ’
sharqiy qismida (Katta Xingan rayonida) o ziga xos taiga bug uchiligi xo jalik
’ ’ ’
madaniy tipi (orogon, evenk kabi etnik guruhlarda) diqqatga sazovordir.
Xitoyliklarning asosiy mashg uloti qadimdan dehqonchilik bo lib,
’ ’
milloddan avvalgi III ming yillikda yuzaga kelgan va yuqorida tilga olingan
yanshoo madaniyati bilan bog liq bo lgan. Dastavval mahalliy aholi suli ekkan.
’ ’
XX asr boshlarida O rta Osiyoda uch xil an anaviy xo jalik tiplari
’ ’ ’
ma lum bo lgan, vohalarda yashovchi O troq dehqonchilik xo jaligi, dasht va
’ ’ ’ ’
yarim dashtlarda ko chib yurgan chorva xo jaligi, vohalarga yaqin va katta
’ ’
daryolarning quyi oqimida joylashgan yarim o troq chorva dehqonchilik
’
xo jaligi. Xo jalik madaniy tiplarning chegarasi etnik teritoriyaga tog ri
’ ’ ’
kelmaydi, ammo tarixiy jihatdan etnik birlik ham uzoq davr ichida shakillanib
kelgan 1
.
41

Dehqonchilik va chorvachilik O rta Osiyoning janubiy rayonlarida’
milloddan vvalgi Vi-V ming yilligida neolit davridayoq rivojlana boshlagan. II
ming yilliklarga kelib dehqonchilik madaniyati ancha kengayib butun janubga
tarqaladi. Tejin va Murg ob daryolari vohalari o zlashtiriladi. Bronza (jez)
’ ’
davrida sun iy sug orish paydo bo ladi, yarim ko chma va ko chma chorva
’ ’ ’ ’ ’
xo jaligi rivojlana boshlaydi. Milodning I ming yilliklarida O rta Osiyodagi
’ ’
dehqonchilikka mos yerlarning deyarli hammasi o zlashtiriladi. Qozog iston
’ ’
dashtlarida asosan ot va qo y boquvchi ko chma chorvachilik xo jaligi keng
’ ’ ’
tarqaladi, chorva qabilalari asosan tuya, ichki va qisman ot saqlaganlar. Vohalarda
I ming yillikning ikkinchi yarmida dehqonchilikning intensifikatsiyalashuvi va
sug orish tizimlarining takomillashishi asosida o zlashtirilgan yerlar ancha
’ ’
ko paygan edi. Pomir tog larining vodiy va qir-adirlarida dehqonchilik bilan
’ ’
birga yaylovda boqiladigan chorvachilik qoramol parvarish qilingan. Molni
jazirama yoz faslida baland tog yaylovlariga haydab sovuq qish faslida vohalarga
’
haydab tushganlar.
Dashtlarda ko chma chorvachilik bilan asosan qozoqlar shug ullangan
’ ’
bo lsa, turkmanlar qumlik va yarim sahro joylarda sardoba, quduq izlab chorva
’
bilan ko chib yurganlar. Tyanshan tog lari etaklarida qirg izlar, ham asosan
’ ’ ’
chorvachilik bilan shug ullanganlar
’ .
Har bir xalqning turmush tarzi uning xo jalik faoliyati bilan bo g liq.
’ ’ ’
Asrlar davomida ko chmanchilik qilib yurgan chorvador aholining turmushi
’
o ziga xos moddiy aholining turmushi o ziga xos moddiy madaniyatni yaratgan.
’ ’
Masalan chorvador ko chmanchi xalqlarda yengil tiklanadigan va ko chirib
’ ’
yurishga qulay bo lgan konussimon yoki gumbaz shaklida yog och
’ ’
panjaralardan tiklangan va kigiz bilan yopilgan o tov uylar keng tarqalgan. Uy
’
jihozlari ham ko chmanchilik turmushiga moslashgan tteri, yog och va metaldan
’ ’
yasalgan buyumlardan iborat bo lgan kiyimlar esa asosan teri va jun matodan
’
tikilgan, ovqatlari go sht va sut mahsulotlaridan tayyorlangan. Tog etaklarida
’ ’
42

