Jamoat ovqatlanishi sohasida investitsiya va innovatsion faoliyatni rivojlantirish yo‘nalishlari - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	121.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Февраль 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Farshed Begimov

Дата регистрации 06 Декабрь 2025

4 Продаж

Jamoat ovqatlanishi sohasida investitsiya va innovatsion faoliyatni rivojlantirish yo‘nalishlari

Купить

Jamoat ovqatlanishi sohasida investitsiya va innovatsion faoliyatni
rivojlantirish yo‘nalishlari
KIRISH………………………………………………………………………..…...4
I BOB JAMOAT OVQATLANISHI SOHASIDA INVESTITSIYA
FAOLIYATINING NAZARIY-ASOSIY ASPEKTLARI
1.1 Investitsiya nazariy mazmun-mohiyati, turlari va jamoat ovqatlanishi sohasiga
tatbiqi……………………………………………………………………...…...…. ..6
1.2 Innovatsion faoliyat va uning iqtisodiy samaradorligi …………………….....10
1.3 Investitsiya va innovatsion faoliyatni boshqarish mexanizmlari………………
14
II BOB JAMOAT OVQATLANISHI SOHASIDA INVESTITSIYA VA
INNOVATSIYON YO‘NALISHLARNI RIVOJLANTIRISH
2.1 Milliy va xalqaro tajribada jamoat ovqatlanishi investitsiyasi ……………..…18
2.2 Jahon iqtisodiyotida j amoat ovqatlanishi sohasida investitsiya va innovatsiyon
yo‘nalishlarni rivojlanishi tajribalari va tahlili ………….……………………...
….25
2.3 Jamoat ovqatlanishi sohasini rivojlantirish bo‘yicha strategik yo‘nalishlar va
tavsiyalar …………………………………………..………………..………….....33
XULOSA……………………………………………………………...……….…37
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI…………………....……38
2

KIRISH
XXI asrning ikkinchi o‘n yilligida xizmatlar sohasi, xususan jamoat
ovqatlanishi, milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishida muhim o‘rin egallay
boshladi. Global miqyosda bu sektor aholi farovonligini oshirish, korporativ va
ijtimoiy hayot sifatini yaxshilash hamda turizm va biznes infratuzilmasini
qo‘llab - quvvatlash orqali iqtisodiy o‘sishga sezilarli hissa qo‘shmoqda. Jahon
bozorida umumiy catering xizmatlari qiymati yuzlab milliard dollarga yetgan
bo‘lib, bu sohadagi raqamli transformatsiyalar, turdosh xizmatlar va innovatsion
yechimlar bo‘yicha o‘sish tendensiyalari kuzatilmoqda. Misol uchun, global
xizmatlarda raqamli buyurtma, menu kişilash va texnologiya asosida
boshqariladigan operatsiyalarni joriy etgan catering kompaniyalarining ulushi ortib
bormoqda, bu esa bozorda raqobatbardoshlikni oshirmoqda va xizmatlar sifatini
yaxshilamoqda.
O‘zbekiston sharoitiga kelsak, jamoat ovqatlanishi xizmatlari milliy xizmatlar
sektorida sezilarli o‘sish ko‘rsatmoqda. 2025 - yilning yanvar–fevral oylarida
xizmatlar sohasining umumiy hajmi sezilarli darajada oshdi va ayniqsa “yashash
va ovqatlanish” xizmatlari 11,0 % o‘sish bilan xizmatlar umumiy hajmida 18,9 %
ulushga ega bo‘ldi. Bu ko‘rsatkich mamlakatda ovqatlanish xizmatlariga bo‘lgan
talabning ortib borayotganidan dalolat beradi. 1
Shu bilan birga, investitsiyalar va innovatsion faoliyatni jamoat ovqatlanishi
sohasiga jalb etish masalalari markaziy o‘rin tutmoqda. Ilmiy adabiyotlarda
investitsiyalar korxonalar uchun ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish,
texnologik infratuzilmani yangilash va xizmatlar sifatini oshirishda muhim vosita
sifatida talqin qilinadi. O‘zbekiston misolida agro - oziq - ovqat sektorida investitsion
oqimlar ortib borayotgani va ekologik barqarorlikka qaratilgan moliyaviy
instrumentlarning joriy etilishi borasida tadqiqotlar mavjud. Biroq korxona
darajasidagi samaradorlik haqida ilmiy dalillar to‘liq shakllanmagan.
Innovatsion faoliyat orqali jamoat ovqatlanishi xizmatlarining raqamli
transformatsiyasi, yangi mahsulotlar va xizmatlar ishlab chiqilishi,
1
Statistika agentigi rasmiy saytidan olindan .
2

iste’molchilarga moslashtirilgan menyularni taklif etish, onlayn buyurtma va
xizmat ko‘rsatish platformalarini joriy etish orqali umumiy samaradorligi
oshirilmoqda. Global bozorda catering kompaniyalarining raqamli yechimlarni
qo‘llashi, shuningdek sog‘lom, ekologik toza ovqatlanish yo‘nalishlariga
yo‘naltirilgan xizmatlar o‘sishi — barqaror biznes modeli shakllanishiga xizmat
qilmoqda.
Mavzu bo‘yicha ambitsiyalar O‘zbekiston kontekstida ham dolzarbdir. Milliy
iqtisodiy strategiyalarda xizmatlar sohasi, jumladan jamoat ovqatlanishi, sarmoya
jalb etish, xizmat sifatini oshirish va innovatsiyalarni tatbiq etish orqali barqaror
o‘sish yo‘lida qo‘llab - quvvatlanmoqda. Investitsiyalar orqali yangi korxonalar
ochish, mavjud xizmatlarni modernizatsiya qilish va raqamli yechimlar bilan
xizmat ko‘rsatishni yaxshilash orqali sohaning iqtisodiy samaradorligini oshirish
mumkin. Ammo bu yo‘nalish yuzasidan ilmiy - tahliliy yondashuvlar hamon yetarli
emas, shuning uchun kurs ishida bu masalalar alohida o‘rganiladi.
Hozirgi globallashuv sharoitida jahon iqtisodiyoti tubdan o‘zgarib
bormoqda. Milliy iqtisodiyotlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikning kuchayishi,
tovarlar, xizmatlar, kapital va axborot oqimlarining jadallashuvi savdo-iqtisodiy
munosabatlarning barqaror rivojlanishdagi o‘rnini yanada muhimlashtirmoqda.
Ayniqsa, so‘nggi yillarda dunyo miqyosida yuzaga kelgan iqtisodiy inqirozlar,
pandemiyalar, geosiyosiy ziddiyatlar va ekologik muammolar sharoitida savdo
tizimining barqaror rivojlanishga qo‘shayotgan hissasi alohida e’tiborni talab etadi.
Barqaror rivojlanish tushunchasi iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy tenglik va
ekologik muvozanatning uyg‘unligini anglatadi. Ushbu uch asosiy yo‘nalish bir-
biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularning birortasi e’tibordan chetda qolsa,
uzoq muddatli rivojlanish ta’minlanmaydi. Savdo iqtisodiyoti esa aynan shu uch
yo‘nalishni bog‘lovchi muhim mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Chunki savdo
orqali ishlab chiqarish rag‘batlantiriladi, bandlik oshadi, aholining daromadlari
ko‘payadi va shu bilan birga resurslardan oqilona foydalanish masalalari dolzarb
bo‘lib qoladi.
3

Zamonaviy sharoitda savdo nafaqat tovar ayirboshlash vositasi, balki
iqtisodiy siyosatning muhim tarkibiy qismi sifatida qaralmoqda. Ichki va tashqi
savdoning rivojlanishi mamlakatlarning raqobatbardoshligini oshirish, innovatsion
faoliyatni qo‘llab-quvvatlash va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim rol
o‘ynaydi. Shu boisdan ham savdo iqtisodiyotini barqaror rivojlanish nuqtayi
nazaridan o‘rganish dolzarb ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi.
Kurs ishining maqsadi. jamoat ovqatlanishi sohasida investitsiya va
innovatsion faoliyatni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlarini aniqlash, ularning
iqtisodiy samaradorligini tahlil qilish hamda sohada barqaror rivojlanishni
ta’minlaydigan strategik tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat..
Kurs ishining tarkibi. Kirish, 2 ta bob, 6 ta reja, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro'yxatidan iborat.
4

I BOB BARQAROR RIVOJLANISH VA SAVDO IQTISODIYOTINING
NAZARIY-ASOSIY JIHATLARI
1.1 Barqaror rivojlanish tushunchasi, maqsadlari va asosiy tamoyillari
Iqtisodiy barqarorlik va global iqtisodiy o'sish — bu har qanday davlat va
jahon iqtisodiyotining sog'lom rivojlanishi uchun zarur bo'lgan asosiy
tamoyillardir. Ushbu ikki tushuncha bir-biri bilan chambarchas bog'liq bo'lib, ular
nafaqat iqtisodiy o'sishni ta'minlash, balki ijtimoiy va siyosiy barqarorlikni ham
qo'llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Iqtisodiy barqarorlik mamlakatlarning
mustahkam iqtisodiy tizimlariga ega bo'lishini, ishlab chiqarish va iste'molning
muvozanatli o'sishini ta'minlashni anglatadi. Boshqa tomondan, global iqtisodiy
o'sish dunyo bo'ylab ishlab chiqarish, savdo va investitsiyalarni oshirish orqali
mamlakatlar o'rtasidagi iqtisodiy farqni kamaytirishni maqsad qiladi. Ammo,
so'nggi yillarda global iqtisodiyot bir qator salbiy omillar ta'sirida o'sishning
barqarorligiga putur yetkazmoqda. COVID-19 pandemiyasi, geosiyosiy beqarorlik,
tabiiy ofatlar, iqlim o'zgarishi va global miqyosda resurslar yetishmasligi kabi
omillar iqtisodiy barqarorlikni xavf ostiga qo'ydi. Shu bilan birga, texnologik
inqilob va raqamli transformatsiya iqtisodiy o'sishning yangi manbalarini yaratdi,
ammo bu o'zgarishlar ba'zi mamlakatlarda muammolarni keltirib chiqardi,
masalan, ish o'rinlarining yo'qolishi va iqtisodiy tengsizlikning ortishi.Ushbu
maqolada iqtisodiy barqarorlik va global iqtisodiy o'sishning bugungi holati, ular
o'rtasidagi bog'liqlik, rivojlanishning asosiy omillari, shuningdek, kelajakdagi
istiqbollari va ularni ta'minlash uchun zarur chora-tadbirlar ko'rib chiqiladi. Asosiy
qism. Iqtisodiy barqarorlik — bu iqtisodiyotning to'liq ish bilan ta'minlangan va
inflyatsiya, kreditlarni qaytarish va boshqa makroiqtisodiy ko'rsatkichlar bo'yicha
muvozanatni saqlashni anglatadi. Barqaror iqtisodiyotning asosiy xususiyatlari
quyidagilardan iborat. Sust o'sishning oldini olish, iqtisodiyotning ortiqcha
pasayishi yoki ijtimoiy ta'sir ko'rsatadigan yirik pasayishlardan (recessions)
saqlanish. Inflyatsiyani boshqarish, narxlar darajasining barqaror o'sishi (yoki
inflyatsiya) iqtisodiy faoliyatni muvozanatlashda muhim rol o'ynaydi. Juda yuqori
5

