Jismoniy shaxslar daromadiga solinadigan soliqni hisoblash va budjetga to’lash tartibini takomillashtirish - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	86.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Jismoniy shaxslar daromadiga solinadigan soliqni hisoblash va budjetga to’lash tartibini takomillashtirish

Купить

Jismoniy shaxslar daromadiga solinadigan soliqni hisoblash va budjetga to’lash tartibini takomillashtirish

M U N D A R I J A KIRISH ................................................................................................................ 4 I. BOB. MAHALLIY BYUDJETLAR DAROMADLARINI SHAKLLANTIRISH VA MAHALLIY SOLIQLARNI ................................... UNDIRISHNING NAZARIY ASOSLARI ............................................ 8 1.1. Mahalliy byudjetlar daromadlarini shakllantirishning mohiyati va ....... prinsiplari ........................................................................................................ 8 1.2. Mahalliy soliqlarning mazmun-mohiyati va xususiyatlari ................... 14 II. BOB. MAHALLIY SOLIQLARNI UNDIRISH TARTIBINING ............... TAHLILI (Denov tumani misolida) ..................................................... 20 2.1. Mahalliy soliqlarning byudj

3.2. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida mahalliy soliqlarni undirish va mahalliy byudjetlar daromadlarini shakllantirishdagi ahamiyatini oshirish masalalari ............................................................................................................ 50 XULOSA ............................................................................................................ 56 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ..................................... 59 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimiz hududlari ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotini ta’minlashda mahalliy byudjetlarning o’rni va ahamiyati katta. Mahalliy byudjetlar daromadlarini shakllantirish amaliyotida turli manbalardan foydalanilsada, ularning birlamchi daromad manbai hisoblangan mahalliy soliqlarning ahamiyatini osh

2012 yilda soliq yukini kamaytirish siyosati davom ettirildi. Kichik korxona va mikrofirmalar uchun yagona soliq to’lovi stavkalari 6 foizdan 5 foizga tushirilgani, yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun belgilangan soliq stavkasi esa sezilarli tarzda, ya’ni o’rtacha ikki barobar kamaytirilgani buni yaqqol tasdiqlaydi. Shularga qaramasdan, davlat byudjetining daromadlar qismi bo’yicha ko’rsatkichlari to’liq bajarildi, erishilgan profitsit yalpi ichki mahsulotga nisbatan 0,4 foizni tashkil etdi 1 . Ushbu erishilayotgan yutuqlar boshqa omillar bilan birga samarali soliq siyosatiga bevosita bog’liqdir. “2013 yilda mutanosib va barqaror davlat byudjetini shakllantirish maqsadida soliq ma’murchiligini yanada takomillashtirish va erkinlashtirish, mahalliy byudjetlarning daromad qismini mustahkamlas

xisobidan mahalliy byudjetlar daromadlarining ko’pi bilan 15-17 foizi shakllanmoqda, xolos. Ayrim hududlarda uning salmog’i 10 foizdan past bo’lgan darajada hamon saqlanib qolmoqda. Aksincha, mahalliy byudjetlar daromadlarini shakllantirishda umumdavlat soliqlaridan ajratmalar hal qiluvchi ahamiyatga ega bo’lib kelayapti. Bundan ko’rinadiki, mahalliy byudjet daromadlarini shakllantirishda mahalliy soliqlarning ahamiyatini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu holat o’z navbatida bitiruv malakaviy ishi mavzusining dolzarbligini ifodalaydi. Bitiruv malakaviy ishning ob’ekti va predmeti. Denov tumanida faoliyat ko’rsatayotgan yuridik va jismoniy shaxslar to’laydigan mahalliy soliqlar mazkur ishning ob’ekti hisoblanadi. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida yuridik va jismoniy shaxslar

tahlil qilish;  mahalliy hokimiyat organlarining mahalliy byudjetlar daromadlarini mustahkamlashdagi vakolatlarini oshirish yo’llarini yoritish;  iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida mahalliy soliqlarni undirish va mahalliy byudjetlar daromadlarini shakllantirishdagi ahamiyatini oshirish masalalarini bayon etish. Mavzuning nazariy va amaliy ahamiyati. Malakaviy ishdan olingan ilmiy xulosalar va amaliy tavsiyalardan iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida mahalliy soliqlarni takomillashtirishga doir ilmiy ishlarni olib borishda, mamlakatimiz soliq tizimini yanada takomillashtirishda foydalanish mumkin. Shuningdek, malakaviy ish materiallaridan o’rta maxsus kasb-hunar kollejlarida soliq tizimiga doir fanlarni o’qitishda foydalanish mumkin. Bitiruv malakaviy ishning tarkibi. Biti

Ish xulosa bilan yakunlanib, unda mavzuni o’rganish natijasida chiqarilgan nazariy va amaliy xulosalar umumlashtirilgan. I. BOB. MAHALLIY BYUDJETLAR DAROMADLARINI SHAKLLANTIRISH VA MAHALLIY SOLIQLARNI UNDIRISHNING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Mahalliy byudjetlar daromadlarini shakllantirishning mohiyati va prinsiplari Soliq tizimi va byudjet tuzilishini shakllantirishning eng asosiy muammolaridan bo’lib bir xil darajadagi iqtisodiy sub’ektlar byudjetlari o’rtasida soliqlarni taqsimlashda bir tomonlama yondoshuvni ta’minlash hisoblanadi. Hududiy byudjetlarda soliqlarni taqsimlashda yagona yondoshuv soliqlarning teng bazasi hududiy byudjetga teng ravishda soliqli tushumlarni beradi. Byudjet daromadlarini shakllantirish va unda mahalliy soliqlarning rolini aniqlash uchun, eng avvalo, shu jarayonga t

Haqiqatdan ham byudjet daromadlarini shakllantirish va unda mahalliy soliqlarning rolini oshirish masalasini oqilona hal etish uchun, avvalo, ana shu yuqorida keltirilgan masalalarga jiddiy e’tibor bermoq lozim. Prof. L.Drobozinaning fikricha, “byudjet daromadlari - bu byudjetga jalb qilinadigan soliqli va soliqsiz mablag’lar”. Prof. M.Afanasev nazarida “byudjet daromadlari - bu amaldagi qonunchilikka muvofiq ravishda tiklanmaydigan va qaytarilmaydigan tartibda davlat hokimiyat organlari va mahalliy o’z-o’zini boshqarish organlarining ixtiyoriga kelib tushadigan pul mablag’lari”. Professorlar M.Romanovskiy, O.Vrublevskaya va B.Sabantilar byudjet daromadlarining mohiyatini ifodalovchi quyidagi ta’rifni berganlar: “byudjet daromadlari davlat hokimiyati va mahalliy o’z-o’zini boshqarish organ

Byudjet daromadlarini shakllantirishning umumiy masalalari, xususan, byudjet daromadlarini shakllantirishning ilmiy-nazariy asoslari, byudjetning soliqli daromadlari, byudjet daromadlarining boshqa manbalari, iqtisodiyotning erkinlashuvi sharoitida byudjet daromadlarini shakllantirishning asosiy yo’nalishlari kabi masalalar birinchilar qatori o’zbek iqtisodchi olimlaridan prof. A.Jo’raevning ishlarida tadqiq etilgan. Unda muallif byudjet daromadlarini shakllantirishning zarurligi, mohiyati, manbalari va omillari, byudjet daromadlarini tasniflash mezonlari, byudjet daromadlarini shakllantirish yuzasidan xorijiy davlatlarning ijobiy tajribalarini o’zlashtirish, byudjetning soliqli daromadlari tarkibi va dinamikasi, soliqlarning byudjet tizimi bo’g’inlari o’rtasida taqsimlanish tartibi, to’g’

funktsiyalariki ajarish uchun zarur bo’lgan davlat markazlashtirilgan moliyaviy resurslarining bir qismi byudjet daromadlari deyiladi. Shunisi xarakterliki, byudjet daromadlari mamlakatlarning davlat tuzilishiga bog’liq ravishda farqlanadi. Unga ko’ra byudjet daromadlari markaziy (davlat) byudjet(i) daromadlari va unitar (yagona) davlatlardagi mahalliy byudjetlar daromadlaridan iborat bo’lishi mumkin. Bir vaqtning o’zida, federativ (ittifoqchilik) tuzilish(i)ga ega bo’lgan davlatlarda byudjet daromadlarining bu ikki ko’rinishi federatsiya a’zolari byudjetlarining daromadlari bilan to’ldiriladi. Byudjet daromadlarini va davlatning daromadlaridan ham farqlamoq lozim. Shunga ko’ra, byudjet daromadlari davlatning daromadlariga nisbatan torroq bo’lgan tushuncha hisoblanadi. Buning sababi shunda