chorvachilik bilan shug ullanuvchi elatlar o troq holda yashagan. Faqat yoz’ ’
paytlarida chorva mahsulotlarini ishlab chiqarish va g amlash uchun butun aholi
’
yaylovda ko chib chiqqan, chodirlar tikib yashagan.
’
Kochmanchi chorvadorlar uzoq o tmishdan boshlab dehqonchilik bilan
’
shug ullanuvchi o troq aholi bilan bog liq bo lganlar, chorva mahsulotlarini
’ ’ ’ ’
dehqonchilik hamda hunarmandchilik mahsulotlarga almashib turganlar. Ba zi
’
ko chmanchilar esa o troq holatga o tib, dehqonchilik bilan shug ullanganlar.
’ ’ ’ ’
O rta Osiyoda dehqonchilik sun iy sug orishga asoslangan bo lib,
’ ’ ’ ’
quldorlik davridan boshlab murakkab sug orish inshootlari va sistemalari
’
qurilgan. O rta Osiyo dehqonchiligiga XIII asrdagi mo g o l istilosi juda katta
’ ’ ’ ’
zarar keltirgan. O rta asr oxirlariga kelib dehqonchilik biroz tiklangan sug orish
’ ’
tizimi yo lga qo yilgan
’ ’ 1
.
Ammo ilgarigi holat to liq tiklanmagan, aksincha , konservatev
’
dehqonchilik mustahkamlangan. Tog etaklarida kariz usuli bilan ,,zinapoya
’ ”
shaklida ishlangan dalalarga suv chiqarilgan.
Yerga ishlov berishda oddiy ishlab chiqarish qurollari-temir yoki
cho yan tishli omoch, mola, ketmon va bel, hosilni o rishda o roq ishlatilgan.
’ ’ ’
G alla o rilgandan so ng ot yoki eshak bilan yanchilgan, suv tegirmonida mol
’ ’ ’
kuchi yoki qo l bilan harakatga keltiradigan tegirmondan don tortilib, un
’
chiqarilgan. Sholi yanchadigan maxsus tegirmon va so g i bo lgan. Bu oddiy
’ ’ ’
mehnat qurollari o tgan asrning o ttizinchi yillarida saqlanib kelingan.
’ ’
Dehqonchilik madaniyati iborasi asli ,,yerga ishlov bermoq degan
”
ma noni anglatib, keyinchalik, boshqa sohalarga o tgan va umumiy tarzda
’ ’
madaniyat (ishlov berish) yaratish, so ziga aylangan. Yerga ishlov berish va
’
o simliklarni parvarish qilish madaniyati tufayli inson tabiatning farzandi sifatida
’
uning bunyodkorlik qobilyatini munosib ravishda davom qildirib kelmoqda.
43

Tabiatidagi mavjud yuzlab o simlik turlarini inson o z qobilyati va mehnati’ ’
tufayli sun iy ravishda madaniylashtirib, qishloq xo jalik maxsulotiga
’ ’
aylantirgan. Oqibatda qadimiy davrlardan inson uchun zarur bo lgan donli
’
ekinlardan sholi bilan tariq Sharqiy Osiyoda, bug doy Hindiston, Ovropa,
’ –
Amerika, Afrika, Avstraliyada, makka - deyarli butun jahonda, arpa - asosan
Sharqiy Ovropada, juxori Afirika va qisman G arbiy Osiyoda tarqalgan.
– ’
O zbeklarning ko p qirrali qishloq xo jaligi asrlar osha toblangan
’ ’ ’
an anaviy tajribaga tayanadi. o zbekistonning hozirgi hududi tabiiy geografik
’ ’
sharoitiga qarab uchta qishloq xo jaligi zonasiga bo linadi. Tog li va tog oldi
’ ’ ’ ’
zonasi (20,5%), sug oma yerlar zonasi (18,2%) va qolgani bepoyon dasht, yaylov
’
yerlardan iborat zona. Ammo sug orma yerlarning barchasi sug orishga yaroqli
’ ’
emas. Tog tizmalari va qum uyumlari orasida, daryo sohilarida joylashgan
’
ziroatchilik vohalari Farg ona, Qashqadaryo va Surxondaryo vodiylarida,
’
Zarafshon va Xorazm vohalarida qadimgi davrlardan ma lum
’ 1
.
O zbeklar ziroatchilik sohasida boshqa O rta Osiyoliklar singari eng
’ ’
qadimiy ajdodlaridan o tgan sug oriladigan va lalmikor dehqonchilikni, kichik
’ ’
va katta, oddiy va murakkab sug orish inshootlari va tizmalari qurishni va
’
dalalarni sug orishning har xil usullarini, agrotexnika sirlarini yaxshi bilganlar.
’
O zbeklar qadim davrlardan chorvchilik bilan shug ullanib kelganlar.
’ ’
O zbek chorvachiligida qorako lchilikka ayniqsa etibor katta bo lgan, dumbali
’ ’ ’
qo ylar ham ko p boqilgan. Qorako l qo ylari asosan tekisliklardagi
’ ’ ’ ’
yaylovlarda boqilgan. Kuzga yaqin hosil yig ilgandan keyin podalar yaylovlardan
’
qaytarilib qishloqdagi maxsus ajratilgan qo tonlarda saqlangan. Ular qishloq
’
atrofidagi dalalarda boqilib, kechalari qo tonlarda to plangan. Keyingi bahorda
’ ’
qo y-qo zilar yana yaylovlarga chiqarilgan. Undan oldin qo ylarning birinchi
’ ’ ’
marta junini qirqishgan, kiyin uzoq yaylovlarga ko chilgan. Qo ylarning
’ ’
dumbalari hisori nasillari ayniqsa, Janubiy O zbekistonda va Tojikistonda
’
44