yoki juda past inflyatsiya ham iqtisodiyot uchun zararli. Mehnat bozori
barqarorligi, Ishsizlikning pasayishi va ish bilan ta'minlashning barqarorligi
iqtisodiy barqarorlikning asosiy ko'rsatkichlaridan biridir. Moliyaviy tizimning
barqarorligi, Banklar va moliya muassasalarining ishonchliligi va ularning qarz
berish qobiliyatini ta'minlash. Global Iqtisodiy O’sish, hozirgi holat 2020-yilning
boshlarida COVID-19 pandemiyasi global iqtisodiyotga sezilarli ta'sir ko'rsatdi.
Dunyo bo'ylab ko'plab mamlakatlar o'z iqtisodiyotlarini yopish, ishlab chiqarishni
to'xtatish, transportni cheklash va boshqa iqtisodiy faoliyatlarni qisqartirishga
majbur bo'ldi. Biroq, 2021- yilda vaksinalar va global iqtisodiy rejalashtirish orqali
iqtisodiy o'sish boshlangan edi. Hozirda esa global iqtisodiy o'sishning turli
yondashuvlari mavjud. iqtisodiy o'sishning asosiy omillari, texnologik inqilob
avtomatlashtirish, sun iy intellekt, raqamli transformatsiya va boshqaʼ
texnologiyalar iqtisodiy o'sishni tezlashtirishi mumkin. Ular ishlab chiqarishni
optimallashtirish, samaradorlikni oshirish va yangi ish o'rinlarini yaratishga
yordam beradi. Raqamli iqtisodiyot internet, e-tijorat va raqamli xizmatlar
iqtisodiy o'sishni yangi shakllariga olib keldi. Pandemiya davrida raqamli
iqtisodiyotning o'sishi sezilarli bo’ldi. Barqaror energetika va iqlim o'zgarishiga
moslashish. Yangi energiya manbalariga o'tish (masalan, quyosh va shamol
energiyasi) iqtisodiy o'sishni ta'minlashda katta rol o'ynaydi, chunki bu sohalar
yangi sanoatlar va ish o'rinlarini yaratadi. Global savdo va investitsiyalar xalqaro
savdo va to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalar iqtisodiy o'sishning muhim
omillaridir. Bu, ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlar uchun katta ahamiyatga ega.
Iqtisodiy o'sishning turg'unligi, Inflyatsiya va narxlar oshishi, 2023- 2024-yillarda
dunyo bo'ylab ko'plab mamlakatlarda inflyatsiya oshishi kuzatilmoqda. Bu oziq-
ovqat, energiya va boshqa asosiy mahsulotlarning narxlarining keskin oshishiga
olib kelmoqda. Global zanjirlar va ishlab chiqarish tarmoqlari: Pandemiya va
mintaqaviy siyosiy beqarorliklar global ishlab chiqarish va ta'minot zanjirlarini
buzdi, bu esa iqtisodiy o'sishga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Kreditlar va qarzlar,
milliy va global darajadagi qarz yuki oshishi ham iqtisodiy barqarorlikni tahdid
qilmoqda. Aksariyat rivojlangan mamlakatlar yirik qarzlarni o'z zimmasiga
6

olishgan, bu esa kelajakda iqtisodiy o'sishni cheklashga olib kelishi mumkin.
Global iqlim o'zgarishi, iqlim o'zgarishining ta'siri tufayli ko'plab mintaqalarda
qurg'oqchilik, toshqinlar, sovuq va issiq haroratlar, shuningdek, tabiiy ofatlar
ko'paymoqda. Bular iqtisodiy barqarorlikka jiddiy tahdid solmoqda. Misol uchun,
qishloq xo'jaligi sohasida ishlab chiqarishning pasayishi va energiya manbalarining
cheklanishi iqtisodiy o'sishga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Geosiyosiy beqarorlik,
Rossiya-Ukraina urushi, Xitoy-Tayvan nizosi, O'rta Sharqdagi beqarorliklar va
boshqa siyosiy tangliklar global iqtisodiy tizimga ta'sir qilmoqda. Savdo janjallari,
sanktsiyalar, va bojxona to'siqlari global iqtisodiy o'sishni sekinlashtirishi mumkin.
Ishsizlik va iqtisodiy tengsizlik, Ishsizlik darajasi va daromadlarning tengsizlik
darajasi ba'zi mamlakatlarda hali ham yuqori. Bu iqtisodiy barqarorlikni
ta'minlashda muammolarni keltirib chiqaradi.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev iqtisodiy barqaror o’sish va islohotlarning
mohiyatniquyidagicha ta’kidlaydi: “Bugungi kunda mamlakatimizda chuqur
o’ylangan, aniqmaqsadlarga yo’naltirilgan iqtisodiy islohotlar amalgaa
oshirilmoqda. 2
Iqtisodiyotimizda ochiqlik, raqobatbardoshlik, samaradorlik va
barqaro o’sishni ta’minlash asosiyvazifamizdir.” Yana shuni ta’kidlaydiki, “Har bir
qarorimiz xalqimiz hayotini yaxshilashga xizmat qilishi kerak. Shu maqsadda biz
iqtisodiyotimizni erkinlashtirish, uni raqamlashtirish va zamonaviy boshqaruvga
o’tkazishgaintilmoqdamiz.”- ta’kidladi, Prezident Shavkat Mirziyoyev.
Savdo iqtisodiyoti tovarlar va xizmatlar harakati, ularning ishlab
chiqaruvchidan iste’molchigacha yetib borishini ta’minlovchi iqtisodiy
munosabatlar majmuasini ifodalaydi. O‘zbekiston sharoitida savdo iqtisodiyoti
yalpi ichki mahsulot shakllanishi, bandlik darajasining oshishi va hududlararo
iqtisodiy aloqalarning rivojlanishida muhim omil hisoblanadi. Ichki va tashqi
savdoning uyg‘un rivojlanishi milliy iqtisodiyotning barqarorligini ta’minlashda
muhim ahamiyat kasb etadi.
2
Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021.
7

Klassifikator 2021 2022 2023 2024
Qoraqalpog‘iston
Respublikasi 2402 3626 5743 6757
Andijon viloyati 4283 6313 11517 13235
Buxoro viloyati 6991 13450 16024 17819
Jizzax viloyati 2289 3522 3552 5664
Qashqadaryo viloyati 3767 6158 7592 8949
Navoiy viloyati 2025 3284 4294 4868
Namangan viloyati 7168 9457 16090 18952
Samarqand viloyati 9316 12954 22311 27742
Surxondaryo viloyati 5079 5767 9769 10689
Sirdaryo viloyati 2646 3530 5778 6843
Toshkent viloyati 14302 25982 42677 53394
Farg‘ona viloyati 11050 15988 22063 26686
Xorazm viloyati 3937 6053 7707 9265
Toshkent shahri 107851 142354 210467 245754
1-jadval.
O‘zbekiston Respublikasi Ulgurji savdosi hajmi (yillik, mlrd so’m) 3
Ushbu jadvalda 2021–2024 yillar davomida O‘zbekiston Respublikasi va
uning hududlari bo‘yicha ulgurji savdo hajmi mlrd so‘mda ifodalangan. Tahlil
natijalariga ko‘ra, ko‘rib chiqilayotgan davrda respublika miqyosida ulgurji savdo
hajmi barqaror o‘sish tendensiyasini namoyon etgan. Xususan, O‘zbekiston
Respublikasi bo‘yicha ulgurji savdo hajmi 2021 yildagi 183 trln so‘mdan 2024
yilda 456 trln so‘mga yetib, sezilarli darajada oshgan.
3
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari asosida tuzildi.
8

Hududlar kesimida eng yuqori ulgurji savdo hajmi Toshkent shahrida qayd
etilib, 2021 yilda 107 trln so‘mni, 2024 yilda esa 245 trln so‘mni tashkil etgan.
Toshkent viloyatida ham mazkur ko‘rsatkich 2021 yildagi 14 trln so‘mdan 2024
yilda 53 trln so‘mga oshgan. Samarqand, Farg‘ona va Namangan viloyatlarida ham
ulgurji savdo hajmining izchil o‘sishi kuzatilgan.
Shu bilan birga, Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Jizzax, Sirdaryo va Navoiy
viloyatlarida ulgurji savdo hajmi nisbatan past bo‘lsa-da, yildan-yilga barqaror
o‘sish ta’minlangan. Umuman olganda, mazkur ko‘rsatkichlar O‘zbekiston
Respublikasida ulgurji savdo iqtisodiyotining hududlar bo‘yicha rivojlanib
borayotganini va ichki bozor faolligining ortib borayotganini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan keng
ko‘lamli iqtisodiy islohotlar mamlakat savdo iqtisodiyotining sifat jihatidan yangi
bosqichga ko‘tarilishiga xizmat qilmoqda. Davlat rahbari tomonidan ilgari
surilayotgan ochiqlik, bozor mexanizmlarini keng joriy etish, tadbirkorlikni
qo‘llab-quvvatlash hamda tashqi savdo aloqalarini rivojlantirishga qaratilgan
siyosat savdo sohasining barqaror rivojlanishdagi o‘rnini yanada
mustahkamlamoqda.
Savdo iqtisodiyoti tovarlar va xizmatlar harakati, ularning ishlab
chiqaruvchidan iste’molchigacha yetib borishini ta’minlovchi iqtisodiy
munosabatlar majmuasini ifodalaydi. O‘zbekiston sharoitida savdo iqtisodiyoti
yalpi ichki mahsulot shakllanishi, bandlik darajasining oshishi va hududlararo
iqtisodiy aloqalarning rivojlanishida muhim omil hisoblanadi. Ichki va tashqi
savdoning uyg‘un rivojlanishi milliy iqtisodiyotning barqarorligini ta’minlashda
muhim ahamiyat kasb etadi.
Barqaror rivojlanish iqtisodiy samaradorlik, ijtimoiy adolat va ekologik
muvozanatning uyg‘unlashuvini anglatadi. Savdo iqtisodiyoti ushbu uch
yo‘nalishning kesishgan nuqtasida joylashib, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish
bilan birga, aholining turmush darajasini oshirish va resurslardan oqilona
foydalanishga xizmat qiladi.
9

1-rasm. Ulgurji savdo hajmining o‘sish sur’ati (yillik) 4
Mazkur diagrammada O‘zbekiston Respublikasida ulgurji savdo hajmining
yillik o‘sish sur’ati foizlarda 2017–2025 yillar kesimida aks ettirilgan.
2021 yilda ulgurji savdo hajmining o‘sish sur’ati 127,4 foizga pasaygan
bo‘lsa-da, 2022 yilda yana 129,9 foizga yetib, ijobiy tendensiya qayd etilgan.
Biroq 2023 yildan boshlab o‘sish sur’atlarining sekinlashuvi kuzatilib, mazkur
ko‘rsatkich 125,1 foizni tashkil etgan. 2024 va 2025 yillarda esa ulgurji savdo
hajmining o‘sish sur’ati mos ravishda 115,6 va 111,8 foizgacha pasaygan.
Umuman olganda, diagramma ma’lumotlari O‘zbekiston Respublikasida ulgurji
savdo hajmi mutlaq ko‘rsatkichlar jihatidan o‘sishda davom etayotgan bo‘lsa-da,
so‘nggi yillarda uning o‘sish sur’atlari sekinlashayotganini ko‘rsatadi. Mazkur
4
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari asosida muallif tomonidan yasalgan.
102017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025100105110115120125130135
124.7 131.7
130.9 133.2
127.4 129.9
125.1
115.6
111.8O ' z b e k i s t o n n i n g . U l g u r j i s a v d o
h a j m i n i n g o ‘ s i s h s u r ’ a ti ( % )