Milliy daromadni qayta taqsimlashning asosiy metodi soliqlar bo’lganligi uchun ular yordamida byudjet daromadlarining asosiy salmog’i ta’minlanadi. Shuningdek, davlat kreditlari va qog’oz pullar emissiyasi ham byudjet daromadlarining navbatdagisi bo’lib hisoblanadi. Byudjet daromadlariga tegishli bo’lgan xarakterli xususiyatlardan biri ularning mamlakat yalpi ichki (milliy) mahsulotini taqsimlash va qayta taqsimlash umumiy jarayonining elementlaridan biri bo’lib, oraliq (tranzit) xarakterga ega ekanligidir. Bu daromadlar yuridik va jismoniy shaxslarga tegishli bo’lgan daromadlar va jamg’armalarning bir qismining byudjetga o’tkazilishi natijasida vujudga keladi. O’z navbatida, byudjet daromadlarining moddiy-buyumlashgan mazmuni davlatning ixtiyoriga borib tushgan pul mablag’laridan iborat.

yordamida shakllanganligini inobatga olib, bu jarayonda hayot sinovlaridan muvaffaqiyatli o’tgan va ularning to’g’ri ekanligini hayotning o’zi tasdiqlagan bir necha printsiplardan foydalanish kerakligini allaqachon isbotlab bergan. 1-rasm. Byudjet daromadlarini shakllantirish printsiplari O’zbekiston uchun hozirgi kunda nafaqat soliq tizimi bilan byudjet tizimi qurilishining o’zaro munosabatlari, balki turli darajadagi hukumat organlarida soliq undirish bo’yicha huquqiy vakolatlarning taqsimlanishi ham dolzarb muammoligicha qolmoqda. Iqtisodiyotda davlat rolining kamayishi, o’tish davrida iqtisodiy ziddiyatlarining yuzaga kelishi mamlakatda siyosiy erkinliklarining yuzaga kelishi, mahalliy hukumat organlariga yuklatilgan vazifalarni mavjud moliyaviy resurslar hisobidan moliyalashtirish uch

1.2. Mahalliy soliqlarning mazmun-mohiyati va xususiyatlari Mahalliy soliqlar va yig’imlarning mohiyati bevosita soliqlarning mohiyatidan kelib chiqadi. O’zbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga muvofiq soliqlar deganda Soliq kodeksida belgilangan, muayyan miqdorlarda undiriladigan, muntazam, qaytarib berilmaydigan va beg’araz xususiyatga ega bo’lgan, byudjetga yo’naltiriladigan majburiy pul to’lovlari tushuniladi. Boshqa majburiy to’lovlar deganda Soliq kodeksida belgilangan davlat maqsadli jamg’armalariga majburiy pul to’lovlari, bojxona to’lovlari, shuningdek vakolatli organlar hamda mansabdor shaxslar tomonidan yuridik ahamiyatga molik harakatlarni to’lovchilarga nisbatan amalga oshirish uchun, shu jumladan muayyan huquqlarni yoki litsenziyalar va boshqa ruxsat beruvchi hujjatlarni

bu davlatning ajralmas qismidir. Demak, davlat va davlat tomonidan iqtisodiyotni tartibga solishning mavjudligi, soliqlarni amal qilishini taqozo etadi. Mahalliy soliqlar va yig’imlarni joriy etishdan asosiy maqsad mintaqani rivojlantirish manbaini vujudga keltirish, tabiiy va boshqa moddiy resurslarni takror ishlb chiqarish, davlat hokimiyati organlarining faoliyat ko’rsatishi uchun shart-sharoit yaratishdir. O’zbekiston Respublikasi qonunlari, davlat hokimiyati mahalliy organlarining qarorlari bilan belgilangan, ular tomonidan o’z vakolatiga muvofiq ravishda mintaqani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish uchun ishlatiladigan soliqlar mahalliy soliqlar hisoblanadi. Mahalliy yig’imlar – bu O’zbekiston Respublikasi qoununlari, davlat hokimiyati mahalliy organlarining qaroriga muvofiq belgilang

ijtimoiyiqtisodiy rivojlanish manbaini vujudga keltirish, tabiiy va boshqa resurslarni qayta ishlab chiqarish, davlat hokimiyati va boshqaruvi mahalliy idoralarining faoliyat ko’rsatishi uchun shart-sharoit yaratish qilib belgilandi. Mamlakat soliq tizimidagi islohotlarning muhim yo’nalishi mahalliy soliqlar va yig’imlarni takomillashtirishga qaratilgan. Bu borada birgina ularning tarkibidagi o’zgarishlarni tahlil qiladigan bo’lsak, shuni alohida qayd etish lozimki, ular yuqoridagi qonunga muvofiq joriy etilgan paytda 17 turda amal qilgan bo’lsa, O’zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi qabul qilinishi bilan 8 turda undirila boshlandi. Hozirgi paytga kelib esa ularning faqatgina 6 turi amal qilib, 5 turdagi soliq va 1 turdagi yig’im sifatida undirilmoqda. O’zbekiston Respublikasi Soliq k

yoki qisman ajratmalar belgilash tizimi amal qiladi va ulardan kelib chiqib mahalliy davlat hokimiyati idoralarining bu boradagi vakolatlari yana bir qadar oshirilgan bo’lsada, bugungi kunda mahalliy davlat hokimiyati idoralarining soliqlar va yig’imlar bo’yicha vakolatlari qonunchilik nuqtai-nazaridan bir qadar cheklangan, amalda esa o’z hududlarida undiriladigan barcha soliqlar va yig’imlarni nazorat qilish tizimi amal qiladi. Shu o’rinda ta’kidlash lozimki, respublikamiz soliq tizimini takomillashtirishda turli hokimiyat organlarining soliqlar va yig’imlar bo’yicha vakolatlarini yanada aniqlashtirish va bunda mahalliy davlat hokimiyati idoralarining bu boradagi vakolatlarini oshirish muhim yo’nalish qilib belgilanishi lozim. Mahalliy soliqlar va yig’imlarni joriy etish sabablari sifatid

Mahalliy byudjetlar daromadlarini mustaxkamlash, xarajatlarini barqarorlashtirish, ularning daromad bazasini kengaytirib borish dolzarb masalalardan biridir. Mahalliy byudjetlarning daromad bazasi xududlarida yaratilayotgan milliy daromad, ya’ni ishlab chiqarishning rivojlanish darajasi, daromadlarning doimiy va bir maromda tushishi bilan bevosita bog’liqdir. Mahalliy byudjetlar daromadlarini oshirishning ichki rezervlari hududlarda ishlab chiqarishning rivojlanishi, joylarda iqtisodiy islohotlarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi bilan chambarchas bog’liqdir. Mahalliy boshqaruv organlari faoliyatini to’g’ri tashkil etish har bir hududni iqtisodiy va ijtimoiy rivojlantirishning asosiy talablaridan biri hisoblanadi. Respublikamiz soliq tizimidagi mavjud mahalliy soliqlar va yig’imlarga x

yoqilg’isi va gaz ishlatganlik uchun olinadigan soliq butun respublika hududida undirilib, yagona stavkasi amal qiladi 6 . Mazkur guruh mahalliy soliqlari bo’yicha mahalliy davlat hokimiyati idoralarining faqatgina bir vakolati mavjud bo’lib, bu ham bo’lsa, ular o’z hududlarida joylashgan soliq to’lovchilarga mol-mulk solig’i bo’yicha qo’shimcha imtiyozlar berishi mumkin. Ikkinchi guruh mahalliy soliqlar va yig’imlari, jumladan, obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig’i; transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz ishlatganlik uchun olinadigan soliq; ayrim turdagi tovarlar bilan chakana savdo qilish va ayrim turdagi xizmatlarni ko’rsatish huquqi uchun yig’im mahalliy davlat hokimiyati idoralari tomonidan joriy etiladi. Ular stavkalarining eng yuqori miqd