ko proq bo lgan. Ular ko proq tog li yaylovlarida kuzning o rtalarigacha’ ’ ’ ’ ’
boqilgan, keyin vodiyga haydab ketilgan, kuzgi juni qirqib va qochirib
bo lgancha qishloq atrofidagi o tloqlarda va og ilxonalarda boqilgan
’ ’ ’ 1
.
Qo ychilar asosan sotishga mo ljallangan. Dasht rayonlarda qora
’ ’
ko lchilik rivojlangan va bozorga chiqarilgan. Qo y juni ham bozorga
’ ’
chiqarilgan. Undan ayrim xo jaliklarda kiyiz, palos, gilam, qop va xurjun ishlab
’
chiqarilgan va qisman savdo qilingan. Qo y terisidan po stin va telpak,
’ ’
shuningdek to shama, mish, sanoch va boshqa uy ro zg or buyumlari yasalgan.
’ ’ ’
Odatda hunarmandchilikning eng kamida 32 xili mavjud bo lgan aholi
’
yashaydigan joyga shahar deb nom berilgan. 1897 yili birinchi aholi ro yhati
’
vaqtida katta ishlarda aholining ko pchilik qismi hunarmandlar hisoblangan.
’
Masalan, Namangan aholisining 64%, Qo qonning 52%i, Chustning 54%i,
’
Marg ilonning 50%i, Andijonning 45%i, Toshkent va Samarqand aholisining
’
29%i mustaqil kasb hunar egasi hisoblangan. Xo jaliklardan iborat bo lgan.
’ ’
Ikkinchi katta ijtimoiy tabaqani ayrim mahalla savdo rastalarida joylashgan
savdogarlar va dallollarga tashkil qilingan 2
.
Misgarlik ham juda keng tarqalgan. Masalan, asrimiz boshlarda
Buxorada 400 ga yaqin, Xivada 200 dan ortiq misgar bo lgan. Ayrim ustalar zo r
’ ’
mahorat bilan badiiy buyumlar yasagan. Ayniqsa Buxoro, Farg ona va Xiva
’
misgarlari mashhur bo lganlar.
’
II.2. Osiyo xalqlarining ma naviy madanyati
’
Zamonaviy etnologiya fanida tadqiqot mavzusi yanada chuqirlashtirilgan
holda dunyodagi eng yirik etnoslardan tortib eng mitti xalqlarni yanada izchi
o rganishga va ularning an anaviy hamda zamonaviy turmush tarzi, madanyatini
’ ’
bilishga katta e tibor qaratmoqda.
’
45

Umuman olganda, insoniyatning eng yirik bir necha yillik tarixi
davomida turli-tuman madanyatlar mavjud emas. Har bir madanyat, shubhasiz
ma lum bir etnos yoki etnik jamoa ta sirida shakillandi. Xilma-xil’ ’
etnomadanyatlar ichida olimlar an anaviy madanyatni alohida ajratib
’
ko rsatishadi. An anaviy madanyat deyilganda biz turli etnos namoyondalari
’ ’
ya ni bir necha avlod vakillari tomonidan bir necha asirlar mobaynida yig ilgan
’ ’
bir avlodning o rgatilishi natijasida unitilib ketmagan urf-odatlarni tushunamiz
’ 1
.
Har bir milliy-etnik madanyat o ziga xos xususiyatlari bilan ajralib
’
turadi. Ma naviy madanyatga barcha elatlar o rta asrlar davomida shakillanib
’ ’
kelgan arablar va mahalliy xalqlarning o zaro ta siri ostida umumiy madaniy
’ ’
an analarini hozirgacha saqlab kelmoqda. G arbiy osiyoliklarning ko pchiligi
’ ’ ’
(turklar va kurdlardan tashqari) arab alifbosini qabul qilgan, tillarida arab
so zlarining ta siri juda kuchli, o quv tizimi, adabiyot, tasviriy san at islom
’ ’ ’ ’
g oyalari va aqidalari talabiga moslashgan. Ammo har bir etnos o ziga xos juda
’ ’
boy madaniy an anaga ega, qadimiy ajoyib adabiyot va san atning turli janrlari,
’ ’
arxetekturasi va badiiy hunarmandchilikning go zal noyob namunalarining
’
yodgoridir. Jahonga tarqalgan ,,Ming bir kecha ertaklari, Xo ja Nasriddin
” ’
latifalar, Go ro g li nomi bilan bog liq tarixiy dostonlar,
’ ’ ’ ’
mashhur ,,O g iznoma (XI-XII asrlar) va nasihatgo y donishmand Ko rkud
’ ’ ” ’ ’
rivoyatlari, xalq baxshi (o zan)larining ajoyib san ati, sho x laparlar (turkcha
’ ’ ’
mani), salirik (toshlama) va lirik (tyurkyu) ashulalar eronliklarning misli yo q
’
klassik poeziyasi (Firdavsiy, Umar Xayyom, Hofiz, Sa diy kabi buyuk
’
siymolarning asarlari), afg onlarning harbiy raqslari (atan) va eronlarning boy
’
repertuarlari xalq teatri, qadimiy an anaga ega sharq musiqasi va tamoshalari
’
umuminsoniyat madanyati xazinasining durdonalariga aylangan 1
. xalq ijodida
rang-barang jozibador kuy va o yinlar alohida o rinni egallaydi. Buyuk san at
’ ’ ’
namunalariga aylangan qadimiy an analarni o zida mujassamlashtirgan o rta
’ ’ ’
asrlarda yaratilgan osmono par dabdabali ko shk va saroylar, go zal masjid va
’ ’ ’
maqbaralar, bog u chamanlar hozirgacha kishini hayratga qoldiradi. Buyuk
’
46