holat tashqi iqtisodiy omillar, global bozor beqarorligi hamda ichki iqtisodiyotda
tarkibiy o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lib, kelgusida savdo sohasida samaradorlikni
oshirish va innovatsion yondashuvlarni kuchaytirishni talab etadi.
1.2 Savdo iqtisodiyoti tushunchasi, uning tarkibiy tuzilmasi
Savdo iqtisodiyoti deganda, iqtisodiyotning tovar va xizmatlarni almashinuvi,
ularni bozor orqali taqsimlash va iste’molchiga yetkazish bilan bog‘liq qismi
tushuniladi. Keng ma’noda savdo iqtisodiyoti ishlab chiqarish va iste’molni
bog‘lovchi ko‘prik vazifasini o‘taydi – u yerda chakana va ulgurji savdo
tarmoqlari, transport-logistika xizmatlari hamda tashqi savdo (import-eksport)
jarayonlari jamlanadi. Savdo iqtisodiyoti jamiyatda ishlab chiqarilgan mahsulotni
iste’molchiga eltish, uning qiymatini ro‘yobga chiqarish va aholi ehtiyojlarini
qondirish funktsiyalarini bajaradi. Savdo sohasi aholining bandligini ta’minlashda
muhim tarmoq hisoblanadi. Minglab kichik biznes subyektlari savdo orqali o‘z
faoliyatini yo‘lga qo‘yib, daromad manbalarini yaratmoqda. Shu bilan birga, savdo
tizimi hududiy rivojlanishdagi tafovutlarni kamaytirishga xizmat qilmoqda.
Savdo iqtisodiyotining tarkibiy tuzilmasini ikki asosiy bo‘limga ajratish
mumkin: ichki savdo va tashqi savdo. Ichki savdo iqtisodiyoti mamlakat
ichkarisidagi tovar ayirboshlash jarayonlarini qamrab olib, chakana savdo
(mahsulotni bevosita aholiga sotish) va ulgurji savdo (mahsulotni yirik partiyalarda
vositachilar orqali sotish) tarmoqlaridan iborat. Masalan, yirik savdo markazlari,
bozorlar, do‘konlar chakana savdo tizimini tashkil etsa, distribyutorlik
kompaniyalari, ombor xo‘jaliklari ulgurji savdoning asosiy subyektlari
hisoblanadi. Ichki savdo iqtisodiyoti fani aynan mana shu savdo jarayonlarida yuz
berayotgan iqtisodiy munosabatlar hamda xo‘jalik mexanizmini o‘rganadi.
Boshqacha aytganda, tovarni ishlab chiqaruvchidan oxirgi iste’molchigacha
yetkazish oralig‘ida ro‘y beradigan iqtisodiy hodisalar – narxlarning shakllanishi,
talab va taklifning o‘zaro ta’siri, bozorlardagi raqobat muhitini tartibga solish kabi
jarayonlar savdo iqtisodiyotining mazmunini tashkil etadi.
11

Tashqi savdo esa davlatning boshqa davlatlar bilan amalga oshiradigan savdo
aloqalarini – eksport va import operatsiyalarini – qamrab oladi. Eksport milliy
iqtisodiyotda ishlab chiqarilgan ortiqcha mahsulotlarni xorijiy bozorlarda sotish
bo‘lsa, import mamlakat ichki ehtiyojlarini qoplash uchun xorijdan tovar va
xizmatlar xarid qilish jarayonidir. Tashqi savdo mamlakatning xalqaro iqtisodiy
integratsiyasini ta’minlab, uning to‘lov balansi va valyuta tushumlariga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, tashqi savdo orqali ilg‘or texnologiyalar, xorijiy
investitsiyalar jalb qilinishi yoki milliy mahsulotlarimizning jahon bozorida
raqobatbardoshligi oshirilishi mumkin.
O‘zbekiston misolida savdo iqtisodiyoti respublika iqtisodiyotining muhim
tarkibiy qismi sanaladi. Masalan, 2025-yil boshiga kelib, mamlakatimizda faoliyat
yuritayotgan jami korxona va tashkilotlarning 32,5% aynan savdo sohasida faoliyat
ko‘rsatmoqda. 5
Bu ko‘rsatkich bilan savdo sektori mamlakatda korxonalar soni
bo‘yicha yetakchi o‘rinda turadi va biznes faollikning asosiy yo‘nalishlaridan biri
ekanini tasdiqlaydi . Savdo sohasida band bo‘lgan aholi ulushi ham yuqori bo‘lib,
minglab odamlar savdo korxonalari, bozorlar, xizmat ko‘rsatish shoxobchalarida
Kelgusida savdo iqtisodiyotini rivojlantirishda eksport diversifikatsiyasi,
logistika xizmatlarini takomillashtirish, raqamli savdoni keng joriy etish va xalqaro
savdo standartlariga moslashuv ustuvor yo‘nalishlar hisoblanadi. Prezident
tashabbuslari asosida olib borilayotgan islohotlar savdo mehnat qiladi. Bundan
tashqari, savdo sektori YAIM shakllanishida sezilarli hissa qo‘shadi (chakana
savdo aylanmasi va xizmatlar orqali), davlat byudjetiga soliq tushumlarining
muhim qismi ham aynan savdo va xizmat ko‘rsatish sohasidan keladi.
Savdo iqtisodiyotining samarali faoliyati boshqa tarmoqlarning rivojlanishi
uchun ham muhim: u sanoat va qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini realizatsiya qilish
imkonini beradi, logistika va transport infratuzilmasini taraqqiy ettiradi, aholining
xarid qobiliyatini oshirish orqali iqtisodiy o‘sishga turtki beradi. Shu sababli, savdo
iqtisodiyotini tartibga solish va uning infratuzilmasini rivojlantirish bo‘yicha davlat
5
imv.uz saytidan olingan
12

siyosati har doim iqtisodiy islohotlarning ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib
kelgan.
O‘zbekiston savdo iqtisodiyoti davlat siyosati, normativ-huquqiy baza va
bozor mexanizmlarining uyg‘unlashuvi natijasida izchil rivojlanib bormoqda.
Prezident nutqlari va qarorlarida belgilangan vazifalar savdo sohasini iqtisodiy
o‘sishning muhim omiliga aylantirmoqda. Statistik tahlillar savdo iqtisodiyotining
mamlakat barqaror rivojlanishidagi strategik ahamiyatini tasdiqlaydi. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti o‘z nutqlarida savdo va tadbirkorlikni iqtisodiy
taraqqiyotning asosiy drayverlaridan biri sifatida ta’kidlab kelmoqda. Davlat
rahbari savdo erkinligini kengaytirish, eksport salohiyatini oshirish va milliy
mahsulotlarni xalqaro bozorlarga olib chiqish zarurligini qayd etib, “iqtisodiy
o‘sishning asosi – raqobatbardosh mahsulot va erkin savdo muhitidir” degan
g‘oyani ilgari suradi. So‘nggi yillarda qabul qilingan Prezident farmonlari va
qarorlari savdo-iqtisodiy munosabatlarni liberallashtirishga qaratilgan. Xususan,
tashqi savdoni soddalashtirish, bojxona tartib-taomillarini optimallashtirish,
eksportchilarni qo‘llab-quvvatlash hamda logistika infratuzilmasini rivojlantirish
bo‘yicha qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilindi.
O‘zbekiston chakana savdo sohasi mamlakat iqtisodiyotining muhim
tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Chakana savdo aholining kundalik ehtiyojlarini
qondirish, ichki bozorni rivojlantirish va bandlikni ta’minlashda katta rol o‘ynaydi.
So‘nggi yillarda ushbu sohada sezilarli o‘sish kuzatilmoqda, bunga iqtisodiy
islohotlar, tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash va raqamli texnologiyalarning joriy
etilishi sabab bo‘lmoqda.
Chakana savdo tarmog‘ida oziq-ovqat mahsulotlari, sanoat tovarlari, kiyim-
kechak, maishiy texnika va xizmatlar savdosi yetakchi o‘rinni egallaydi.
An’anaviy bozorlar bilan bir qatorda supermarketlar, savdo markazlari va mini-
marketlar soni ham oshib bormoqda. Ayniqsa, yirik shaharlarda zamonaviy savdo
infratuzilmasi jadal rivojlanmoqda.
13

2-jadval.
Aholi jon boshiga chakana savdo hajmi (oylik ming so’m) 6
.
Klassifikator 2025-M07 2025-M08 2025-M09 2025-M10
Qoraqalpog‘iston
Respublikasi 3889 4533 5196 5956
Andijon viloyati 4721 5493 6200 6967
Buxoro viloyati 6096 7147 8152 9210
Jizzax viloyati 4132 4818 5456 6184
Qashqadaryo viloyati 4174 4906 5572 6222
Navoiy viloyati 7790 9161 10483 11805
Namangan viloyati 4559 5354 6120 6894
Samarqand viloyati 4912 5702 6503 7278
Surxondaryo viloyati 5087 5913 6710 7555
Toshkent viloyati 7003 8224 9439 10742
Xorazm viloyati 4425 5197 5952 6776
Toshkent shahri 20298 23895 27211 30604
So‘nggi yillarda onlayn chakana savdo ham keng ommalashdi. Internet-
do‘konlar, mobil ilovalar va elektron to‘lov tizimlari aholiga qulaylik yaratib,
savdo jarayonini tezlashtirdi. Bu esa raqobatni kuchaytirib, mahsulot sifati va
xizmat darajasining oshishiga olib kelmoqda.
Umuman olganda, O‘zbekiston chakana savdosi barqaror rivojlanib, iqtisodiy
o‘sish va aholining turmush darajasini yaxshilashga xizmat qilmoqda.Statistik
ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekiston tashqi savdo aylanmasi so‘nggi yillarda barqaror
o‘sish tendensiyasini namoyon etmoqda. Eksport va import hajmlarining ortishi
mamlakatning jahon xo‘jalik aloqalariga integratsiyalashuv darajasini oshirmoqda.
6
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari asosida muallif tomonidan yasalgan
14

Asosiy savdo hamkorlari sifatida MDH davlatlari, Osiyo va Yevropa mamlakatlari
alohida o‘rin egallaydi.
Ichki savdo hajmining oshishi aholi daromadlarining o‘sishi va iste’mol
bozorining kengayishi bilan bevosita bog‘liq. Chakana savdo tarmog‘ida
zamonaviy savdo markazlari, elektron savdo platformalari va xizmatlar ulushi ortib
bormoqda. Bu jarayon savdo iqtisodiyotining raqamlashtirilayotganini ko‘rsatadi.
1.3 Barqaror rivojlanish va savdo iqtisodiyoti o‘zaro bog‘liqligi: nazariy
yondashuvlar va modellar
Barqaror rivojlanish va savdo iqtisodiyoti bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib,
ularning o‘zaro ta’sirini turli nazariy yondashuvlarda ko‘rish mumkin. Umuman
olganda, savdo iqtisodiyoti barqaror rivojlanishning iqtisodiy poydevorini
mustahkamlashga xizmat qiladi – u iqtisodiy o‘sishni tezlashtiradi, investitsiya
oqimlarini rag‘batlantiradi va yangi ish o‘rinlari yaratadi. Biroq, savdo jarayonlari
to‘g‘ri boshqarilmasa, barqaror rivojlanishning boshqa – ijtimoiy va ekologik –
poydevorlariga xavf tug‘dirishi ham mumkin. Shu bois, zamonaviy nazariy
yondashuvlar savdo siyosatiga barqaror rivojlanish tamoyillarini integratsiya qilish
zarurligini ta’kidlamoqda.
Nazariy jihatdan qaralganda, xalqaro savdo klassik va neoklassik modellarga
ko‘ra, har bir davlatga o‘zining solishtirma ustunligiga ega tovarlarini eksport
qilish orqali boylik orttirishga imkon beradi. Bu esa mamlakatlar farovonligini
oshirib, qashshoqlikni qisqartirishga (BRM-1) xizmat qilishi mumkin. Heckscher-
Ohlin modeli kabi an’anaviy nazariyalarda savdo resurslardan samarali foydalanish
va ishlab chiqarish hajmini ko‘paytirish omili sifatida ko‘riladi.
Shu nuqtai nazardan, savdo iqtisodiyoti barqaror rivojlanishning iqtisodiy
maqsadlariga erishishda vosita bo‘la oladi – xususan, barqaror o‘sish va iqtisodiy
diversifikatsiyani ta’minlashda.
Biroq, global savdoning keskin rivojlanishi atrof-muhitga jiddiy yuklama
keltirgani va ba’zan ijtimoiy tengsizliklarni chuqurlashtirgani kuzatilgan. Shu
sababli barqaror rivojlanish nuqtai nazaridan savdoga doir yangi konseptual
15