II. BOB. MAHALLIY SOLIQLARNI UNDIRISH TARTIBINING TAHLILI (Denov tumani misolida) 2.1. Mahalliy soliqlarning byudjet daromadlarini shakllantirishdagi o’rni va ahamiyati Mahalliy soliqlar va yig’imlar mahalliy davlat hokimiyati idoralarining daromad manbai hisoblanib, ular hozirga qadar davlatchilik munosabatlari rivojlanishiga mutanosib ravishda shakllanib, takomillashib keldi. Agarda respublikamizning bozor munosabatlariga o’tishi bilan bog’liq turli sohalarda amalga oshirilgan va davom ettirilayotgan islohotlarga nazar tashlaydigan bo’lsak, mahalliy hokimiyat idoralarining mavqeini oshirish borasidagi choratadbirlar muhim ahamiyat kasb etadi. Ana shunday chora-tadbirlarning aniq yo’nalishi mahalliy davlat hokimiyati idoralarining daromad manbaini mustahkamlashga qaratilgandir. Mahalliy

beshinchidan, respublikamiz iqtisodiyotining investitsion resurslarga bo’lgan yuqori darajadagi talabini qondirish maqsadida soliqlarning jamg’armalarga ta’sirini ilmiy jihatdan o’rganish nazariy va amaliy ahamiyatga egadir. 1-jadval O’zbekiston Respublikasi davlat byudjeti soliqli daromadlarining asosiy ko’rsatkichlari 7 (2011-2013 yillar) 2011 yil 2012 yil 2013 yil (prognoz) mlrd.so’m foiz mlrd.so’m foiz mlrd.so’m foiz 1.To’g’ri soliqlar 4238,7 26,2 5196,4 25,2 6583,1 26,2 1.1. Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig’i 825,0 5,1 917,2 4,4 1239,0 4,9 1.2. Savdo va umumiy ovqatlanish korxonalaridan olinadigan yagona soliq to’lovidan davlat byudjetiga ajratma 527,5 3,3 703,5 3,4 817,3 3,3 1.3. Yagona soliq to’lovidan davlat byudjetiga ajratma 378,4 2,3 538,5 2,6 755,1 3,0 1.4. Jismoniy s

JAMI SOLIQLI DAROMADLAR 16178,6 100,0 20614,1 100,0 25104,9 100,0 Keltirilgan jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, Davlat byudjeti daromadlari umumiy summasi yildan-yilga o’sib bormoqda, ya’ni 2011 yilda 16178,6 mlrd.so’mni, 2012 yilda 20614,1 mlrd.so’mni tashkil etgani holda, 2013 yilda 25104,9 mlrd.so’mni tashkil etishi rejalashtirilgan. Ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, mahalliy soliqlarning davlat byudjeti daromadlarini shakllantirishdagi ahamiyati unchalik yuqori emas. Jumladan, tahlil qilinayotgan yillarda (2011-2013 yillar) mos ravishda mol-mulk solig’ining ulushi 3,0; 3,1; 3,3 foizni, yer solig’ining ulushi 2,1; 2,2; 2,6 foizni, obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig’ining ulushi 3,3; 2,2; 2,6 foizni, transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi

Samarqand viloyati 14,35 18,11 17,08 17,65 20,00 17,44 Surxondaryo viloyati 15,20 17,02 16,27 18,76 18,18 16,89 Sirdaryo viloyati 13,61 14,22 14,05 13,59 14,47 13,99 Toshkent viloyati 11,67 14,50 11,83 13,14 14,90 13,21 Fargona viloyati 10,87 11,90 12,91 12,61 12,17 12,10 Xorazm viloyati 10,13 10,79 11,91 15,78 17,55 13,23 Toshkent shahri 13,22 13,54 14,82 17,64 19,01 15,65 O’zbekiston Respublikasi 12,87 14,31 13,37 14,54 14,98 14,01 2-jadvalda keltirilgan ma’lumotlarga ko’ra, 2006-2010 yillarda mamlakatimiz byudjeti daromadlarining mahalliy soliqlar hisobidan shakllanganlik darajasi 12,87 foizdan (2006 yil) 14,98 foizgacha tebrangan bo’lsa-da, bu ko’rsatkichning o’rtacha darajasi shu yillar oralig’ida 14,01 foizga teng bo’lgan. Ana shu ko’rsatkichning o’rtacha darajasiga qarab turib, resp

ularning roliga baho berish mumkin. Bizning nazarimizda, masalaga xuddi shunday tarzda yondoshilsagina, jumladan, byudjet daromadlarini shakllantirishda mahalliy soliqlarning rolini ob’ektiv va kompleks tarzda baholasa bo’ladi. Buning uchun esa, o’z navbatida, ana shu jarayonni, ya’ni mablag’larning byudjetga tushumini tashkil etishning tegishli tartibi (ko’rsatkichlari)ni ishlab chiqmok lozim. 2-rasm. Byudjet daromadlarini shakllantirishda mahalliy soliqlarning rolini oshirish maqsadida ular byudjetga tushumini oqilona tashkil etishning asosiy yo’nalishlari Demak, 2-rasmdan ko’rinib turibdiki, byudjet daromadlarini shakllantirishda mahalliy soliqlarning roliga baho berilayotgan va ularning rolini oshirish bilan bog’liq bo’lgan muammoning echimi izlanayotgan paytda, fakat 24Byudjet da roma

mahalliy soliqlarning byudjet daromadlariyu shakllantirishdagi salmog’i bilan cheklanib qolmasdan, balki muammoni xal etishning ana shu rasmda keltirilgan jihatlariga ham jiddiy e’tior bermoq lozim. Mahalliy soliqlar va yig’imlarni undirish mexanizmi hozirgi amaliyotining tahlil qilishni mol-mulk solig’idan boshlar ekanmiz, bu jarayonda mol-mulk solig’ining Denov tumani mahalliy byudjeti daromadlari tarkibidagi ahamiyatiga to’xtali o’tish maqsadga muvofiq. 25