hunarmandlar yaratgan turli naqshlar, zargar va misgarlarning betakror bezaklari
ajoyib san at namunalaridir. ’
Butun G arbiy osiyoda qadimiy davrlardan barcha xalq va elatlarning
’
ijtimoiy, sotsial, oilaviy va shahsiy hayotida din tra siri juda kuchli bo lib, u xalq
’ ’
turmishining hamma hujayralariga singib ketgan. Mintaqadagi deyarli barcha
mamlakatlarda (Kipr, Isroil va Liondan tashqari) islom dini ustuvor va hatto
ko pchiligida davlat dini hisoblanadi. Masalan, Saudiya Arabistoni, Yaman Arab
’
Respublikasi va Mal div Respublikasida islom 100%, Turkiya, Ummon, Qatar,
’
Eron va Afg onistonda-99%, Birlashgan Arab Amirliklarida, Iroq va Bahrayinda-
’
96%, Quvaytda-95% va Saudiyada-85% ni tashkil qiladi. Islom mazhablaridan
sunna tarafdorlari arablar,turklar, afg onlar, o zbeklar, turkmanlar, qisman kurd
’ ’
va balujiylar, shiya mazhabidagilarga butun Eron aholisining 90% i, jumladan,
forslar, azarbyjonlar, kurd va balujiylarning bir qismi kiradi. Sunniylar ichida ham
mazhablar mavjud. Masa,an, Turkiya va Afg onistonda xanafiylar Iordaniya va
’
Yaman Xalq Respublikasida shariilar, Saudiya Arabistonida vahobiy (xanbaliy) lar
va g arbiy qismida shofiylar, Birlashgan Arab Amirliklarida molikiylar va
’
xanbaliylar, Quvaytda moliykiylar, Yamandagi musulmonlarning 55 foizi, Iroqda
54 foizi, Bahrayinda yarmidan kamroq aholi shiya mazhabidadir. Boshqa
mamlakatlarda shiya mazhabi turli nomdagi tarmoqlarni tashkil qiladi.
Uzoq asrlar davomida janubiy osiyoliklarning siyosiy xo jalik va
’
madaniy yaqin munosabatlari o ziga xos umumiy ma naviy madaniyatni yuzaga
’ ’
keltirgan, umumiy xalq ijodiyoti namunalari yaratilgan. Masalan, qadimiy
xindilarning muqaddas yozuvlari, vedda gimnlari, buddizm
adabiyotida, ,,Mahabharata va ,,Ramayana kabi epik asarlar, hikoyalar
” ”
to plami, ertaklar va ,,Panjhatantra masallari, ,,Katakali nokli teatrlashtirilgan
’ ” ”
tomoshalari, jozibador kuylari va xoreografik raqslari butun Sharqiy Osiyo
xalqlarining umumiy ma naviy boylilaridir. Ularning kundalik hayotini qo shiq
’ ’
va raqssiz tasavvur qilish qiyin. Barcha bayramlar, marosimlar, to ylar va ko p
’ ’
mehnat faoliyati kuy qo shiq va raqslar bilan nishonlanadi, qo g irchoq teatri,
’ ’ ’
47

fokuslar v masxarabozlar o z san atlarini namoyish qiladilar. Hozirgacha o rta’ ’ ’
asrlarda yaratilgan mo jizali Tojmahal maqbarasi, afsonaviy naqshlar va
’
haykallarga boy Banoras ibodatxonasi va boshqa axrxetektura namunalari, Ajanta
g or ibodatxonalaridagi rasmlar, turli rivoyatlarni aks ettirgan jaykallar va o yma
’ ’
naqshlar kishini hayratga qoldiradi. Xalq tabobati va farmakalogiyasi yaratgan
davolash usullari va dori-darmonlar, yod ta limot va boshqa xalq aql-zakovati
’
yaratgan ijobiy tajribalari jahonga mashhur.
Janubiy Osiyo xalqlarining diniy tasavvurlari turlicha, Bu yerda eng
yirik dinlar iudizm, islom a buddizmdir. Masalan, Hindistonda aholining 83 foizi
induistlar, 11foizi musulmonlar, 3 foizga yaqini xristizmlar, 2 foizi sekxalar, 1 foiz
biddistlar va jaynistlar. Nepal aholisining ham kopchiligi iudistlar (89 foizi
Pokistonda musulmonlar butun aholining 97 foizini, induistlar 18 foizini tashkil
qiladi. Shiri-Lanka aholisining 66 foizi buddistlar, 19 foizi induistlar, 8 foizi
xristianlar va 7 foizi musulmonlar. Eng qadimiy ariy qabilalari zamonida paydo
bo lgan induizm dini poliistik xarakterga ega
’ 1
. uning hozirgacha mashhur
hududlaridan Ishna va Shevaga sig inish butun janubiy Osiyoda saqlangan.
’
Ayrim qabilaviy diniy e tiqodlar ibtidoiy elatlarda saqlangan bo lsada, ularda
’ ’
yirik dinlar (induizm, buddizm, islom xristianlik) ta siri ancha kuchli.
’
Hindiston buddizimning vatani. U milloddan avvalgi VI asrlarda
–
quldorlik jamiyatida keng mehnatkash ommaning kasta tuzumiga, shafqatsiz jabr-
zulmga qarshi tnglik g oyasini ko tarib chiqqan diniy etiqod sifatida paydo
’ ’
bo lgan edi. Buddizm qo shni mamlakatlar (ayniqsa, Nepal va Shiri-Lanka) ga
’ ’
tez tarqalgan, unga yaqin jaynizm Hindistonning markaziy va g arbiy hududlarda
’
hukmron bo lgan. Ariy qabillarining paydo bo lishi va uzoq davr mobaynida
’ ’
ularning diniy e tiqodlari mahalliy ibodat va e tiqodlar bilan aralashib iduizmni
’ ’
yuzaga keltirgan edi. Induizm ta limotida ko p xudolik va abadul-abad
’ ’ ”
yaratilgan kasta tuzimini ilohiylashtiruvchi g oyalar o z ifodasini topgan.
’ ’
Induistlar o z kastasiga itoat qiladilar. Bu ta limot umumiy tenglikni e lon
’ ’ ’
qilgan buddizmni vatanidan siqib chiqaradi. O rta asrlarning oxirlari (XVI-XVII
’
48