yondashuvlar paydo bo‘ldi. Masalan, “Barqaror savdo” (sustainable trade)
konsepsiyasi xalqaro savdo bitimlari va siyosatlariga ekologik hamda ijtimoiy
me’yorlarni integratsiya qilishni taklif etadi. Bu yondashuvga ko‘ra, savdo siyosati
faqat iqtisodiy o‘sishni emas, balki uglerod izi pasaytirilishini, resurslardan
tejamkor foydalanishni va aholi turmush darajasining adolatli oshirilishini ham
ko‘zda tutishi lozim.
Xalqaro tashkilotlar darajasida ham savdo va barqaror rivojlanish
integratsiyasi masalasiga e’tibor kuchaygan. Jumladan, Jahon savdo tashkiloti
(WTO) doirasida savdo qoidalarini ekologik me’yorlar bilan uyg‘unlashtirishga
qaratilgan tashabbuslar muhokama qilinmoqda.
WTO va BMTning Savdo va taraqqiyot konferensiyasi (UNCTAD) barqaror
rivojlanish kun tartibidagi savdo masalalarini yoritib, rivojlanayotgan davlatlarning
“yashil savdo” (atrof-muhitga zarar yetkazmaydigan mahsulotlarni eksport qilish)
imkoniyatlarini oshirishga ko‘maklashmoqda 7
Masalan, ba’zi rivojlanayotgan davlatlar ekologik toza qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari yoki qayta tiklanadigan energiya texnologiyalarini eksport qilish
orqali jahon bozorida o‘z ulushini kengaytirmoqda – bu holatda savdo iqtisodiyoti
barqaror rivojlanish maqsadlariga bevosita hissa qo‘shadi.
O‘zbekiston Respublikasi so‘nggi yillarda iqtisodiyotni liberallashtirish va
savdo siyosatini isloh etish yo‘nalishida izchil qadamlar tashlamoqda. Bu islohotlar
ko‘p jihatdan mamlakatning Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishi yo‘lida
muhim o‘rin tutadi. Savdo siyosati va institutlaridagi o‘zgarishlarni BRM
kontekstida tahlil qiladigan bo‘lsak, ularni bir necha yo‘nalishda ko‘rib chiqish
mumkin:
Tashqi savdo siyosatini liberallashtirish va integratsiya: 2023-yildan boshlab
O‘zbekistonda valyuta bozorini erkinlashtirish, import bojxona to‘lovlarini
pasaytirish, litsenziya va kvotalarni qisqartirish kabi choralar ko‘rildi. Valyuta
konvertatsiyasining joriy etilishi va so‘m kursining bozor mexanizmlariga o‘tishi
eksport qiluvchilarga qulay sharoit yaratdi, import qiluvchilarga esa barqarorlik
7
Jo‘raev T.T. Iqtisodiyot nazariyasi. O‘quv qo‘llanma. – T.: Iqtisod-moliya, 2022. - 370 b.
16

ta’minladi. Bu islohotlar BRM-8 (Iqtisodiy o‘sish) hamda BRM-17 (Hamkorlik)
maqsadlariga muvofiq bo‘lib, iqtisodiyotning ochiqligini oshirish orqali barqaror
o‘sishga zamin yaratdi. Natijada, yuqorida ko‘rilganidek, tashqi savdo hajmi
so‘nggi 5-6 yil ichida bir necha barobar oshdi. Ayniqsa, 2023-yilda O‘zbekiston
JST (Jahon savdo tashkiloti)ga a’zo bo‘lish jarayonini jonlantirdi – bu global savdo
tizimiga integratsiyalashish yo‘lida muhim qadamdir. JSTga qo‘shilish orqali
O‘zbekiston xalqaro savdo qoidalari va majburiyatlarini qabul qilib, savdo
siyosatini yanada barqaror va prognozlanadigan holga keltiradi. Mutaxassislarning
ta’kidlashicha, JSTga a’zolik xorijiy investorlar ishonchini oshiradi, milliy
mahsulotlar uchun yangi bozorlar ochadi va raqobat muhitini yaxshilaydi. Shu
bilan birga, bu jarayon mamlakatdan katta tayyorgarlik va institutsional salohiyatni
talab qiladi – normativ-huquqiy bazani takomillashtirish, kadrlarni o‘qitish va ichki
ishlab chiqaruvchilarni raqobatga moslashtirish zarur bo‘ladi. Ahamiyatli jihati,
JSTga a’zo bo‘lish bo‘yicha muzokaralar davomida O‘zbekiston sanoat va qishloq
xo‘jaligi sohalarini barqaror rivojlanish yo‘liga moslashtirishga ham intilmoqda,
zero JST talablaridan biri sifatida ekologik va sanitariya-me’yorlariga rioya etish
masalalari ham ko‘ndalang qo‘yiladi. Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda
savdo iqtisodiyoti sohasida kuchli institutlar va huquqiy bazaning mavjudligi zarur.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda bu borada bir qator yangiliklar joriy etildi.
Xususan, Eksportni rag‘batlantirish agentligi tashkil etilib, milliy eksportchilarni
qo‘llab-quvvatlash tizimi yo‘lga qo‘yildi. Ushbu agentlik BRM-9 (sanoat
innovatsiyasi) va BRM-17 doirasida ham muhim, chunki u kichik va o‘rta
korxonalarga eksport bo‘yicha maslahat va moliyaviy ko‘mak berib, ularning
global zanjirlarga qo‘shilishini osonlashtiradi. Shuningdek, Investitsiyalar, sanoat
va savdo vazirligi tuzildi (ilgari savdo va investitsiya alohida edi) – bu
institutsional konsolidatsiya savdo siyosati va investitsiya siyosatini yagona
strategik maqsadlarga yo‘naltirish imkonini berdi.
O‘zbekiston savdo iqtisodiyoti davlat siyosati, normativ-huquqiy baza va
bozor mexanizmlarining uyg‘unlashuvi natijasida izchil rivojlanib bormoqda.
17

Prezident nutqlari va qarorlarida belgilangan vazifalar savdo sohasini iqtisodiy
o‘sishning muhim omiliga aylantirmoqda. Statistik tahlillar savdo iqtisodiyotining
mamlakat barqaror rivojlanishidagi strategik ahamiyatini tasdiqlaydi. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti o‘z nutqlarida savdo va tadbirkorlikni iqtisodiy
taraqqiyotning asosiy drayverlaridan biri sifatida ta’kidlab kelmoqda. Davlat
rahbari savdo erkinligini kengaytirish, eksport salohiyatini oshirish va milliy
mahsulotlarni xalqaro bozorlarga olib chiqish zarurligini qayd etib, “iqtisodiy
o‘sishning asosi – raqobatbardosh mahsulot va erkin savdo muhitidir” degan
g‘oyani ilgari suradi. So‘nggi yillarda qabul qilingan Prezident farmonlari va
qarorlari savdo-iqtisodiy munosabatlarni liberallashtirishga qaratilgan. Xususan,
tashqi savdoni soddalashtirish, bojxona tartib-taomillarini optimallashtirish,
eksportchilarni qo‘llab-quvvatlash hamda logistika infratuzilmasini rivojlantirish
bo‘yicha qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilindi.
O‘zbekiston chakana savdo sohasi mamlakat iqtisodiyotining muhim
tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Chakana savdo aholining kundalik ehtiyojlarini
qondirish, ichki bozorni rivojlantirish va bandlikni ta’minlashda katta rol o‘ynaydi.
So‘nggi yillarda ushbu sohada sezilarli o‘sish kuzatilmoqda, bunga iqtisodiy
islohotlar, tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash va raqamli texnologiyalarning joriy
etilishi sabab bo‘lmoqda.
3-jadval.
O‘zbekiston raqamli iqtisodiyoti rivojlanishining asosiy ko‘rsatkichlari. 8
Ko‘rsatkich 2020 2022 2023
Raqamli iqtisodiyot ulushi (YAIM %) 3,1 % 4,3 % 5,5 %
Elektron tijorat hajmi (trln. so‘m) 11,5 18,3 25,7
Raqamli infratuzilma mahalliy iqtisodiyotning poydevoridir. Internet
tarmog‘i, mobil aloqa, kiberxavfsizlik, ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari,
bulutli texnologiyalar va IT-parklar mahalliy iqtisodiy rivojlanishning texnologik
8
https://stat.uz/uz/matbuot-markazi/e-lonlarr/38511-foydalanuvchilar-diqqatiga-291?utm_source
18

bazasini tashkil etadi. O‘zbekistonda IT-parklar, texnoparklar, biznes inkubatorlar
orqali raqamli iqtisodiyotning mahalliy modellarini shakllantirish va startaplarni
qo‘llab-quvvatlash tizimi rivojlanmoqda.
19

II BOB BARQAROR RIVOJLANISH SHAROITIDA SAVDO
IQTISODIYOTINING HOLATI VA ISTIQBOLI
2.1 Savdo iqtisodiyoti rivojlanishining amaldagi holati va asosiy
tendensiyalari va mamlakat misolida tahlil
Bugungi globallashuv sharoitida savdo iqtisodiyoti mamlakatlar iqtisodiy
rivojlanishining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ichki va tashqi savdoning
samarali tashkil etilishi milliy iqtisodiyot barqarorligini ta’minlash, aholining
turmush darajasini oshirish, ishlab chiqarish va iste’mol o‘rtasidagi muvozanatni
saqlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, bozor iqtisodiyotiga
bosqichma-bosqich o‘tayotgan O‘zbekiston uchun savdo sohasining rivoji strategik
yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida savdo iqtisodiyotini
rivojlantirish borasida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Savdo
infratuzilmasini modernizatsiya qilish, tashqi savdo aloqalarini liberallashtirish,
elektron savdoni joriy etish, raqobat muhitini yaxshilash va xususiy sektor
faolligini oshirish ushbu sohadagi asosiy yo‘nalishlar sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Natijada savdo hajmi, eksport va import ko‘rsatkichlari sezilarli darajada oshib,
savdo xizmatlarining sifati yaxshilanmoqda.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida savdo iqtisodiyoti mustaqil iqtisodiy subyektlar
faoliyatiga asoslanadi. Savdo subyektlari — chakana va ulgurji savdo korxonalari,
savdo tarmoqlari, logistika markazlari va elektron savdo platformalari bozor
infratuzilmasining ajralmas qismi hisoblanadi.
Savdoning rivojlanishi ishlab chiqarishni rag‘batlantiradi, chunki talab
mavjud bo‘lgan joyda taklif ham kengayadi. Shu bilan birga, savdo raqobat
muhitini shakllantirib, mahsulot sifati va assortimentini yaxshilashga xizmat qiladi.
O‘zbekiston Respublikasida bozor munosabatlariga o‘tish jarayonida savdo
iqtisodiyoti tubdan o‘zgardi. Davlat monopoliyasidan voz kechilib, xususiy va
20