3-jadval Denov tumani mahalliy byudjeti daromadlari tarkibida mol- mulk solig’ining ahamiyati 9 Ko’rsatkichlar 2011 yil 2012 yil 2013 yil (prognoz) mln.so’m Foiz mln.so’m foiz mln.so’ m foiz Jami daromadlar 79990,0 100,0 94706,1 100,0 95588,1 100,0 Mol-mulk solig’i 1401,3 1,8 1907,1 2,0 2579 2,7 shundan: - yuridik shaxslar molmulk solig’i 289,0 0,4 492,0 0,5 718,0 0,8 - jismoniy shaxslar molmulk solig’i 1112,3 1,4 1415,1 1,5 1861,0 1,9 Denov tumani mahalliy byudjeti daromadlarining tahlili ko’rsatmoqdaki, tuman mahalliy byudjeti daromadlarining yillar bo’yicha muntazam ravishda o’sib borishi kuzatilgan. Jumladan, tuman byudjeti daromadlari 2011 yilda 79990,0 mln.so’mni, 2012 yilda 94706,1 mln.so’mni tashkil etgani holda, 2013 yilda 95588,1 mln.so’mni tashkil etishi rejalashtirilgan. Tuman

tushumlari tarkibida mol-mulk solig’ining ulushi unchalik yuqori ahamiyatga ega emas. 9 Byudjet daromadlarini mahalliy soliqlar hisobidan shakllantirish hozirgi amaliyotining tahlili yer solig’i misolida amalga oshirilayotgan paytda, bu jarayonda yer solig’ining Denov tumani bo’yicha soliq tushumlaridagi ahamiyatiga to’xtali o’tish maqsadga muvofiq. 4-jadval Denov tumani mahalliy byudjeti daromadlari tarkibida yer solig’ining ahamiyati 10 Ko’rsatkichlar 2011 yil 2012 yil 2013 yil (prognoz) mln.so’m Foiz mln.so’m foiz mln.so’ m foiz Jami daromadlar 79990,0 100,0 94706,1 100,0 95588,1 100,0 shundan: Er solig’i 4361,5 5,5 4050,1 4,3 5126,0 5,4 Denov tumani mahalliy byudjeti daromadlari tarkibida yer solig’i 2011 yilda 4361,5 mln.so’mni yoki jami daromadlarning 5,5 foizini, 2012 yilda 4050,1 m

va gaz ishlatganlik uchun olinadigan soliq va boshqalarning Denov tumani bo’yicha soliq tushumlaridagi ahamiyatiga to’xtali o’tish maqsadga muvofiq. Denov tumani bo’yicha soliq tushumlarining tahlili ko’rsatmoqdaki, tumanda jami soliq tushumlari tarkibida boshqa mahalliy soliqlar va yig’imlarning o’sishi kuzatilgan. Jumladan, boshqa mahalliy soliqlar va yig’imlarning tuman mahalliy byudjeti daromadlari tarkibidagi ulushi so’nggi uch yilda 5,5 foizdan 11,8 foizga qadar ortgan. 10 5-jadval Denov tumani mahalliy byudjeti daromadlari tarkibida boshqa mahalliy soliqlar va yig’imlarning ahamiyati 11 Ko’rsatkichlar 2011 yil 2012 yil 2013 yil (prognoz) mln.so’ m Foiz mln.so’ m foiz mln.so’m foiz Jami daromadlar 79990,0 100,0 94706,1 100,0 95588,1 100,0 Boshqa mahalliy soliqlar va yig’imlar 4417,6

yoki jami daromadlarning 11,8 foizini tashkil etishi rejalashtirilib, uning miqdori va ulushi yillar davomida ortib bormoqda. Obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig’i ushbu yillarda 0,3; 0,6; 0,8 foizni, transport vositalariga benzin, dizel yonilg’isi va gaz ishlatganlik uchun olinadigan soliq 5,0; 7,1; 10,7 foizni, boshqa mahalliy yig’imlar 0,2; 0,2; 0,3 foizni tashkil etgan. 2.2. Mol-mulk va yer soliqlarini byudjetga undirish mexanizmini tahlili Mahalliy byudjetlar daromadlarini shakllantirishda mol-mulk solig’i asosiy daromad turlaridan hisoblanadi. Mol-mulk solig’i to’lovchilari bo’yicha yuridik va jismoniy shaxslarga bo’linadi. 11 Surxondaryo viloyati Denov tumani Moliya bo’limi ma’lumotlari asosida tayyorlandi. 29

Yuridik shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq Yuridik shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliqni to’lovchilar quyidagilardir: - O’zbekiston Respublikasi hududida soliq solinadigan mol-mulkka ega bo’lgan yuridik shaxslar – O’zbekiston Respublikasining rezidentlari; - agar O’zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalarida boshqacha qoida nazarda tutilmagan bo’lsa, O’zbekiston Respublikasida faoliyatni doimiy muassasa orqali amalga oshirayotgan va (yoki) O’zbekiston Respublikasi hududida o’z mulkida ko’chmas mulkka ega bo’lgan yuridik shaxslar – O’zbekiston Respublikasining norezidentlaridir. Agar ko’chmas mulk mulkdorining joylashgan yerini aniqlash imkoni bo’lmasa, bu mol-mulk qaysi shaxsning egaligida va (yoki) foydalanishida bo’lsa, shu shaxs soliq to’lovchidir. Quyidagilar yuri

- normativ (belgilangan) muddatda tugallanmagan qurilish ob’ektlari va ishga tushirilmagan asbob-uskunalar bo’yicha – tugallanmagan qurilishning va o’rnatilmagan asbob-uskunalarning o’rtacha yillik qiymati. - O’zbekiston Respublikasi norezidentlarining ko’chmas mulk ob’ektlariga nisbatan ushbu mol-mulkning o’rtacha yillik qiymati soliq solinadigan bazadir. Soliq solish ob’ektlarining o’rtacha yillik qoldiq qiymati (o’rtacha yillik qiymat) hisobot davridagi har bir oyning oxirgi kunidagi holatga ko’ra soliq solish ob’ektlarining qoldiq qiymatlarini (o’rtacha yillik qiymatlarini) qo’shishdan olingan summaning o’n ikkidan bir qismi sifatida ortib boruvchi yakun bilan aniqlanadi. 2008 yil 1 yanvardan boshlab o’rtacha yillik qoldiq qiymat quyidagicha aniqlangan: 2008 yil 1 yanvardan boshlab o’r

6-jadval Yuridik shaxslardan olinadigan mol-mulk solig’i stavkalari 9 N To’lovchilar Soliq solinadigan bazaga nisbatan foizlarda soliq stavkasi 1. Yuridik shaxslar 3,5 2. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 1997 yil 10 oktyabrdagi PF-1871-sonli Farmoni bilan tasdiqlangan ro’yxatda keltirilgan xom ashyo mahsulotlaridan tashqari, o’zi ishlab chiqargan tovarlar, ishlar, xizmatlarni erkin almashtiriladigan valyutadagi eksporti tashkil qiladigan ulushi quyidagilarni tashkil etadigan eksport qiluvchi korxonalar uchun: sotishning umumiy hajmida 15 foizdan 30 foizgacha belgilangan stavka 30%ga pasaytiriladi sotishning umumiy hajmida 30 foiz va undan yuqori belgilangan stavka 50%ga pasaytiriladi Yuridik shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq stavkalari bir necha yillardan e’tiboran o’zgaris

taklifining paydo bo’lishiga va ushbu tovarni jahon bozoridagi narx raqobatiga chidamliligini oshirishga xizmat qiladi. Soliq davri mobaynida soliq to’lovchilar har oyda joriy to’lovlarni to’laydilar (mikrofirmalar va kichik korxonalardan tashqari). Joriy to’lovlar summasi tegishli yil uchun mol-mulkning o’rtacha yillik qoldiq qiymatidan (o’rtacha yillik qiymatdan) va belgilangan stavkadan kelib chiqqan holda hisoblab chiqarilgan yuridik shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq yillik summasining o’n ikkidan bir qismi miqdorida belgilanadi. Joriy to’lovlar miqdorini hisoblab chiqarish uchun soliq to’lovchi soliq bo’yicha hisobga olish joyidagi davlat soliq xizmati organiga belgilangan shakldagi ma’lumotnomani joriy yilning 20 yanvarigacha taqdim etadi. Byudjetga joriy to’lovlarni to’lash

soliq solinadigan baza, imtiyozlar, soliq tavkasi qo’llashning o’ziga xos xususiyatlari, soliqni hisoblab chiqarish va to’lash tartibi belgilab berilgan. Jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq - bu bevosita soliq bo’lib, u o’zining ushbu sifati bilan moddiy boyliklarni olish va jamg’arish jarayonida undiriladi. Bu real soliqdir, ya’ni ushbu soliq birinchi galda fuqaro egalik qiladigan mol-mulkka solinishi bilan bog’liq. Shaxsiy soliqdan farqli ravishda real soliq soliq to’lovchining haqqoniy daromadiga emas, balki soliq solinadigan u yoki bu predmetdan, masalan, ko’chmas mulkdan olinishi mo’ljallanayotgan o’rtacha daromadga solinadi. Jismoniy shaxslarning molmulkiga solinadigan soliq muntazam soliq hisoblanadi, ya’ni u yarim yilda bir marta muntazam ravishda undiriladi. Nihoya