asrlar) da induizm elementlari, islom va boshqa dinlar aralashmasidan yakka
xudolik diniy ta limot (sikxizm0 yuzaga keladi va u asosan Panjobda hukmron’
din bo lib taniladi. Sikxalar kastalik tartibi, darvishlik va xudo tasvirlarini inkor
’
qiladilar.
Janubiy Osiyo xalqlarining etnik qiyofasini so ngi davrlargacha
’
qabilaviy tuzum tartiblarini saqlab kelgan elatlarsiz tasavvur qilish qiyin. Ular
o ziga xos maishiy turmush va madaniy xususiyatlari, ijtimoiy tuzum tartiblari va
’
xo jalik faoliyatini saqlab kelganlar. Bu etnoslar eng ko p sonli santallar (4,4
’ ’
mln kishi), gondalar 92,7 mln), mundalar (1,4 mln) bilan birga bir necha ming
kishilik mayday guruhlar (Shimoli-sharqiy Hindistondagi nega va kxasi, Janubdagi
kurumda, to da, badaga, chenchu, Bxar shtatidagi bxil va boshqa qo shni
’ ’
orollardagi andomanlar va nikabo rlar) dan iborat
’ 1
.
Janubiy-sharqiy Osiyo xalqlarining ma naviy madaniyati, san ati va
’ ’
folklori juda boy. Ma lumki, bu yerda o rta asrlardayoq ma rifat ancha taraqqiy
’ ’ ’
qilgan, diniy va badiiy adabiyot tarqalgan. Ammo mustamlakachilik siyosati
tufayli an anaviy madaniyat inqirozga uchragan edi. Qadimdan Vetnamga har xil
’
epik asarlar, musiqa, raqs va qo shiqlar rivoj topgan. Tailandda har xil xalq
’
teatrlari imo teatri, qo g irchoq va niqob teatrlari tarqalgan. Kambodjada va
– ’ ’
irmada balet juda mashhur epos janriga asoslangan xalq tomoshalari va soya yeatri
(ayniqsa, Indoneziyada vayang-nurvo nomli) katta obro qozongan. An anaviy
’ ’
xalq tabobati hozirgacha o z ta sirini yo qotmagan: har xil tabiiy o t-o lanlar
’ ’ ’ ’ ’
bilan davolash, xalq xirurgiyasi usullari va boshqa tibbiy faoliyatga sehirgarlik
bilan yondashuv mavjud 1
Buddizm butun Hindi-Xitoy yarim orolida eng keng tarqalgan diniy
tasavvurdir. Birma aholisining 83 foizi, Kampuchiya va Laosda taxminan 70 foiz,
Tailandda esa 94 foizini buddistlar tashkil etadi. Vetlarning ham ko pchiligi
’
buddizim diniga bo ysunadi. Buddistlar bir necha mazhablarga bo lingan
’ ’
(xinoyana, maxayana va bir necha mayday guruhlar). Maxayana bilan boshqa
sharqiy dinlar va nasroniylikning aralashmasidan ikkta yirik sankretik mazhablar
49