nodavlat savdo subyektlari faoliyati kengaytirildi. Natijada savdo xizmatlari sifati
va xilma-xilligi sezilarli darajada oshdi.
O‘zbekiston Respublikasida savdo iqtisodiyotining rivojlanish jarayoni
mamlakat mustaqillikka erishganidan so‘ng bosqichma-bosqich amalga oshirildi.
Sovet davrida savdo tizimi markazlashgan reja asosida boshqarilgan bo‘lib, davlat
monopoliyasi ustuvor mavqega ega edi.
2018-yillardan boshlab O‘zbekistonda savdo iqtisodiyotining nisbatan
barqaror rivojlanish bosqichi kuzatildi. Ichki savdo tarmog‘i kengayib, ulgurji va
chakana savdo korxonalari soni oshdi. Savdo markazlari, bozorlar, logistika
tizimlari shakllandi. Tashqi savdo aloqalarida ham muhim o‘zgarishlar yuz berib,
eksport-import geografiyasi kengaya boshladi.
So‘nggi yillarda, ayniqsa 2020-yildan boshlab, savdo iqtisodiyotini
liberallashtirish jarayoni jadallashdi. Valyuta bozorining erkinlashtirilishi, bojxona
tartib-taomillarining soddalashtirilishi, eksportchilarni qo‘llab-quvvatlash
mexanizmlarining joriy etilishi savdo iqtisodiyotining yangi bosqichga
ko‘tarilishiga xizmat qildi.
Ichki savdo O‘zbekiston savdo iqtisodiyotining eng muhim tarkibiy qismi
hisoblanadi. Ichki savdo aholining kundalik ehtiyojlarini qondirish, milliy ishlab
chiqaruvchilar mahsulotlarini realizatsiya qilish va iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Bugungi kunda O‘zbekistonda chakana savdo hajmi yildan-yilga oshib
bormoqda. Chakana savdo tarmog‘ida asosan oziq-ovqat mahsulotlari, kiyim-
kechak, maishiy texnika va xizmatlar ustunlik qiladi. So‘nggi yillarda zamonaviy
savdo formatlari — supermarketlar, gipermarketlar va savdo-ko‘ngilochar
markazlar keng tarqalmoqda. Bu holat savdo madaniyatining o‘zgarishiga va
xizmatlar sifatining oshishiga olib kelmoqda.
Ichki savdoning rivojlanishida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik muhim
o‘rin tutadi. Savdo sohasida faoliyat yuritayotgan subyektlarning aksariyati kichik
biznes vakillaridan iborat bo‘lib, ular aholi bandligini ta’minlashda muhim ijtimoiy
vazifani bajaradi. Shu bilan birga, hududlar kesimida savdo rivoji notekis bo‘lib,
21

yirik shaharlarda savdo infratuzilmasi nisbatan rivojlangan, chekka hududlarda esa
bu borada muammolar saqlanib qolmoqda.
Ichki savdoda narx mexanizmi ham muhim ahamiyatga ega. Inflyatsiya
darajasi, aholining real daromadlari va ishlab chiqarish xarajatlari savdo hajmi va
tuzilmasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Davlat tomonidan ayrim ijtimoiy ahamiyatga
ega mahsulotlar narxlarini tartibga solish orqali bozor barqarorligini ta’minlashga
harakat qilinmoqda.
2020 2021 2022 2023 2024 202505101520253035
15.1
16.6 19.3 24.9 26.9 30.917
2- rasm. O‘zbekiston Respublikasi Eksport hajmi (yillar kesimida FOB
narxlarida , mlrd dollar) 9
Quyidagi diagramma O‘zbekiston Respublikasi eksport hajmining 2020–
2025-yillardagi dinamikasini aks ettiradi. Ko‘rsatkichlar FOB narxlarida, AQSh
dollarida (mlrd dollar) ifodalangan. Diagramma ma’lumotlariga ko‘ra, 2020–2025-
yillar davomida O‘zbekiston Respublikasining eksport hajmida barqaror o‘sish
tendensiyasi kuzatiladi. Xususan, 2020-yilda eksport hajmi 15 mlrd AQSh
9
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari asosida muallif tomonidan yasalgan.
22

dollarini tashkil etgan bo‘lsa, 2021-yilda ushbu ko‘rsatkich 16.6 mlrd dollarga
yetib, o‘sish sur’ati saqlanib qolgan. 10
2022-yilda eksport hajmi 19 mlrd AQSh dollarini tashkil etib, oldingi yilga
nisbatan sezilarli o‘sish qayd etilgan. Bu holat mamlakatda tashqi savdo
aloqalarining kengayishi, eksport mahsulotlari tarkibining diversifikatsiyalashuvi
hamda jahon bozorlariga integratsiya jarayonlarining jadallashuvi bilan izohlanadi.
2023-yilda eksport hajmi qariyb 25 mlrd AQSh dollariga yetib, keskin o‘sish
bosqichiga o‘tilganini ko‘rsatadi. Mazkur davrda eksport salohiyatining oshishi
sanoat mahsulotlari, qayta ishlangan xomashyo va yuqori qo‘shimcha qiymatga
ega tovarlar ulushining ortishi bilan bog‘liq.
2024-yilda eksport hajmi 26.9 mlrd AQSh dollarini tashkil etib, o‘sish sur’ati
nisbatan sekinlashgan bo‘lsa-da, ijobiy dinamika saqlanib qolgan. Bu holat global
iqtisodiy beqarorlik, tashqi bozorlardagi talabning o‘zgarishi yoki logistika
omillari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
2025-yilda esa eksport hajmi 31 mlrd AQSh dollariga yetib, tahlil
qilinayotgan davr ichida eng yuqori ko‘rsatkich qayd etilgan. Ushbu keskin o‘sish
eksportni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan davlat siyosati, yangi bozorlarning
o‘zlashtirilishi hamda ishlab chiqarish hajmlarining kengayishi natijasi sifatida
baholanadi.
Umuman olganda, 2020–2025-yillar oralig‘ida O‘zbekiston Respublikasi
eksport hajmi deyarli 2,4 barobarga oshgan. Bu mamlakat iqtisodiyotining tashqi
savdoga yo‘naltirilganligi kuchayib borayotganini, eksport salohiyati va
raqobatbardoshligi izchil ravishda ortib borayotganini ko‘rsatadi. Mazkur
tendensiya barqaror iqtisodiy o‘sish va xalqaro iqtisodiy integratsiyaning muhim
omili sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Tashqi savdo O‘zbekiston iqtisodiyotining ochiqlik darajasini belgilovchi
muhim ko‘rsatkichlardan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasining tashqi
savdo aylanmasi so‘nggi yillarda sezilarli darajada oshib, eksport va import hajmi
kengayib bormoqda.
10
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlaridan olingan.
23

Eksport tarkibida asosan sanoat mahsulotlari, rangli va qimmatbaho metallar,
qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, to‘qimachilik va oziq-ovqat mahsulotlari muhim
o‘rin egallaydi. So‘nggi yillarda xomashyo eksportidan tayyor mahsulotlar
eksportiga o‘tish tendensiyasi kuchaymoqda. Bu esa savdo iqtisodiyotida yuqori
qo‘shilgan qiymat yaratish imkonini bermoqda.
27.7
279
4.3
351
967.
572.
4 17.
2
640.8 16.6 416.1
Boshqa toifalarga kiritilmagan texnik xizmat ko'rsatish va
ta'mirlash xizmatlari
Transport
Safarlar (turizm)
Sug'urta va pensiya xizmatlari
Moliyaviy xizmatlar
Boshqa toifalarga kiritilmagan intellektual mulkdan foydalanish
uchun to'lovlar
Telekommunikatsiya, kompyuter va axborot xizmatlari
Jismoniy shaxslarga xizmatlar va madaniyat va dam olish
xizmatlari
Boshqa xizmatlar
3-rasm. 2024 yildagi Xizmatlar eksporti (xizmatlar turi bo‘yicha, mln $) 11
11
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari asosida muallif tomonidan yasalgan.
24

Import tarkibida esa mashina va uskunalar, transport vositalari, kimyo
mahsulotlari, yoqilg‘i-energetika resurslari ustunlik qiladi. Importning yuqori
ulushi sanoatni modernizatsiya qilish va ishlab chiqarishni rivojlantirish bilan
bog‘liq bo‘lib, uzoq muddatli istiqbolda ijobiy natijalarga olib kelishi mumkin.
Tashqi savdo geografiyasi ham kengayib bormoqda. An’anaviy savdo
hamkorlari bilan bir qatorda yangi bozorlar o‘zlashtirilmoqda. Bu holat
O‘zbekiston savdo iqtisodiyotining diversifikatsiyalashuviga xizmat qilmoqda.
Savdo infratuzilmasi savdo iqtisodiyotining samaradorligini belgilovchi
muhim omillardan biridir. Savdo infratuzilmasiga logistika markazlari,
omborxonalar, transport tarmoqlari, savdo maydonchalari va axborot tizimlari
kiradi.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda logistika tizimini rivojlantirishga alohida
e’tibor qaratilmoqda. Zamonaviy logistika markazlari barpo etilib, transport-
kommunikatsiya tarmoqlari kengaytirilmoqda. Bu esa savdo xarajatlarini
kamaytirish va mahsulot yetkazib berish muddatlarini qisqartirishga xizmat
qilmoqda.
Shu bilan birga, savdo infratuzilmasining hududlar bo‘yicha rivojlanish
darajasi bir xil emas. Ayrim hududlarda zamonaviy ombor va logistika
xizmatlarining yetishmasligi savdo iqtisodiyotining to‘liq rivojlanishiga to‘sqinlik
qilmoqda.
2.2 Barqaror rivojlanish maqsadlari yo’lida savdo siyosati va
institutsional islohotlar tahlili
Bugungi globallashuv sharoitida barqaror rivojlanish masalalari har bir
davlatning uzoq muddatli iqtisodiy va ijtimoiy siyosatida muhim o‘rin
egallamoqda. Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan qabul qilingan Barqaror
rivojlanish maqsadlari (BRM) mamlakatlarning iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy tenglik va
ekologik muvozanatni ta’minlashga qaratilgan kompleks yondashuvini belgilab
beradi. Ushbu jarayonda savdo siyosati va institutsional islohotlar barqaror
rivojlanishga erishishning asosiy vositalaridan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda.
25

O‘zbekiston Respublikasi mustaqillik yillarida, ayniqsa so‘nggi yillarda,
savdo-iqtisodiy munosabatlarni liberallashtirish, tashqi savdo hajmini kengaytirish
va institutsional muhitni yaxshilash bo‘yicha izchil islohotlarni amalga
oshirmoqda. Bu islohotlar BRMning 8-maqsadi (munosib mehnat va iqtisodiy
o‘sish), 9-maqsadi (sanoat, innovatsiyalar va infratuzilma), 10-maqsadi
(tengsizlikni qisqartirish) hamda 17-maqsadi (hamkorlikni mustahkamlash) bilan
chambarchas bog‘liqdir.
Savdo siyosati barqaror rivojlanishning iqtisodiy asosini mustahkamlovchi
muhim mexanizmdir. Tashqi va ichki savdo aloqalarining kengayishi ishlab
chiqarish hajmining oshishiga, yangi ish o‘rinlarining yaratilishiga va aholi
daromadlarining ko‘payishiga xizmat qiladi. BRM doirasida savdo siyosati nafaqat
iqtisodiy samaradorlikni, balki ijtimoiy adolat va ekologik barqarorlikni ham
ta’minlashga yo‘naltirilishi lozim.
O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatadiki, savdo siyosatini liberallashtirish
eksport salohiyatini oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Statistik
ma’lumotlarga ko‘ra, so‘nggi yillarda mamlakat tashqi savdo aylanmasi barqaror
sur’atlarda o‘sib bormoqda. Eksport tarkibida sanoat mahsulotlari, to‘qimachilik,
qishloq xo‘jaligi va xizmatlar ulushining ortib borishi BRM talablariga mos keladi.
O‘zbekiston Respublikasida savdo siyosati bosqichma-bosqich rivojlanib
kelmoqda. Dastlabki yillarda ichki bozorni himoyalashga qaratilgan proteksionistik
choralar ustuvor bo‘lgan bo‘lsa, keyingi davrda ochiq iqtisodiyot tamoyillariga
o‘tish jarayoni tezlashdi. Xususan, bojxona tariflarining soddalashtirilishi,
litsenziyalash tartibining qisqartirilishi va eksport-import jarayonlarining
raqamlashtirilishi savdo muhitini yaxshilashga xizmat qildi.
Prezident qarorlari (PQ) va farmonlari ushbu jarayonning huquqiy asosini
mustahkamladi. Jumladan, PQ–60-sonli qaror hamda tashqi savdoni
liberallashtirishga qaratilgan boshqa normativ-huquqiy hujjatlar savdo siyosatini
BRM bilan uyg‘unlashtirishga zamin yaratdi. 12
12
Mirziyoyev Sh.M. O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi va Yangi
O‘zbekiston taraqqiyot konsepsiyasi haqidagi nutqlari va ma’ruzalari. – Toshkent, 2017–2023.
26