taqdirda, mol-mulkning qonun hujjatlari bilan belgilanadigan shartli qiymati soliq solinadigan bazadir. Bitta jismoniy shaxs bir nechta soliq solish ob’ekti bo’yicha to’lovchi bo’lgan taqdirda, soliq solinadigan baza har bir ob’ekt bo’yicha alohida-alohida hisoblab chiqiladi. Jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq bo’yicha bir qator imtiyozlar mavjud. Masalan, qonun hujjatlarida belgilangan soliq solinmaydigan maydon o’lchami doirasida pensionerlar mol-mulki; I va II guruh nogironlarining mol-mulki va boshqalar soliqdan ozod qilingan. Soliq imtiyozlari mulkdorning tanlashiga binoan faqat bir mol-mulk ob’ektiga taalluqli bo’ladi. Imtiyozlar jismoniy shaxslar tomonidan tadbirkorlik faoliyati uchun foydalaniladigan yoxud yuridik shaxsga yoki yakka tartibdagi tadbirkorga ijaraga b

viloyat markazlarida 18480,0 ming so’m, boshqa shaharlar va qishloq joylarda - 8030,0 ming so’m miqdorida mol-mulkning shartli qiymati qabul qilinadi. Soliq solinadigan mol-mulkka egalik qiladigan pensionerlar uchun molmulk solig’i bo’yicha soliq solinmaydigan umumiy maydonning 60 kv. metri hajmida belgilanadi. Jismoniy shaxslar tomonidan turar joy fondi ob’ektlari noturar joy fond toifasiga o’tkazilganda yoki ular tomonidan noturar joy fond ob’ektlari (binolar, binodagi xonalar) mulk sifatida xarid qilinganda jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliq yuridik shaxslar uchun belgilangan stavka bo’yicha to’lanadi 11 . Mulkida soliq solinadigan mol-mulk bo’lgan pensionerlar uchun mol-mulk solig’i bo’yicha soliq solinmaydigan eng kam miqdor umumiy maydonning 60 kv. metri hajmida belgilan

Q um. - mol-mulkning umumiy inventarizatsiya qiymati; M - mol-mulk solig’i stavkasi. Masalan, mulk huquqida pensionerga tegishli bo’lgan mol-mulkning umumiy inventarizatsiya qiymati 1750000 so’mni tashkil etadi, mol-mulk umumiy maydonining miqdori - 158 kv. metr, bu holda byudjetga to’lanadigan soliq summasi: [1750000 - (1750000 / 158) * 60] * 0,5% = 5427 so’mni tashkil etadi. Jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliqni hisoblab chiqarish soliq to’lovchining yashash joyidan qat’i nazar, soliq solish ob’ekti joylashgan erdagi davlat soliq xizmati organlari tomonidan ko’chmas mulkka bo’lgan huquqlarni davlat ro’yxatidan o’tkazuvchi organning ma’lumotlari asosida amalga oshiriladi. Jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq summasi molmulkning 1 yanvarga bo’lgan holatiga ko

Mulk huquqi, egalik qilish huquqi, foydalanish huquqi yoki ijara huquqi asosida yer uchastkalariga ega bo’lgan yuridik shaxslar, shu jumladan O’zbekiston Respublikasining norezidentlari yer solig’ini to’lovchilaridir. Quyidagilar yer solig’ini to’lovchilar bo’lmaydi: - notijorat tashkilotlar; - soliq solishning soddalashtirilgan tartibi nazarda tutilgan yuridik shaxslar. Mulk huquqi, egalik qilish huquqi, foydalanish huquqi yoki ijara huquqi asosida yuridik shaxslarda bo’lgan yer uchastkalari soliq solish ob’ektidir. Quyidagilarga soliq solish ob’ekti sifatida qaralmaydi: - aholi punktlarining umumiy foydalanishdagi yerlari. Aholi punktlarining umumiy foydalanishdagi yerlari jumlasiga quyidagilar kiradi: - maydonlar, ko’chalar, tor ko’chalar, yo’llar, sug’orish tarmog’i, sohil bo’yi yerlar

qilgan yuridik shaxslar; yangi tashkil etilgan dehqon xo’jaliklari – davlat ro’yxatidan o’tkazilgan oydan e’tiboran ikki yilga va boshqalar. 2. Soliq solinmaydigan yer uchastkalari. Masalan, suv fondi yerlari; elektr uzatish liniyalari, ularning podstantsiyalari va inshootlari egallagan yerlar; madaniyat, xalq ta’limi va sog’liqni saqlash ob’ektlari egallagan yerlar; umumiy foydalanishdagi avtomobil yo’llari egallagan yerlar va boshqalar. Er uchastkasi mulkdorining, yer egasi, yerdan foydalanuvchi yoki ijarachining aybi bilan qishloq xo’jaligi yerlarining sifati yomonlashgan (bonitet balli pasaygan) taqdirda, yer solig’i yerning sifati yomonlashguniga qadar belgilangan stavkalar bo’yicha yuridik shaxslar tomonidan to’lanadi. Shaharlar va shaharchalarning ma’muriy chegaralarida joylashgan q

O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Qoraqalpog’iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan ijaraga berilgan yer uchastkalari uchun to’lanadigan ijara haqi yer solig’iga tenglashtiriladi. Er uchastkalarini ijaraga olgan jismoniy shaxslarga yer solig’ini to’lovchilar uchun belgilangan imtiyozlar, soliqni hisoblab chiqarish, soliq hisob-kitoblarni taqdim etish va soliqni to’lash tartibi tatbiq etiladi. Uy-joy, yashash uchun mo’ljallanmagan imorat va inshootlar meros bo’yicha o’tishi bilan birgalikda mulk huquqi, egalik qilish huquqi va foydalanish huquqi o’tgan yer uchastkalari uchun yer solig’i meros qoldiruvchining soliq majburiyatlari hisobga olingan holda merosxo’rlardan undiriladi. Jismoniy shaxslar uchun quyidagi yer uchastkalari soliq s

Ko’chmas mulkka bo’lgan huquqlarni davlat ro’yxatidan o’tkazishni amalga oshiruvchi organning yer uchastkalarining maydoniga doir ma’lumotlari soliq solinadigan bazadir. Jamoa bog’dorchiligi, uzumchiligi va polizchiligini yuritish uchun fuqarolarga berilgan, shuningdek yakka tartibdagi garajlar egallagan yer uchastkalarining maydonlari bo’yicha soliq solinadigan baza ushbu yer uchastkalarini bergan tashkilotlar boshqaruv organlarining ma’lumotlari bo’yicha aniqlanadi. Xizmat yuzasidan berilgan chek yerlarning maydonlari bo’yicha soliq solinadigan baza o’z xodimlariga yer uchastkalari bergan korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning ma’lumotlari bo’yicha aniqlanadi. Er solig’i bo’yicha jismoniy shaxslarning ayrimlariga imtiyozlar ko’zda tutilgan. Masalan, yaylov chorvachiligining cho’ponl

Er solig’i yer uchastkasining mulkdori, yerga egalik qiluvchi, yerdan foydalanuvchi yoki ijarachining yashash joyidan qat’i nazar, yer uchastkasi joylashgan hududdagi tuman yoki shaharning mahalliy byudjetiga to’lanadi. Soliq davri uchun yer solig’i to’lash jismoniy shaxslar tomonidan hisobot yilining 15 oktyabriga qadar amalga oshiriladi. 2.3. Boshqa mahalliy soliqlar va yig’imlarni byudjetga undirish mexanizmini tahlili Obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig’i mahalliy byudjetlar daromadlarini shakllantirishning asosiy daromad turlaridan hisoblanadi. Obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig’i: Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiruvchi yuridik shaxslar – O’zbekiston Respublikasi rezidentlari obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani riv