paydo bo lgan (kao-day va xao-xoa). Filippin aholisining 90 foizi nasroniy’
diiniga o tgan, ko pchilik (84 %) katoliklar. Indoneziyada islom dini hukmron,
’ ’
ya ni aholisining 94% i musulmon, 4% i nasroniy, qolgani induistlar va
’
buddistlardan iborat. Valayziyada ham ko pchilik aholi musulmonlar ammo
’
konfutsiylik, buddizm, daosizm induizm va nasroniy dinidagilar ham ancha
qismini tashkil qiladi. G arbiy malayziyaning yarmidan ko pi islom diniga itoat
’ ’
qilsa, sharqiy qismidagi aholisining ko pchiligi mahalliy urug -qabilaviy diniy
’ ’
tasavvurlarga ega. Ibtidoiy diniy e tiqodlar qisman Birma (kachin, naga, china,
’
lisu, kaven, kaya,tog li manbalar),Tailand, Vetnam (tog li tog ay,kremel va
’ ’ ’
monlar), Laos (tay,mon, mydo, yao) va Sharqiy Timorda hozirgacha saqlangan,
sumotra, Kalimontan va Filippinning ayrim orollarida urug qabilaviy dinlar
’
haligacha uchraydi
Shuni alohida qayd qilish lozimki, Janubiy-Sharqiy Osiyo xalqlari
orasida hukmron bo lgan eng yirik dinlarning barchasi mahalliy diniy
’
e tiqodlar,xalq urf-odatlari va milliy bayramlaridan keyin foydalanib ularda diniy
’
tus bergan. Masalan, butun mintaqada tarqalgan qishloq xo jaligi bayram
’
marosimlari, bahor faslida ajdoha shaklidagi kemalarda o tkaziladigan poydalar
’
dehqonning yordamchisi sabr-taqotli va mehnatkash qo tos obrazi, mard va topqir
’
quyon sujiti (yo lbars va timsohlar ustidan g olib chiqadsigan) diniy tasavvurlar
’ ’
bilan chatishib ketgan. Oilaviy va ijtimoiy bayramlar doimo turli taomlar, rang-
barang kuy va raqslar, omaviy tomoshalar bilan nishonlangan.
Yaponlarning keyimlari ham xo jalik madaniy xususiyatlariga qarab
’
belgilanadi. Masalan, otga minishga, qulay bo lgan oddiy shimni ko chmanchi
’ ’
chorva xalqlari kashf etgan va keyinchalik butun ot roq aholiga tarqalgan.
’
Sharqiy Osiyo ko chmanchilarining keyimlari chakmon va po stin, mahalliy
’ – ’
va baland va teri yoki kigiz etik ham, qo shni o troq aholiga o tgan. Issiq
’ ’ ’
iqlimli hududda yashovchi xalq ertaklarda etakcha belbog , ayollarda yubka
’
bo lgan. Ammo hozirgi barcha elat va xalqlar milliy keyimlarni saqlab qolganlar.
’
50

Xitoy an anaviy keyimlarda erkak va ayollarniki ham farq qiladi. Ular’
asosan keng shim (ishton), yaktak ko ylak (kofta) va yengsiz kamzul (kurtka)
’
kiyadilar. Qishki kiyimi paxtali shim-kurtka va xalat, bosh keyimlari esa teri
qalpoq, yozda ro mol yoki shlyapadan iborat. Qo shni kores erkaklari ham keng
’ ’
shim, kurtka, yomg irda pilash, oyog iga sandal, boshiga somon shlyapa
’ ’
iyadilar. Ayollari esa keng lozim, keng yubka, yaktaksimon kofta, ayog iga
’
to qiligan yoki kigiz sandal kiyib yuradilar. Qariyalari oq keyim, yoshlari rang-
’
barang matolardan tikilgan keyimlar kiyadi. Mo g o llar ham keng shim, uzun
’ ’ ’
xalat va teri etik kiyadilar. Qishda po stin, malaxay, junli matodan tikilgan va
’
to qilgan keyimlar keng tarqalgan
’ 1
.
Yapon erkak va ayollarining asosiy kiyimi uzun, keng yengli,belbog li
’
xalat (kimona)dan iborat.Ular ko pincha boshyalang yuradilar, ba zan dalada
’ ’
samon shlyapa, oyog iga yog och tog charimli poyabzal (geta) yoki sandal
’ ’ ’
keyadilar. Faqat boy kishilarigina teri poyabzal kiyadi. Butun Sharqiy Osiyoda
hozirgi yevropacha kiyimlar keng tarqalgan. Milliy kiyimlar asosan qishloqlarda,
to y marosimlar, va bayramlarda ko proq kiyadilar. Ammo eng taraqqiylashgan,
’ ’
industrial mamlakat hisoblangan Yaponyada milliy kiyim mustahkam saqlanib
kelmoqda.
Sharqiy Osiyo xalqlarining taomlari o troq dehqon aholisi bilan
’
charvador-ko chmanchi xalqlarnikidan ancha farq qiladi. Ko chmanchi aholi
’ ’
istiqomat qiladigan joylarda asosan go sht va sut mahsulotlari muhum o rinni
’ ’
egallaydi. Mo g illarning tasavvurida ot va qo y ,,issiq damli hayvonlar
’ ’ ’ “
bo lganligi sababli odamga ularning go shti juda foydali sanaladi. Sutni hom
’ ’
holda hech vaqt iste’mol qilishmaydi. Undan qatiq, qimiz, pishloq, yog ,
’
xitoyliklarning taomi asosan guruch har xil donlardan yorma, turli sabzovotlar,
baliq va mollyuskalardan iboratdir. Ularda eng sevimli ichimlik choy hisoblanib, u
faqat issiq holda ichiladi. Xitoy taomli ikki kompanetga bo linadi. Chjushi (,,
’
asosiy taom ) va tushi ( ,,ikkinchi darajali taom ) Chjushiga turli xamir taomlar
” ”
(manti, ugra, osh, chuchvara, varaqi, patir), guruch, suli va bug doy yormasi
’
51