Institutsional islohotlar barqaror rivojlanishning muhim sharti hisoblanadi.
Samarali institutlar bo‘lmagan sharoitda savdo siyosatining ijobiy natijalari to‘liq
namoyon bo‘lmaydi. O‘zbekistonda davlat boshqaruvi tizimini isloh qilish,
korrupsiyaga qarshi kurashish va biznes muhitini yaxshilashga qaratilgan chora-
tadbirlar institutsional rivojlanishni ta’minlamoqda.
3-jadval.
O‘zbekistonda YAIMdagi Ulgurji va chakana savdo indeksi
(trln so’mda) 13
ULGURJI VA CHAKANA SAVDO
2019 30.6
2020 35.2
2021 44.8
2022 52.9
2023 65.4
2024 84.8
2019-yilda ulgurji va chakana savdo hajmi 30,6 trln so‘mni tashkil etgan
bo‘lsa, 2020-yilda bu ko‘rsatkich 35,2 trln so‘mga yetib, 4,6 trln so‘mlik o‘sish
qayd etilgan. 2021-yilda savdo hajmi 44,8 trln so‘mni tashkil etib, avvalgi yilga
13
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari asosida muallif tomonidan yasalgan.
27

nisbatan sezilarli o‘sish kuzatilgan. Bu davrda savdo faoliyatining tiklanishi va
ichki bozor faolligining oshgani asosiy omil bo‘lgan.
2022-yilda ko‘rsatkich 52,9 trln so‘mga yetgan bo‘lib, savdo
infratuzilmasining kengayishi va tadbirkorlik subyektlari sonining ortishi bilan
izohlanadi. 2023-yilda esa ulgurji va chakana savdo hajmi 65,4 trln so‘mni tashkil
etib, o‘sish sur’atlari yanada tezlashganini ko‘rsatadi.
2024-yilda mazkur ko‘rsatkich 84,8 trln so‘mga yetib, 2019-yilga nisbatan
qariyb 2,8 barobar o‘sishga erishilgan. Ayniqsa, so‘nggi yillarda kuzatilgan keskin
o‘sish savdo sohasini liberallashtirish, soliq va bojxona imtiyozlari, shuningdek,
institutsional islohotlarning samarasi sifatida baholanadi.Davlat statistika qo‘mitasi
ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi yillarda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
subyektlari soni sezilarli darajada oshgan. Bu holat savdo faoliyatining
faollashuviga va BRM doirasida inklyuziv iqtisodiy o‘sishga xizmat qilmoqda
BRMning 8-maqsadi iqtisodiy o‘sishni jadallashtirish va munosib mehnat
sharoitlarini yaratishga qaratilgan. Savdo siyosati bu maqsadga erishishda asosiy
vositalardan biri bo‘lib, eksportni rag‘batlantirish orqali ishlab chiqarish hajmini
oshiradi. O‘zbekiston iqtisodiyotida tashqi savdoning yalpi ichki mahsulotdagi
ulushi yildan-yilga ortib bormoqda.
Rasmiy statistikaga ko‘ra, sanoat va xizmatlar sohasida yaratilayotgan
qo‘shimcha qiymat eksport orqali yangi bozorga chiqmoqda. Bu esa aholi
bandligini oshirib, ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlaydi.
Savdo siyosati innovatsiyalar va infratuzilma rivojiga ham bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Zamonaviy logistika markazlari, transport yo‘laklari va raqamli savdo
platformalarining rivojlanishi savdo xarajatlarini kamaytiradi. O‘zbekistonda
transport-logistika infratuzilmasini modernizatsiya qilish bo‘yicha qator PQ va
davlat dasturlari amalga oshirilmoqda.
Ushbu islohotlar natijasida eksport-import operatsiyalarining tezligi va
samaradorligi oshib, BRMning innovatsion rivojlanish talablariga mos sharoit
yaratilmoqda.
28

Savdo siyosati hududlararo va ijtimoiy tengsizlikni kamaytirishda ham
muhim rol o‘ynaydi. Hududiy eksport salohiyatini rivojlantirish, kichik biznesni va
kichik tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash orqali iqtisodiy imkoniyatlar
kengaytiriladi.
O‘zbekistonda hududlarni kompleks rivojlantirishga qaratilgan dasturlar
savdo infratuzilmasini barcha viloyatlarda rivojlantirishni ko‘zda tutadi.
2021 2022 2023 2024050100150200250300350400
186.7 229.2 275.6 345
4-rasm. Kichik tadbirkorlik subyektlarining chakana savdo aylanmasi
hajmi(trln so’m) 14
14
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari asosida muallif tomonidan yasalgan.
29

4-rasmda 2021–2024-yillar davomida kichik tadbirkorlik subyektlarining
chakana savdo aylanmasi hajmi dinamikasi aks ettirilgan. Grafikdan ko‘rinib
turibdiki, mazkur davrda chakana savdo aylanmasi barqaror va izchil o‘sish
tendensiyasiga ega bo‘lgan.
2021-yilda kichik tadbirkorlik subyektlarining chakana savdo aylanmasi 187
trln so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, 2022-yilda bu ko‘rsatkich 229 trln so‘mga yetib,
42 trln so‘mlik o‘sish qayd etilgan. 2023-yilda esa savdo aylanmasi 275 trln
so‘mni tashkil etib, o‘sish sur’ati saqlanib qolganini ko‘rsatadi.
2024-yilga kelib, chakana savdo aylanmasi 345 trln so‘mga yetgan bo‘lib, bu
2021-yilga nisbatan qariyb 1,8 barobar o‘sishni anglatadi. Ayniqsa, 2023–2024-
yillar oralig‘ida o‘sish hajmining sezilarli darajada tezlashgani kichik
tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan davlat siyosati, savdo
infratuzilmasining rivojlanishi hamda aholining to‘lov qobiliyati oshganidan
dalolat beradi.
Umuman olganda, mazkur ko‘rsatkichlar kichik tadbirkorlik subyektlari ichki
bozorni to‘ldirish, bandlikni oshirish va barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda
muhim rol o‘ynayotganini tasdiqlaydi. Ushbu ijobiy dinamika Barqaror rivojlanish
maqsadlarining 8-maqsadi — munosib mehnat va iqtisodiy o‘sish hamda 10-
maqsadi — tengsizlikni qisqartirish bilan uzviy bog‘liqdir.
BRMning 17-maqsadi xalqaro hamkorlikni mustahkamlashni nazarda tutadi.
O‘zbekiston ko‘plab davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan savdo-iqtisodiy
aloqalarni kengaytirmoqda. Erkin savdo bitimlari va mintaqaviy integratsiya
tashabbuslari savdo hajmining oshishiga xizmat qilmoqda.
Barqaror rivojlanish faqat iqtisodiy o‘sish bilan cheklanmaydi, balki ekologik
muvozanatni saqlashni ham talab etadi. Savdo siyosatida ekologik standartlarni
joriy etish, “yashil iqtisodiyot” tamoyillarini qo‘llash muhim ahamiyat kasb
etmoqda. O‘zbekistonda ekologik xavfsizlikni ta’minlashga qaratilgan qarorlar
savdo jarayonlarida ekologik mas’uliyatni oshirmoqda.
Savdo siyosati va institutsional islohotlar jarayonida qator muammolar ham
mavjud. Jumladan, logistika xarajatlarining yuqoriligi, ayrim hududlarda
30

infratuzilmaning yetarli darajada rivojlanmaganligi hamda kadrlar salohiyatining
cheklanganligi savdo samaradorligini pasaytirishi mumkin.
Barqaror rivojlanish maqsadlari kontekstida savdo siyosati va institutsional
islohotlar O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror va inklyuziv rivojlanishini
ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Savdo siyosatini liberallashtirish,
institutlarni mustahkamlash va xalqaro hamkorlikni kengaytirish BRMga
erishishning asosiy omillaridan biridir. Kelgusida ushbu yo‘nalishdagi islohotlarni
izchil davom ettirish mamlakatning uzoq muddatli taraqqiyotini ta’minlaydi.
2.3 Savdo iqtisodiyotini barqaror rivojlanish yo‘liga moslashtirish bo‘yicha
ustuvor yo‘nalishlar va takliflar
Savdo iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi milliy iqtisodiyotning uzluksiz
o‘sishini ta’minlovchi muhim omillardan biri hisoblanadi. Zamonaviy iqtisodiy
sharoitda savdo sohasi nafaqat tovarlar almashinuvi jarayoni, balki ishlab
chiqarish, iste’mol, logistika va moliyaviy oqimlarni birlashtiruvchi kompleks
tizim sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shu sababli savdo iqtisodiyotini
rivojlantirishda qisqa muddatli iqtisodiy manfaatlar bilan cheklanib qolmasdan,
uzoq muddatli barqarorlik tamoyillariga asoslangan yondashuvni shakllantirish
dolzarb vazifa hisoblanadi.
Barqaror rivojlanish konsepsiyasi savdo iqtisodiyotida iqtisodiy samaradorlik,
ijtimoiy barqarorlik va ekologik muvozanatning o‘zaro uyg‘unligini ta’minlashni
nazarda tutadi. O‘zbekiston sharoitida savdo iqtisodiyotini barqaror rivojlanish
yo‘liga moslashtirish mamlakatning bozor iqtisodiyotiga chuqur
integratsiyalashuvi, tashqi savdo aloqalarining kengayishi va ichki bozor
barqarorligini ta’minlash bilan bevosita bog‘liqdir. Shu nuqtai nazardan, savdo
tizimida olib borilayotgan islohotlar nafaqat savdo hajmini oshirishga, balki savdo
sifatini yaxshilashga ham qaratilishi lozim.
Savdo iqtisodiyotining barqaror rivojlanishini ta’minlashda ekologik omillar
tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Savdo infratuzilmasi, transport-logistika
tizimlari va qadoqlash jarayonlari atrof-muhitga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shu
31