Ijtimoiy infratuzilma ob’ektlariga sog’liqni saqlash ob’ektlari, xalq ta’limi ob’ektlari va bolalar dam olish oromgohlari kiradi. Obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig’ini to’lashdan ishlovchilari umumiy sonining kamida 50 foizini nogironlar tashkil etgan yuridik shaxslar ozod qilinadi. Obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig’i soliq solinadigan bazadan hamda belgilangan stavkadan kelib chiqqan holda hisoblab chiqariladi. Balansida ijtimoiy infratuzilma ob’ektlari bo’lgan soliq to’lovchilar byudjetga to’lanadigan soliq summasini quyidagi tartibda aniqlaydi: - agar ijtimoiy infratuzilma ob’ektlarini ta’minlash uchun xarajatlar summasi hisoblab chiqarilgan soliq summasiga teng yoki undan ortiq bo’lsa, soliq to’lanmaydi; - agar ijtimoiy infr

Quyidagilar joriy to’lovlarni to’lamaydi: - hisobot davrida coliq solinadigan bazasi eng kam ish haqining ikki yuz baravarigacha miqdorda bo’lgan soliq to’lovchilar; - ilgarigi hisobot davrida ijtimoiy infratuzilma ob’ektlarini saqlash xarajatlari summasi soliq solinadigan baza summasiga teng yoki undan ortiq bo’lgan soliq to’lovchilar; - yagona soliq to’lovini to’lashga o’tmagan mikrofirmalar va kichik korxonalar. Obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig’ining hisobkitobi soliq bo’yicha hisobga olish joyidagi davlat soliq xizmati organlariga soliq to’lovchilar tomonidan ortib boruvchi yakun bilan yilning har choragida hisobot choragidan keyingi oyning 25-kunidan kechiktirmay, yil yakunlari bo’yicha esa, yillik moliyaviy hisobot taqdim etiladigan muddatda taqdim eti

Transport vositalari uchun benzin, dizel yoqilg’isi va gazning natura holidagi realizatsiya qilingan hajmi soliq solinadigan bazadir. Transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz ishlatganlik uchun olinadigan soliq soliq solinadigan bazadan va belgilangan stavkalardan kelib chiqqan holda hisoblab chiqariladi. Transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz ishlatganlik uchun olinadigan soliq summasi transport vositalari uchun yoqilg’i quyish shoxobchalari orqali realizatsiya qilinadigan benzin, dizel yoqilg’isi va gazning narxida hisobga olinadi. Transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz ishlatganlik uchun olinadigan soliqning hisob-kitobi joriy o’n kunlik to’lovlar hisobga olingan holda yoqilg’i quyish shoxobchalari joylashgan yerdagi davlat soliq xizmati org

Tovarlarning ayrim turlari bilan chakana savdo qilish va ayrim turdagi xizmatlar ko’rsatish huquqi uchun yig’im yig’im stavkalarining qonun hujjatlarida belgilangan oylik miqdori doirasida hisoblab chiqariladi. Tovarlarning ayrim turlari bilan chakana savdo qilish va ayrim turdagi xizmatlar ko’rsatish huquqi uchun yig’imning aniq stavkasi mahalliy davlat hokimiyatining vakillik organlari tomonidan belgilanadi va qonun hujjatlarida belgilangan eng yuqori stavkalardan ortiq bo’lishi mumkin emas. Tovarlarning ayrim turlari bilan chakana savdo qilish va ayrim turdagi xizmatlar ko’rsatish huquqi uchun yig’im har oyda, hisobot oyidan keyingi oyning 25-kunidan kechiktirmasdan to’lanadi. 8-jadval Mahalliy soliqlar va boshqa majburiy to’lovlarning chegaralangan stavkalari 12 № Soliqlar va yig’imlar

O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining taklifiga ko’ra Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi. Yuridik shaxslarga chakana narxlarda chakana savdo tarmog’i (avtomobillarga yoqilg’i quyish shoxobchalari) orqali benzin sotishda chakana narxda hisoblanadigan jismoniy shaxslardan benzin iste’moli uchun olinadigan soliq qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda byudjetga to’lanadi. **) Yig’imning bir qismi Qoraqalpog’iston Respublikasi va viloyatlar davlat hokimiyati organlari qaroriga asosan O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan belgilangan tartibda ularning yig’im undirishni ta’minlash bilan bog’liq xarajatlarini qoplashga, Toshkent shahrida esa Toshkent shahar hokimligi huzuridagi Savdo, xizmatlar sohasi va xalq iste’moli tovarlari ishlab chiqarish departamentini saq

III. BOB. IQTISODIYOTNI MODERNIZATSIYALASH SHAROITIDA MAHALLIY SOLIQLARNI UNDIRISH TARTIBINI TAKOMILLASHTIRISH 3.1. Mahalliy hokimiyat organlarining mahalliy soliqlarga doir vakolatlarini oshirish masalalari Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida mahalliy hokimiyat organlarining soliq-byudjet huquqlarini oshirish ayni vaqtda dolzarbdir. Chunki, amalda mahalliy soliqlar va yig’imlar mahalliy byudjetlarning daromadlarini shakllantirishda asosiy manba sifatida namoyon bo’lmayapti. Mamlakatda samarali soliq siyosatini olib borishda mahalliy hokimiyat organlari alohida ahamiyat kasb etib, yagona soliq siyosatini yuritilishida, soliqlar va soliqlarga tenglashtirilgan boshqa majburiy to’lovlarning hududlar byudjetiga kelib tushishini ta’minlash bo’yicha vazifalarning bajarilishida ularning s

miqdorini Qarorda belgilab qo’yilgan eng yuqori stavkalar doirasida belgilash kabi vakolatlarini sanab o’tishimiz mumkin. Mahalliy hokimiyatlar mahalliy soliqlar va yig’imlardan mol-mulk solig’i va yer solig’i bo’yicha mutlaq vakolatlarga ega emas, ular respublika qonunchiligi bilan joriy etiladigan mahalliy soliqlardir. Shuningdek, ayrim mahalliy soliqlar va yig’imlar bo’yicha, ya’ni obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig’i, transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz ishlatganlik uchun olinadigan soliqning eng yuqori chegarasini Prezident qarorida belgilanishi mahalliy hokimiyat organlarining o’z daromadlarini mustahkamlash borasidagi vakolatlarini cheklaydi. Shuningdek, mahalliy hokimiyat organlarining respublika qonunchiligi bilan joriy etiladigan m

stavkalarini belgilash vakolatlariga egadirlar. Shunday bo’lsada, mahalliy hokimiyat organlari daromadlarining asosini tashkil etadigan soliqlar va yig’imlar bo’yicha ular vakolatlarining cheklanganligi, qaysidir ma’noda mahalliy hokimiyat organlarining o’z daromadlarini mustahkamlashga doir qiziqishlarini cheklab qo’ymoqda. Shuning bilan birga mahalliy byudjetlar daromadlarini shakllantirishning subventsiya berish tizimining mavjudligi ularni yuqori byudjetga tobeligini bildiradi. Bu esa iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida mahalliy hokimiyat organlarining erkinligini ta’minlashga qaratilgan davlat siyosatini to’liq ro’yobga chiqarish imkonini bermaydi. Qayd etish lozimki, mahalliy byudjetlar daromadlarini shakllantirishning umumdavlat soliqlaridan ajratmalar belgilash va subventsiya