dukkakli ekinlardan pishiriladigan ovqatlar kiradi. Fushiga asosan sabzovot,
go sht va baliqdan tayyorlanib Chjushiga garinur sifatida tortiladi’ 1
. Fushiga
ko proq sabzovot ishlatiladi. Mol, cho chqa go shtlari, Janubda it (o rta
’ ’ ’ ’
asrlarda it go shtidan tayyorlangan taom butun Xitoyda eng sevimli hisoblangan)
’
va qurbaqa go shti keng iste’mol qilinadi. Janubiy Xitoyda baliq va dengiz
’
mahsulotlaridan turli taomlar tayyorlanadi, shuningdek, tovuq va o rdak
’
go shtini tanavvul qilish keng tarqalgan.
’
Yapon taomining asosini guruch tashkil qiladi. Guruchni ko proq hech
’
nima qo shmay (go han), tussiz qaynatib iste mol qiladilar. Har xil ugra oshlar
’ ’ ’
(bug doy unidan-udon, qora bug doy xamiridan-soba va hokazo) keng
’ ’
iste molda bo lib, u syusyoku, ya ni ,, asosiy taom ( xitoylardagi chjushi
’ ’ ’ ”
kabi) deb ataladi. Unda turli qo shimcha taomlar (fukusyoku) beriladi (ayniqsa,
’
o tkir loviya souslari turp bilan aralashtirib). Baliq va boshqa dengiz hayvonlari
’
(krab, dengiz tipratikani, mollyuska, kal mar, lashgust, trepanga sakkizoyoq va
’
hokazo)ni pishirib yeydilar. Mol, qo y, cho chqa, parranda va it go shtidan turli
’ ’ ’
qovurma taomlar tayyorlanadi.
O tmishda O rta Osiyo xalqlariga xos umumiy madaniy meros mavjud
’ ’
edi. Ayniqsa, xalq ijodida, epik dostonlarda umumiy qahromomlar, sujet va
rivoyatlar ko p uchraydi
’ 1
. Bunga yorqin misol o zbek, qozoq va ’
qoraqalpoqlardagi ,,Alpomish dostoni, turkman, tojik va
”
o zbeklardagi ,,Go ro g li epik poemasi yoki ,,Shoxsanam dostoni. Eng
’ ’ ’ ’ ” ”
qadimiy davrlarda ,,Avesto da va sak eposiga tilga olingan sujet va obrazlarda
”
aniq saqlangan. Tarixi mushtarak xalqlarning Nasriddin Afandi va Aldar Ko sa
’
latifalari, qahramonona afsonaviy ertak va rivoyatlar turli mazmundagi lirik
ashulalar va jozibador laparlar hozirgacha kishiga zavq bag ishlaydi.
’
Xalq ijodi namunalari yozma adabiyotga mislsiz ta sir o tkazib
’ ’
kelgan. Rudakiy, Alisher Navoiy, Umar Xayyom, Mahtumquli kabi buyuk
mutafakkir shoir va adiblar O rta Osiyo adabiyoti shuhratini jahonga tanitgan.
’
Xalq vakillari, shoir va oqinlar qadimiy klassik adabiyot namunalarini avloddan-
52

avlodga kuylab kelganlar. Ular jozibador xalq kuylarioni ham bizgacha
yetkazganlar.
Musiqa san tiga ham uzoq tarixiy davrlarda paydo bo lgan.’ ’
Arxeologlar tadqiq etgan turli antik davr obidalaridagi o yma va rangli rasimlarda
’
sunray, nay, nogoron, har xil turli asboblar tasvirlangan. Hozirgi o zbek, tojik,
’
qozoq va turkmanlarning, musiqa asboblari juda ham xilma-xil. To y va
’
tomoshalarda, bayram va sayillarda doimo musiqa kuylari yangraydi, raqslar ijro
etiladi, masxarabozlar va dorbozlar o z san atini namoyish qiladilar. Xalq teatri
’ ’
va qo g irchoq o yini ham qadimdan ma lum.
’ ’ ’ ’
Tasviriy san at, oymakorlik, koshinchilik, badiiy kashtachilik, naqishli
’
spool buyumlar yasash, gilamdo zlik va boshqa amaliy san at butun O rta
’ ’ ’
Osiyoda qadimdan mashhur bo lib mutaqillik yillari yangidan yashnadi va
’
professional kacb darajasiga ko tarildi. Hozirgi davrda biror-bir memorchilik
’
obidalarini, jamoat inshootlarini, madaniyat saroylarini yog och, gancha va tosh
’
(marmarlar) ga o yilgan ajoyib milliy naqshlarsiz tasavvur qilish qiyin. Mohir
’
xalq ustalari yaratgan go zal spol buyumlar, nozik naqqoshlik bezaklari, zardo zi
’ ’
keyimlar va ajoyib so zanalar xalqning sevimli uy jihoziga aylangan.
’
Islom dini O rta Osiyo xalqlarining ma naviy hayotida asrlar
’ ’
davomida nur taratib kelgan 1
. U butun ijtimoiy, oilaviy va shaxsiy turmushimizga
singib ketgan maishiy turmush va madaniyatning barcha majmualariga tarqalgan
islom e tiqodi insonning har kungi hayotini o zining asl, go zal va ilohiy, boqiy
’ ’ ’
qadriyatlari bilan, ya ni o z buyukligi, tinchliksevarlik, insonparvarlik, poklik,
’ ’
halollik mavqiylari mustaqillik sharofati bilan qayta tiklandi.
53