sababli savdo sohasida “yashil iqtisodiyot” tamoyillarini joriy etish muhim
yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Energiya tejamkor savdo obyektlarini
rivojlantirish, ekologik toza qadoqlash materiallaridan foydalanish va chiqindilarni
qayta ishlash tizimini savdo amaliyotiga integratsiya qilish orqali ekologik
barqarorlikka erishish mumkin. Bu jarayon uzoq muddatda savdo subyektlarining
xarajatlarini kamaytirib, ularning raqobatbardoshligini oshiradi.
Savdo iqtisodiyotini barqaror rivojlantirishda raqamlashtirish jarayoni muhim
strategik ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalar savdo munosabatlarining
shaffofligini oshirib, bozor mexanizmlarining samarali ishlashiga xizmat qiladi.
Elektron savdo platformalarining kengayishi savdo subyektlari uchun yangi
bozorlar ochib, hududiy cheklovlarni kamaytiradi.
Shu bilan birga, raqamli savdo tizimlari orqali savdo operatsiyalarini nazorat
qilish va tahlil qilish imkoniyati kengayadi, bu esa savdo iqtisodiyotini
boshqarishda ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilishga zamin yaratadi.
Barqaror savdo iqtisodiyotini shakllantirishda logistika tizimining roli alohida
o‘rin tutadi. Mahsulotlarni saqlash, tashish va yetkazib berish jarayonlaridagi
samarasizlik savdo xarajatlarining oshishiga va mahsulot yo‘qotishlariga olib
keladi. Shu bois zamonaviy logistika infratuzilmasini rivojlantirish savdo
iqtisodiyotining barqarorligini ta’minlovchi muhim omil hisoblanadi. Aqlli
omborlar, raqamli monitoring tizimlari va logistika jarayonlarini avtomatlashtirish
orqali savdo samaradorligini oshirish mumkin. Bu esa savdo iqtisodiyotining
raqobatbardoshligini mustahkamlaydi.
Savdo iqtisodiyotini barqaror rivojlantirish jarayonida inklyuzivlik masalasi
ham muhim ahamiyatga ega. Savdo sohasida kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikning keng ishtiroki iqtisodiy o‘sishning ijtimoiy barqarorligini
ta’minlaydi. Kichik savdo subyektlari uchun qulay institutsional muhit yaratish,
raqamli savdo vositalaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish va moliyaviy
qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini takomillashtirish savdo iqtisodiyotining
barqaror rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu jarayon aholining bandligini
oshirish va daromadlar barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
32

Savdo iqtisodiyotini barqaror rivojlanish yo‘liga moslashtirishda eksportga
yo‘naltirilgan savdo modelini rivojlantirish alohida ahamiyat kasb etadi. Yuqori
qo‘shilgan qiymatga ega mahsulotlar eksportining kengayishi savdo balansining
barqarorligini ta’minlab, milliy iqtisodiyotning tashqi bozorlarga qaramligini
kamaytiradi. Shu nuqtai nazardan, eksport infratuzilmasini rivojlantirish, milliy
mahsulotlarning raqobatbardoshligini oshirish va eksportchilarni kompleks
qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini joriy etish zarur. Savdo iqtisodiyotini barqaror
rivojlanish yo‘liga moslashtirishda davlat savdo siyosatining roli alohida ahamiyat
kasb etadi.
O‘zbekiston Respublikasida savdo sanoati so‘nggi yillarda izchil rivojlanib,
yalpi ichki mahsulot tarkibida muhim ulushni egallab kelmoqda. Statistik
ma’lumotlarga ko‘ra, ulgurji va chakana savdo hajmining barqaror o‘sishi kichik
biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatining kengayishi bilan chambarchas
bog‘liqdir. Ayniqsa, chakana savdo tarmog‘ida raqamli texnologiyalar, elektron
savdo platformalari va zamonaviy logistika xizmatlarining joriy etilishi savdo
samaradorligini oshirmoqda.
Savdo sanoatining rivojlanishi institutsional islohotlar bilan ham uzviy
bog‘liq. Davlat tomonidan amalga oshirilayotgan savdoni liberallashtirish, soliq va
bojxona tizimini soddalashtirish hamda tadbirkorlik subyektlarini qo‘llab-
quvvatlashga qaratilgan qarorlar savdo muhitini yaxshilashga xizmat qilmoqda.
Davlat tomonidan amalga oshirilayotgan tartibga solish mexanizmlari savdo
bozorida muvozanatni ta’minlash, raqobat muhitini rivojlantirish va ijtimoiy
ahamiyatga ega mahsulotlar barqarorligini saqlashga xizmat qiladi. Shu bilan
birga, zamonaviy sharoitda savdo siyosatini faqat ma’muriy usullar bilan olib
borish yetarli emas, balki prognozga asoslangan, ilmiy tahlilga tayangan boshqaruv
mexanizmlarini joriy etish zarur.
Savdo iqtisodiyotini barqaror rivojlantirishda statistik tahlil muhim vosita
hisoblanadi. Statistik ko‘rsatkichlar savdo hajmi, tuzilmasi va dinamikasini
baholash imkonini beradi hamda qabul qilinayotgan qarorlarning samaradorligini
aniqlashga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda savdo
33

hajmlarining barqaror o‘sish tendensiyasi kuzatilmoqda, bu esa savdo
iqtisodiyotining rivojlanish salohiyati mavjud ekanligini ko‘rsatadi.
Ichki savdo barqaror rivojlanishning muhim tayanchi hisoblanadi. Aholi
daromadlarining oshishi, urbanizatsiya jarayonlari va iste’mol madaniyatining
o‘zgarishi ichki savdo hajmining kengayishiga olib kelmoqda. Chakana savdoning
rivojlanishi nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy ahamiyatga ham ega bo‘lib, aholi
bandligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
4-jadval
O‘zbekiston Respublikasida tashqi savdo ko‘rsatkichlari dinamikasi (FOB,
mlrd AQSh dollari) 15
Yillar Eksport Import Tashqi savdo
aylanmasi
2020 15,1 21,0 36,1
2021 16,6 25,4 42,0
2022 19,3 30,4 49,7
2023 24,9 35,1 60,0
2024 26,9 39,0 65,9
Jadval ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, 2020–2024-yillar davomida
O‘zbekiston eksport hajmi deyarli ikki baravarga yaqin oshgan. Bu holat tashqi
savdoning kengayishi va eksport salohiyatining mustahkamlanayotganidan dalolat
beradi. Shu bilan birga, import hajmining yuqori sur’atlarda o‘sishi tashqi savdo
15
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari asosida muallif tomonidan yasalgan.
34

balansida manfiy tafovut saqlanib qolayotganini ko‘rsatadi. Mazkur holat savdo
iqtisodiyotini barqaror rivojlantirishda eksportga yo‘naltirilgan strategiyani
kuchaytirish zarurligini taqozo etadi.
5-jadval
O‘zbekistonda chakana savdo hajmi o‘sish dinamikasi 16
Yillar Chakana savdo hajmi
(trln so‘m) O‘sish sur’ati (%)
2020 194,8 102,7
2021 249,6 109,1
2022 301,2 106,3
2023 358,4 108,9
2024 412,0 107,5
Mazkur jadvaldan ko‘rinib turibdiki, chakana savdo hajmi yil sayin barqaror
o‘sib bormoqda. Bu esa ichki bozorning rivojlanayotganini va savdo
iqtisodiyotining ichki talab hisobiga mustahkamlanayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan
birga, savdo hajmining o‘sishi barqaror rivojlanish nuqtai nazaridan sifat
ko‘rsatkichlari bilan ham qo‘llab-quvvatlanishi lozim.
Savdo iqtisodiyotini barqaror rivojlantirishda hududlararo tafovutlarni
qisqartirish muhim vazifalardan biridir. Ayrim hududlarda savdo
infratuzilmasining yetarli darajada rivojlanmaganligi savdo samaradorligini
pasaytiradi. Shu bois hududiy savdo-logistika markazlarini rivojlantirish, transport
tarmoqlarini yaxshilash va hududiy savdo klasterlarini tashkil etish orqali
hududlararo iqtisodiy muvozanatni ta’minlash mumkin.
16
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari asosida muallif tomonidan yasalgan.
35

Raqamli savdoning rivojlanishi savdo iqtisodiyotining barqarorligini
ta’minlovchi muhim omil hisoblanadi. Elektron savdo platformalari orqali savdo
subyektlari xarajatlarini kamaytirib, bozorga chiqish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Raqamli savdo, ayniqsa, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlari uchun
muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ularning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat
qiladi.
Savdo iqtisodiyotini barqaror rivojlanish yo‘liga moslashtirishda institutsional
barqarorlikni ta’minlash ham muhim ahamiyat kasb etadi. Savdo faoliyatini
tartibga soluvchi huquqiy-me’yoriy bazaning barqarorligi va shaffofligi savdo
subyektlari faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli savdo sohasida normativ
hujjatlarni takomillashtirish, ularni raqamlashtirish va ma’muriy to‘siqlarni
qisqartirish barqaror rivojlanishning muhim sharti hisoblanadi.
Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, savdo iqtisodiyotini barqaror
rivojlanish yo‘liga moslashtirish statistik asoslangan, kompleks va uzoq muddatli
yondashuvni talab etadi. Savdo hajmining o‘sishi bilan bir qatorda uning tarkibi,
sifati va hududiy muvozanatini ta’minlash barqaror rivojlanishning muhim omillari
bo’lib qolmoqda.
Savdo iqtisodiyotini barqaror rivojlanish yo‘liga moslashtirish O‘zbekiston
uchun dolzarb va strategik ahamiyatga ega vazifa hisoblanadi. Tadqiqot davomida
aniqlanishicha, so‘nggi besh yil ichida mamlakatning tashqi va ichki savdo
hajmlari barqaror o‘sish sur’atlarini namoyon qilmoqda. Shu bilan birga, savdo
balansidagi manfiy tafovut, hududlararo tafovutlar va raqobatbardoshlikning
yetarli darajada oshmaganligi barqaror rivojlanish yo‘nalishida ayrim muammolar
mavjudligini ko‘rsatadi.
Barqaror savdo tizimini shakllantirishda birinchi navbatda ekologik omillarni
hisobga olish zarur. “Yashil savdo” tamoyillarini tatbiq etish orqali savdo
sohasining energiya va resurslar samaradorligini oshirish, chiqindilarni kamaytirish
va ekologik barqarorlikni ta’minlash mumkin. Shu bilan birga, zamonaviy
logistika va raqamli savdo tizimlarini joriy etish savdo jarayonlarining shaffofligi
36

va samaradorligini oshirib, norasmiy iqtisodiy oqimlarning qisqarishiga yordam
beradi.
Eksportga yo‘naltirilgan savdo strategiyasini rivojlantirish O‘zbekiston savdo
iqtisodiyotining barqarorligini mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. Yuqori
qo‘shilgan qiymatga ega mahsulotlar eksportini kengaytirish orqali tashqi savdo
balansini yaxshilash va milliy iqtisodiyotning global bozorlar bilan integratsiyasini
mustahkamlash mumkin. Shu nuqtai nazardan, milliy mahsulotlar va brendlarni
targ‘ib qiluvchi innovatsion marketing platformalarini rivojlantirish,
eksportchilarga kompleks qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini taqdim etish zarur.
Kelajakka keladigan prognoz shuni ko‘rsatadiki, agar yuqorida ta’kidlangan
innovatsion va barqaror yondashuvlar amalga oshirilsa, O‘zbekiston savdo
iqtisodiyoti 2030-yilga kelib quyidagi tendensiyalarga ega bo‘lishi mumkin:
1. Tashqi savdo hajmi yiliga o‘rtacha 6–8% o‘sish sur’atini saqlaydi,
eksportdagi yuqori qo‘shilgan qiymatga ega tovarlar ulushi 40–45%ga yetadi.
2. Ichki chakana savdo hajmi urbanizatsiya va aholining daromadlari
oshishi bilan barqaror o‘sishni davom ettiradi, bu esa hududlararo iqtisodiy
tafovutni kamaytiradi.
3. Raqamli savdo platformalari va aqlli logistika tizimlari savdo
operatsiyalarining tezligi va aniqligini oshiradi, bu esa xarajatlarni 15–20%ga
qisqartirish imkonini beradi.
4. Ekologik barqarorlik orqali savdo sektori energiya va resurslardan
samarali foydalanadi, chiqindilar hajmi sezilarli darajada kamayadi.
Bundan kelib chiqib, savdo iqtisodiyotini barqaror rivojlanish yo‘liga
moslashtirish bo‘yicha quyidagi takliflar keltiriladi:
1. Savdo obyektlarida va logistika markazlarida energiya tejamkor
texnologiyalar va qayta tiklanuvchi energiya manbalarini joriy etish.
2. Raqamli savdo platformalari va sun’iy intellekt asosidagi prognoz
tizimlarini kengaytirish, shaffoflikni oshirish va savdo jarayonlarini
avtomatlashtirish.
37