imkoniyatining mavjudligi, ularning soliqlarga doir vakolatlarini kengaytirish bilan soliqlarning rag’batlantirish funktsiyasini kuchaytirish mumkin. Mahalliy hokimiyatlarning ijtimoiy-iqtisodiy boshqarishdagi rolini kuchaytirish va mahalliy byudjetlar bazasini kengaytirish borasida quyidagilar amaliyotga tadbiq etilsa maqsadga muvofiq: Birinchidan, mahalliy hokimiyat idoralarining soliq yig’imlarini ko’paytirishga bo’lgan qiziqishlarini oshirish va subventsiyalarni hamda boshqa moliyaviy yordam turlarini qisqartirish maqsadida rejadan ortiqcha tushgan soliq miqdorini taqsimlash mexanizmini qayta ko’rib chiqish asosida takomillashtirish zarur. Chunki hozirgi vaqtda rejadan ortiq tushumlar respublika va mahalliy byudjetlarning joriy ehtiyojlaridan kelib chiqib, tizimlanmagan usulda taqsimla

unchalik sezilmayapti. Buning asosiy sabablarini amaldagi tabiiy resurslardan foydalanish bilan bog’liq soliqlar mexanizmidagi muammolarning mavjudligi va soliqlarning rag’batlantiruvchi roli hamda ularning tabiiy resurslardan oqilona foydalanishga bo’lgan ta’sirchanligi etarli darajada emasligi bilan izohlash mumkin. Shu bois, respublikada xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning tabiiy resurslardan samarali foydalanishini soliqlar vositasida rag’batlantirish, ularning ahamiyatini oshirishga doir masalalar dolzarb ahamiyatga ega hisoblanadi. Bu borada ham mahalliy hokimiyatlarning vakolatlarini oshirish ayni muddaodir. Yuridik va jismoniy shaxslarning mahalliy byudjetlar xarajatlarini moliyalashtirish bilan bog’liq homiylik yordamlari summasini muayyan soliq turlari bo’yicha soliqqa tortiladiga

Ana shunday yo’nalishlardan biri mahalliy soliklarning undirish mexanizmini takomillashtirish orqali ularning byudjet daromadlarini shakllantirishdagi rolini oshirish hisoblanishi kerak. Hozirgi sharoitda va yaqin kelajakda byudjet daromadlarini shakllantirishda mahalliy soliqlarning rolini oshirish muammosi fakat ularning byudjet daromadlarini shakllantirishdagi salmog’ini oshirish orqali emas, balki mahalliy soliqlarning undirish mexanizmini takomillashtirish - ularning byudjet daromadlarini shakllantirishdagi rolini oshirish yo’nalishi sifatida e’tirof etilmog’i lozim ekanligini to’liq tasdiqlaydi. Byudjet daromadlarini shakllantirishda mahalliy soliqlarning rolini oshirish masalasi, asoslangan yo’nalish sifatida, mahalliy soliqlarning undirish mexanizmini takomillashtirish orqali hal e

- byudjetga mahalliy soliqlarni o’z vaqtida va to’liq o’tkazilishini ta’minlashga yo’naltirilgan chora-tadbirlar tizimini ishlab chiqish orqali hisoblangan va to’lash muddati etib kelgan mahalliy soliqlarning o’z vaqtida va belgilangan summalarda to’liq to’lanashiga erishish; - byudjetga mahalliy soliqlarni undirishda soliq organlarining hukuq va majburiyatlarini yanada aniq belgilash va ularning ta’sirchanligini ta’minlash; - byudjetga mahalliy soliqlarni to’lovchilar o’rtasidagi manfaatlarning oqilonaligini qo’lga kiritish va boshqalar. Byudjet daromadlarini shakllantirishda mahalliy soliklar rolini oshirish O’zbekiston iqtisodiyotidagi haqiqiy vaziyatdan kelib chiqqan holda fqyidagi ikki asosiy yo’nalishda amalga oshirilmog’i lozim: a) byudjet daromadlarini shakllantirishda mahalliy sol

tendentsiyaning respublikamizdagi umumiy tendentsiyaga mos tushmayotganligi va hatto, ularning ayrimlari uchun esa teskari tendentsiyaning xos ekanligi, byudjetdan va ayniqsa, mahalliy byudjetlardan xarajatlarni o’z vaqtida moliyalashtirishning zarurligi, ushbu masalaga nisbatan ilg’or xorij tajribasining mavjudligi va boshqalar bilan izohlanadi. Hozirgi sharoitda va yaqin kelajakda byudjet daromadlarini shakllantirishda mahalliy soliqlar salmog’ini oshirish masalasini hal etishning bir necha yo’nalishlari mavjud bo’lishiga qaramasdan, ularni quyidagi ikki guruhga birlashtirish mumkin: a) mahalliy soliqlarga tegishli bo’lgan soliqqa tortish bazasini kengaytirish. Jumladan, barcha jismoniy shaxslarga tegishli bo’lgan mol- mulklarning inventarizatsion qiymatini aniqlanishiga to’liq erishish

mexanizmini takomillashtirish orqali hal etishda quyidagilarga e’tibor qaratish lozim: - byudjetga tegishli bo’lgan mahalliy soliqlarni huquqiy jihatdan to’g’ri rasmiylashtirish va bunga tegishli bo’lgan amaliyotdagi ayrim masalalarga aniqliklar kiritish; - mahalliy soliqlar tushumining hajmi va muddatlarini aniqlash tartibini belgilash va keyingi yillardagi respublikamizda soliqqa tortish amaliyotidagi o’zgarishlarni inobatga olgan holda tegishli o’zgartirishlarni amalga oshirish; - byudjet xarajatlarini o’z vaqtida moliyalashtirilishini ta’minlash, soliq to’lovchilar zimmasidagi soliq yukini yil davomida tekis taqsimlash, pulning davriy qiymati va inflyatsiya omillarini hisobga olgan holda mahalliy soliqlarning byudjetga o’tkazish tartibiga, bozor iqtisodiyotining zamonaviy talablariga b

ijtimoiyiqtisodiy farovonlikni oshirishda soliqlarning o’rni juda muhim hisoblanadi. Shu sababdan ham har bir hududning o’ziga xos shart-sharoitlari, mavjud barcha imkoniyatlarini e’tiborga olgan holda ularning har birida o’ziga xos tarzdagi soliq siyosatini amalga oshirishga doir alohida tadbirlarni qo’llash mexanizmining yaxlit, mukammal va mustahkam tizimini yaratish bugungi sharoitda mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti yo’lida amalga oshirilayotgan islohotlar tarkibida etakchi o’ringa ko’tarilgan. Byudjet daromadlarini shakllantirishda mahalliy soliqlarning rolini oshirish masalasini ularning undirish mexanizmini takomillashtirish orqali hal etishda, xususan, nisbatan kam va aksincha, nisbatan katta miqdordagi mol-mulkka ega bo’lgan yuridik shaxslar uchun joriy to’lovlarni to’l

XULOSA Bitiruv malakaviy ishida mahalliy soliqlarni undirish tartibini nazariy va amaliy jihatdan o’rganish natijasida quyidagi xulosalar chiqarildi. 1. Mahalliy byudjetlar daromadlarini shakllantirish amaliyoti ko’rsatmoqdaki, mahalliy soliqlar va yig’imlardan tushayotgan daromadlar mahalliy byudjetlar daromadlarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega emas. Natijada, mahalliy byudjetlarning asosiy daromadlari umumdavlat soliqlaridan ajratmalar va subventsiyalar hisobiga shakllantirilmoqda. Mahalliy hokimiyat organlarining o’z daromadlarini oshirishga bo’lgan qiziqishlariga doir mexanizm mavjud emas. 2. Mahalliy byudjetlar daromadlarini mustahkamlashda mahalliy soliqlar va yig’imlarning ahamiyatini oshirish maqsadga muvofiq. Bu holat amaldagi mahalliy soliqlar va yig’imlarni takomillasht