XULOSA
Ma’lumki, insoniyat tarixi qanchalik qadimiy bo’lsa, ularning etno
madaniyati ham shunchalik ko’xnadir. Madaniyatlar xalq tarixi va milliy qiyofasi
xisoblanib, ijodkorlari xalq ommasi bo’lib, xech kim ularni o’ylab topmagan. Yosh
ayrim shaxslar xohish irodasiga bog’liq bo’lmagan turmush-tarzidan kelib chiqqan.
Osiyo xalqlarining ko ’ pgina qadriyatlari davrlar o ’ tishi bilan uzoq zamonlardan
buyon boqiy yashab kelmoqda . Ba ’ zilari esa unitilgan va ularning bir qismi esa
yangicha mazmunga ega bo ’ lib bormoqda .
Tadqiqotning natijalari bizga quyidagi asosiy xulosalarni bayon etish
imkoniyatini beradi:
Birinchidan, Osiyo xalqlarining etnik tarixi va etnomadaniyatini yangi
manbalar asosida tadqiq qilinishi jahon etnologiyasidagi ma lum bir bo shliqni’ ’
to ldirishga xizmat qiladi:
’
Ikkinchidan, Osiyo xalqlarining etnomadaniyatida o ziga xosligi
’
jihatlari bilan, farqliligi bilan xarakterlanadi;
54

Uchinchidan, Osiyo xalqlari moddiy madaniyati jahon sivilizatsiyasida
ham alohida o rin tutishi ko rsatib berildi. ’ ’
To rtinchidan,
’ Osiyo xalqlarining ma’naviy madaniyati o’ziga xos
xususiyatlarini mavjudligi ilmiy manbalar asosida ochib berildi.
Bitiruv malakaviy ishining yakunida tadqiqot natijalariga asoslanib
quyidagi taklif va tavsiytalarni amaliy ahamiyatga ega deb xisoblaymiz.
Birinchidan, yoshlar tarbiyasi uchun Osiyo xalqlari etnomadaniyati aks
etgan atlas albomlarni ko’p miqdorda nashr qilish.
Ikkinchidan, Osiyo xalqlari moddiy va ma’naviy madaniyati
namunalarini moddiy meros sifatida ardoqlab buni saqlab qolish.
Uchinchidan, tadqiqot natijalari oliy o’quv yurti va o’rta maxsus ta’lim
muassasalari talabalariga tarix fani amaliy mashg’ulot darslariga tayyorgarlik
ko’rish, kurs ishlari, referatlar va mustaqil ishlar yozishda samarali tarzda
foydalanish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. T., 2010.
2. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat - yengilmas kuch. T.,Ma naviyat”, 2008.
’ ’
3. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. T., Sharq , 1998.
’ ”
3. Ashirov A. O zbek xalqining qadimiy e tiqod va marosimlar.
’ ’
T., ,,O zbekiston , 2008.
’ ”
4. Ashirov A. Etnologiya. T., 2007.
5. Jabborov I. Jahon etnologiya asoslari. T., ,,O qituvchi 2008.
’ ”
6. Jabborov I. O zbeklar turmush tarzi va madaniyati. T., ,,O qituvchi 2003.
’ ’ ”
7. Jabborov I. Etnografiya jahonning etnik qiyofasi. T., O qituvchi 1982.
’
8. Jabborov I. Jahon xalqlari etnologiyasi. T., ,,O qituvchi 1995.
’ ”
9. Jabborov I. Turmush tarzi urf odat va odob. T., ,,O zbekiston 1983.
– ’ ”
10. Jabborov I. O zbeklar. T., O qituvchi 2008.
’ ’
11. Jabborov I. O zbek xalq etnografiyasi. T., ,,O qituvchi” 1994.
’ ’
55

12. Jabborov I. Jahon dinlari tarixi. T., ,,O zbekiston” 2002. ’
13. Nestru М . Odamzot irqlari. T., 1976.
14. Markaziy Osiyoda an’anaviy va zamonaviy etnomadaniy jarayonlar. 1-qism.
T., 2005.
15. Sadoxin A. Etnologiya. M., 2000.
16. O’zbekiston etnologiyasi yangicha qarashlar va yondashuv. T., 2004 .
17. O’zbek xalqining kelib chiqishi. Ilmiy metodologik yondashuvlar etnogenetik
va etnik tarixi mavzusidagi respublika ilmiy nazariy seminari materiallari. T.,
2004.
18. O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. T-2, T-2001.
19. Арутюнов С. Народы и културы развитие и взаимодействия. М ., 1989.
20. Бромлей Ю. Очерки теории этноса. M ., 1983 .
21. Гумилев Л. Этногенез и биосфера земле. М., 1990.
22. Карабаев У. Этнокултура. T . 2006.
23. Коморофф Д.Ж. Националность этнос, современность, политика
самосознания в конце XX века. М., 1994.
24. Народы и религи и мира Энциклопедия. M ., 1998 .
25. Шпажников Г.А. Религии стран Юго – Восточной Азии. M ., 1976.
26. Язьки Азии и Австрики. M ., 1972.
27. Internet: www.google.ru
www.google.uz
www.ZiyoNet.uz

56

Купить