3. Hududlararo savdo-logistika klasterlarini rivojlantirish, transport
tarmoqlarini modernizatsiya qilish va ichki bozorni barqaror ta’minlash.
4. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarini elektron savdo va
mikrologistika xizmatlari orqali qo‘llab-quvvatlash.
5. Eksportni rivojlantirish: milliy mahsulotlarni raqamli marketing
platformalari orqali targ‘ib qilish, eksportchilarga sertifikatlash va moliyaviy
qo‘llab-quvvatlash tizimini kengaytirish.
6. Statistik va ilmiy asoslangan boshqaruv: savdo siyosatini prognoz va
katta ma’lumotlar tahlili asosida olib borish, normativ-huquqiy bazani
takomillashtirish.
Xulosa qilib aytganda, yuqoridagi takliflar amalga oshirilsa, O‘zbekiston
savdo iqtisodiyoti barqaror rivojlanish yo‘liga samarali moslashadi. Bu jarayon
iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy barqarorlikni birlashtirib, mamlakatning uzoq
muddatli raqobatbardoshligini oshiradi hamda xalqaro bozorlarda ishonchli o‘rin
egallash imkonini beradi. Kelajakda savdo iqtisodiyoti rivojlanishi ushbu
innovatsion va barqaror yondashuvlarga bevosita bog‘liq bo‘ladi.
38

XULOSA
Xizmat ko‘rsatish sohasi va ishlab chiqarish tarmoqlari o‘rtasidagi
aloqadorlikning kuchayishi zamonaviy iqtisodiyotning eng muhim tarkibiy
yo‘nalishlaridan biri sifatida shakllanib bormoqda. Bugungi globallashuv,
raqobatning keskinlashuvi, bozor mexanizmlarining murakkablashuvi sharoitida
ishlab chiqarish korxonalarining samaradorligi va raqobatbardoshligi xizmatlar
sektorining qanchalik rivojlanganligi bilan bevosita bog‘liqdir. Natijada
iqtisodiyotning real sektori bilan xizmatlar sohasi o‘rtasida o‘zaro mustahkam
bog‘liqlik vujudga kelmoqda, bu bog‘liqlik esa transport, aloqa va moliya
xizmatlarining sifat darajasi, ulardagi innovatsion yondashuvlar hamda
infratuzilma salohiyatiga tayangan holda takomillashib bormoqda.
Transport xizmatlarining rivojlanishi ishlab chiqarish tarmoqlari
faoliyatining uzluksizligini ta’minlovchi asosiy shartlardan biridir. Mahsulotni
xomashyo manbalaridan ishlab chiqarish korxonalariga, undan tayyor mahsulot
sifatida iste’molchiga yetkazib berish jarayonida transport tizimi hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Transport-logistika xizmatlarining modernizatsiyalashuvi, multimodal
tashish tizimlarining kengayishi, yuk oqimlarining raqamli boshqaruvi, logistika
markazlari tarmog‘ining kengayishi sanoat korxonalarining vaqt va xarajatlarini
sezilarli darajada kamaytiradi. Shu bilan birga, transport tizimidagi samaradorlik
eksport imkoniyatlarini kengaytiradi, ishlab chiqarish jarayonlarini bozorlarga
tezkor moslashtirishga yordam beradi va iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida
integratsiyani kuchaytiradi.
Aloqa va axborot-kommunikatsiya xizmatlarining rivojlanishi esa ishlab
chiqarish jarayonlarini raqamlashtirish, korxonalar o‘rtasidagi axborot
almashinuvini tezlashtirish, boshqaruv tizimlarini avtomatlashtirish, logistika
zanjirlarini optimallashtirish va xizmatlar ko‘rsatish sifatini oshirish imkonini
beradi. Telekommunikatsiya tizimlarining zamonaviylashuvi, internet
xizmatlarining kengayishi, raqamli platformalarning paydo bo‘lishi sanoat
korxonalarining boshqaruvini engillashtiradi, ularga tezkor ma’lumot asosida
39

strategik qarorlar qabul qilish imkonini yaratadi. Axborot aloqasining yuqori
darajada rivojlanishi xizmatlar sektori bilan ishlab chiqarish o‘rtasidagi
integratsiyaning texnologik poydevorini mustahkamlaydi.
Kreditlash, investitsiya jalb qilish, sug‘urta, lizing, faktorinq va boshqa
moliyaviy vositalar korxonalarning moliyaviy barqarorligini ta’minlaydi, ularga
modernizatsiya, innovatsion texnologiyalarni joriy etish, yangi ishlab chiqarish
quvvatlarini yaratish imkonini beradi. Moliyaviy infratuzilmaning rivojlanishi
sanoat bilan xizmatlar sektori o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning kengayishiga,
yangi qo‘shimcha qiymat yaratish mexanizmlarining shakllanishiga zamin
yaratadi. Xalqaro moliyaviy institutlar, banklar va fond bozorlari tomonidan
taqdim etilayotgan zamonaviy moliyaviy mahsulotlar ishlab chiqaruvchilarning
texnologik rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi.
Umuman olganda, xizmat ko‘rsatish sohasi va ishlab chiqarish tarmoqlari
o‘rtasidagi aloqadorlikning rivojlanishi iqtisodiyotning innovatsion, barqaror va
raqobatbardosh tuzilmasini shakllantiradi. Transport, aloqa va moliya
xizmatlarining izchil takomillashuvi ishlab chiqarish salohiyatini kuchaytirish,
resurslardan samarali foydalanish, mahsulot tannarxini pasaytirish, eksportga
yo‘naltirilgan ishlab chiqarish jarayonlarini rivojlantirish va yangi bozorlarni
egallash imkonini beradi. Shu jihatdan mazkur tarmoqlarning raqamlashtirilishi,
infratuzilmasining modernizatsiyasi, xizmatlar sifatining oshirilishi, innovatsion
texnologiyalarning keng joriy etilishi iqtisodiy o‘sishni ta’minlovchi ustuvor
omillardan biri sifatida e’tirof etiladi.
Shuningdek, xizmatlar sohasi bilan ishlab chiqarish o‘rtasidagi integratsiya
chuqurlashgani sayin iqtisodiyotda yangi xizmat turlari shakllanadi, qo‘shimcha
ish o‘rinlari yaratiladi, korxonalar o‘zaro hamkorlikning zamonaviy shakllariga
o‘tadi. Natijada mamlakatning investitsion jozibadorligi, eksport salohiyati va
iqtisodiy xavfsizligi yanada mustahkamlanadi. Bu esa xizmatlar sektori va ishlab
chiqarish tarmoqlari o‘rtasidagi aloqadorlikni yanada rivojlantirish, ularni
kompleks qo‘llab-quvvatlash va innovatsion boshqaruv mexanizmlarini
shakllantirishni dolzarb vazifa sifatida ko‘rsatadi.
40

ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasini
innovatsion rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni, PF–5544, 2018 yil 21
sentyabr.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Transport-logistika tizimini
rivojlantirish va yuk tashish hajmlarini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–
4302 qarori, 2019 yil.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli iqtisodiyot va elektron
hukumatni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni, PF–6079, 2020 yil
5 oktyabr.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Bank-moliya tizimini isloh qilish
strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni, PF–5992, 2020 yil.
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yagona intermodal transport tizimini
rivojlantirish konsepsiyasi” to‘g‘risidagi qarori, PQ–5037, 2021 yil.
7. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining "Raqamli iqtisodiyotni
rivojlantirish bo‘yicha 2020–2030 yillarga mo‘ljallangan dastur" to‘g‘risidagi
qarori.
8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Iqtisodiyotning real sektori
korxonalarida modernizatsiya va texnik yangilanish jarayonlarini jadallashtirish
chora-tadbirlari” haqidagi Farmoni.
9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi:
“O‘zbekiston iqtisodiyoti bo‘yicha yillik statistik to‘plam”. – Toshkent, so‘nggi
nashrlar.
10. O‘zbekiston Respublikasi Transport vazirligi, “Transport xizmatlarini
rivojlantirish strategiyasi”, Toshkent.
11. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi . – Toshkent: O‘zbekiston, 2021.
12. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo
etamiz . – Toshkent: O‘zbekiston, 2017.
41

13. Mirziyoyev Sh.M. O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirish bo‘yicha
Harakatlar strategiyasi va Yangi O‘zbekiston taraqqiyot konsepsiyasi haqidagi
nutqlari va ma’ruzalari. – Toshkent, 2017–2023.
14. Abdullaev A., Alimov R. Iqtisodiyot nazariyasi . – Toshkent: Iqtisod–Moliya,
2019.
15. Axmedov A. Aloqa iqtisodiyoti va telekommunikatsiyalar infratuzilmasi . –
Toshkent: Innovatsiya, 2019.
16. G‘aniyev N., Xasanov B. Xizmatlar sohasi iqtisodiyoti . – Toshkent: TDIU
nashriyoti, 2020.
17. Jo‘rayev O. O‘zbekiston iqtisodiyoti: rivojlanish tendensiyalari va istiqbollari .
– Toshkent: Akademnashr, 2020.
18. Karimov A. Ishlab chiqarish jarayonlari va ularning iqtisodiy samaradorligi . –
Toshkent: Fan va texnologiya, 2018.
19. Mamadaliyev O. Transport-logistika tizimida boshqaruv . – Toshkent: TDIU,
2022.
20. Olimov Sh., Kadirov I. Mamlakat transport-kommunikatsiya tizimi rivoji . –
Toshkent: Sharq, 2019.
21. Qodirov X. Moliya bozorlari va moliyaviy xizmatlar . – Toshkent: Iqtisod, 2017.
22. Qo‘chqorova S. Xizmatlar sektori menejmenti . – Toshkent: TDIU, 2021.
23. Rasulov U. Logistika va ta’minot zanjiri boshqaruvi . – Toshkent: Adabiyot
jamg‘armasi, 2020.
24. Raximov M. O‘zbekiston sanoatining modernizatsiyasi: nazariya va amaliyot .
– Toshkent: Akademik nashriyot, 2020.
25. Safarov N. Raqamli transformatsiya va iqtisodiy integratsiya jarayonlari . –
Toshkent: Iqtisod–Moliya, 2022.
26. Teshaboyev B. Raqamli iqtisodiyot asoslari . – Toshkent: Innovatsiya ziyo,
2021.
27. Tursunov B. Iqtisodiyot tarmoqlari integratsiyasi va modernizatsiya
jarayonlari . – Toshkent: Innovatsion iqtisodiyot markazi, 2021.
42

28. Xo‘jayev Sh. Transport iqtisodiyoti va logistika asoslari . – Toshkent:
IQTISOD, 2021.
29. www.president.uz O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti
(Prezident Sh.M. Mirziyoyevning asarlari, ma’ruzalari, Murojaatnomalari)
30. www.stat.uz O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi
(YAIM, xizmatlar sohasi, sanoat va transport statistikasi)
31. www.cbu.uz O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki
(kreditlar, moliyaviy ko‘rsatkichlar)
43

Купить