- mahalliy soliqlarni to’lovchilarning javobgarligini aniq belgilash, ularni ta’sirchanligini kuchaytirish, bunda soliq to’lovlarining, jumladan, mahalliy soliq to’lovlarining ham birinchi darajali to’lov ekanligiga jiddiy e’tibor qaratish; - mahalliy soliqlarni o’z vaqtida va to’liq byudjetga kelib tushishini ta’minlashga yo’naltirilgan chora-tadbirlar tizimini ishlab chiqish; - mahalliy soliqlarni undirishda soliq organlarining huquq va majburiyatlarini yanada aniq belgilash va ularning ta’sirchanligini oshirish. Ushbu xulosalardan kelib chiqib, mahalliy soliqlarni undirish tartibini takomillashtirishga qaratilgan takliflarimiz quyidagilardan iborat: 1. Yuridik va jismoniy shaxslarning mahalliy byudjetlar xarajatlarini moliyalashtirish bilan bog’liq homiylik yordamlari summasini muayyan

ularni soliqqa tortishdagi “mol-mulkning shartli kiymati”dan foydalanish amaliyotiga chek qo’yish kerak. 6. Jismoniy shaxslar mol-mulki qiymatining inflyatsiya sur’atlariga mos ravishda uzluksiz qayta baholanishiga erishish va ularning haqiqiy bozor bahosini aniqlash zarur. 7. Jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliqning stavkasini aholining daromadlari, uning to’lov qobiliyati, o’ziga tegishli bo’lgan molmulkdan qanday foydalanayotganligi va uning samaradorligi nuqtai- nazarlaridan qayta ko’rib chiqish lozim. 8. Soddalashtirilgan soliqqa tortish tizimiga o’tgan yuridik shaxslar tomonidan to’langan yagona soliq to’lovining mahalliy soliqlar qismini yoki belgilangan o’rtacha foizda mahalliy byudjetlarning daromadlar bazasini yanada mustahkamlash va bunda mahalliy hokimiyat organl

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI I. O’zbekiston Respublikasi Qonunlari. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmon va Qarorlari, Vazirlar Mahkamasining Qarorlari, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov asarlari. Normativ-huquqiy hujjatlar: 1.1. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – T.: O’zbekiston, 2011. - 22 b. 1.2. O’zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi. – T.: “Adolat”, 2010. - 395 b. 1.3. O’zbekiston Respublikasining “Davlat soliq xizmati to’g’risida”gi Qonuni. 1997 yil, 29 avgust. 1.4. O’zbekiston Respublikasining “Soliq maslahati to’g’risida”gi qonuni, 2006 yil 21 sentyabr. //Xalq so’zi, - 2006 yil, 21 sentyabr. 1.5. O’zbekiston Respublikasining “Byudjet tizimi to’g’risida”gi qonuni, 2000 yil 14 dekabr. 1.6. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005 yil

Respublikasining 2013 yilgi asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari prognozi va Davlat byudjeti parametrlari to‘g‘risida”gi 1887-sonli Qarori (2012 yil 25 dekabr). 1.10. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 8 yanvardagi “Respublika soliq organlari tizimini yanada modernizatsiya qilish choratadbirlari to’g’risida”gi PQ-1257 sonli Qarori. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning asarlari va ma’ruzalari 1.11. Karimov I.A. O’zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo’lida. -T.: “O’zbekiston”, 1995, - 205 b. 1.12. Karimov I.A. O’zbekiston buyuk kelajak sari. - T.: O’zbekiston, 1998. - 360-b. 1.13. Karimov I.A. Bank tizimi, pul muomalasi, kredit, investitsiya va moliyaviy barqarorlik. – T.: “O’zbekiston”, 2005 y. 1.14. Karimov I.A. Bizning bosh maqsadimiz – jamiyat

1.19. Karimov I.A. Barcha reja va dasturlarimiz vatanimiz taraqqiyotini yuksaltirish, xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiqladi. – T.: O’zbekiston, 2011. – 21 b. 1.20. Karimov I.A. “2012-yil Vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko’taradigan yil bo’ladi”. – T.: O’zbekiston, 2012. - 12 b. 1.21. Karimov I.A. “Bosh maqsadimiz – keng ko’lamli islohotlar va modernizatsiya yo’lini qat’iyat bilan davom ettirish”. – Xalq so’zi. - 2013. – 19 yanvar. II. Asosiy va qo’shimcha adabiyotlar. Darslik va o’quv adabiyotlari: 2.1. Vahobov A., Jo’raev A. Soliqlar va soliqqa tortish. Darslik. – T.: Sharq, 2009. -526 b. 2.2. Jo’raev A.S. Davlat byudjeti daromadlarini shakllantirish- ning samarali yo’llari. / Monografiya. “Fan” nashriyoti. 2004 y. 2.3. Jo‘raev A. Yuridik va jismoniy shaxslarni soliqqa

2.10. Налоги в условиях экономической интеграции. / В.С. Бард и др. под ред. проф. В.С.Барда и Л.П.Павловой. –М.: КНОРУС, 2009. -288 с. 2.11. Налоги в условиях экономической интеграции. //Под ред. проф. В.С.Барда и Л.П.Павловой. -М.: “Кнорус”, 2007 2.12. Налоги и налогообложение. Учебник для вузов /Под ред. Д.Г.Черника. М: Юнита-Дана, 2010. -345 с. 2.13. Налоги и налоговое право. /Под ред. А.В. Брызгалина. – М.: Аналитика-Пресс, 2010. -608 с. 2.14. Налоги и налогообложение./Тарасова В.Ф. и др.– М.:Финансы и статистика, -2010. 2.15. Пансков В.Г., Князев В.Г. Налоги и налогообложение: Учебник для вузов. –М.: “МЦФЭР”, 2009 2.16. Перов А.В., Толкушкин А.В. Налоги и налогообложение. Учебное пособие. - М.: ЮРАЙТ - 2010. - 387 с. 2.17. Русакова И.Г., Кашина В.А. Налоги и налогообложение. - М.: ЮН

2.24. Yahyoev Q.A. Soliqqa tortish nazariyasi va amaliyoti. –T.: Fan va texnologiyalar markazi, 2003. -247 b. 2.25. Haydarov N.H. Soliqlar va soliqqa tortish masalalari. O’quv qo’llanma. - T.: “Akademiya”, 2007. - B. 214. Ilmiy jurnallardagi maqolalar va tezislar: 2.26. Abduraxmonov O. Soliq siyosati: dunyo tajribasi va O’zbekiston istiqboli. //Bozor, pul va kredit. – Toshkent, 2009. - № 5. - B. 36. 2.27. Adizov S. O’zbekistonda soliq-byudjet sohasidagi iqtisodiy islohotlar va ularning tahlili. //Moliya. - Toshkent, 2012. - №3. - B. 55-59. 2.28. Boymurodov S. Soliq imtiyozlari va ularning soliq to‘lovchilar moliyaviy faoliyatiga ta’siri. //Soliq solish va buxgalteriya hisobi. - Toshkent, 2007. - №8. 2.29. Jo’raev A. Daromad, byudjet va soliqlar. //Soliq to’lovchining jurnali. — Toshkent, 2

2.35. Zaripov H. Mol-mulkdan samarali foydalanishda soliqlarning rag’batlantiruvchilik ta’sirini oshirish masalalari. //Moliya. - Toshkent, 2011. - № 2. - B. 65-69. III. Davriy nashrlar, statistik to’plamlar va hisobotlar. 3.1. O’zbekiston iqtisodiyoti. Tahliliy sharh. 2010 yil. -T.:2011.-№9. 3.2. O’zbekiston iqtisodiyoti. Tahliliy sharh. 2011 yil. -T.:2012.-№6. 3.3. O’zbekiston statistik axborotnomasi. - Toshkent, 2008-2012. 3.4. Surxondaryo viloyati Denov tuman DSI ma’lumotlari. IV.Internet saytlari. 4.1. http://www.prezident.uz - O’zbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy sayti. 4.2. http://www.gov.uz - O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi rasmiy sayti. 4.3. http://www.soliq.uz - O’zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo’mitasi rasmiy sayti. 4.4. http:// www.mf.uz - O’zbekiston Re

Купить